SỐ 2077 — TỤC TRUYỀN ĐĂNG LỤC

Đệ Tử Nối Dõi Thiền Sư Khoát Ở Tây Phong

1. Thiền sư Tự Nghiêm ở Nam an nham.

Thiền sư Tự Nghiêm ở Nam an nham, vốn dòng họ Trịnh người xứ Đồng an, Tuyền châu. Năm mười một tuổi, Sư bỏ nhà đến nương tựa Sa-môn Khế Duyên ở chùa Ngọa tượng tại Kiến hưng làm Đồng tử. Đến năm mười bảy tuổi, Sư làm đại Tăng, bèn du phương đến yết kiến Thiền sư Kỳ Túc Khoát ở Tây phong. Thiền sư Khoát là đệ tử cao túc của Thiền sư Minh ở lương; là cháu của Vân Môn. Hoàng đế Thái tông (?) thường ban chiếu mời đến cung quyết, thiết đặt quán tại trong Ngự viên xá để hành tập Thiền định, lâu sau xin trở về lại núi. Sư nương tựa ở đó năm năm, kín hợp tâm pháp, sau đó giả từ, vượt qua sông Hoài nhân. Ở đó có con Giao lớn thường làm hại người qua lại, Sư bèn vì nói kệ răn dạy mà con Giao ấy bèn bỏ đi. Qua đến mỏm núi Hoàng dương, khát nước muốn uống lại gặp khe suối khô cạn, Sư bèn dùng gậy rõ vào đó mà dòng nước tuôn trào, các hàng phụ lão đều nhóm tụ trông xem, hợp trảo cho là Thần, Sư bèn bỏ trốn đi, khắp xứ Võ-Bình Nam- Hoàng thạch-nham có lắm nhiều rắn hổ, Sư đến dừng ở đó mà rắn hổ đều trở thành kẻ sai khiến được. Mọi người ở khắp bốn phương xa nghe thế thảy đều rất kinh sợ, đua nhau cung kính tôn thờ. Dân chúng vì trời mưa tạnh, người nam kẻ nữ cầu đảo đều tùy theo điều muốn ứng với tâm niệm mà được, mọi nhà họa vẽ hình tượng của Sư, mỗi lúc uống ăn thảy đều dâng cúng.

Ở gần chùa có vị Tăng thị tịch, Sư không biết theo luật pháp phải báo lên Quan, bèn tự cử hành lễ thiêu đốt, các Quan lại đòi bắt đưa về trong sân tra hỏi cung trạng, Sư không đối đáp gì chỉ đòi đưa giấy và viết kệ rằng:

"Ngoài mây, Tăng quê chết

Ngoài mây, Tăng quê thiêu

Hai pháp không sai trái

Đương Bồ-đề chẳng xa".

Nét chữ viết hiểm hóc cứng rắn như đường nét Đại Triệu, Quan lại rất tức giận, cho là cuồng lại man. Đã cách lìa y Tăng-già-lê hong phơi nửa ngày, đến lúc đã được phóng thích, Sư đem khăn vải quấn trên đầu và mặc y phục sắc trắng.

Sư hận các pháp Sư giảng nói, người nghe một nửa số người tin một nửa số người nghi. Nhân đó Sư im lặng suốt sáu năm. Chùa Nham đang thâu vải bố mà dân chúng theo năm chặt thâu lấy. Sư không nhẫn chịu nỗi, bèn viết thư buộc trong vải bố xin được miễn. Quan lại nhận được thư ấy tức giận, đòi đến hỏi, Sư cũng không đáp, Quan lại cho Sư là yêu quái, bảo người thiêu đốt khăn vải bố ấy, lửa cháy hết mà khăn càng mới sạch, Sư mới đòi đưa giấy viết kệ rằng:

"Hết thảy sức từ nhẫn

Đều tâm tôi phát sinh

Vua Quan khổ bó buộc

Phật pháp chẳng lưu hành".

Từ đó về sau, Sư hơi mở miệng nói. Sau đó, Sư đến núi Bàn cổ ở Nam phương, nguyên trước kia Tôn giả Bà-lợi người Tây trúc mới đầu đến đó có lời sấm rằng: "Sau này sẽ có vị Bồ-tát mặc y phục sắc trắng đến dấy khởi tại núi ấy". Sư ở tại đó ba năm mà thành chốn Tùng lâm, Sư mới trở về lại Nam an, tại Giang nam có chiếc bè dừng ngủ làm cản trở các thuyền đi, thuyền Sư ngang qua đó, Sư xoa sờ vỗ về mà bảo: "Đi! Đi!" Chớ nên làm hại người. Có vị Tăng từ Huệ châu đến nói rằng: "Ở Hà nguyên có chiếc thuyền lớn cắm nơi cát, cả muôn con trâu kéo không lay động, xin Sư được dùng chở gạch đến xây dựng tháp ở Nam hải vì chúng sinh mà làm ruộng phước". Sư bảo: "Đó là vật của âm phủ, nhưng trao cho ngươi bài kệ rằng:

"Trời mưa nước Bá sinh

Thuyền vua âm phủ dời

Chớ đứng lâu trong cát

Nhận phước ân Bồ-đề".

Vị Tăng ấy đến nơi thuyền xướng đọc bài kệ, thuyền đó bèn chuyển động, muôn người đều hoan hô. Đến Ngũ dương có Thương khách lớn theo để chở, vị Tăng ấy hứa cho, vừa mới mở dây neo bỗng chốc gió thổi thuyền biến mất.

Có vị Sa-di không có trí tánh Đa văn, nhưng hầu thầy rất cẩn mật, Sư xót thương đó, nên làm bài kệ bảo chuyên đọc tụng, lâu sau sẽ thông minh. Bài kệ ấy là:

"Đại trí phát từ tâm

Nhưng Tâm tìm xứ nào

Thành tựu Nhất thiết nghĩa

Không xưa cũng không nay".

Từ đó, đối với các thứ văn tự ngữ ngôn ở thế gian, vị Sa-di ấy chỉ một lần đọc xem thì đều không quên sót, làm kệ tụng nói năng chương cú viện dẫn bút lập thành.

Sư chỉ dạy cho người, phần nhiều hay dùng bằng kệ tụng, nhưng trong đề tặng có bốn chữ ở sau, không một ai biết được ý chỉ nó như thế nào, vết tích kỳ lạ lắm hiển trước. Các Quan sở thuộc viết trạng văn tấu trình, có chiếu vời gọi Sư đến, Tể tướng vương Khâm trọng Sư như Đại Tham, An Triệu Nhân trở xuống đều kính tặng thơ kệ lên Sư, Sư chưa từng xem đọc, đặt thừa trên bụi mà thôi. Đến ngày mồng sáu tháng giêng năm Ất mão (?) thuộc niên hiệu Thuần Hóa (?), Sư nhóm tập đại chúng mà dạy rằng: "Ngay nay tôi sinh, nay chẳng phải lúc". Rồi bèn nằm nghiêng mình phía hữu mà thị tịch. Sư được phong tặng thụy hiệu là "Định Quang Viên Ứng Thiền sư".

Đệ Tử Nối Dõi Thiền Sư Chí Ở Quảng Giáo.

1. Thiền sư Hoài ở núi Tứ diện.

Thiền sư Hoài ở núi Tứ diện tại Thư châu, mới đầu Sư ở tại Hưng Hóa; kỳ khẩu, có vị Tăng hỏi rằng: "Lâm Tế tam huyền tợ thạch nữ đến trong sóng múa vũ, Vân môn Quan lệ thiểm thước như Dao tử qua Tân La. Bỏ hai đường ấy ra thì Hưng Hóa đang hành theo lệnh gì?" Sư đáp: "Nói gì?" Vị Tăng ấy nói: "Gì thì Hòa thượng cùng với người xưa mở hơi". Sư bảo: "Lại phạm tội không dung". Vị Tăng ấy đáp: "Kính vâng". Sư bèn nắm gậy đánh xuống thiền sàng và bảo rằng: "Nếu chẳng điểm phá, lấy gì là sơn Tăng ngủ gật".

Đệ Tử Nối Dõi Thiền Sư Thiện Viễn Ở Thạch Môn

1. Thiền sư Hạo Thăng ở cư.

Thiền sư Hạo Thăng ở cư tại Quả châu, có vị Tăng hỏi: Sư xướng hát khúc nhà nhà ai? Tông phong ấy, ai người nồi dõi?" Sư đáp: "Gà vàng gáy cửa đá, đắc ý đuổi sóng trong". Lại hỏi: "Chưa xét rõ là con của ai?" Sư đáp: "Cảm ơn ngươi đến cửa mắng chửi".

2. Thiền sư Phương ở Quảng tế.

Thiền sư Phương ở Quảng tế, có vị Tăng hỏi: "Thế nào là Phật?" Sư đáp: "Cưỡi trâu đuổi theo cỏ xuân, vai mang cha trẻ tuổi". Lại hỏi: "Kiếm báu lúc chưa mài thì thế nào?" Sư đáp: "Quạ rùa gặm đậu đen". Lại hỏi: "Sau khi đã mài thì thế nào?" Sư đáp: "Cột đình treo lồng đèn". Lại hỏi: "Thế nào là tu hành?" Sư đáp: "Cột đình thương hàn".

