SỐ 2077 — TỤC TRUYỀN ĐĂNG LỤC

21. Thiền sư Tri Ứng ở Càn minh.

Thiền sư Tri Ứng ở Càn minh tại Đảnh châu, có vị Tăng hỏi: "Lúc hoa sen chưa trồi ra khỏi mặt nước thì thế nào?" Sư đáp: "Nâng trời chống đất". Lại hỏi: "Sau khi đã ra khỏi mặt nước thì thế nào?" Sư đáp: "Lấp đầy hang hóc". Và Sư mới bảo: "Mã Tổ lên giảng đường, Bách Trượng cuốn chiếu, lửa động khói sinh, mây kinh mưa sắc, thăm mặt cùng bày, một sao nhẹ ném, nặng thưởng ba ngàn nhẹ đáp tám trăm".

22. Thủ tòa Nguyên Ích ở Vân phong.

Thủ tòa Nguyên Ích ở Vân phong tại Nam nhạc. Cư sĩ Lý Lâm Tông hỏi rằng: "Ý muốn thoát trần mà nay chưa thoát được, ngày nay xin Sư quyết dứt nghi tình?" Sư bảo: "Làm sao sống là thoát trần?" Lý Lâm Tông mờ tịt. Sư bảo: "Hiểu được chăng?" Bỗng nhiên Lý Lâm Tông tỉnh ngộ. Có làm kệ tụng rằng:

"Kiếng tâm xưa nay sáng

Sông lớn vốn tự sâu

Chỉ nhân sau hỏi thầy

Cát đá hóa thành vàng".

Sư bảo: "Chánh là thẳng đến địa ngục". Lý Lâm Tông nói: Nhân ngã không tướng, sao là địa ngục?" Sư bảo: "Nay ông hiện ở đâu?" Lý Lâm Tông đáp: "Nay hiện đang đối đáp". Sư bảo: "Chỉ đó là vàng ròng".

Đệ Tử Nối Dõi Thiền Sư Bảo Nguyệt - Trí Anh Ở Bách Trượng

1. Thiền sư Tường ở Huệ nhân.

Thiền sư Tường ở Huệ nhân tại Hàng châu. Có vị Tăng hỏi: "Sư xướng hát khúc nhạc nhà ai? Tông phong ấy, ai người nối dõi?" Sư đáp: "Trời tròn đất vuông". Lại hỏi: "Đầu mối đích thực ấy xin Sư nói một lời". Sư đáp: "Nếu đến các phương rõ ràng khắp tợ". Và Sư mới bảo: "Nam sơn cao, Bắc sơn thấp, mặt nhật xuất hiện ở phương Đông, chiều tối lặn ở phương Tây. Trâu trắng lên cây tìm chẳng được, quạ gà vào nước mọi người hay. Hãy nói sau khi tìm được thì như thế nào?" Ngừng giây lát, Sư lại bảo: "Kham nhận làm gì?"

2. Thiền sư Nghĩa Ninh ở Huệ nhân.

Thiền sư Nghĩa Ninh ở Huệ nhân tại Lâm an phủ. Có vị Tăng hỏi: "Lúc Phật chưa xuất hiện nơi đời thì thế nào?" Sư đáp: "Ma-gia phu nhân". Lại hỏi: "Sau khi đã xuất hiện nơi đời thì thế nào?" Sư đáp: "Thái tử Tất-đạt-đa".

Đệ Tử Nối Dõi Thiền Sư Duyên Ở Nam Hoa

1. Thiền sư Diên Khánh ở Hưng hóa.

Thiền sư Diên Khánh ở Hưng hóa tại Tề châu. Lúc lên giảng đường, Sư bảo: "Lời đầu dâng được cô phụ bình sinh, câu sau gieo cơ toàn trái đạo thể. Lìa hai đường ấy, dưới cửa Tổ tông lại như thế nào?' Ngừng giây lát, Sư lại bảo: "Trẻ nhỏ trong tròng mắt thổi sáo cây gỗ".

2. Thiền sư Hạnh Đức ở Bảo thọ.

Thiền sư Hạnh Đức ở Bảo thọ tại Thiều châu, nhân mùa Đông ở tại Nam hoa nhận sự thỉnh mời, Sư chỉ dạy đại chúng rằng: "Đông mới Bảo thọ mới, nói là nói lúc cũ, nếu hiểu ý Tổ lại, Ba tư lên thuyền bè".

3. Thiền sư Thủ Thăng ở Bạch hổ.

Thiền sư Thủ Thăng ở Bạch hổ tại Thiều châu. Có vị Tăng hỏi: "Thế nào là Phật?" Sư đáp: "Có mắt không lỗ mũi".

4. Thiền sư Sùng Khâm ở Phật-đà.

Thiền sư Sùng Khâm ở núi Phật-đà tại Thiều châu. Có vị Tăng hỏi: "Thế nào là một câu Hòa thượng cắt tiệt ngay vì người?" Sư đánh một phất trần rồi bảo: "Hiểu ư?" Lại nói: "Chưa hiểu?" Sư bảo: "Gặp người chớ nêu bày".

5. Thiền sư Pháp Nghinh ở Diên tường.

Thiền sư Pháp Nghinh ở Diên tường tại Thiều châu. Có vị Tăng hỏi: "Lúc Ngưu đầu chưa gặp thấy Tứ Tổ thì như thế nào?" Sư đáp: "Cây gậy chống". Lại hỏi: "Sau khi đã gặp thấy thì thế nào?" Sư bèn đánh. Lại nói: "Ngày nay thân gần thấy Hòa thượng". Sư bảo: "Tái phạm không dung tha".

6. Thiền sư Tuệ Bảo ở Thuấn phong.

Thiền sư Tuệ Bảo ở Thuấn phong tại Thiều châu. Có vị Tăng hỏi: "Lúc bước lên cao thì thế nào?" Sư đáp: "Nguy hiểm". Lại hỏi: "Lúc không tiến tới không thối lui thì thế nào?" Sư đáp: "Tăng mất". Lại hỏi: "Thế nào tức vậy?" Sư đáp: "Tô rô, Tô rô".

Đệ Tử Nối Dõi Thiền Sư Kế Bằng Ở Vân Cái

1. Thiền sư Nhân ở Báo ân.

Thiền sư Nhân ở Báo ân tại Gia kỵ, Chung sơn, Việt châu. Có vị Tăng hỏi: "Chí đạo không khó chỉ bởi chọn lựa. Vậy thế nào là chẳng chọn lựa?" Sư đáp: "Hôm qua mồng ba ngày nay mồng bốn". Lại nói: "Đó còn là chọn lựa?" Sư đáp: "Rồng rắn dễ biện rõ, nạp Tăng khó dối lừa". Lại hỏi: "Một hỏi một đáp còn rơi lạc nơi sân cửa Kiến hóa, chưa xét rõ ở trong Đệ nhất nghĩa cử xướng như thế nào?" Sư đáp: "Trước rèm mưa nhỏ giọt, tuyết đầy giữa khoảng không". Lại hỏi: "Nếu vậy, đến đầu sương đêm, trăng mặc tình rơi trước khe Hán?" Sư đáp: "Làm nhà Thiền khách". Lại nói: "Hòa thượng lừa dối người tốt lành". Sư bảo: "Tức là ông lừa dối Ta". Lại hỏi: "Thế nào là đại ý của Tổ sư Đạt- ma từ Tây vức lại?" Sư đáp: "Mang một chiếc giày đã trở về Thông lãnh từ lâu, mà nay tốt lành lại hỏi đến đầu mối". Lại hỏi: "Tiện gì lúc đi thì thế nào?" Sư đáp: "Nam sơn nổi mây, Bắc sơn đổ mưa". Lại hỏi: "Trượng tích đã ở nơi ngày nay, xin Sư một câu lợi người trời?" Sư đáp: "Lỗ mũi đầu lớn hướng xuống dưới". Lại hỏi: "Hướng lên trên lại có việc gì không?" Sư đáp: "Có". Lại hỏi: "Thế nào thì phải?" Sư đáp: "Muốn thấy cùng ngàn dặm, mắt phải lên một tầng lầu". Và Sư mới bảo: "Pháp thân không tượng, ứng vật mà hiện hình. Các Thiền đức làm sao sinh nói cái ứng vật mà hiện hình đến cùng đạo lý?" xong, Sư nắm lấy gậy chống, bảo tiếp: "Đức Thế Tôn thân cao trượng sáu cây gậy này cũng dài trượng sáu. Đức Di-lặc thân cao ngàn thước, cây gậy này cũng dài ngàn thước. Tròn vuông tùy vật, ẩn hiện theo kia. Lớn thì bao trùm cả trời đất, nhỏ thì ném bỏ vào trong mấy bụi, như lừa rình trông giếng, như giếng nhìn rình lừa. Được đó thì vận thể màn trướng, nắm dứt cốt yếu, mất đó thì mờ mịt xao nhãng, hư sinh lãng tử, được mất hai đường đồng một lúc bỏ ngay. Dám hỏi cùng các người hãy nói cây gậy của Sơn Tăng rốt cùng dài bao nhiêu?" Ngừng giây lát, Sư lại bảo: "Cười chỉ thong dong xứ nào lại". Rồi Sư đánh vào đài hương một cái.

