SỐ 1739 — TÂN HOA NGHIÊM KINH LUẬN

QUYỂN 30

Đoạn sáu phân thành bảy phần:

1) (3 hàng) Phổ Nhãn nhập mười định nhưng không gặp được Phổ Hiền.

2) (3,5 hàng) Xuất định, Bồ-tát Phổ Nhãn thưa lại việc ấy với đức Phật.

3) (12 hàng) Đức Phật khen ngợi hạnh nguyện sâu rộng của Bồ-tát Phổ Hiền, không thể quán sát bằng định.

4) (3,5 hàng) Đức Phật khen ngợi về công đức gần gũi cúng dường Bồ-tát Phổ Hiền.

5) (3 hàng) Vì mong gặp Phổ Hiền, Bồ-tát Phổ Nhãn và đại chúng 3 lần xưng danh hiệu và kính lễ.

6) (6,5 hàng) Phật khuyên Phổ Nhãn và đại chúng tha thiết tưởng niệm Bồ-tát Phổ Hiền.

7) (1,5 hàng) Vâng lời Phật dạy, Phổ Nhãn và đại chúng tưởng niệm, Bồ-tát Phổ Hiền biết thời cơ hiện thân. Việc Phổ Nhãn và đại chúng không thấy Phổ Hiền bằng định là tướng huyễn trong văn tự. Về thể tánh, không có nơi chốn để tìm thấy, không thể dùng định để quan sát. Phật dạy tưởng niệm vì thể dụng của tưởng niệm là cùng khắp, dụng nhưng luôn tịnh, không thuộc về sanh diệt. Vì thế Phổ Hiền ở trong pháp giới bằng trí Kim Cang, không đến đi, không thuộc cõi nào, thần thông tự tại không sai biệt (thần thông như trước). Tòa ngồi của Phổ Hiền lớn như hư không, khác với tòa ngồi còn đo lường được của mười địa. Việc ba lần tìm không thấy, chỉ tưởng niệm mới thấy là chê trách việc không tìm pháp xuất thế trong sanh tử của mười địa. Đó là tập nhiễm chưa đoạn sự phân biệt về chơn tục thế xuất thế của mười địa, là việc chưa đạt tịch tịnh trong sanh tử. Như tánh hư không không tạo tác: hiện khắp mọi nơi. Đó là thể tánh của chúng sanh, cảnh giới. Trí của Phổ Hiền cũng thế. Không hiểu trí ấy là sống trong vô minh. Từ trí ấy, Phổ Hiền hiện thân độ thoát chúng sanh. Trí ấy không tạo tác, không đến đi, không sanh diệt, không thể tướng nhưng đủ công dụng. Các Bồ-tát mười địa dùng định quán sát làm sao thấy được? Vì thể Phật mượn việc tìm từ huyễn ảo để biểu hiện việc này. Các Bồ-tát tưởng niệm gặp Phổ Hiền. Vì thể tánh vốn không nương tựa như tiếng vang. Phật dạy: Bồ-tát Phổ Hiền đang đứng trước đại chúng không đến đi. Vì tánh của trí căn bản không nương tựa. Thể dụng của trí sáng như thể dụng của Phật. Công dụng của trí sai biệt có từ thể trí căn bản.

(Nam mô như trước).

- Đoạn bảy phân thành ba phần:

1) (7 hàng) Bồ-tát Phổ Hiền tùy thuận hiện thân;

2) (2,5 hàng) gặp Phổ Hiền đại chúng vui vẻ như gặp Phật;

3) (10 hàng) Đại chúng tin hiểu, thâm nhập hạnh nguyện độ thoát chúng sanh trong ba cõi ác của Phổ Hiền. Đại chúng nhập định quán sát nhưng không gặp: xuất nhập định không thể tìm trí không xuất nhập. Tưởng nhiệm gặp: đạt trí như Phổ Hiền sẽ thấy được thân Phổ Hiền.

- Đoạn tám như Kinh.

- Đoạn chín phân thành tám phần:

1) (4,5 hàng) Phật dạy Phổ Hiền thuyết giảng mười định.

2) (6 hàng) Như Lai thuyết tên định.