3. Thiền sư Giám ở Vân đảnh.

Thiền sư Giám ở Vân đảnh tại Hoài an quận, có vị Tăng hỏi rằng: "Tuyết giọt lò hồng, xin Sư nghiệm ước?" Sư bảo: "Vương Bà nấu đôi". Lại nói: "Tranh làm sao tức nay là sao?" Sư đáp: "Còn hiềm một ít".

4. Thiền sư Khế Thuyên ở Đạo ngô.

Thiền sư Khế Thuyên ở Đạo ngô tai Đàm châu, có vị Tăng hỏi: "Sư xướng hát khúc nhạt của ai? Tông phong ấy, ai người nối dõi?" Sư đáp: "Phụng lãnh không khúc nhạc riêng tư, như nay lưu truyền trong thiên hạ". Thế nào là cảnh của Đạo ngô?" Sư đáp: "Hoa ở khe suối ngậm sương mốc ngọc, quả ở sân vườn rơi đài vàng". Lại hỏi: "Thế nào là người trong cảnh?" Sư đáp: "Nâng bưng lò hương mặc áo nạp xưa cũ, hong phơi giữa ngày gối rễ cây rừng". Lại hỏi: "Lúc Ngưu Đầu thưa thấy Tứ Tổ thì thế nào?" Sư đáp: "Rùa xanh trên ngọc". Lại hỏi: "Sau khi đã thấy thì thế nào?" Sư đáp: "Băng đốt trong lò hồng".

Đệ Tử Nối Dõi Thiền Sư Quán Ở Lương Sơn

1. Sơn chủ La Văn Đức Trân.

Sơn chủ La Văn Đức Trân, có vị Tăng thưa: "Là nơi thân thiết, xin Sư chỉ bày". Sư đáp: "Lão Tăng vốn là người Quảng nam".

2. Thiền sư Lợi Dục ở Dược sơn.

Thiền sư Lợi Dục ở Dược sơn, lúc lên giảng đường, bảo rằng: "Núi sông đất liền nhật nguyệt muôn sao cùng với các Thượng tọa đồng sống, Ba đời chư Phật cùng với các Thượng tọa đồng tham, Ba Tạng Thánh giáo cùng với các Thượng tọa đồng thời. Lại tin được kịp ư? Nếu tin được kịp thì trâu sắt ở Thiểm phủ nuốt liền đất trời, tuy nhiên như vậy, nhưng bị Pháp thân ngăn ngại tức chuyển thân không được, phải biết có đường xuất thân. Làm sao sống là đường của các Thượng tọa xuất thân? Hãy nói nói nhanh". Ngừng giây lâu, Sư lại bảo: "Nếu nói không được thì trọn chìm đắm trong biển khổ. Trân trọng!" Có vị Tăng hỏi: "Nói bàn của cách ngoại, xin Sư chỉ bày". Sư đáp: "Yếu đạo chẳng khó". Lại hỏi: "Thế nào là muôn nhận xanh biếc, Đàm Hứa rủ một cuộn chỉ?" Sư đáp: "Đại chúng cười ông".

3. Thiền sư Nham ở Lương sơn.

Thiền sư Nham ở Lương sơn tại Đảnh châu, có vị Tăng hỏi: "Thế nào là Đại ý của Tổ sư Đạt-ma từ Tây vức lại?" Sư đáp: "Tân La nương cây con, đất Thục phải trở về".

Đệ Tử Nối Dõi Thiền Sư Yến Ở Đức Sơn

1. Thiền sư Trí Tiên ở Đức sơn.

Thiền sư Trí Tiên ở Đức sơn tại Đảnh châu, có vị Tăng hỏi: "Thấy sắc bèn thấy tâm, lúc ấy thế nào?" Sư đáp: "Cung sừng cong tợ vầng nguyệt, kiếm báu bén như sương". Lại hỏi: "Thế nào là lãnh hội?" Sư đáp: "Áo giáp vàng tợ vảy cá, cờ đỏ như lửa cháy rực". Vị Tăng ấy lại thưa: "Từ xa xa đến, xin sư một lần tiếp". Sư đáp: "Không tiếp". Lại hỏi: "Thế nào là rỗng bày một lần hỏi?" Sư đáp: "Ít gặp xỏ lỗ tai khách, gặp nhiều lần thì khắc thuyền người". Lại hỏi: "Đức Phật Đại Thông Trí Thắng suốt mười kiếp ngồi nơi Đạo tràng, cớ sao chẳng được thành Phật đạo?" Sư đáp: "Tham trông nhìn trăng trên trời, mất liền châu ngọc trong lòng bàn tay". Lại hỏi: "Quân lúc nhanh gấp thì thế nào?' Sư đáp: "Mười chữ ngầm đầu mặt đầy bụi". Lại hỏi: "Làm sao như vậy?" Sư đáp: "Biết mà cố phạm". Lại hỏi: "Thế nào là đàm nói về vô vi?" Sư đáp: "Trâu đá, hổ đá nói lầm rầm". Lại hỏi: "Thế nào là ngôn giáo?" Sư đáp: "Sách trường hàng dài bất tận, kệ tụng ngắn tuyệt người nghe". Lại hỏi: "Thế nào là một xưng Nam Mô Phật?" Sư đáp: "Đều được thành Phật đạo".

Đệ Tử Nối Dõi Thiền Sư Cảm Ở Bắc Thiền

1. Thiền sư Thông ở Nam thiền.

Thiền sư Thông ở Nam thiền tại Hào châu, có vị Tăng hỏi: "Thế nào là Đại ý của tổ sư Đạt-ma từ Tây vức lại?" Sư đáp: "Tháng mùa đông mưa trong rừng sâu. Tháng ba mùa xuân gió thổi đất bằng". Lại hỏi: "Thế nào là cội nguồn của Đại đạo?" Sư đáp: "Mây nổi sau giờ ngọ, Hổ đá gầm thâu đêm".

Đệ Tử Nối Dõi Thiền Sư Nghiễm Ở Cốc Ẩn

1. Thiền sư Khế Sùng ở Cốc ẩn.

Thiền sư Khế Sùng ở Cốc ẩn, tại Tương châu, có vị Tăng hỏi: "Thế nào là Đại ý Tổ sư Đạt-ma từ Tây vức lại?" Sư đáp: "Da cừu người Phiên, người Hồ Mặc". Lại hỏi: "Người học không hiểu lý ấy "như thế nào?" Sư đáp: "Người điếc nghiêng tai nghe người câm ca hát".

TỤC TUYỀN ĐĂNG LỤC

Quyển 2 (Hết)

TỤC TRUYỀN ĐĂNG LỤC

QUYỂN 3

MỤC LỤC

Đời thứ mười một, dưới đời Thiền sư Đại Giám.

- Đệ tử nối dõi dòng pháp của Thiền sư Chiêu ở Phần dương, có 16 vị:

1. Thiền sư Viên Sở ở Thạch sương.

2. Thiền sư Tuệ Giác ở Lang da

3. Thiền sư Thủ Chi ở Đại ngu

4. Thiền sư Pháp Vĩnh ở Thạch sương

5. Thiền sư Toàn Cử ở Pháp hoa

6. Thiền sư Cốc Tuyền ở Ba tiêu

7. Thiền sư Hiểu Ngu ở Long hoa

8. Thiền sư Hạo Thái ở Thiên Thánh

9. Thiền sư Trí Viên ở Long đàm

10. Thiền sư Viên Tu ở Đầu tử

11. Thiền sư Đạo nhất ở Thái tử (mười một vị trên có ghi lục)

12. Thiền sư Liễu Đồng ở Càn minh

13. Thiền sư Hiểu Châu ở Sô sơn

14. Thiền sư Trúc Viên ở Kinh nam

15. Thiền sư La Hán Hưng ở Hồ châu

16. Thị giả Phần dương (năm vị trên không ghi lục).

- Đệ tử nối dõi dòng pháp của Thiền sư Tỉnh ở huyện Diệp, có tám vị:

1. Thiền sư Pháp Viễn ở Phù sơn

2. Thiền sư Pháp Chiêu ở Bảo ứng

3. Thiền sư Tuệ Quả ở Đại thừa (ba vị trên hiệu có ghi lục)

4. Thiền sư Thủ Tấn ở Thạch môn

5. Thiền sư Hoài Khánh ở Quảng tuệ

6. Thiền sư Hà Mãnh ở Thừa thiên

7. Thiền sư Phương Thủy ở Thập phương

8. Thiền sư Hải Tiên ở Hương nham.

Đệ Tử Nối Dõi Dòng Pháp Của Thiền Sư Chiêu Ở Phần Dương

1. Thiền sư Sở Viên - Từ Minh ở Thạch sương.

Thiền sư Sở Viên - Từ Minh ở Thạch sương tại Đàm châu, vốn người dòng họ Lý ở Toàn châu. Thửa thiếu thời là thư sinh, năm hai mươi hai tuổi, Sư mới đến nương tựa ở chùa Ẩn tỉnh tại Tương sơn mà xuất gia. Thân mẫu của Sư là người có hạnh Hiền khiến Sư du phương, nghe Thiền sư Chiêu ở Phần dương là bậc Đạo hạnh cao vợi, sư bèn sang bái yết. Thiền sư Chiêu trông thấy Sư mà thầm mến quý, trải qua hai năm chẳng cho Sư vào thất, mỗi lần thấy mặt thảy đều mắng chửi, hoặc hủy nhục ruồng đuổi, nếu như có dạy răn toàn là những việc thô bỉ thế tục. Một đêm nọ, Sư nói rằng: "Từ khi đến pháp tịch này tới nay đã hai mùa hạ, mà chẳng được chỉ bảo gì, chỉ Tăng thêm những ý niệm trần lao thế tục, năm tháng vùn vụt, bỗng nhiên việc mình không rõ biết, mất lợi xuất gia!" Sư nói chưa xong, thì Thiền sư chiêu thấy được bèn quát mắng rằng: "Ông là ác tri thức dám giúp hại ta". Và tức giận nắm gậy đuổi Sư đi. Sư phỏng nghĩ tỏ bày xin cứu, Thiền sư Chiêu bèn đè bít miệng sư. Sư đại ngộ, thưa rằng: "Là đã biết Đạo của Lâm tế vượt ngoài thường tình". Sư phục vụ ở đó bảy năm rồi giả từ, đến nương tựa Thiền sư Tung ở Đường minh. Thiền sư Tung bảo cùng Sư rằng: "Dương Đại Niên là bậc nội Hàn tri kiến cao, vào Đạo ẩn mật, ông không hề kinh nghiệm". Sư mới sang diện kiến Đại Niên.