Đệ Tử Nối Dõi Thiền Sư Tử Vinh Ở Động Sơn

1. Thiền sư Cư Nột ở Viên thông

Thiền sư Cư Nột - Tổ ấn ở Viên thông tại Giang châu, vốn người dòng họ Kiển ở Trung giang tại Tử châu. Lúc Sư mới chào đời có ánh sáng thần soi chiếu khắp phòng nhà. Năm mười một tuổi, Sư đến nương tựa Sa-môn Nguyên Phưởng ở chùa Trúc lâm tại huyện Thập phương thuộc Hán châu mà xuất gia. Năm Sư mười bảy tuổi xét khảo kinh Pháp Hoa mà được độ thọ giới Cụ túc. Vì Sư giảng học bao trùm cả Lưỡng xuyên nên các bậc Lão niên phần nhiều đều xuống đó.

Gặp có vị Thiền giả từ Nam phương trở về tự xưng là Tổ Đạo bao trùm thiên hạ, Đại sư Mã - người huyện Thập phương ứng sấm của Bát-nhã-đa-la. Các bậc hào tuấn ở đất Thục do từ kinh luận mà lừng danh như Lượng Công, mà Lượng Công vất bỏ Đồ chúng đến ẩn cư tại Tây sơn, như Giám Công, mà Giám Công lại thiêu đốt sớ sao, xứng giọt nước chẳng địch sánh với biển lớn. Sư bùi ngùi, ngừng giây lát rồi hỏi: "Ông biết thuyết ấy ư?" Thiền giả ấy đáp: "Tôi chẳng thể biết. Ông muốn biết đó sao lại tiếc một lần sang". Khi ấy Sư bèn ra khỏi đất Thục, phóng lãng đến kinh sư, giẫm trải qua thời gian năm tháng bèn không được gì. Sư lại theo hướng Tây đến Tương dương, dừng nương ở dưới pháp tòa của Thiền sư Tử Vinh tại Động sơn suốt mười năm. Đọc luận Hoa Nghiêm đến nói: "Núi Tu-di tại trong biển lớn cao tám vạn bốn ngàn do-tuần, chẳng có tay chân nào vin leo đến được, để làm sáng tỏ núi Tám vạn bốn ngàn trần lao ở trong biển lớn phiền não. Trong chúng sinh nếu ai có thể đến với tất cả các pháp không tư duy không tạo tác, tức phiền não tự nhiên khô cạn. Trần lao biến thành núi Nhất thiết trí, phiền não biến thành biển Nhất thiết trí. Nếu lại khởi tâm tư lự tức có phan duyên, tức trần lao càng cao và phiền não càng sâu, chẳng thể đến nơi đảnh trí của chư Phật". Ngay đó bỗng nhiên Sư liền có sự tỉnh ngộ, mới than rằng: "Thạch cũng nói không nơi hạ thủ và Mã Tổ nói Vô minh nhiều kiếp, ngày nay tất cả đều tiêu diệt, chẳng phải lời nói hư dối vậy".

Về sau, Sư vân du đến Lô sơn, tiếng tăm Đạo hạnh của Sư ngày một tăng nhiều. Nam Khương Thái Thú Trình Sư Mạnh thỉnh mời Sư ở Quy tông, Sư bèn nối dõi dòng pháp từ Thiền sư Tử Vinh. Sư lại đến ở Viên Thông. Vua Nhân Tông (Triệu Trinh 1023-1064) nghe danh hiệu Ngài, nên khoảng đầu niên hiệu Hoàng Hựu (1049) thời Bắc Tống, vua ban sắc chiếu mời Sư đến ở thiền vịnh Tịnh nhân tại huyện Thập phương. Sư lấy cớ tật bệnh cố khước từ chẳng đến mà cử vị thư ký của bản viện là Thiền sư Hoài Liên tự thay thế. Khi ấy vua lại ban sắc chiếu mời Thiền sư Hoài Liên, Thiền sư Hoài Liên đến dẫn đối đáp đại ý của Phật pháp xứng hợp với Thánh chỉ. Vua bèn phong tặng Thiền sư Hoài Liên hiệu là "Đại Giác Thiền sư" và phong tặng sư hiệu là "Tổ Ấn Thiền sư".

Sư trú trì tại đó hai mươi năm rồi chuyển dời đến ở hai chùa Tứ tổ và Khai tiên, Sư đến với đại chúng đơn giản nghiêm nghị, chẳng vọng nói cười. Sư thường nhập định mới đầu xoa tay tự như, nửa đêm dần lên đến ngực. Thị giả thường luôn trông thấy chờ đợi đến gà gáy. Sư tinh tấn như thế. Đến lúc đã già yếu, Sư trở về ở tại hang Bảo tích. Bấy giờ, Giang châu Mục Lưu Công thuật thường đến nơi Sư hỏi đạo. Một ngày nọ bỗng nhiên Sư giả biệt. Sau khi Lưu Công trở về, Sư tự tắm gội xong đoan tọa mà thị tịch. Lưu Công dẫn các hàng đạo tục sang nơi trà tỳ, trong ánh lửa dữ có khí trắng bay lên tỏa cùng Thái hư, đại chúng mọi người đều kinh sợ kính ngưỡng. Có Âu Dương Văn Trung Công là người gièm pha dị giáo nhưng đặc biệt riêng tôn kính Sư, thường hỏi các bậc sĩ nhân từ phương Nam lại là: "Có từng thấy Thiền sư Cư Nột chăng?" Lại cùng Lão Tô Minh Duân vân du cùng tốt lành v.v...

TỤC TUYỀN ĐĂNG LỤC

Quyển 6 (Hết)

TỤC TRUYỀN ĐĂNG LỤC

QUYỂN 7

MỤC LỤC

Đời thứ mười hai dưới đời Thiền sư Đại Giám.

Đệ tử nối dõi dòng pháp Thiền sư Viên ở Thạch sương, có năm mươi vị:

1. Thiền sư Tuệ Nam ở Hoàng long

2. Thiền sư Phương Hội ở Dương kỳ

3. Thiền sư Khả Chân ở Thúy nham

4. Thiền sư Tán Nguyên ở Tương sơn

5. Thiền sư Sơn Chính ở Võ tuyền

6. Thiền sư Tỉnh Hồi ở Song phong

7. Thiền sư Đạo Khoan ở Đại ninh

8. Thiền sư Ngộ Chân ở Đạo ngô

9. Thiền sư Bảo Tâm ở Tương sơn

10. Thiền sư Duy Chính ở Bách trượng

11. Thiền sư Uẩn Lương ở Hương sơn

12. Thiền sư Duy Quảng ở Nam phong

13. Thiền sư Đức Càn ở Đại quy

14. Thiền sư Bản Ngôn ở Linh sơn

15. Thiền sư Nguyên ở Quảng pháp

16. Thiền sư Đức Chương ở Linh ẩn (mười sáu vị trên có ghi lục)

17. Thiền sư Đới Hưu ở Thái bình

18. Thiền sư Cảnh Thiều ở Lạc phố

19. Thiền sư Toại ở Thiên đồng

20. Thiền sư Giản Trình ở Tịnh từ

21. Thiền sư Nghĩa Tiên ở Dược sơn

22. Thiền sư Cư Phụng ở La-hán

23. Thiền sư Duyệt ở Vĩnh lạc

24. Thiền sư Chân ở Thọ ninh

25. Thiền sư Hạnh Nguyên ở Tạng viện

26. Thiền sư Ứng Quang ở Ô long

27. Thiền sư Chí Kiên ở Tịnh từ

28. Thiền sư Trừng Duyệt ở Báo bản

29. Thiền sư Sầm ở Phước tiến

30. Thiền sư Tu Giới ở Phổ chiếu

31. Thiền sư Ứng ở Thạch thất

32. Thiền sư Hải Thiện ở Tư phước

33. Thiền sư Vĩnh Ninh ở Đại la

34. Thiền sư Đức ở Kim cang

35. Thiền sư Tín An ở Vân tế

36. Thiền sư Đắc Nhất ở Hưng hóa

37. Thiền sư Khánh Dư ở Mạc phụ

38. Thiền sư Nhân Triệt ở La sơn

39. Thiền sư Liễu Văn ở Thừa thiên

40. Thiền sư Hồng Trạch ở Phổ môn

41. Thiền sư Quang Dụng ở Bồ-đề

42. Thiền sư Duy Thận ở La sơn

43. Thiền sư Đức Nhã ở Pháp thạch

44. Thiền sư Trạch ở Thúy phong

45. Thiền sư Thiện Tập ở Tứ châu

46. Thiền sư Nguyên Lục ở Tứ châu

47. Thiền sư Thiện ở Cổ điền

48. Thị giả Tố ở Lộc uyển

49. Thiền sư Thượng tọa Vĩnh

50. Cư sĩ Dương Điền ở Đề hình (ba mươi bốn vị trên, hiện không ghi lục).

- Đệ tử nối dõi dòng pháp Thiền sư Giác ở Lang da, có hai mươi tám vị:

1. Thiền sư Siêu Tín ở Định tuệ

2. Thiền sư Hiểu Nguyệt ở Lặc đàm

3. Thiền sư Phương ở Khương sơn

4. Thiền sư Hiển Đoan ở Bạch lộc

5. Thiền sư Trí Thiên ở Lang da

6. Thiền sư Động Uyên ở Lương phong

7. Thiền sư Phương ở Chân như

8. Thiền sư Thản ở Hưng giáo

9. Thiền sư Khả Tuyên ở Quy tông

10. Thiền sư Tử Tuyền ở Trường thủy (mười vị trên hiện có ghi lục)

11. Thiền sư Kế Thuyên ở Lang da

12. Thiền sư Trung ở Tây dư

13. Thiền sư Tử Hòa ở Công an

14. Thiền sư Hữu Tân ở Hoàng long

15. Thiền sư Ngộ Không ở Ngọc tuyền

16. Thiền sư Trí Nguyệt ở Thiên trúc

17. Thiền sư Trí Kha ở Viên thông

18. Thiền sư Văn Tiệp ở Sùng thắng

19. Thiền sư Lương ở Chứng Thánh

20. Thiền sư Nhân Ích ở Cửu quỳnh

21. Thiền sư Lượng ở Cam lồ

22. Thiền sư Vụ Bản ở Ngọc tuyền

23. Thiền sư Khả Tuệ ở Hoàng hạc

24. Thiền sư Trung ở Bao thiền

25. Thiền sư Dụng Tôn ở Bao thiền

26. Thiền sư Lượng ở Hải hội

27. Thiền sư Hiểu Nghiêm ở Khai Thánh

28. Cư sĩ Đãi Chế Tra Công (mười tám vị trên không ghi lục).

Đệ Tử Nối Dõi Thiền Sư Viên Ở Thạch Sương

1. Thiền sư Tuệ Nam ở Hoàng long.

Thiền sư Nam ở Hoàng long vốn dòng họ Chương, húy là Huệ Nam. Tổ tiên Sư gốc người ở Ngọc sơn, Tín châu. Từ thuở nhỏ, Sư đã đượm nhuần, có tướng của bậc Đại nhân, chẳng ăn dùng các thứ tanh nồng, chẳng ham thích mua vui. Năm mười một tuổi sư bỏ gia đình thế tục đến nương tựa Thiền sư Trí Loan ở viện Định thủy tại Hoài ngọc. Sư từng nghe Thiền sư Trí Loan vân du trên đường thấy các đền miếu, bèn dùng gậy đánh phá và thiêu đốt xong bỏ đi. Năm mười chín tuổi, Sư xuống tóc và thọ giới Cụ túc, rảo bước xa đến Quy tông, Lô sơn. Lão túc Tự Bảo nhóm tập chúng tọa, và Sư bèn nương tựa đó. Tự Bảo thường luôn nháy mắt. Từ đó, Sư ngồi hẳn là kiết già, đi thì nhìn thẳng. Sư lại đến Thê Hiền nương tựa Thiền sư Thị. Thiền sư Thị đến với đại chúng đứng đi rất có nghi luật, Sư nương theo quy mô ấy ba năm. Rồi giả từ vượt qua sông Hoài đến nương tựa Thiền sư Trừng ở Tam giác. Thiền sư Trừng là người rất có tiếng tăm ở đương thời, qua một lần trông thấy Sư bèn liền chấp thuận. Mãi đến lúc Thiền sư Trừng chuyển dời sang Lặc đàm, Sư cũng cùng đi theo. Thiền sư Trừng bèn sai phân tòa tiếp thâu đồ chúng. Mà Thiền sư Văn Duyệt ở Nam xương thấy thế từng về nằm than rằng: "Thiền sư Tuệ Nam rất có đạo khí, chỉ tiếc là chưa nhận thọ bản sắc cam chùy!" Gặp lúc đồng đến Tây sơn, ban đêm cùng trò chuyện về Thiền sư Pháp đạo ở Vân môn, Văn Duyệt nói: "Trừng Công tuy là nối dõi Vân môn, nhưng pháp đạo thì khác vậy". Sư bèn hỏi về điều khác ấy. Văn Duyệt nói: "Vân môn như chín chuyển đan sa, chấm sắt làm vàng. Còn Trừng Công thuốc lộng ngân, Đồ chúng có thể mua vui, vào tôi luyện tức liền chảy đi". Sư tức giận, nắm gối mà đè ném đó. Đến sáng hôm sau, Văn Duyệt sám tạ lỗi quá và lại nói: "Vân môn khí vũ như vua, cam nhận câu chết xuống vậy. Còn Trừng Công có pháp trao người câu chết. Câu chết ấy có thể cứu sống được người vậy!" Và liền xoay lưng đi. Sư bèn kéo lại mà nói: "Tức như vậy ai chỉ ông ý ấy?" Văn Duyệt nói: "Thiền sư Sơ Viên mánh khóe ra các phương, ông muốn thấy đó, không nên đến sau vậy". Sư im lặng mà tính lường nói là: "Việc lớn hành cước này, Duyệt sư ở Thúy nham mà khiến ta diện kiến Sơ Viên ở Thạch sương, thấy đó có được đối với Văn Duyệt có gì ư?" Và liền ngay đó, Sư cụ bị hành trang, đến nửa đường, nghe Từ Minh chẳng tôn thờ, mọi sự khinh thường thiếu Tùng lâm, mới hối tiếc, muốn không, Sư dừng ở lại Bình hương qua nhiều ngày, kết bạn từ Du huyện lên Hành nhạc, dừng nghỉ tại Phước nghiêm. Lão túc Hiệu Hiền Xoa Thủ là người nối dõi Thiền sư Minh An ở Đại dương bảo sư trông coi thư ký. Các bạn Đạo ở Lặc đàm nghe Sư chẳng đến Thạch sương, bèn sai kẻ sứ đến thăm hỏi. Sau đó không lâu Hiệu Hiền thị tịch, mọi người ở quận đề cử Từ Minh thống lãnh Phước nghiêm. Sư trong tâm có chút vui mừng đó, vả lại muốn trông xét người ấy để xét nghiệm lời nói của Văn Duyệt. Khi Từ Minh đã đến, chỉ qua một lần trông thấy mà thâm tâm và dung nghi Sư đều chỉnh túc. Nghe Từ Minh đàm luận phần nhiều chê dập các phương, mà lớp lớp tính cho là kiến giải tà vạy, đều là chỉ quyết do Thiền sư Trừng kín trao, khí sách mà trở về nghĩ nhớ lời nói trước đó của Văn Duyệt. Vụt nhiên biến đổi nói là: "Tâm bậc Đại trượng phu, chỉ khoảng xương sống ấy có thể tự làm nghi ngại ư?" Và liền đi đến nơi phòng thất của Từ Minh mà nói là: "Huệ Nam tôi vì ám độn mê mờ ngắn ngủi ngóng trông Đạo chưa thấy, nhờ nghe đêm tham như kẻ mê đi gặp được xe lửa làm chỉ Nam, chỉ Đại từ lại thí pháp thí khiến hết các nghi còn thừa". Từ Minh cười, bảo: "Thư ký đã lãnh dẫn đồ chúng vân du các phương, tiếng tăm vang vọng khắp chốn tòng lâm. Tiếc có điều nghi chẳng vì suy yếu bị lậu mà vất bỏ. Hãy cùng ngồi mà thương lượt ngó lại chẳng thể ư?" Và Từ Minh sai bảo Thị giả mang giường ghế đến mà mời Sư ngồi. Sư cố từ nhượng, khẩn thiết ai thành càng lắm. Từ Minh nói là: "Thư ký học thiền Vân môn hẳn khéo thông diệu chỉ ấy, như nói buông tha Động sơn ba gậy. Khi ấy Động sơn nên đánh hay không nên đánh?" Sư đáp: "Nên đánh". Từ Minh đổi thay sắc mặt bảo: "Nghe tiếng ba gậy tức là ăn gậy thì ông từ sáng sớm đến chiều tối nghe các thứ tiếng quạ kêu, chim thước hót, tiếng chuông mỏ, trống, bảng cũng nên ăn gậy, ăn gậy lúc nào đáng nên thay?" Sư bèn trừng mắt trông nhìn mà bỏ đi. Từ Minh nói: "Tôi mới nghi, chẳng kham làm thầy ông, nay có thể vậy". Và sai bảo Sư lễ bái. Sư lễ bái xong đứng dậy, Từ Minh sửa lời nói trước mà bảo: "Nếu như ông hiểu được yếu chỉ của Vân môn, thì Triệu châu đã từng nói "Bà Tử ở Đài sơn bị ta khám phá". Thử chỉ nơi Triệu châu đã khám phá đó xem?" Sư mặt nóng bừng toát đồ mồ hôi, chẳng biết đáp như thế nào?" Ngày hôm sau sư lại đến đó, lại bị mắng nhục, Sư thẹn thấy chung quanh hai bên mà liền nói: "Chính vì chưa hiểu, mới mong cầu giải quyết. Mắng nhục đâu phải là cách thức của từ bi pháp thí". Từ Minh cười bảo: "Thế là mắng nhục ư?" Khi ấy Sư thầm tỏ ngộ ý chỉ đó, liền nói thật rằng: "Lặc Đàm (Thiền sư Trừng) quả thật là câu chết!" và dâng bày lời kệ rằng:

"Tài vượt Tòng lâm là Triệu châu

Lão bà nơi xét không đầu mối

Mà nay bốn biển trong như kiếng

Hành nhân chẳng vì đường làm thù".