3) (1,5 hàng) các đức Phật ở mười phương đều thuyết giảng định này. (Thể dụng của định tượng trưng cho Phật-Phổ Hiền như trước).

4) (4,5 hàng) Người nghe và thực hành định này sẽ được sức tự tại như Phật.

5) (9,5 hàng) Người thực hành định này sẽ được sức tự tại như Phật và thuyết giảng pháp Phật.

6) (5,5 hàng) Tu định này đạt mười pháp.

7) (12,5 hàng) Tu định này sẽ đạt phương tiện thị hiện thành Phật đủ hạnh Bồ-tát.

8) (1,5 hàng) Phật dạy Bồ-tát Phổ Hiền thuyết về công dụng của định (nghĩa của định bắt đầu từ phẩm mười định đến hai hàng đầu của phẩm xuất hiện).

- Đoạn mười: Định Phổ Quang minh có bốn phần: Tên định, thể dụng của định; cảnh giới định. Nghĩa văn. Tên định: (Tam muội như trước) Trí hiện khắp: phổ chiếu soi đoạn trừ mê hoặc; quang; thông đạt mọi pháp: minh. Thể dụng của định: Pháp thân trí căn bản là thể; mười trí không cùng tận là dụng. Dùng ba ngàn cảnh giới làm một hoa sen, Bồ-tát an tọa trên hoa sen này. Từ thân Bồ-tát hiện ba ngàn đại thiên cảnh giới, trăm ức cõi nước. Trong mỗi cõi nước có có trăm ngàn Bồ-tát tu tập hạnh Bồ-tát, đạt trăm ngàn, trăm ngàn trí hiểu biết, hiểu thông trăm ngàn trăm ngàn căn tánh, mỗi căn tánh thành trăm ngàn trăm ngàn pháp bất thoái của Bồ-tát. Thân ấy không phải nhiều, không phải một, nhập định xuất định không nhầm lẫn. Cứ thế dần tăng trưởng (như Kinh). Nghĩa Văn: 10 ý:

1) Vâng lời Phật, Bồ-tát Phổ Hiền thuyết giảng.

2) Nêu tên định.

3) mười trí không cùng tận của Bồ-tát.

4) Bồ-tát phát khởi mười tâm rộng lớn.

5) mười trí nhập định sai biệt.

6) mười trí thiện xảo.

7) Vô số hóa thân.

8) Bồ-tát thông đạt ba pháp.

9) Tỳ kheo quán thân bất tịnh nhưng không hoại thân căn bản.

10) Bồ-tát nhập định thấy rõ thân chúng sanh và cõi nước. Bồ-tát tu định, dùng trí căn bản làm thể, mười trí là dụng, phát mười tâm rộng lớn, dùng mười trí sai biệt làm công lực. Nhờ mười trí thiện xảo, Bồ-tát thấy rõ cõi Phật, cõi chúng sanh ngay trong thân. Từ thân ấy, Bồ-tát hiện vô số thân độ thoát chúng sanh, cúng dường các đức Phật. như Văn sau có câu: an trụ nơi định này quán sát pháp thân, thấy mọi cõi nước ngay trong thân này, hiểu rõ cõi thế và các pháp của thế gian nhưng không chấp trước. Vì tánh của pháp thân không trong ngoài lớn nhỏ. Các pháp đều có từ pháp thân, đều là thể huyễn ảo đan cài dung nhiếp. La hầu A-tu-la Vương: thâu nhiếp ánh sáng mặt trời làm cho thế gian buồn khổ. La: thâu nhiếp. Hầu: buồn khổ. A-tu-la: không có diệu lạc của cõi trời. Định Diệu quang minh cũng có bốn phần. Tên định: vì thể tánh, lý trí, pháp thân tịch tịnh hiển hiện sáng suốt. Thể dụng của định: trí căn bản là thể; trí huyễn ảo là dụng. Cảnh giới định: nhập vô số cảnh giới, mỗi cảnh giới hiện vô số thân... (như Kinh). Nghĩa Văn: 10 đoạn:

1) (1 hàng) Phổ Hiền nhắc lại tên định.

2) (11 hàng) nhập cảnh giới định.

3) (8 hàng) ánh sáng mặt trời chiếu soi các cõi nước.