Đại Niên hỏi Sư rằng: "Đối mặt chẳng cùng biết, ngàn dặm tức đồng phong". Sư đáp: "Gần phụng thỉnh sơn môn". Đại Niên bảo: "Thật là giải không". Sư nói: "Tháng trước lìa Đại minh". Đại Niên bảo: "Vừa lại sám hối cùng hỏi". Sư nói: "Làm nhà". Đại Niên bèn hét. Sư nói: "Vừa hợp vậy". Đại Niên lại hét, Sư đưa tay họa vẽ một đường. Đại Niên nhả lưỡi nói: "Thật đáng là Long tượng". Sư nói: "Thì nói gì ư?" Đại Niên gọi khách ty mang trà lại, vốn trước nay là người trong thất, Sư nói: "Cũng chẳng tiêu được". Uống trà xong, Đại Niên lại hỏi: "Thế nào là câu Thượng tọa làm người?" Sư nói: "Thiết". Đại Niên bảo: "Thế nào là Quần dài, Tân phụ kéo bùn chạy?" Sư nói: "Ai được tợ Nội Hàn?" Đại Niên bảo: "Làm nhà, làm nhà". Sư nói: "tha cho ông hai mươi gậy". Đại Niên vỗ tát hơn, hỏi: "Trong ấy cái gì là hiện tại?" Sư vỗ tay nói: "Cũng chẳng được phóng qua". Đại Niên cười lớn, lại hỏi: "Ghi nhớ được nhân duyên tỏ ngộ ở đương thời của Đường Minh ư?" Sư nói: "Đường Minh hỏi Thủ Sơn: Thế nào là Đại ý của Phật pháp?" Thủ Sơn đáp: "Nửa thành Sở Vương, sông Nhữ xuôi dòng về hướng Đông". Đại Niên hỏi: "Chỉ nói như vậy, thì ý chỉ ấy như thế nào?" Sư đáp: "Trên sông nước, treo lồng đèn". Đại Niên hỏi: "Cùng gì thì cô phụ người xưa đi?" Sư bảo: "Nội Hàn nghi ngờ thì Tham riêng". Đại Niên nói: "Ễnh ương ba cẳng nhảy trên trời". Sư bảo: "Mặc tình nó nhảy nhót". Đại Niên mới cười lớn. Đến quán thọ trai bữa trưa, tối lại cật vấn nghi ngại.

Trí chứng nhân nghe lời nói trước, đi sang, hận muộn thấy gặp, Triều trung thấy Phụ mã Đô úy Lý Công Tuân Ức nói rằng: "Gần được người đắc đạo, thật là sư tử Hà Tây". Lý Công nói: "Tôi vì bó buộc văn chẳng thể đến bái yết, làm sao?" Đại Niên im lặng, trở về nói với Sư rằng: "Lý Công là người trong Phật pháp, nghe Đạo phong của Sư từ xa đến có tâm nguyện mong được yết kiến, chính vì pháp chẳng được cùng thị tùng qua theo". Sư bèn đến Lê Minh bái yết Lý Công. Lý Công vui mừng yết kiến sai Đồng tử đến hỏi: "Đạo được tức cùng Thượng tọa đồng thấy". Sư bảo: "Ngày nay đặc biệt lại cùng gặp". Lý Công lại bảo Đồng tử nói: "Bia văn khắc chữ trắng, giữa đường trồng tùng xanh". Sư bảo: "Chẳng nhân tiết ngày nay, ngày khác định khó gặp". Đồng tử lại ra nói: "Đô úy nói cùng gì thì cùng Thượng tọa đồng gặp đi". Sư bảo: "Đầu cẳng chân, đáy cẳng chân". Lý Công mới ra ngồi yên mà hỏi rằng: "Tôi nghe đây hà có sư tử lông vàng có thật vậy không?" Sư bảo: "Từ xứ nào có được tin tức ấy?" Lý Công bèn hét. Sư bảo: "Dã can tru sủa". Lý Công lại hét, Sư bảo: "Vừa hợp vậy". Lý Công cười lớn. Sư giả từ. Lý Công hỏi: "Thế nào là câu Thượng tọa lâm hành?" Sư bảo: "Khéo sắp dứt". Lý Công nói: "Đâu khác gì các phương". Sư bảo "Đô úy lại làm sao sống?" Lý Công nói: "Tha cho Thượng tọa hai mươi gậy". Sư bảo: "Chuyên làm lưu thông". Lý Công lại hét. Sư bảo: "Kẻ mù lòa". Lý Công nói: "Khéo đi". Sư ứng tiếng đáp: "Vâng, vâng". Từ đó qua lại của nhà Lý Công, lấy pháp làm bạn.

Lâu sau, Sư giả từ trở về Hà đông. Đại Niên nói: "Có một lời gởi cho đến Dường Minh được ư?" Sư bảo: "Trăng sáng soi thấy người đi đêm". Đại Niên hỏi: "Tức chẳng cùng cán đáng?" Sư bảo: "Canh sâu còn tự có thể, sau giờ ngọ càng buồn người". Đại Niên hỏi: "Tượng Kim cang trước chùa Khai bảo, ngày gần đây nhân gì đổ mồ hôi?" Sư bảo: "Biết". Đại Niên hỏi: "Thượng tọa sắp đi, há không là câu làm người?" Sư bảo: "Lắm lớp ải đường núi". Đại Niên hỏi: "Cùng gì tùy theo Thượng tọa đi?" Sư thở dài một tiếng". Đại Niên nói: "Thật là sư tử con, sư tử lớn rống". Sư bảo: "Phóng thả đi mà thâu lấy lại". Đại Niên nói: "Vừa lại mất cẳng chân đạp té ngửa, lại được trẻ nhỏ trong nhà nâng đỡ dậy". Sư bảo: "Có gì liễu kỳ?" Đại Niên cười lớn.

Sư trở về lại Đường Minh, Lý Công sai hai vị Tăng đến thăm hỏi Sư. Sư bèn vẽ họa hai chân ở cuối thư, ghi tên hai vị Tăng lại để gởi cho Lý Công. Lý Công làm kệ tụng rằng:

"Bút mực xa ngàn dặm

Quách vàng bày hai chân

Trời người lẫn chẳng lường

Trân trọng Hồ râu đò!"

Sư vì thân mẫu già yếu, nên trở về phương Nam, đến Thụy châu, làm thủ chúng ở Động sơn. Bấy giờ Thiền sư Thông đang ở đó. Xưa trước Thiền sư Chiêu ở Phần dương nói cùng Sư rằng: "Ta vân du khắp nơi bái yết con cháu của Vân Môn, đặc biệt chưa gặp thấy Thiền sư Thông, thật lấy làm hận!" Nên Sư nương ở tại đó ba năm rồi mới đi đến Ngưỡng sơn. Dương Đại Niên gởi thư đến Nghi xuân thái thú Hoàng Tông Đán, khiến thỉnh mời Sư hoằng dương Phật pháp. Hoàng Tông Đán đem Nam nguyên dâng hiến Sư, Sư chẳng đến nhận. Sau đó trở lại đặc biệt yết kiến tâm nguyện của Hoàng Tông Đán. Hoàng Tông Đán hỏi về nguyên do. Sư đáp: "Mới đầu khước nhường, nay chợt muốn đến vậy". Hoàng Tông Đán rất kính hiền đó.

Sư ở đó, lâu sau lên giảng đường, Sư bảo rằng: "Hết thảy chư Phật và Pháp của chư Phật A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề đều từ kinh đây lưu xuất". Và Sư mới dựng đứng gậy chống mà bảo: "Cái ấy là gậy chống của Nam nguyên, cái ấy là kinh". Ngừng giây lâu, Sư lại bảo: "Hướng hạ (trở xuống) văn dài, giao cho ngày sau". Rồi, Sư hét một tiếng mà xuống khỏi tòa. Có lúc, lên giảng đường, ngừng giây lâu, Sư bảo: "Người vô vi vô sự như là khóa vàng khó". Rồi Sư hét một tiếng và xuống khỏi tòa.