Từ Minh đưa tay chấm chữ "Một" (không) mà ngoái nhìn lại Sư, Sư liền sửa đổi đó, mà tâm phục huyền diệu vi mật ấy. Dừng ở lại hơn một tháng rồi Sư giả từ mà ra đi. Khi ấy Sư vừa ba mươi lăm tuổi. Sư vân du đến Phương Quảng, sau Động thức tuyền, Đại Đạo lại Đồng Hạ. Tuyền là Phàm hay Thánh chẳng thể lường biết mà cơ biện trội vượt mọi người, tự nhiên vỗ vào vai Sư mà bảo là: "Ông thoát loại phần châu sâu dày, hãy nên tự vui mừng!"

Năm sau rảo bước đến Kinh châu, Sư bèn gặp Văn Duyệt ở Kim loan, vừa cùng trông thấy, Sư mỉm cười, nói: "Tôi không được là anh bạn và cốc tuyền, sau biết được Từ Minh?" Mùa thu năm đó, Sư trở lại hướng bắc, riêng một mình và Lặc đàm, mọi tốt lành xưa cũ của Trừng công đều - hết - Từ Vân cư Sư đến Đồng an, Lão túc hiệu là Thần lập, xét thấy Sư nhọc nhằn lo mọi việc, mới bảo là: "Tôi ở tại núi đã lâu mà không bổ ích gì cho Tông giáo, dám đem mọi việc của viện giao phó cho ông". Và tướng biết sư nói theo sự thỉnh mời của Thần lập là việc chẳng đặng đừng mà nhận đó. Trừng Công ở Lặc đàm sai vị Tăng đến xét xem sư đề xướng. Sư có nói: "Biển trí không tánh, nhân vì giác vọng mà Thánh phàm, giác vọng vốn hư dối, tức phàm tâm mà thấy Phật. Tiện đó nghĩ đi, nghĩa là Đồng an không chiếc bẻ hợp tùy sự ước muốn của các người điên đảo. Nam đẩu bảy, Bắc đẩu tám". Vị Tăng ấy trở về nêu cử tợ như Trừng Công. Trừng Công lấy làm chẳng vui lòng. Bỗng chốc nghe Sư nối dõi Thiền sư Sơ Viên ở Thạch sương. Các đạo bạn ở Lặc đàm phần nhiều đều bỏ đi. Ở Quy tông một đêm nọ lửa thiêu cháy hết, bị bắt đưa lên ngục tù, bị các kẻ lại tìm kiến khe hở cả trăm mối, Sư vẫn tự nhiên dẫn tấc bóng mà chẳng vì lụy người, chẳng ăn mà thôi. Lâu sau được phóng thích, kẻ lại đến ngang ngược, Sư chẳng đếm xỉa chưa từng mở lời. Sinh ở Huỳnh nghiệt tạo lập am tại trên khe đề tên là Tích Thúy, thế rồi bèn lui ở đó mà bảo: "Tôi sắp già suy". Vừa lúc ấy mọi người ở Giang hồ Mân việt nghe Đạo phong Sư mà có người ở khi ấy cùng nhau giao võ ngửa nghiêng nơi đường, chỉ sợ ở sau đó, chỉ nhàn nhã nhàm chán no nê hẳn lấy làm có thừa. Đến thì bùi ngùi tự mất sắp hàng lớp của đệ tử. Có Cao sĩ Diên Chi nối dõi Phan Hưng ở Nam châu từng hỏi về nguyên do ấy. Sư đáp: "Cha nghiêm thì con hiếu. Sự dạy răn của ngày nay là khuôn phép ở ngày sau. Thí dụ như đất, lớn thì hạ xuống, hõm thì lấp bằng. Kia sắp lên nơi đỉnh cao ngàn nhận, Tôi cũng cùng chung đó, khốn nhọc đến tận dưới chín vực. Tôi cũng cùng chung đó. Tài đến cùng thì vọng hết mà tự giải mở vậy". Và Sư lại bảo: Âu yếm đó, ôm ấp đó, do đó mà xuân hạ sinh dưỡng vậy, nhờ sương đó tuyết đó, do đó mà đến thu đông thành thục vậy. Tôi muốn không một lời có được ư?" Và Sư đem tay Phật cẳng chân lừa duyên sinh ấy thế nào là ba lần nói hỏi cùng các học giả, mà chẳng ai có thể khế hợp yếu chỉ ấy. Các chốn Tùng lâm trong thiên hạ gọi đó là ba cửa ải, giả sử như có người đối đáp, Sư không thể chẳng gom mắt ngồi cao, mọi người chẳng lường biết được ý chỉ như thế nào. Diên Chi lại hỏi về nguyên do đó. Sư đáp: "Người đã qua ải lắc cánh tay đi qua, sao biết có Quan lại, lại theo kẻ lại mà hỏi có được chăng, đó là người chưa thấu cửa ải". Sư ở Hoàng long, pháp tịch hưng thạnh đáng sánh bằng Mã Tổ ở Lặc đàm, Đại Trí ở Bách trượng.

Đến ngày 17 tháng 03 năm Hy Ninh thứ hai (1069) thời Bắc Tống, Sư thiết đãi Thiền sư Huệ Nhật và hai chuyên sứ ở Tứ Tổ, sau khi tan hội, Sư đứng dậy đến ngồi kiết già trước phòng ngủ, đại chúng nhóm tụ bao bọc chung quanh, giây lát sau thì Sư thị tịch. Trước đó một ngày Sư có nói kệ tụng dặn dò. Lại qua sau bảy ngày trà tỳ có được xá-lợi năm sắc, tạo dựng tháp tôn thờ tại ngọn núi chắn trước chùa. Sư hưởng thọ sáu mươi tám tuổi, năm mươi hạ lạp. Đến năm Đại Giám thứ tư (1110) thời Bắc Tống, vua Hy Tông (Triệu cát 1101-1126) truy phong Sư thụy hiệu là "Phổ Giác".

2. Thiền sư Phương Hội ở Dương kỳ.

Thiền sư Phương Hội ở Dương kỳ, vốn dòng họ Sinh lãnh , người xứ Nghi xuân thuộc Viên châu. Thuở thiếu thời, sư Cảnh Mẫn khôi hài, đàm nói đả kích rất có đạo vị, đến tuổi hai mươi chẳng vui thích theo việc bút nghiên, trốn danh thương thuế, chuyên việc khóa tối, bị không chức đánh phạt, nửa đêm Sư bèn trốn đi đến Cửu phong ở Quân châu, hoảng nhiên như nơi xưa trước đã đi qua, Sư nhìn lại chẳng nhẫn đi, bèn xuống tóc làm đại Tăng. Xem kinh nghe pháp, tâm thần cứng mạnh hội hợp, hay đau đớn tự cắt dứt, tiết tháo nương tựa dự tham ở các bậc Lão túc.

Bấy giờ Thiền sư Từ Minh ở tại Nam tuyền, Sư đến hỗ giúp An lạc cần khổ. Đến lúc Thiền sư Từ Minh chuyển dời sang đạo Ngô Thạch Sương, Sư cũng tự cầu xin nhận lãnh việc quản viện, đó tuy chẳng phải là ý của Thiền sư Từ Minh mà đại chúng bàn luận tạp nhiên xưng tốt lành, cặp áo bông vào vỏ sách vàng, luôn nói khờ khạo xoa phẩy Từ Minh. Các phương lưu truyền lấy làm đáng. Thường lúc cùng cơm xong, Thiền sư Từ Minh đều leo núi, các Thiền giả đến hỏi đạo chẳng biết nơi đâu, Sư dòm ngó Thiền sư Từ Minh đi chưa về, bèn khua trống nhóm tập đại chúng. Thiền sư Từ Minh vội trở về tức giận bảo: "Tùng lâm nhỏ, buổi chiều mà cũng lên giảng tòa ư? Từ đâu mà ông có được khuôn phép này vậy?" Sư từ đáp: "Tại Phần châu buổi chiều cũng có dự tham há cũng là không khuôn phép ư?" Thiền sư Từ Minh không nói gì cả, nên mãi đến nay ở chốn Tùng lâm, Tam bác niệm tụng xong còn có dự tham là phát xuất từ đó vậy.

Đến lúc Thiền sư Từ Minh chuyển dời sang Hưng hóa, nhân đó, Sư giả từ trở về lại Cửu phong, các hàng đạo tục ở Bình thật đến núi thỉnh mời Sư về ở Kỳ dương. Bấy giờ, Trưởng lão Cần Công ở Kỳ dương không biết Sư, kinh ngạc hỏi: "Hội giám tự cũng khéo giỏi Thiền pháp ư?" Sư nhận thiệp hỏi đáp xong mới bảo: "Vậy còn có người nào hỏi câu thoại chăng? Thử ra cùng diện kiến, ngày nay tánh mạng Dương Kỳ tại trong tay các người mặc tình kéo ngang kéo ngược. Tại sao vậy?