4) (5 hàng) Bồ-tát nhập định. Không an trụ, không chấp tướng thế gian vá tánh chơn như.

5) (7 hàng) năm tháng dài ngắn do nhà ảo thuật tạo ra không ngoài mặt trời mặt trăng...

6) (17 hàng) Bồ-tát nhập định này dung nhiếp tất cả cõi nước.

7) (11 hàng) Bồ-tát an trụ nơi pháp vô ngã nên tự tại không phân biệt.

8) (6 hàng) Bồ-tát dung nhiếp các cõi nước thành một cõi nước và ngược lại, hiện vô số thân, hành vô số hạnh nhưng không chấp.

9) (5,5 hàng) những pháp có từ trí Bồ-tát như những hiện tượng do nhà ảo thuật tạo ra.

10) (20,5 hàng) nhập định này đạt trí huyễn ảo. Nghĩa Văn: Nhân cõi nước: sự tu tập đời này là nhân đời sau. Kiến lập cõi nước: pháp tắc cõi nước. Thế giới đồng trụ: trong một cõi nước có vô số chúng sanh. Cõi quang sắc: chúng sanh an trụ trong ánh sáng của Phật như mặt trăng, sao là cõi của Đế Thích, người( do nghiệp tạo nên) hoặc chư thiên an trụ. Thế giới vãng lai: qua lại trong hư không. Bổ-đặc-già-la: sổ thủ thú: do nghiệp ác chịu quả khổ. Ma nạp bà pháp: pháp dạy kẻ sơ học. Định Thứ đệ biến vãng chư Phật quốc độ thần thông: có ba: Tên định, thể dụng của định, nghĩa văn. Tên định: lý tánh cùng khắp nên công dụng thần thông cũng cùng khắp như sự động tịnh của trí huyễn. Vì nương trí căn bản nên không đến đi dài ngắn. Thể dụng của định: Thể là pháp tính, dụng là trí huyễn có từ trí căn bản. Trí huyễn như tiếng vang tùy vật cản, vốn không thể tánh. Vì thể của hai trí này là pháp tánh, đủ công dụng như không nương tựa. Vả lại, tâm của chúng sanh xưa nay vốn vậy. Vì không hiểu rõ thể tánh của trí, chạy theo vọng cảnh nên mê hoặc. Chỉ cần tu hai pháp chỉ quán sẽ thoát khỏi mê hoặc. Thể của chỉ là pháp thân. Quán 12 nhân duyên thành thể dụng của trí. Định có khả năng phát sanh trí huệ, nhờ quán phát trí. Nghĩa Văn: định này có bốn đoạn:

1) (1,5 hàng) Phổ Hiền nhắc lại tên định;

2) (16,5 hàng) tự tại an trụ định nhớ rõ các pháp;

3) (3,5 hàng) mặt trời luôn chiếu soi các cõi nước;

4) (1,5 hàng) phần kết( như Kinh). Định thanh tịnh thâm tâm hạnh, cũng có ba. Tân định: Bồ-tát tu lý trí không, vô tướng, thân hợp lý trí, nhờ trí thiện xảo, cúng dường Phật nhưng không hoại thân. Thể dụng: pháp thân, trí căn bản là thể; trí thiện xảo hiện thân cúng dường là dụng. Nghĩa Văn: định này có bốn đoạn:

1) (1 hàng) Phổ Hiền nhắc lại tên định.

2) (18,5 hàng) mười pháp cúng dường Phật.

3) (7 hàng) trí hiểu biết về tám pháp thành đạo của Bồ-tát như ánh sáng mặt trời.