Có người hỏi: "Thế nào là Phật?" Sư đáp: Nước phát xuất từ gò cao". Lại hỏi: "Thế nào là cảnh của Nam nguyên?" Sư đáp: "Chín khúc sông Hoàng nguồn nước phát xuất từ Côn lôn". Lại hỏi: "Thế nào là người trong cảnh?" Sư đáp: "Theo dòng người chẳng nhìn lại, bẻ gãy tay trông ngóng Phù tang". Lên giảng đường, Sư bảo: "Lây cuộn sương tan, mặt trời cao giữa khoảng không chẳng rơi vào sáng tối, thế nào là thông tin?" Có vị Tăng hỏi: "Lúc núi sâu tìm không được thì như thế nào?" Sư đáp: "miệng hay chuốc họa". Lại hỏi: "Thế nào là đại ý của Phật pháp?" Sư đáp: "Trong hồ Động đình sóng lộn trời". Lại hỏi: "Lúc vọt lên ở phương Đông, chìm ẩn ở phương Tây thì thế nào?" Sư bảo: "Tìm". Lại hỏi: "Lúc đêm vắng riêng đi một mình thì thế nào?" Sư đáp: "Ba bó cỏ tranh". Lại hỏi: "Kiếm báu lúc chưa rút ra khỏi hộp thì thế nào?" Sư đáp: "Hưởng". Lại hỏi: "Sau khi đã rút thì thế nào?" Sư thở dài một tiếng. Lại hỏi: "Lúc trong ồn náo, lấy được sự tỉnh lắng thì thế nào?" Sư đáp: "Đãy vải gối đầu". Lại hỏi: "Lúc Ngưu Đầu chưa thấy Tứ tổ thì thế nào?" Sư đáp: "Đống, đống đất". Lại hỏi: "Sau khi đã thấy thì thế nào?" Sư đáp: "Đống, đống đất". Lại hỏi: "Một lúc được trọn được thì thế nào?" Sư đáp: "Ôm đá ném xuống sông". Lại hỏi: "Lúc cây kiếm mạc tà phỏng lấy đầu Sư thì thế nào?" Sư đáp: "Chém lấy đi". Vị Tăng ấy phỏng nghĩ bàn nghị, Sư bèn đánh. Sư ở tại đó ba năm rồi bỏ đi.

Sư đến bái yết Thiền sư Ân ở Thần đảnh. Thiền sư Ân là Cao Đệ của Thủ Sơn, tiếng tăm vang vọng tôn quý một thời, trong hàng nạp tử chẳng người nào tinh tấn kỳ đặc như thế nên chẳng dám bước đến cửa. Thiền sư Ân ở tại núi suốt ba mươi năm, môn đồ đệ tử khí phách nuốt tuộc các phương. Sư để đầu tóc dài không cắt cạo, mặc áo xấu tệ, nói tiếng sở, những lúc bái yết thường xưng bằng pháp tánh, cả đại chúng đồng cười lớn. Thiền sư Ân sai Đồng tử ra hỏi: "Trưởng lão nối dõi của ai?" Sư ngửa mặt trông nhìn lên mái nhà, bảo: "Thần gần trông thấy Phần dương (Thiền sư Chiều) lại". Thiền sư Ân chống gậy mà ra, trông nhìn thấy Sư, ái ngại hỏi: "Phần châu có sư tử Tây hà, có phải đây chăng?" Sư chỉ hết về sau mà kêu là: "Phòng nhà đổ ngã vậy". Đồng tử bèn chạy trở lại. Thiền sư Ân xoay nhìn lại tướng mạnh khỏe, Sư ngồi xuống nơi đất, cởi một chiếc giày mà chỉ bày đó, Thiền sư Ân già quên điều hỏi, lại mất Sư ở đó, Sư bèn từ từ đứng đẩy chỉnh sửa y phục, vừa đi vừa nói: "Thấy mặt chẳng bằng nghe tên" Và Sư bèn bỏ đi. Thiền sư Ân sai bảo người đuổi theo mà không được, mới than rằng: "Phần châu mới có người con như vậy ư?"

Từ đó, tiếng tăm Sư vang vọng khắp các chốn Tùng lâm, có Sa- môn Bản Diên ở Định lâm là người rất có Đạo hạnh, nhã vì sĩ đại phu tin kính. Thiền sư Ân thấy Sa-môn Bản Diên xưng tán tri kiến của Sư có thể làm hưng thạnh dòng pháp của Thiền sư Lâm Tế. Gặp lúc pháp tịch Đạo Ngô đang trống vắng, Sa-môn Bản Diên thưa cùng quận thỉnh mời Sư làm chủ ở đó. Pháp lệnh chỉnh túc, các hàng quên cả thân mạng vì chánh pháp đồng nhóm tập, lúc lên giảng đường, Sư bảo: "Trước kia, Thiền sư Bảo Ứng nói: "Câu thứ nhất nêu cử được thì kham cùng Phật tổ làm thầy. Câu thứ hai nêu cử được thì kham cùng người trời làm thầy, câu thứ ba nêu cử được thì tự cứu chẳng xong". Ngược lại, Đạo ngộ thì không như vậy, mà câu thứ nhất nêu cử được thì hòa bùn hợp nước, câu thứ hai nêu cử được thì không dây tự trói buộc, câu thứ ba nêu cử được bốn lăng dính nơi đất. Do đó, Đạo khởi thì biển yên tỉnh sông trong lắng, người đi dứt tuyệt đường, ở thì đất trời mất màu sắc, nhật nguyệt không tỏ sáng. Các ông hướng đến xứ nào mà phát ra hơi? Và nay có người phát ra hơi ư? Nếu có thì ra trước đại chúng phát sinh ra hơi xem. Còn nếu không thì Đạo ngô vì các ngươi phát ra hơi đi vậy". Và, Sư thở dài một tiếng rồi chống gậy xuống khỏi tòa.

Lại có lúc lên giảng đường, Sư bảo: "Đạo Ngô đánh trống thì bốn Đại bộ châu đồng dự tham, chống gậy nằm ngang, khiêu làm càn khôn đại địa, bình bát úp lại che cả hằng sa thế giới. Thử hỏi các người hướng đến xứ nào để an thân lập mạng? Nếu biết được hướng Bắc Câu-lô- châu ăn cháo ăn cơm, nếu như không biết trường liền trên sàng ăn cháo ăn cơm".

Tiếp sau đó, Sư đến ở Thạch sương, nhân ngày giải Hạ, Sư bảo cùng đại chúng rằng: "Hôm qua làm đứa con nít, sáng nay tuổi đã già suy, chưa rõ ba (03) tám (08) chín (09), khó đạp tường Cổ Hoàng. Tay nung Hoàng hà khô, chân đạp Tu-di ngã, thân huyễn hóa phù sinh, mạng người tối khó giữ. Thiên đường và địa ngục đều do tâm tạo nên. Tùng Nam sơn bắc lãnh, cỏ Bắc lãnh Nam sơn, một cơn mưa đượm nhuần vô biên, rễ mầm cứng mạnh khô khan. Ngũ hổ vào tham học, chỉ hỏi xét bàn về hư không, chết như cởi áo mùa hạ, sinh như đắp chăn mùa Đông, rõ ràng không việc người, đặt đất sinh phiền não". Rồi, Sư hét một tiếng xong bèn xuống khỏi tòa.

Lại, lên giảng đường, Sư hét một tiếng phân rành khách chủ, chiếu dụng đồng hành một lúc, cần hiểu ý bên trong, giữa trưa đánh canh ba, bèn hét một tiếng và bảo: "Tạm nói là khách là chủ lại còn có phân chia được ư? Nếu phân được thì sáng đánh ba ngàn gậy chiều đánh tám trăm gậy, còn chưa thể được thì Lão Tăng mất lợi". Nhân có đồng Đạo đến phỏng hỏi, lên giảng đường, Sư bảo: vùn vụt cảnh gió mát, đồng người hỏi lắng xa, nấu trà nước trên núi, đốt đảnh củi trong động. Trân trọng!" Có người hỏi: "Lúc Tổ sư Đạt-ma chưa đến thì thế nào?" Sư đáp: "Trường an hằng đêm nhà nhà trăng tỏ". Lại hỏi: "Sau khi đã đến thì thế nào?" Sư đáp: "Bao chốn sáo ca bao xứ buồn". Lại hỏi: "Lúc một vật không tương lai thì thế nào?" Sư đáp: "Cây hòe nhiều thành rừng". Lại hỏi: "Lúc bốn núi lửa đến thì thế nào?" Sư đáp: "Vật đuổi chạy, người hứng thú". Lại hỏi: "Lúc bước lên cao thì thế nào?" Sư đáp: "Mây tỏa dưới chân". Lại hỏi: "Người xưa phong giấy trắng, ý chỉ ấy thế nào?" Sư đáp: "Nhà nghèo khổ, đường giàu sang". Lại hỏi: "Thế nào là đại ý của Tổ sư Đạt-ma từ Tây vức lại?" Sư đáp: "Ba ngày có cơn gió, năm ngày có trận mưa".