Đại trượng phu trẻ con phải ngay giữa chúng chọn lựa, chớ nên lật trái trong đất tợ nước dưới đáy đặt để Hồ lô, phải đối trước đại chúng khám nghiệm xem có chăng, nếu không thì Dương kỳ mất lợi". Nói xong, Sư xuống khỏi tòa. Cần Công nắm đứng lại và bảo: "Ngày nay tạm mừng được cái đồng tham". Sư hỏi: "Đồng tham đến việc, làm sao sống?" Cần Công đáp: "Dương Kỳ kéo cày, Cửu Phong kéo bừa". Sư hỏi: "Chánh ngay lúc nào Dương Kỳ ở trước hay Cửu Phong ở trước?' Cần Công im lặng không nói. Sư rập lấy đó mở bảo: "Sao gọi là Đồng tham mà trước nay chẳng vậy?" Từ đó, tiếng tăm của Sư vang vọng khắp các phương.

Sư chỉ bảo đại chúng rằng: "Không thấy một pháp là hỏa hoạn lớn". Xong, Sư nắm lấy gậy chống mà tiếp bảo: "Xỏ qua lỗ mũi của Thích-ca và Lão Tử. Vậy làm sao sống, nói một câu thoát thân xem? Đến nước chẳng tẩy rửa nơi nước. Nói đem lại một câu". Ngưng giây lát, Sư tiếp bảo: "Nói vừa rồi chẳng đi đường dưới núi, quả nhiên là nghe tiếng vượn kêu đứt ruột". Và Sư lại tiếp bảo: Hết thảy trí thông không chướng ngại". Xong, Sư lại dựng đứng gậy chống, tiếp bảo: "Cây gậy này hướng đến trước mặt các ông mà trình bày thần thông đi". Rồi, Sư ném bỏ cây gậy mà bảo: "Ngay được đất trời xé rách, núi non lay động. Hiểu ư? Chẳng thấy đạo Nhất thiết trí trí tịnh". Xong, Sư vỗ vào thẳng sàng mà bảo: "Ba mươi năm sau chớ nói Kỳ dương đầu rồng đuôi rắn". Sư Đề cương chấn lãnh đại loại như Vân môn" Sư lại hỏi vị Tăng vừa đến rằng: "Mây sâu đường hẹp, giá cao từ đâu lại?" Vị Tăng ấy đáp: "Trời không bốn vách tường". Sư hỏi: "Đạp phá đã hết bao nhiêu đôi giày cỏ?" Vị Tăng ấy bèn hét. Sư hỏi: "Một tiếng hét hai tiếng hét, sau đó làm sao sống?" Vị Tăng ấy nói: "Trong lão Hòa thượng này rất là bận rộn". Sư bảo: "Cây gậy chẳng có ở đây, hãy tạm ngồi uống trà!" Và Sư hỏi lại vị Tăng ấy rằng: "Đống lá rơi , mây sáng sớm lìa xứ nào?" Vị Tăng ấy đáp: "Quán Âm". Sư hỏi: "Dưới gót cẳng chân Quán Âm một câu làm sao sinh, nói?" Vị Tăng ấy đáp: "Vừa lại cùng thấy xong". Sư nói: "Cùng thấy việc đến cùng làm sao sống?" Vị Tăng ấy không trả lời. Sư bảo: "Thượng tọa thứ hai thay tham đầu nói xem". Vị Tăng ấy cũng không đối đáp. Sư bảo: "Đây kia cùng dốt đặt". Sư khám nghiệm bén nhọn, căn cơ lại đồng loại như Nam viện. Năm Khánh Lịch thứ sáu (1046) thời Bắc Tống, Sư chuyển dời sang núi Vân cái ở Đàm châu, đem chánh phái Lâm Tế giao giữ giềng mối.

3. Thiền sư Khả Chân ở Thúy nham.

Thiền sư Khả Chân ở Thúy nham tại Hồng châu, vốn người xứ Phước châu. Sư từng dự tham Thiền sư Từ Minh. Nhân đến nơi Thị giả Đồng Thiện ở Kim loan kiết hạ an cư. Đồng Thiện là đệ tử cao túc của Thiền sư Từ Minh, Thiền sư Chân ở Đạo ngô, Thiền sư Phương Hội ở Dương kỳ thảy đều suy phục đó. Sự tự phụ mình đã thân gần diện kiến Thiền sư Từ Minh, trong thiên hạ không ai đáng cần chú ý vậy. Đồng Thiện cùng đàm nói nên biết Sư chưa thấu triệt bèn cười đó. Một ngày nọ đi núi, nêu cử luận bàn bén nhạy cùng phát, Đồng Thiện mới nhặt lấy một mảnh gạch sỏi đặt để trên tảng đá mà bảo: "Nếu hướng vào dưới ấy mà được một câu chuyển đổi, thì hứa thật ông đã thân gần diện kiến Thiền sư Từ Minh". Sư trông nhìn hai nên phải trái phỏng muốn đối đáp, Đồng Thiện bèn quát hét: "Dứt nghỉ dừng có tình thức chưa thấu, sao từng mộng thấy?" Khi ấy, Sư tự thẹn sợ bèn liền trở về Thạch sương. Thiền sư Từ Minh trông thấy Sư đến liền quát la rằng: "Bản sắc người hành cước phải biết thời tiết. Có vị gì gấp lắm trong lúc chưa mãn hạ mà vội đến đây?" Sư khóc mà thưa là: "Bị Sư huynh Đồng Thiện dùng tâm xấu độc trọn làm lấp hại người, nên lại cầu khẩn Hòa thượng". Thiền sư Từ Minh hỏi: "Thế nào là đại ý của Phật pháp?" Sư đáp: "Không mây mọc trên đảnh, có trăng rơi sóng tâm". Thiền sư Từ Minh tức giận trừng mắt, hét và bảo: "Bạc đầu răng long còn làm cái kiến giải ấy, làm sao thoát khỏi được sinh tử?" Sư kinh sợ mong cầu chỉ bày. Thiền sư Từ Minh bảo: "Vậy ông hãy hỏi ta". Sư bèn sửa lời trước mà hỏi; Thiền sư Từ Minh chấn động phát tiếng đáp: "Không mây mọc trên đỉnh, có trăng rơi sóng tâm". Ngay lời nói ấy, Sư bèn đại ngộ Sư sáng khí vượt ra, có biện nhanh nhẹn, khắp chốn Tùng lâm mọi người đều kính sợ đó.

Sư ở tại Thúy nham, một ngày nọ, có vị Tăng hỏi: "Thế nào là Phật?" Sư đáp: "Đồng hầm hố không khác đất". Lại hỏi: "Thế nào là đại ý của Tổ sư Đạt-ma từ Tây vức lại?" Sư đáp: "Cày sâu gieo cạn". Lại hỏi: "Thế nào là nơi người học chuyển thân?" Sư đáp: "Một đổ tường trăm đổ điều". Lại hỏi: "Thế nào là nơi người học dốc lực?" Sư đáp: "Chẻ củi ngàn ngày, thiêu đốt một ngày". Lại hỏi: "Thế nào là nơi người học thân thiết?" Sư đáp: "Lẫn lộn nhà dâng lên vượt đầu thuyền". Lại hỏi: "Thế nào là một câu lợi người, xin Sư chỉ bày?" Sư đáp: "Ễnh ương ba chân bay nhảy lên trời". Lại hỏi: "Thế nào là thôn trước tuyết sâu, trong đêm qua một cành mai nở?" Sư đáp: "Đói gặp cổ tiệc vua còn chưa dám tự ăn". Lại hỏi: "Thế nào là Đạo?" Sư đáp: "Ra cửa liền thấy". Lại hỏi: "Thế nào người trong đạo?" Sư đáp: "Vác gông cùm qua trạng".

Có lúc lên giảng đường, Sư bảo: "Các bậc Tiên đức nói việc này như đốt văn rùa, đốt tức thành điềm, không đốt tức thành lụt. Đốt và không đốt ngay đó bèn nắm nặn. Thượng Lam tức chẳng vậy. Vô cớ không hẳn, ngựa chạy giữa hư không, đi thuyền trên đất nắng hạn. Nam sơn nổi mây, Bắc sơn mưa đổ". Rồi Sư nắm chiếc gậy chống mà bảo: "Cây gậy biến làm thiên hạ tướng quân giẫm trải khắp bốn thiên hạ, có thủ tiết chẳng thủ tiết, có giới hạnh không giới hạnh, đồng một lúc tấu trình đến Thiên Đế Thích". Xong, Sư tiếp hét một tiếng và bảo: "Là Trượng phu nên tự có chí xung thiên, chớ hướng đi theo nơi Đức Như Lai đi". Và Sư gõ xuống một cái. Lại có lúc lên giảng đường, Sư nêu cử bài tụng của Long Nha là:

"Học đạo như dùi lửa

Gặp khói chưa thể ngừng

Thẳng đợi kim tinh biện

Về nhà mới đến đầu".

Thần Đảnh lại nói bài tụng là:

"Học Đạo như dùi lửa

Gặp khói liền ngưng ngay

Chớ đợi kim tinh biện

Thiêu chân lẫn đốt đầu".