4) (10 hàng) nhập định thấy rõ mọi pháp như người nhớ rõ các hiện tượng trong mộng. Nhập định này trước phải nhập định vô tư vô tâm, đạt lý pháp thân, hợp tánh hư không. Từ hai trí Bồ-tát cúng dường Phật, bỏ chấp trước, tự tại làm mọi việc. Nếu chỉ tu pháp không vô tướng thì không phát khởi công dụng của trí. nếu không thấy rõ pháp thân vô tướng thì mọi việc đều là hữu vi. Định quá khứ trang nghiêm tạng, có ba phần. Tên định: Bồ-tát trang nghiêm hai trí bằng cách hiểu rõ pháp của các đức Phật quá khứ (biết tám pháp thành đạo). Thể dụng của định. Trí căn bản là thể. Trí biết kiếp số là dụng. Nghĩa Văn: ba luân: thần thông, tâm ghi nhớ, giáo pháp chơn chánh. Vì người tu định này đạt thần thông, nhớ rõ các pháp thuyết giảng cho chúng sanh. Định Trí quang minh tạng: Bồ-tát biết rõ các đức Phật ở đời vị lai. Trí quang minh tạng: từ một sát na biết rõ về pháp ba đời. (phần tám bộ chúng cúng dường gần gũi Như Lai như trước). Định liễu tri nhứt thiết thế giới Phật trang nghiêm: Bồ-tát vào các cõi nước mười phương thấy mọi việc độ sanh của các đức Phật, cúng dường Phật, nghe pháp. Định nhứt thiết chúng sanh sai biệt thân: người tu định này hiện vô số thân độ sanh. Định pháp giới tự tại: Bồ-tát nhập định thấy rõ mọi cõi nước và các pháp thế gian ngay trong mỗi lỗ chân lông nơi thân. Vì trí như pháp giới không trong ngoài lớn nhỏ, không thể suy xét bằng vọng tình. Như bốn dòng sông chảy từ cung Long Vương. Kinh dạy: trên đỉnh Hương Sơn có ao A nậu, bốn phía của ao có bốn dòng sông. Phía Đông là sông Tư Đà, từ miệng sư tử tuôn cát kim cang chảy về phía Đông đến nước Trung Hoa rồi ra biển. Phía Nam có sông Hằng Già, từ miệng voi tuôn cát bạc chảy về phía Nam đến Ấn Độ rồi ra biển. Phía tây có sông Tín Độ từ miệng trâu tuôn cát vàng chảy về nước Tín Độ rồi ra biển phía Tây. Phía Bắc có sông Phược Sô, từ miệng ngựa tuôn cát lưu li chảy về nước Ba Tư Phật Tâm rồi ra biển phía Bắc. Chu vi của ao này: 50 do tuần, mỗi bên một do tuần (rõ như Kinh). Các hoa như trước. Định Vô ngại luân: luân (bánh xe) viên mãn hạnh nguyện thần thông trí huệ, đoạn trừ mê hoặc của chúng sanh. Đã trọn vẹn quả Phật nhưng luôn hành hạnh Bồ-tát. Song tất cả đều không ngoài một sát na, một lỗ chân lông. Ma na tư Long Vương: Ma na: ý; Tư: từ. Rồng này tuôn mưa là do dòng từ. Voi Y La bát na ở núi Kim. Y La bát na: Hương diệp. Vì bên hang báu có nhiều cây Hương diệp. Voi hóa hiện 33 đầu, mỗi đầu có sáu ngà, mỗi ngà có bảy ao, mỗi ao có bảy hoa sen. Mỗi khi Đế Thích muốn du hành đến các cõi, Voi liền biến hình hợp với thân các cõi Đế Thích đến. Đế Thích về cung thì voi trở lại nguyên hình. Cũng thế, Bồ- tát tuy đã thành Phật nhưng không bỏ hạnh phương tiện. mười định tên thể hiện tất cả các tướng đều không ngoài một sát na: Từ vọng thức, chúng sanh thấy có nhanh chậm nhưng về chơn như tất cả không trước sau. 11 phẩm Kinh đều thể hiện hạnh Phổ Hiền của Bồ-tát dù đã thành Phật, (sự tu tập của năm vị như trước).

Phẩm MƯỜI THÔNG

Có hai ý: Nghĩa Văn, Nghĩa Phẩm.

Nghĩa Phẩm: từ định phát khởi công dụng: mười thông.

- Nghĩa Văn: 10 đoạn:

1) (13,5 hàng) số lượng thần thông và công dụng của tha tâm thông.

2) (11 hàng) công dụng của thiên nhãn thông.

3) (24,5 hàng) công dụng của túc mạng thông.

4) (18 hàng) công dụng của trí biết kiếp số đời sau.

5) (13,5 hàng) công dụng của thiên nhĩ thông.