Lại có lúc lên giảng đường, Sư bảo: "Phàm là Tông sư tức là đoạt lấy áo mặc châu ngọc của con nghèo khổ, nghiên cứu chỗ thấy của hàng Đạt nhân. Nếu chẳng như vậy thì trọn chỉ có tài hòa bùn hợp nước mà thôi". Ngừng giây lâu, Sư bảo: "Đi đường gặp kiếm khách phải trình kiếm, không như vậy thì thi nhân chẳng trình thơ". Rồi Sư hét một tiếng. Lại có lúc lên giảng đường, Sư bảo: "Ta có một lời tuyệt tư duy mất các duyên, khéo nói chẳng được, chỉ cần tâm truyền. Lại có một lời không qua nêu thẳng. Vả lại sống làm sao là một câu nói thẳng?" Ngừng giây lâu, Sư nắm lấy gậy chống họa vẽ một đường, và hét một tiếng. Có người hỏi: "Việc mình chưa rõ lấy gì làm ứng nghiệm?" Sư đáp: "Huyền sa từng thấy Tuyết Phong lại". Lại hỏi: "Ý chỉ ấy thế nào?" Sư đáp: "Một đời chẳng ra khỏi đảnh núi". Lại hỏi: "Ý Tổ và Ý khinh giáo là đồng hay là khác biệt?" Sư đáp: "Ngựa có báo rủ cương, chó có ân nằm cỏ". Lại hỏi: "Cùng gì thì chẳng khác?" Sư đáp: "Tây thiên đông độ". Lại hỏi: "Thế nào là người học tự chính mình?" Sư đáp: "Đánh xương cốt ra tủy".

Có lúc lên giảng đường, Sư bảo: "Vào nước thấy người dài". Lại có lúc lên giảng đường, Sư bảo: "Mặt xoay hướng Tây, đi hướng Đông. Bắc đẩu chánh ung ly, đường đi nào từng đi, mục đồng cưỡi trâu nằm! Trân trọng!" Có lúc lên giảng đường, Sư bảo: "Với xuân sinh hạ trưởng tức chẳng hỏi. Còn dưới cẳng chân các người một câu làm sao sống đạo?" Ngừng giây lâu, Sư bảo: "Chủ chùa Hoa quang". Rồi bèn xuống khỏi tòa. Lại có lúc lên giảng đường, Sư bảo: "Thuốc lắm bệnh lớn, lưới nhỏ cá điều". Rồi xuống khỏi tòa. Sư chỉ dạy đại chúng, dùng gậy chống đánh xuống Thiền sàng một cái rồi bảo: "Đại chúng có người hiểu chăng? Không thấy Đạo, một nâng đỡ quên chỗ biết, lại chẳng nhờ gá sự tu trì. Những bậc đạt đạo ở các phương đều nói là Thượng thượng có. Hương nghiêm làm sao tỏ ngộ đi? Rõ ràng ngộ được Như Lai thiền, Tổ sư thiền chưa mộng hiện tại. Vả lại nói Tổ sư thiền có nơi rất dài, như hướng đến lấy trong lời nói thì lừa dối người sau, đánh thẳng nhiều gậy thì nhận lấy cô phụ các bậc Tiên Thánh. Muôn pháp vốn nhàn tỉnh, chỉ con người tự ồn náo. Do đó Sơn Tăng ở Phước Nghiêm chỉ thấy cảnh giới Phước Nghiêm, yên dậy sớm, ngủ có giờ, mây tỏa núi xanh, trăng rơi đầm lạnh. Âm chim bay kêu trước đài Bát-nhã, hoa Sa-la tỏa hương nửa khoảng núi Chúc dung. Nắm bó cỏ tranh gầy, ngồi trên tảng đá, có lúc cùng với Nạp tử Ngũ hồ đàm nơi Huyền vi, Đầu tro mặt bụi ở Hưng hóa, chỉ thấy gia phong Hưng hóa nghinh lại đưa đi cửa liền thành chợ, xe ngựa nối nhau. Ngư ông xướng nhạc Tiêu tương, khỉ vượn hú vang sườn núi, tơ trúc ca dao luôn luôn vào tai. Lại cùng các cao nhân ở khắp bốn biển từng ngày đàm nói Thiền đạo, năm tháng đều quên. Tạm nói ở rừng sâu, ở thành quách lại có sự hơn kém hay không? Thử nói xem?" Ngừng giây lâu, Sư lại bảo: "Nơi ấy là Từ Thị (Di-lặc), không cửa không thiện tài". Có người hỏi: "Lúc hành cước không gặp người thì thế nào?" Sư đáp: "Tơ câu thắc nước". Lại hỏi: "Với tầm gậy hái lá tức không hỏi, còn thế nào chặt thẳng cội nguồn?" Sư đáp: "Lang lật chống gậy". Lại hỏi: "Ý chỉ ấy như thế nào?" Sư đáp: "Đi thì vai mang áo nạp mây nước, ngồi thì đặt nắm tay trong lòng bàn tay". Lại hỏi: "Đã là thiên thần hộ pháp, cớ sao lại nhương cung giá tên". Sư đáp: "Lễ phòng quân tử". Lại hỏi: "Thế nào là Phật?" Sư đáp: "Có tiền oai sử tiền".

Lại có lúc lên giảng đường, Sư bảo: "Tâm ấn Tổ sư, một ấn ấn không, một ấn ấn nước, một ấn bùn, như nay lại có ấn chẳng dính ư? Thử hướng xuống dưới cẳng chân nói lấy một câu lại. Giả sử các ông nói được thích thản rõ ràng thì thứ nhất chẳng được đi qua dưới cửa của Nạp Tăng, vả lại nói nạp Tăng có nơi nào dài". Ngừng giây lâu, Sư lại bảo: "Ba tấc tiều nhân vương, khắp đất là dao thương". Rồi Sư hét một tiếng, chống tích trượng xuống khỏi tòa. Lại có lúc lên giảng đường Sư bảo: "Trời đã sáng trống đã vang, Thánh chúng đến đều chấp tay, như nay lại có người không chấp tay ư? Nếu có tức Ni càn hoan hỷ, còn không tức Cù-đàm phát ghét". Ngừng giây lâu, Sư bảo: "Trân trọng". Có người hỏi: "Mài cối kiếm ba thước, chết mất người bất bình, theo ý Sư thì thế nào? Sư đáp: "Khéo đi". Có vị Tăng nói: "Điểm". Sư bảo: "Ngươi xem!" Vị Tăng vỗ tay và trở về giữa đại chúng. Sư bảo: "Xong". Lại có lúc lên giảng đường, Sư bảo: "Phía Nam của Bắc sơn, phía Bắc của Nam sơn, nhật nguyệt soi sáng cả hai, đất trời mờ tối. Biển lớn sông ngòi thảy đều tỏa sáng, gặp được Bồ-tát Quán Thế Âm hỏi Di-lặc. Trân trọng!" Có người hỏi: "Lúc có ký khỏi tỏ bày thì thế nào?" Sư đáp: "Khổ". Lại hỏi: "Thế nào thì lưỡi chống trên vòm họng?" Sư thở dài một tiếng. Có vị Tăng hỏi: "Lấy gì gọi là Hồ Tăng râu đỏ?" Sư đáp: "Mộng thấy cẳng chân hưng hóa ư?" Sư nói kệ chỉ dạy đồ chúng rằng:

"Hắc, hắc, hắc

Đạo, đạo, đạo

Minh, minh, minh,

Đắc, đắc, đắc".

Trong phòng thất của Sư, cắm một cây kiếm, dùng một đôi giày cỏ, một bồn nước đặt bên cạnh cây kiếm. Mỗi lúc thấy có người vào thất, Sư liền bảo: "Xem, xem". Như có người đến bên cạnh kiếm phỏng bàn nghị, Sư liền bảo: "Hiểm nguy, tan thất mất mạng vậy". Và Sư quát đuổi ra. Một ngày mùa Đông, Sư đến tấm bảng ở Tăng đường, viết các chữ: "(?), phía dưới ghi chú rằng: "nếu người nào biết được, chẳng lìa trong bốn oai nghi". Vị Thủ Tòa trông thấy thế, nói: "Ngày nay Hòa thượng phóng tham". Nghe vậy, Sư bèn cười.

Năm Mậu dần (1038) thuộc trong niên hiệu Bảo Nguyên (1038- 1040) thời Bắc Tống, Lý Đô Úy sai sứ đến mời thỉnh Sư, nói rằng: "Bạn Đạo ở trong nước nhà, chỉ có mình Sư cùng Dương Đại Niên, mà Đại Niên đã bỏ tôi đi trước, ngày tháng trở lại đây chóng cảm thấy suy yếu, nhẫn đợi chết muốn được một lần gặp thấy mặt!" Lý Công đưa thư ấy cho Đàm Sư thúc giục sai người mang đến. Sư xót xa cùng thị giả đồng đi thuyền theo xuống hướng Đông. Đang lúc đi trên thuyền, Sư làm kệ rằng:

"Sông dài đi chẳng tận

Đất vua lúc nào đến

Đã được tiện gió mát

Nghỉ đêm mái chèo bày".