Sư bảo: "Nếu luận về Đốn thì Long Nha chánh tại giữa đường, nếu bàn về Tiệm thì Thần đảnh còn ít ngộ. Lúc đó, lại nên như thế nào? Chư nhân giả, năm nay có nhiều lá rụng, nơi nào quét về nhà?" Lại có lúc lên giảng đường, Sư bảo: "Vào trộm chống kháng địch thù không sợ sống chết là dõng khí của tướng quân. Vào núi chẳng sợ hổ hủy là dòng khí của người săn bắn. Vào nước chẳng sợ giao long là dòng khí của ngư ông, vậy làm sao sống là dõng khí của nạp Tăng?" Sư bèn nắm lấy cây gậy tiếp bảo: "Cái này là cây gậy, nhón được, nắm được, lay động được thì cả ba ngàn đại thiên thế giới đồng một lúc lay động. Nếu nhón không được, nắm không được, lay động không được thì Văn Thù tự Văn Thù, giải thoát tự giải thoát. Hãy tham". Lại có lúc lên giảng đường, Sư nêu bày có vị Tăng hỏi Ba Lăng rằng: "Thế nào là đạo?" Ba Lăng đáp: "Người sáng mắt rơi xuống giếng". Vị Tăng lại hỏi Bảo Ứng: "Thế nào là đạo?" Bảo Ứng đáp: "Năm con chim phụng trước lầu". Vị Tăng ấy lại hỏi Thủ Sơn: " Thế nào là đạo?" Thủ Sơn đáp: "Dưới cẳng chân sâu ba thước". Ba chuyển ngữ ấy, một câu là vách tường dựng đứng ngàn nhận, một câu là đi thuyền trên đất liền, và một câu là khách chủ cùng tham lẫn lộn. Các người chớ có chọn lựa được ư? Đưa ra nói xem. Nếu không thì tạm thực hành hạnh từ của La-hán phá dứt kết tặc, thực hành hạnh từ của Bồ-tát an ủy chúng sinh, thực hành hạnh từ của Như Lai mà chứng đắc đến cùng". Có vị Tăng hỏi: "Thế nào là đại ý của Phật pháp?" Sư đáp: "Hiền Thánh chứng đắc Ngũ thông". Lại hỏi: "Người học không hiểu". Sư đáp: "Chiếc lưỡi dài đến Phạm thiên".

Đến lúc sắp thị tịch, Sư hiện tướng bệnh tật rất lao khổ, trải chiếu cỏ nằm nơi đất, xoay chuyển không khoảnh khắc ngưng nghỉ. Thị giả Triết buồn khóc mà nói là: "Lúc bình sinh chê Phật mắng Tổ, nay làm sao mới vậy?" Sư nóng bừng trông nhìn mà quát bảo là: "Ông cũng làm kiến giải ấy ư?" Và Sư liền vùng dậy ngồi kiết già, bảo thị giả xông đốt lò hương, khói hương vừa bén, sư bèn tịch.

4. Thiền sư Giác Hải ở Tán nguyên.

Thiền sư Giác Hải ở Tán nguyên tại Tương sơn, vốn người xứ Nghĩa ô thuộc Vụ châu, dòng họ Phó; là con cháu của Đại sĩ Phó. Xưa trước tu tập chủng trí, tùy nguyện xuất hiện nơi đời, song thân được cảm điềm lành, khắp thôn xóm đều xưng gọi khác lạ. Năm ba tuổi Sư xuất gia, năm bảy tuổi, Sư làm Tăng. Năm mười lăm tuổi, Sư vân du xa đến Thạch sương lên nơi Trượng thất. Thiền sư Từ Minh chỉ lần đầu trông thấy, liền bảo: "Tốt, khéo đến chuồng, xưởng!" Sư bèn làm tiếng lừa kêu. Thiền sư Từ Minh bảo: "Thật đúng là pháp khí". Và bèn bảo làm Thị giả. Trong suốt hai mươi năm, Sư gánh nước bổ củi, chẳng ngại sợ nắng mưa, dốc hết thâm tâm thân gần cầu đạo. Sau ra giữa đời, Sư dừng ở tại Tô đài, Thiên phong, Long hoa, Bạch vân. Phủ soái thỉnh mời Sư đến ở nơi Đạo tràng của Chí Công. Sư nêu bày giềng mối tông yếu, có biện nhanh nhẹn, hành giải tương ưng, mọi người ở các phương vô cùng suy phục. Thừa tướng Vượng Công An Thạch kính trọng đức hạnh lớn lao của Sư, đặc biệt tấu trình phong tặng Sư hiệu. Và ông lại kiên quyết từ chối đảnh tịch, lập am trong núi Định thủy, cùng Sư thong dong dưới rừng, đàm nói trọn ngày. Ông tặng sư bài tụng rằng:

"Chẳng cùng vật trái đạo thật lớn

Thường tùy duyên khởi từ Thiền sâu

Thiện căn đã sạch ai phá được

Vết chân như không ta được tìm".

Đó cũng là một việc thấu suốt sự đời hiếm có vậy. Có vị Tăng hỏi: "Thế nào là gia phong của Hòa thượng?" Sư đáp: "Vách tường Đông đánh vách tường Tây". Lại hỏi: "Có khách đến làm sao mà tiếp đãi?" Sư đáp: "Củi trên núi, nước trong giếng". Lại hỏi: "Thế nào là nơi chư Phật xuất thân?" Sư đáp: "Thai lừa bụng ngựa". Lại hỏi: "Lỗ Tổ đối mặt vào vách tường, ý chỉ ấy như thế nào?" Sư đáp: "Việc trú trì thật bề bộn". Lại hỏi: "Thế nào là Đại Thiện tri thức?" Sư đáp: "Giết trâu mổ dê". Lại hỏi: "Vì sao như vậy?" Sư đáp: "Nghiệp tại trong đó".

Lại có lúc lên giảng đường, Sư bảo: "Cái này nếu là như hổ mang sừng, cái này nếu chẳng như vậy thì gọi là gì?" Ngừng gây lát, Sư lại bảo: "Nuôi lừa nuôi ngựa. Trân trọng".

Đến năm Nguyên Hựu thứ nhất (1086) thời Bắc Tống, Sư thị tịch. Thừa tướng Vương Công thương khóc đến nơi tháp, có làm bài tụng tán thán Sư chân rằng:

"Hiền thiện thay một người

Tinh tấn mà lặng lặng

Biết lời mà hay im

Ngợi khen chẳng làm mừng

Hủy nhục chẳng vì buồn

Chẳng căng và chẳng khắc

Mọi người tự xưng đức

Có Tăng và có tục

Đến từ khắp Nam Bắc

Chẳng thuận cũng chẳng nghị

Chẳng chống và chẳng ép

Chẳng Quán và chẳng Hoa

Chỉ ăn mà đã thật

Ai người nối dõi đó

Ta có khuôn phép đây".

5. Thiền sư Sơn Chính ở Võ tuyền.

Thiền sư Sơn Chính ở Võ tuyền tại Thụy châu. Có vị Tăng hỏi: "Thế nào là đại ý của Phật pháp?" Sư đáp: "Áo thành người, nước thành ruộng". Có lúc lên giảng đường, Sư bảo: "Trên pháp tịch Hoàng Mai, đại chúng có cả ngàn người, trao pháp truyền y đích thực phòng ngại hành giả. Phải thì mặt Nhật mọc ở phương Tây, quấy thì mặt nguyệt lên tại phương Đông. Tham".

6. Thiền sư Tỉnh Hồi ở Song phong.

Thiền sư Tỉnh Hồi ở Song phong tại Nam nhạc. Lúc lên giảng đường, Sư bảo: "Người Nam phiên đi thuyền, người bờ Bắc lay bè, Ba Tư và Đại Đường, núi Tu-di múa vũ. Là nói năng gì?" Đến ngày 17 tháng 09 năm Nguyên Phong thứ sáu (1083) thời Bắc Tống, Sư cạo đầu, tắm gội, giả biệt đại chúng, làm kệ tụng rằng:

"Suốt chín mươi hai năm

Rõ ràng đối chúng nói

Xa suốt tan mây lạnh

Cửa mở trăng tàn qua".

Nói xong, Sư bèn ngồi mà thị tịch, đến lúc trà tỳ, răng và cốt đảnh không rã hoại, phía trên có ánh sáng năm sắc khác lạ.

7. Thiền sư Đạo Khoan ở Đại ninh.

Thiền sư Đạo Khoan ở Đại ninh tại Hồng châu. Có vị Tăng hỏi: "Tôn giả Ca-diếp thấy chư Phật là thấy cái gì? Mà Đức Như Lai vừa nắm cành hoa liền mỉm cười?" Sư đáp: "Nhẫn tuấn chẳng cấm". Lại hỏi: "Đơn Hà thiêu đốt Phật gỗ, vị chủ vì sao mà mày râu đều rơi rụng?" Sư đáp: "Giặc chẳng đánh con nhà nghèo". Lại hỏi: "Đã là một chân pháp giới, cớ sao lại có ngàn sai muôn khác?" Sư đáp: "Rễ sâu lá tốt". Vị Tăng ấy vừa đánh tướng vòng tròn vừa hỏi: "Lại còn có ra được cái này không?" Sư đáp: "Khéo đùa thành vụng". Lại hỏi: "Thế nào là trước ba ba, sau cũng ba ba?" Sư đáp: "Số chín chẳng đến chín". Lại hỏi: "Thế nào là đại ý của Phật pháp?" Sư đáp: "Điểm trà phải là trăm sôi vọt". Lại hỏi: "Ý chỉ ấy như thế?" Sư đáp: "Uống hết chớ chừa cặn".

Có vị Tăng đến nơi phòng thất Sư mà hỏi: "Thế nào là trâu trắng nằm giữa đường?" Sư nắm gân lửa cắm vào lò lửa và bảo: "Hiểu không?" Vị Tăng ấy nói: "Không hiểu". Sư bảo: "Đầu chẳng thiếu, đuôi chẳng thừa". Ngày sư ở tại Đồng an, có vị Tăng đến hỏi: "Đã là Đồng an cớ sao lại có vị Tăng cảm bệnh mà thị tịch?" Sư đáp: "Bố thí chẳng như lại liền trách". Có lúc lên giảng đường, Sư bảo: "Thiếu lâm diệu quyết, gia phong của chư Phật xưa trước, ứng dụng tùy cơ, nắm buông tự tại, như nắm tay trong lòng bàn tay mở hợp có lúc, tợ nước thành bọt bóng, nổi tan không định, động tình đều hiểu biết, nói nín toàn rành rõ, muôn dụng tự nhiên chẳng nhọc tâm lụy, đến trong đó gọi là thuận theo nước thả thuyền. Hãy tạm nói ngược gió đất mái chèo ai là kẻ khéo tay?" Ngừng giây lát, Sư lại bảo: "Đùa bỡn với sóng nước phải là người đùa bỡn sóng nước". Và Sư hét một tiếng, bảo: "Trân trọng".

Lại có lúc lên giảng đường, Sư bảo: "Vô niệm là Tông, vô trú làm bản, chân không làm thể, diệu hữu làm dụng. Do đó nói: "Khắp đại địa là chân không, khắp pháp giới là diệu hữu. Hãy tạm nói người nào dùng được? Vận dụng cả bốn mùa, nhật nguyệt sáng tỏ lâu dài. Pháp vốn không dời đổi, đạo không nơi chốn, tùy duyên tự tại, theo vật chẳng trầm. Cõi này xứ nọ, vào phàm ra Thánh, tuy là như vậy, nhưng hãy nói một câu vào làng tùy tập tục, làm sao mà sống, nói?" Ngừng giây lát, Sư lại bảo: "Trời Tây gọi là tiếng Phạm, phương này gọi là tiếng Trung Hoa thời Tiền Đường".

8. Thiền sư Ngộ Chân ở Đạo ngô.

Thiền sư Ngộ Chân ở Đạo ngô tại Đàm châu. Lúc lên giảng đường, Sư bảo: "Nhật nguyệt xưa nay, núi sông vẫn như cũ. Nếu rõ được đi thì mười phương chư Bạt-già-phạm đồng một môn Niết-bàn. Nếu rõ không được thì khinh hủy kinh ấy nên cảm mắc tội như vậy". Lại có lúc lên giảng đường, Sư bảo: "Sư tử con gầm rống, Long mã con nhảy cẩn, trong kiếng Phật xưa sáng tỏ ba núi ánh trăng lẻ sáng ngời". Rồi Sư bèn làm thế hát múa và xuống khỏi tòa. Lại có lúc lên giảng đường, Sư nêu cử Động sơn nói là: "Trên núi Ngũ đài mây ùn cơm, trước thềm điện Phật nước giải chợ trời, trên đầu sát can đốt chùy tử, ba con Hồ tôn đêm rây tiền". Lão Tăng đây tức chẳng vậy, ba mặt lý nô cẳng chân đạp nguyệt, hai đầu trâu trắng tay vốc khói, đội mão thỏ biếc đứng nơi sân cây bách, cởi vỏ quạ rùa bay lên trời. Lão Tăng chỉ là dây sắn bị các người trông nhìn phá hết vậy. Động Sơn Lão nhân rất là kỳ đặc. Tuy là như vậy, chỉ đi được ba bốn bước. Vả lại chẳng qua bảy nhảy tám nhảy. Hãy nói lừa dối ở tại nơi nào? Ngày nay Lão Tăng chẳng tiếc lông mày đồng một lúc bố thí: "Ngừng giây lâu, Sư lại bảo: "Đinh ninh góp đức ông, không lời thật có công, mặc tình biển xanh biến, trọn chẳng vì ông thông". Có người hỏi: "Ngưng nhiên bèn có lúc hiểu thì thế nào?" Sư đáp: "Trên đuôi chuột già đeo dùi nghiên". Lại hỏi: "Thế nào là Thể của chân như?' Sư đáp: "Dạ xoa quỵ gối trông mắt đen". Lại hỏi: "Thế nào là dụng của chân như?" Sư đáp: "Chày Kim cang đánh núi sắt nát vụn". Lại hỏi: "Thế nào là Thường chiếu?" Sư đáp: "Kim bén trên núi Tu-di". Lại hỏi: "Thế nào là Tịch chiếu". Sư đáp: "Nước biển trong lông mày". Lại hỏi: "Thế nào là xưa nay vốn chiếu". Sư đáp: "Nhảy nhót trong giày cỏ". Vì Tăng ấy rút lui. Sư bảo: "Tịch chiếu thường chiếu xưa nay chiếu, dưới đáy giày cỏ thường nhảy nhót, gặp kim bén trên núi Tu-di, nước trong lông mày thường giàn giụa". Lại hỏi: "Thế nào là Phật?" Sư đáp: "Động đình không ngăn che". Có lúc lên giảng đường, Sư bảo: "Lúa chín trước núi, Lô lăng gạo có giá, Trấn châu la phục lại có một loại". Ngừng giây lát, Sư lại bảo: "Lúc hái rau và rễ trong đồng hoang để nấu, lại che củi tươi mang lá đốt". Lại có lúc lên giảng đường, Sư bảo: "Người xưa nói nhận chấp như trước lại chẳng phải, thật khó hiểu, đất xưa buông xuống râu tóc nhiều. Ba Tư mắt sâu lỗ mũi lớn rất là quái lạ, bỗng nhiên thấu qua biên giới của Tân La". Rồi Sư hỏi một vị Tăng: "Từ xứ nào lại?" Vị Tăng ấy đến gần phía trước chẳng xem xét. Sư bảo: "Nhà đông làm lừa nhà Tây làm ngựa". Vị Tăng ấy hỏi: "Qua ở xứ nào?" Sư đáp: "Muôn dặm nhai châu".

Sư trong thân thể không được bình an, có vị Tăng hỏi: "Những ngày gần đây, tôn vị Hòa thượng như thế nào?" Sư đáp: "Cháo cơm đầu chẳng rõ việc". Vị Tăng ấy im lặng không nói gì, Sư kêu chỉ xuống một cái. Lại có lúc lên giảng đường, Sư bảo: "Phổ hóa sáng cũng đánh tối cũng đánh, đãy vải ngang suốt dọt cũng suốt. Thạch thất hành giả đạp cối giả, nhân gì quên ngay dưới cẳng chân?" Có vị Tăng hỏi: "Thế nào là Đệ nhất Huyền?". Sư đáp: "Thích Tôn ánh sáng bắn vào vai A-nan". Lại hỏi: "Thế nào là Đệ nhị Huyền?" Sư đáp: "Trăng lẽ, muôn tượng nhóm". Lại hỏi: "Thế nào là Đệ tam huyền?" Sư đáp: "Khóc đến khô tang rướm nước mắt". Lại hỏi: "Thế nào là Đệ nhất yếu?" Sư đáp: "Rất đẹp tinh lệ chiếu". Lại hỏi: "Thế nào là Đệ nhị yếu?" Sư đáp: "Điện chớp đất trời tỏa sáng ngời". Lại hỏi: "Thế nào là Đệ tam yếu?" Sư đáp: "Cặp đường, tùng xanh già". Lại có lúc lên giảng đường, Sư nêu cử: Có vị Tăng hỏi Thủ Sơn: "Thế nào là Phật?" Thủ Sơn đáp: "Vợ mới cưỡi lừa nhà ai kéo". Sư bảo: "Tay đè lỗ mũi chân đạp đuôi, ngửa mặt nhìn trời nghe nước chảy, trời sáng đưa ra bên cạnh đường. Đêm lắng lại về trong am tranh".

9. Thiền sư Bảo Tâm ở Tương sơn.

Thiền sư Bảo Tâm ở Tương sơn. Có vị Tăng hỏi: "Lúc vầng trăng chưa tròn thì thế nào?" Sư đáp: "Theo số dẫn đi?" Lại hỏi: "Sau khi đã tròn thì thế nào?" Sư đáp: "Đảo ngược số dẫn lại". Lại hỏi: "Thế nào là thổi lông kiếm?" Sư đáp: "Sơn đen bày trụ". Lại hỏi: "Hai chữ sắc, thế nào thấu được?" Sư đáp: "Một tay xua thổi, một tay tát đánh".