Khi đến kinh đô, cùng gặp Lý Công, quả nhiên hơn tháng sau Lý Công qua đời. Lúc sắp chết, Lý Công họa vẽ một vòng tròn và làm bài kệ dâng Sư rằng:

"Thế giới không nương

Núi sông chẳng ngại

Biển lớn vi trần

Tu-di nạp giới

Nhóm mở khăn đầu

Cởi giải dưới eo

Nếu tìm sinh tử

Hỏi lấy đãy da".

Sư hỏi: "Thế nào là Phật tánh từ xưa lại?" Lý Công đáp: "Ngày nay nóng như ngày qua". Và theo tiếng mà hỏi lại Sư rằng: "Một câu lúc sắp đi làm sao sống?" Sư đáp: "Xưa nay không phải ngại, tùy chốn mặc tròn vuông". Lý Công nói: "Lại muộn khốn nhọc". Và không đối đáp gì. Sư bảo: "Nơi không Phật, làm Phật". Khi ấy Lý Công điềm nhiên mà qua đời. Vua Nhân Tông (Triệu Trinh 1023-1064) rất lưu tâm với không môn, nghe Lý Công lúc sắp qua đời cùng Sư hỏi đáp, cảm thán giây lâu. Sư thương khóc rất thảm thiết, đi đến nơi huyệt mã mà giả biệt, vua ban sắc chỉ sai quan dùng thuyền đưa Sư về phương Nam. Giữa đường Sư bảo cùng thị giả rằng: "Bỗng nhiên ta cảm mắc bệnh phong tê". Trông nhìn miệng Sư thì đã co rút méo, Thị giả bèn đưa chân giẫm đạp nói rằng: "Bởi vì lúc bình sinh luôn mắng Phật trách Tổ nên nay phải như vậy". Sư bảo: "Chớ lo vì ngươi chỉnh sửa đó". Và tự đưa tay sửa lại như cũ. Sư nói: "Từ nay về sau chẳng chậm chạp đặt để ông". Qua ngày mồng năm tháng giêng năm sau (1039), Sư thị tịch, hưởng thọ năm mươi bốn tuổi, ba mươi hai hạ lạp. Bia văn khắc ghi công hạnh ở chùa Hưng hóa, dựng tháp an táng toàn thân tại Thạch sương.

2. Thiền sư Tuệ Giác ở Lang da.

Thiền sư Tuệ Giác - Quảng chiếu ở núi Lang da tại Trừ châu, vốn người xứ Tây lạc. Thân phụ của Sư làm Hành dương Thái thú, nhân cảm mắc bệnh mà qua đời, Sư nghinh đưa về Tây lạc. Đi ngang qua chùa cổ Dược sơn ở Lễ dương, uyển nhiên như xưa trước đã từng ở, do duyên ấy mà xuống, rồi du phương tham phóng, khi đã đắc pháp, Sư ứng duyên ở sông trừ tại Phần dương. Cùng Thiền sư Minh Giác ở Tuyết đậu đồng thời xướng đạo, mọi người khắp bốn phương đều tôn xưng đó là hai cửa Cam lồ. Mãi đến nay tại Hoài nam, sự giáo hóa của Sư lưu lại vẫn còn như lúc sinh tiền.

Có vị Tăng hỏi: "Thế nào là Phật?" Sư đáp: "Đầu đồng trán sắt". Lại hỏi: "Ý chỉ ấy như thế nào?" Sư đáp: "Chim mổ má cá". Lúc lên giảng đường, Sư bảo: "Kỳ đặc thay! Chư Phật ở mười phương đều vốn là hoa trong mắt, muốn biết hoa trong mắt nguyên là chư Phật ở mười phương. Muốn biết chư Phật ở mười phương chẳng là hoa trong mắt, muốn biết hoa trong mắt chẳng là chư Phật mười phương. Khi ấy rõ được qua ở chư Phật mười phương, khi ấy chưa rõ văn dậy múa, Độc giác trang sức. Trân trọng!" Có vị Tăng hỏi: "Với vấn đề A-nan kết tập tức không hỏi. Còn Ca-diếp mỉm cười, sự việc ấy như thế nào?" Sư đáp: "Ghi thời ghi tiết". Lại hỏi: "Từ sau khi phân chia đèn đuốc ở Linh thứu mãi đến lúc ở Trung Quốc làm tỏ rạng xưa nay thì thế nào?" Sư đáp: "Chấm son chấm sơn". Lại hỏi: "Thế nào là khách trong khách?"

Sư đáp: "Tay nắm thư kiếm bái yết minh quân". Lại hỏi: "Thế nào là chủ trong khách?" Sư đáp: "Quyển mở rèm lại không thể thấy". Lại hỏi: "Thế nào là khách trong chủ?" Sư đáp: "Canh ba qua Mạnh tân". Lại hỏi: "Thế nào là chủ trong chủ?" Sư đáp: "Riêng ngồi trấn Hoàn vũ". Lại hỏi: "Lúc hoa sen chưa trồi ra khỏi mặt nước thì thế nào?" Sư đáp: "Mèo con đội khăn giấy". Lại hỏi: "Sau khi đã trồi ra khỏi nước thì thế nào?" Sư đáp: "Chó con mang giày đi". Lại hỏi: "Với vấn đề nhón lấy dùi dựng đứng phất trần tức chẳng hỏi, còn máy mắt nhướng mày sự việc ấy thế nào?" Sư đáp: "Thiệu Châu từng thấy Nam Tuyền lại". Lại hỏi: "Người học chưa hiểu". Sư đáp: "Nay mùa Đông có lắm mưa tuyết, nhà nghèo khó tranh giành nhau làm sao".

Lại có lúc lên giảng đường, Sư bảo: "Muốn biết thân thường trú, phải quán thể tan rụi, muốn biết tánh thường trú, phải quán chiếc gậy chống. Gậy chống muốt ngay núi Tu-di, núi Tu-di nuốt liền chiếc gậy chống. Nạp Tăng đến trong đó như cũng phỏng bàn nghị, kiếm cứng rơi phanh nát thâu lấy hàng thực, sắt làm áo che ngực đến góc biển". Rồi Sư gõ vào thiền sàn, xuống khỏi tòa. Lại có lúc lên giảng đường, Sư bảo: "Thấy nghe hay biết đều là nhân sinh tử, thấy nghe hay biết chính là gốc giải thoát. Thí như sư tử nhảy chồm trở lại. Nam Bắc Đông Tây tạm không định dừng. Nếu các ngươi chẳng hiểu, tạm chớ cô phụ thần chú của Đức Thích-ca và Lão Tử". Lại có lúc lên giảng đường, Sư bảo: "Ngày nay Sơn Tăng vì các ông nói phá, mắt sáng Nạp Tăng chớ để trong bùn đả tọa. Trân trọng". Lại có lúc lên giảng đường, Sư bảo: "Trời cao chẳng lường, đất dày chẳng biết, mây trắng từng mảnh bay đầu non, nước biếc róc rách đáy khe gấp. Với phun vọt phương Đông chìm ẩn phương Tây một câu ấy tức chẳng hỏi, còn với một câu ông sống trước giết chết sau, làm sao sống? Nói xem?" Ngừng giây lâu, Sư bảo: "Lúc lạnh uống trà đi!"

Lại có lúc lên giảng đường, Sư bảo: "Ha, ha, ha, là cái gì? Mở miệng là ngậm miệng qua, thuyền nhẹ mái chèo ngắn nỗi sóng lòng, áo tơi nón lá theo ấy rách. Ôi!" Lại có lúc lên giảng đường, Sư bảo: "Chư Phật mười phương là cái cọc gỗ cháy, Tam hiền Thập Thánh là cái thẻ đầu chuồng tranh, các người đến trong đó làm sao sống?" Ngừng giây lâu, Sư lại bảo: "Muốn được chẳng nhận chịu nghiệp vô gián, chớ nên phỉ báng chánh pháp của Đức Như Lai". Lại có lúc lên giảng đường, Sư bảo: "Mũi tên bắn trừ bọn giặc cướp cuồng, quét sạch giống cướp giật, còn là việc bên cạnh công huân. Đạo vua tôi hợp thì biển yên sông lắng, giống như việc bên cạnh pháp thân. Làm sao sống là việc bản phận của Nạp Tăng?" Ngừng giây lâu, Sư bảo: "Thấu lưới vàng còn ứ trệ nước, xoa đường ngựa đá ra lồng tơ". Có lúc lên giảng đường, Sư bảo: "Tiếp thừa lời nói phải hiểu được Tông chủ, chớ tự lập nên quy cũ. Nếu các người dưới thông hiểu được phương cú, Ta sẽ cắt lấy cổ mà tạ đó".