10. Thiền sư Duy Chính ở Bách trượng.

Thiền sư Duy Chính ở Bách trượng tại Hồng châu, lúc lên giảng đường, Sư bảo: "Hòa thượng Nham Đầu dùng ba văn tiền đòi lấy được con vợ chỉ biết mò cua vớt kiến, cốt yếu lại chẳng biết sinh con dưỡng cái, thẳng đến ngày nay, môn phong tuyệt dứt. Đại chúng cần biết vợ của Khoát Công ư? Ngày nay Bách Trượng chẳng tiếc môi mép, cùng các người chú phá đó. Mai bồng thoa kinh đời hiếm có, quần vải còn là áo thời gả chồng". Có vị Tăng hỏi: "Lúc Ngưu đầu chưa thấy gặp Tứ Tổ cớ sao trăm chim ngậm hoa dâng?" Sư đáp: "Có tiền ngàn dặm thông". Lại hỏi: "Sau khi thấy gặp rồi cớ sao chim chẳng ngậm hoa dâng?" Sư đáp: "Không tiền cách vách điếc". Lại hỏi: "Đạt-ma lúc chưa đến thì thế nào?" Sư đáp: "Sáu lần sáu là ba mươi sáu". Lại hỏi: "Sau khi đã đến thì thế nào?" Sư đáp: "Chín lần chín là tám mươi mốt". Lại hỏi: "Thế nào là đại ý của Tổ sư Đạt-ma từ Tây vức lại?" Sư đáp: "Mộc nhĩ mộc đầy cây". Lại hỏi: "Hết thảy các pháp đều là Phật pháp, ý chỉ ấy như thế nào?" Sư đáp: "Dưới một lớp núi một lớp người". Lại hỏi: "Trên thực hành dưới tập học chưa là tác gia, quay lưng với Sở đến với Ngô mới là Đạt sĩ, há chẳng là Hòa thượng nói ư?" Sư đáp: "Đúng vậy". Lại hỏi: "Thế nào là tài vật của cha mà con xài dùng?" Sư bảo: "Ông thử dùng xem". Vị Tăng ấy phỏng bàn nghị, Sư bèn đánh.

Lại có lúc lên giảng đường, Sư bảo: "Thiên thai mời thỉnh người người biết có, Nam Nhạc đi núi lại làm sao sống? Hiểu thì lồng đèn cười các ông, còn không hiểu thì có mắt vẫn như mù".

11. Thiền sư Uẩn Lương ở Hương sơn.

Thiền sư Uẩn Lương ở Hương sơn tại Minh châu. Có vị Tăng hỏi: "Thế nào là câu Thấu pháp thân?" Sư đáp: "Trên đầu sát can ba đài múa". Lại hỏi: "Thế nào là câu dẫn tiếp sợ cơ?" Sư đáp: "Lên người lớn". Lại hỏi: "Thế nào là câu cuối cùng?" Sư đáp: "Dưới rừng Sa-la". Lại hỏi: " Thế nào là nơi người học chuyển thân?" Sư đáp: "Mài xát trong phường". Lại có lúc lên giảng đường, ngừng giây lát, Sư cười lớn: "Ha, ha" rồi bảo: "Cười cái gì? Cười chim hồng hộc vút bay giữa trời, quạ rùa đáy nước đuổi cá con, ba cái Lão bà sáu vú sữa, Kim cang trên lưng chín như bùn, A, ha, ha! Biết hay không biết? Thôn đông, Trần đại kỳ. Tham".

12. Thiền sư Duy Quảng ở Nam phong.

Thiền sư Duy Quảng ở Nam phong tại Tô châu, lúc lên giảng đường, Sư bảo: "Một hỏi một đáp như chuông ngậm hưởng tợ hang cốc ứng tiếng. Bởi vì việc đã chẳng được, hãy đến trong cửa kiến hóa buông một đường chỉ, nếu y cứ theo môn hạ của nạp Tăng thì đất trời sai khác. Hãy nói nạp Tăng có nơi nào lớn mạnh?" Ngừng giây lát, Sư lại bảo: "Trọn ngày tìm không được. Có lúc tự nhiên lại. Ôi".

13. Thiền sư Đức Càn ở Đại quy.

Thiền sư Đức Càn ở Đại quy tại Đàm châu. Có vị Tăng hỏi: "Thế nào là đại ý của Tổ sư Đạt-ma từ Tây vức đến?" Sư đáp: "Nước từ trên núi tuôn ra". Lại hỏi: "Ý chỉ ấy thế nào?" Sư đáp: "Khe hang đâu có thể ngăn giữ". Và Sư mới bảo: "Hoa núi tợ gấm, Văn Thù khua đặt trong trông mắt, chim rừng miên man, Quán Âm bít liền lỗ tai. Các nhân giả lại nghĩ lường cái gì? Đêm hôm qua vào canh ba ngủ chẳng được, vụt mình chợt bắt được Phổ Hiền biếm đưa đến trong nước vô sinh. Đến khi tỉnh giấc thì trời sáng. Sáng nay lại gặp gỡ các ông nói lại chuyện mộng. Ý là nói thế nào?" Rồi Sư bèn chống tích trượng mà xuống khỏi tòa.

14. Thiền sư Bản Ngôn ở Linh sơn.

Thiền sư Bản Ngôn ở Linh sơn tại Toàn châu. Có vị Tăng hỏi:

"Thế nào là Phật?" Sư bảo: "Ai dạy ông hỏi như thế?" Vị Tăng nói: "Ngày nay khởi động Hòa thượng vậy". Sư bảo: "Cảm tạ ông phỏng hỏi đến".

15. Thiền sư Nguyên ở Quảng pháp.

Thiền sư Nguyên ở Quảng pháp tại An cát châu. Có vị Tăng hỏi: "Thế nào là đại ý của Tổ sư Đạt-ma từ Tây vức lại?" Sư đáp: "Mãnh ngói đầu gạch". Lại hỏi: "Lúc trong ồn ào lấy được sự yên tỉnh thì thế nào?" Sư đáp: "Oán chẳng thể hết". Lại hỏi: "Thế nào là mắt chánh pháp?' Sư đáp: "Dưới lông mày". Lại hỏi: "Tiện lúc cùng gì tụ hội thì thế nào?" Sư đáp: "Con ngươi cười gật đầu". Lại hỏi: "Thế nào là việc hướng thượng?" Sư đáp: "Nhật, nguyệt, tinh thần". Lại hỏi: " Thế nào là việc hướng hạ?" Sư đáp: "Địa ngục vạc sôi". Lại hỏi: "Lúc muôn dặm không mây thì thế nào?" Sư đáp: "Khỉ chịu đói". Lại nói: "Xin Sư cứu giúp!" Sư bảo: " "Lửa màu sắc gì?" Lại hỏi: "Người xưa nắm dùi nâng phất trần, ý chỉ ấy thế nào?" Sư đáp: "ban ngày người không rãnh". Lại hỏi: "Thế nào là đảm nhận lấy?" Sư đáp: "Như gió thổi qua tai". Lại hỏi: "Lúc rút kiếm ngang ngực thì thế nào?" Sư đáp: "Quạ già thành đàn". Lại nói: "Chánh là nơi Hòa thượng thấy". Sư bảo: "Rắn xuyên qua lỗ mũi". Vị Tăng ấy bèn phẩy tay áo mà đi ra. Sư bảo: "Đại chúng cùng gặp". Lại hỏi: "Từ trước các Thánh đến nơi nào thì đi giày?" Sư đáp: "Đường thông bốn hướng". Lại hỏi: "Cùng gì bại khuyết?" Sư đáp: "Biết ông chẳng đến ruộng đất ấy". Lại hỏi: "Sau khi đã đến thế nào?" Sư đáp: "Ở nhà thường uống trà ăn cơm". Lại hỏi: "Ý tổ và ý của giáo điển là đồng hay khác?" Sư đáp: "Gừng khô trao cho con". Lại hỏi: "Cho gì thì chẳng đồng?' Sư đáp: "Mảnh băng nắm tuyết".

Có lúc lên giảng đường, Sư bảo: "Mưa xuân nhỏ nhỏ đầu rèm nước giọt, nghe tiếng chẳng hiểu, về nhà xoay mặt vách tường". Lại có lúc lên giảng đường, Sư bảo: "Nếu luận về Đại đạo trực giáo thì Trử sơn không nơi mở miệng. Vậy các người thử mở miệng xem". Có vị Tăng liền hỏi: "Thế nào là Đại đạo?" Sư đáp: "Vác không nỗi". Lại hỏi: "Vì sao vác không nỗi?" Sư đáp: "Đại đạo". Lại có lúc lên giảng đường, Sư bảo: "Nếu luận về việc này thì chớ nói dính kẹt. Nói dính kẹt thì đầu mọc sừng". Có vị Tăng hỏi: "Cớ sao đầu mọc sừng?" Sư đáp: "Việc họa". Vị Tăng ấy nói: "Con mắc lỗi quá". Sư bảo: "Đầu rồng đuôi rắn. Cúi mong trân trọng".

Chiều ngày 12 tháng 10 năm Nguyên Phong thứ tám (1085) thời Bắc Tống. Bỗng nhiên, Sư viết bài kệ rằng:

"Mai tuyết râu sương chín chín năm (99)

Nửa vai áo nạp hết các duyên

Vụt nhiên cười chỉ mây nổi tan

Thỏ ngọc tỏa sáng chiếu muôn phương".

Xong, Sư bèn ném bút mà thị tịch.