Lại có lúc lên giảng đường, Sư nhón lấy gậy chống mà bảo rằng: "Sơn Tăng có lúc một gậy làm lưới bủa khắp trời đánh bắt chim ưng tài giỏi khoái chim dao. Có lúc một gậy làm lưới tơ vải vớt bắt tôm hến, có lúc một gậy làm sư tử lông vàng, có lúc một gậy làm ễnh ương, giun trùng. Sơn Tăng đánh ông một gậy, vả tạm làm sao thương lượng? Nếu ngươi ra khỏi được trắng đen, thì chẳng phòng ngại chống gậy trên đầu mắt mở chiếu soi khắp tứ thiên hạ. Nếu chưa như vậy thì theo giáo lập tại bờ xưa lắng đợi sai xanh đỏ vào họa đồ". Lại có lúc lên giảng đường, Sư bảo: "Đánh nước, đầu cá đau, vào rừng ngủ chim sợ, xẩm tối chớ gióng trống, giữa trưa đánh ba canh. Này chư vị thiền đức, đã là giữa trưa cớ sao lại đánh ba canh?" Ngừng giây lâu, Sư bảo: "Hôm qua thấy cành dương rủ sắc xanh, ngày nay gặp lá vàng rơi". Lại có lúc lên giảng đường, Sư bảo: "Nhón lấy gậy chống lại không lên trên, buông thả gậy chống là mô dạng gì? Với đầu lâu ở sau ngọn núi tức không hỏi. Còn một câu pháp thân trong chuông ngựa, các ngươi làm sao sống? Nói, nếu nói không được, gậy chống nói đi?" rồi Sư xuống khỏi tòa trở về phương trượng. Lại có lúc lên giảng đường, Sư bảo: "Tiến tới trước tức chết, lùi lui sau tức mất, chẳng tiến tới, chẳng rút lui lại rơi ở làng vô sự. Cớ sao? Trường an tuy vui, nhưng chẳng phải là nơi ở lâu". Lại có lúc lên giảng đường, Sư bảo: "Các người ở tại trong Ta đây qua mùa Hạ. Cho các ngươi nêu ra năm thứ bệnh: Một là chẳng được hướng đến nơi muôn dặm không tấc cỏ. Hai là không được riêng ngủ qua đêm nơi núi đơn lẻ. Ba là không được trương cung giá tên. Bốn là không được an thân ngoài vật, năm là không được ngưng trệ nơi sinh sát. Cớ sao? Một nơi có ngưng trệ tự cứu khó làm. Cả năm nơi nếu thông mới gọi là Đạo sư. Các ông đến các phương nếu gặp được người mắt sáng thì cùng ta thông hiểu tin tức. Quỷ được Đạo phong Tổ đức không rơi lạc, nếu là Đồ chúng thường tức bèn ngủ nghỉ. Cớ sao lõa hình trong nước khoe phục sức, tưởng ông giết quá không biết thời". Lại có lúc lên giảng đường, Sư bảo: "Có vị Tăng nhân xem đọc kinh Hoa Nghiêm Chương Sư Tử Vàng Thứ Chín nói: "Do tâm xoay chuyển cửa thiện thành" lại chú thích là: Như tấm gương rộng lớn một thước nhận nạp lớp lớp ảnh tượng, như vậy tức Đạo có chỗ đắc, Đạo không chỗ đắc, Đạo chẳng cũng đắc, Đạo là cũng đắc. Tuy là như vậy lại phải biết có một lỗ trên đầu gậy chống, nếu không như vậy chống gậy xuyên qua lồng đèn vào trong điện Phật, khua trước Thích-ca xoang xoảng, đổ ngã Di-lặc, bày chống vỗ tay cười lớn ha hả. Các ông thử nói cười cái gì?" Sư bèn chống gậy xuống khỏi tòa. Lại có lúc lên giảng đường, nhón lấy gậy chống, Sư bảo: "Núi cuộn tròn đi lên một đường trơn trợt, đường Nam viện vách dựng đứng cao ngàn nhận hiểm nguy. Lâm Tế nói đá lửa xoẹt sáng chậm. Lang Da có câu an định đất trời. Các ngươi mỗi một nhướng cao mắt, nhướng cao mắt". Xong, Sư chống gậy xuống khỏi tòa.

3. Thiền sư Thủ Chi ở Đại ngu.

Thiền sư Thủ Chi ở núi Đại ngu tại Thụy châu, vốn dòng họ Vương ở Thái nguyên. Vừa mới lên pháp tòa, có vị Tăng hỏi: "Thế nào là gia phong của Hòa thượng?" Sư (Thủ Chi) đáp: "Một lời đã nói, xe bốn ngựa khó đuổi theo kịp". Lại hỏi: "Thế nào là Phật trong thành?" Sư đáp: "Trời có ba dài, đất có sáu ngắn". Lại hỏi: "Ý chỉ ấy như thế nào?" Sư đáp: "Rất kỵ đất đầy rỗng không". Lại hỏi: "Xưa kia nơi Linh sơn phân chia nửa tòa, hai Sư cùng chung thấy, sự việc ấy như thế nào?" Sư đáp: "Ghi nhớ được gì?" Vị Tăng ấy ngừng im lặng giây lâu. Sư đánh xuống Thiền sàng một cái, bảo: "Nhiều năm quên ngay vậy". Và bảo: "Hãy tạm dừng, tạm dừng. Nếu tìm trong lời nói để lấy thì rõ căn cơ trong câu, cũng tợ như đầu mê nhận ảnh. Nếu vậy thì cử xuống Tông thừa rất tợ cả một trường ngủ nói mớ. Tuy là như vậy, nhưng Quan chẳng dùng chim châm riêng thông xe ngựa, buông một đường chỉ có cái nôi cây quấn leo". Và Sư lại đánh xuống Thiền sàng một cái và bảo: "Chư Phật trong ba đời đều đau đầu. Đại chúng hãy nói thử xem. Lại có khỏi bị vậy ư? Nếu một người khỏi được, hẳn là không có, nếu không khỏi được thì Hải Ấn phát sáng". Sư lại dựng đứng phất trần, bảo: "Cái này là ấn, cái kia là sáng, cái này là sáng, cái kia là ấn, căn cơ sét đánh, chẳng nhọc đợi nghĩ suy. Có hiểu Lão Tăng nói mộng ư?" Vả lại, nói mộng thấy cái gì? Nam Kha mười canh, nếu chẳng hiểu thì nghe lấy một kệ tụng:

"Bắc đẩu treo Tu-di

Đầu gậy khơi Nhật nguyệt

Suối rừng khéo thương lượng

Cuối Hạ gió thu sang".

Trân trọng! Có người hỏi: "Thế nào là đại ý của Tổ sư Đạt-ma từ Tây vức lại?" Sư đáp: "Trời lạnh, thời gian ban ngày ngắn". Lại hỏi: "Tâm pháp không hình tướng làm sao gọt giũa?' Sư đáp: "Một Đinh hai Đinh". Lại hỏi: "Người chưa hiểu lãnh hội như thế nào?" Sư đáp: "Thấu bảy thấu tám". Có lúc lên giảng đường, Sư bảo: "Một đánh vang linh lung, ồn náo cùng vũ trụ, biết âm mới nghiêng tai, lớn vẫy qua Giang đông. Cùng với gì hiểu hợp nhận được yên lừa, cầu làm dưới cằm A-da?"

Lại có lúc lên giảng đường, Sư bảo: "Đại ngu cùng tiếp cháu đại hùng, mây nước Ngũ hồ tranh đầu chạy, tranh đầu chạy có cửa nào? Bắn tên sao biết cây khô còn? Cây khô còn một năm lại trải hai mùa xuân. Hai mùa xuân, ngọc quý trong màn ném cho người, ném cho người, nghĩ lường là mến mộ Tây Tần". Lại có lúc lên giảng đường, Sư bảo: "Dọc dùng Tam tế, ngang khắp mười phương. Nhón dựng dậy thì Đế Thích kinh sợ, buông bỏ xuống thì địa thần sợ lo. Không nhón dựng không buông bỏ thì kêu làm cái gì?" Rồi Sư tự bảo: "Ễnh ương". Lại có lúc lên giảng đường, Sư bảo: "Chư Phật ba đời không biết có. Ly nô và bò trắng không biết có". Sư mới nắm dựng đứng phất trần và bảo: "Ly nô và bò trắng đều tại trong đó tỏa phóng ánh sáng động đất. Sao gọi như vậy? Bởi cả hai chẳng đồng". Có người hỏi: "Thế nào là Phật?" Sư đáp: "Cưa mở quả cân".

Lại có lúc lên giảng đường, đại chúng hành tập Thiền định, Sư mới bảo: "Công án hiện tại là đánh tường thành chẳng rõ". Rồi liền xuống khỏi tòa. Lại có lúc lên giảng đường, Sư bảo: "Đại dương đáy biển bày dựng lang lỗ, từ đầu thứ hai lông tóc lang lỗ. Vì cớ sao không nói đầu thứ nhất lông tóc lang lỗ? Cần hiểu ư? Nhị vàng tơ bạc thành sương ngọc, Cao Tăng chẳng ngồi Đài phụng hoàng". Lại có lúc lên giảng đường, đại chúng nhóm tập, Sư mới bảo: "Vì đại chúng hết sức, họa xuất phát cửa riêng". Rồi liền xuống khỏi tòa. Lại có lúc lên giảng đường, Sư bảo: "Thúy nham đường cao vợi hiểm nguy, cất bước giẫm trải qua ngàn khe suối lại có nguồn nước lớn tràn lan ở phía tây ngọn núi". Và Sư đánh xuống thiền sàng rời xuống khỏi tòa. Sư dạy bảo đại chúng nâng lò hương cùng nói: "Đầu sáng hợp, Đầu tối hợp, nói được thiên hạ hoành hành, còn nói không được tạm hợp ngay". Rồi Sư xuống tòa. Có người hỏi: "Thế nào là một câu làm người?" Sư đáp: "Bốn góc sáu trương". Lại hỏi: "Ý chỉ ấy thế nào?" Sư đáp: "Tám lõm chín lồi".

Có lúc lên giảng đường, Sư bảo: "Trong cát không dầu sự việc ấy có thể buồn thương. Thúy nham nhai cơm mớm cho con nít, lúc khác tốt xấu biết rõ ngay đầu mối, mới hiểu từ trước đầy mặt toàn là đất bụi". Rồi Sư bèn đánh xuống thiền sàng và xuống khỏi tòa.

4. Thiền sư Pháp Vĩnh ở Thạch sương.

Thiền sư Pháp Vĩnh ở Thạch sương tại Đàm châu, có vị Tăng hỏi:

"Thế nào là Phật?" Pháp Vĩnh đáp: "Cánh tay dài mà tay áo ngắn". Lại hỏi: "Thế nào là đại ý của Tổ sư Đạt-ma từ Tây vức lại?" Sư đáp: "Quần vải xỏ qua đầu".

5. Thiền sư Toàn Cử ở Pháp hoa.

Thiền sư Toàn Cử ở viện Pháp hoa tại Thư châu đến nơi Hòa thượng Công An Viễn. Hòa thượng Viễn hỏi: "Thế nào là sống là già lam?" Sư đáp: "Núi sâu riêng mình hổ. Cỏ cạn bày bầy rắn". Lại hỏi: "Làm sao sống là người trong già lam ?" Sư đáp: "Tùng xanh hết chẳng được, lá vàng đâu thể ngăn". Lại hỏi: "Nói cái gì?" Sư đáp: "Tuổi trẻ vui hết trăng bên trời, khốn đổ ném dâu chìm đầu mặt nhật". Lại hỏi: "Một câu hai câu mây tan trăng tỏ làm sao sống?" Sư đáp: "Chiếu soi cùng Phật Tổ".

Sư đến nơi Hòa thượng Thủ Chi ở Đại ngu, Hòa thượng Thủ Chi hỏi: "Người xưa thấy hoa đào, ý ấy làm sao sinh?" Sư đáp: "Cong chẳng chưa thẳng". Lại hỏi: "Cái này tạm theo cái kia làm sao sinh?" Sư đáp: "Đường rỗng nhặt được vàng, bốn bên tranh hỏi biết". Lại hỏi: "Thượng tọa có biết chăng?" Sư đáp: "Giữa đường gặp kiếm khách phải trình kiếm, không vậy thì thi nhân chẳng tặng thơ". Lại hỏi: "Làm nhà thơ khách ư?" Sư đáp: "Một dải chỉ hồng hai người lôi kéo". Lại hỏi: "Huyền sa nói: Chân thật phải rất chân thật nên dám bảo nhậm. Lão huynh chưa thấu triệt đến đó làm sao sống?" Sư đáp: "Biển khổ hẳn thấy đáy, người chết không biết tâm". Lại hỏi: "Tức là?" Sư đáp: "Thế lầu các lấn mây, núi cao lắm tầng biếc".

Sư lại đến nơi Hòa thượng Tuệ Giác ở Lang Da. Hòa thượng Tuệ Giác hỏi: "Gần xa lìa xứ nào?" Sư đáp: "Lưỡng chiếc". Lại hỏi: "Thuyền lại hay đất liền lại?" Sư đáp: "Thuyền lại". Lại hỏi: "Thuyền ở xứ nào?" Sư đáp: "Bước xuống". Lại hỏi: "Một câu chẳng trải qua Đồ trình làm sao sống?" nói: "Sư nắm tọa cụ phẩy một cái, nói: Đồ tuyển Trưởng lão như vừng (mè) như dê" và rủ áo mà ra Thiền sư Tuệ Giác hỏi Thị giả: "Ông ấy là người nào vậy?" Thị giả đáp: "Đó là Thượng tọa Cử (Toàn Cử)". Thiền sư Tuệ Giác nói: "Chẳng là Sư thúc Toàn Cử ấy ư? Tiên Sư dạy ta tìm kiếm vị đó". Bèn xuống khỏi tòa và qua thưa rằng: "Thượng tọa chẳng là Sư thúc Toàn Cử ư? Xin chớ quái lạ vừa mới lại có sự xúc phạm trái nghịch". Sư bèn hét, và hỏi lại: "Lúc nào Trưởng lão đến Phần dương". Thiền sư Tuệ Giác đáp: "Tôi đến Phần dương lúc... ấy". Sư bảo: "Lúc ta ở Chiết giang sớm đã nghe tiếng tăm ông, thì ra xưa nay kiến giải chỉ là như vậy! Làm sao mà gọi là Bá Hoàn Vũ?" Thiền sư Tuệ Giác đảnh lễ, thưa rằng: "Con có lỗi quấy!"

Sư lại đến Tây am ở Hàng châu, am chủ đã từng thấy gặp Minh Chiêu nêu cử xướng kệ tụng rằng:

"Trên tuyệt đảnh Tây phong

Cao vợi, ai dám đến

Siêu nhiên ngoài phàm Thánh

Biếc dậy hai lớp sáng".

Sư hỏi: "Thế nào là hai lớp sáng?" Am chủ đáp: "Mặt nguyệt mọc tại phương Đông, mặt nhật lặn ở phương Tây. Sư hỏi: "Lúc Am chủ chưa thấy Minh Chiếu thì thế nào?" Am chủ đáp: "Bát dầu đầy khó hết". Sư hỏi: "Sau khi đã thấy thì thế nào?" Am chủ đáp: "Nhiều tâm dễ được khô". Sư ở đó lâu sau, có vị Tăng hỏi: "Thế nào là đoạt lấy người mà không đoạt cảnh?" Sư đáp: "Cúc trắng chợt nở, ngày mồng chín tháng chín trời ấm. Trăm năm công tử chẳng gặp xuân". Lại hỏi: "Thế nào là đoạt lấy cảnh mà không đoạt lấy người". Sư đáp: "Đại địa tuyệt tin tức, tự nhiên riêng nhậm chân". Lại hỏi: "Thế nào là người và cảnh cả hai đều đoạt lấy?" Sư đáp: "Cỏ hoang người tuyệt sắc, Phàm Thánh thảy đều không". Lại hỏi: "Thế nào là người và cảnh cả hai đều chẳng đoạt lấy?" Sư đáp: "Gió trong cùng trăng sáng, giữa đồng cười thân gần".

Lại có lúc lên giảng đường, Sư bảo: "Đức Thích-ca chẳng xuất hiện nơi đời, Tổ sư Đạt-ma chẳng từ Tây vức lại, Phật pháp khắp thiên hạ, đàm huyền miệng chẳng mở". Lại có lúc lên giảng đường, Sư bảo: "Chuông khua trống gióng, chim thước hót quạ kêu, vì các ông nói Niết-bàn, giảng Bát-nhã đã xong. Các ông có tin được kịp ư? Bồ-tát Quán Thế Âm hướng đến trước mặt các ông biến hiện các thần thông lớn. Nếu tin không kịp, liền sang phương khác cứu khổ làm việc lợi ích quần sinh đi". Lại có lúc lên giảng đường, Sư bảo: "Mở miệng lại thành thêm lời, không mở miệng lại thành thừa lời". Và bảo: "Kim luân Thiên tử ban sắc, tiệm cỏ gia phong riêng". Lại có lúc lên giảng đường, Sư bảo: "Chư Phật ba đời miệng treo trên vách, Lão Hòa thượng dưới trời làm sao sống bày ngón tay? Các ông đến các phương làm sao sống? Nói. Sơn Tăng làm sao nói, cũng là lâu ngày hoa lại môi". Và Sư hét một tiếng. Lại có lúc lên giảng đường, Sư bảo: "Người xưa nói nếu ta một mực nêu bày Tông giáo thì trong pháp đường cỏ dày một trượng. Không thể làm xa-lê tiêu ngay cửa Tăng đường đi. Tuy là như vậy, cũng là quạ rùa trên đất liền nhảy tung bụi đi". Lại có lúc lên giảng đường, Sư bảo: "Nói tiệm cũng lại thường hợp Đạo, bàn Đốn cũng chẳng lưu điềm vết. Ngay nhiều bàn luận đến ấy trở lại thường ấy, cũng chèn ép mà làm đó".

Có người hỏi: "Lúc Ngưu đầu chưa thấy Tứ tổ làm sao trăm loài chim ngậm dâng hiến?" Sư đáp: "Quả chín, vượn đều trọng". Lại hỏi: "Sau khi đã thấy sao chẳng ngậm hoa?" Sư đáp: "Rừng thưa chim chẳng qua". Lại hỏi: "Thất tinh tỏ rõ hình thái trời sắp sáng, chẳng phạm tinh phong thử nói xem?' Sư đáp: "Lưới ngựa tướng quân hồng". Lại nói: "Sai". Sư bèn đánh. Vị Tăng ấy lễ bái, trải bày tọa cụ rồi gom xếp tọa cụ, Sư bảo: "Một lần trải một lần gom xếp, pháp pháp đều đủ". Vị Tăng ấy phỏng muốn hỏi lại nguyên do đắp mặc. Sư hỏi: "Hiểu ư?" Vị Tăng ấy đáp: "Chẳng hiểu". Sư bèn đánh.