6) (20 hàng) an trụ thể tánh rỗng lặng phát khởi 13 thông.

7) (13 hàng) công dụng của thông phân biệt ngôn ngữ của chúng sanh.

8) (41 hàng) vô sô thân.

9) (22,5 hàng) công dụng của thông nhứt thiết pháp ( trí sai biệt có từ trí trí căn bản).

10) (35,5 hàng) công dụng của định diệt tận (phát khởi trí bi đem lại lợi ích cho chúng sanh từ lý tịch diệt của pháp tánh). Diêm ma vương: giá chỉ, ngăn chặn hình phạt để tội nhơn thoát khổ. mười thông chính là công dụng của trí không tạo tác, không ngăn ngại, chúng sanh không thể suy lường được. Việc dùng thiên nhãn nhìn thấy ba ngàn cõi nước rõ như nhìn trái trong lòng bàn tay của Tôn giả A Na luật hay việc nhìn thấy, đi lại các cõi nước của Bồ-tát quyền giáo đều thuộc hữu hạn. Thể của trí này là pháp thân vô hạn nên công dụng cũng vô hạn. Thần thông này không phải thần thông của Thanh Văn Duyên Giác Bồ-tát quyền giáo. Vì thần thông ấy có từ tánh không nên thân tuy không rời chỗ cũ nhưng đi lại khắp tất cả các cõi Phật vì chúng sanh. Vì tất cả đều từ một thể tánh (Nghĩa Quả thần thông và sự tu tập của năm vị như trước).

Phẩm: MƯỜI NHẪN

Có ba phần. Tên: phẩm này là pháp tu tập của người mới phát tâm và cũng là phương tiện độ sanh của các đức Phật (năm vị tu đạt các nhẫn như trước). Nghĩa Phẩm: từ thần thông đạt pháp nhẫn. mười địa từ nhẫn thành tựu thần thông, địa mười một từ thần thông thành tựu nhẫn. mười thông mười nhẫn cũng là công dụng của đức. Nghĩa Văn: 10 đoạn nêu mười nhẫn, phần Kệ sau là nhắc lại mười nhẫn. (10 nhẫn kết hợp năm vị như trước).

Phẩm: BỐN TĂNG KỲ

Có bốn phần: Nghĩa Phẩm, người hỏi, người đáp, nghĩa văn. Nghĩa Phẩm: Ba phần trước nêu sự dung nhiếp của thời gian. Các đức Phật ba đời, vô số hạnh độ sanh... đều không ngoài một sát na. Phẩm này nêu công dụng tự tại của tâm Như Lai (Nghĩa của các phẩm Như Lai thọ lượng... Như Lai xuất hiện như trước đã nói). Người hỏi: Bồ-tát Tâm Vương. Công dụng tự tại của việc đạt tâm thành nhẫn. Người đáp: Như Lai. Vì sao phẩm này do Như Lai giảng? Vì pháp này rộng lớn, các địa khác không hiểu hết, chỉ Phật mới thấu đạt. Đây là quả Phật, đã đoạn hai ngu, đủ trí sai biệt. Hai phẩm A-tăng-Kỳ, Tướng tốt do Phật giảng, các phẩm khác do các vị thuyết. Người hỏi người đáp đều là tâm tự tại của Như Lai. Giáo pháp được giảng giải là để kẻ sơ học noi theo. Về hạnh thì nêu Phổ Hiền, về việc thành tựu nhẫn thì nêu Tâm Vương. Hơn nữa, chỉ đức Phật mới đạt được trọn vẹn trí này. Trí rộng lớn, tự tại hiểu biết không tạo tác. Nghĩa Văn. Bạc Lạc Xoa : 1 câu chỉ. Lạc Xoa: Một ức, một câu chi: Một triệu. Kinh này có 23 số: 1,2,3,4... trăm, ngàn, vạn, ức, triệu, Kinh, cai tử, nhưỡng, câu, sơ, giản, tải. Từ Nhưỡng trở về sau có ba cấp: cấp thấp nhứt là sự biến đổi của 10; cấp vừa là sự biến đổi của vạn; cấp cao nhứt là sự biến đổi của ức. Phẩm này căn cứ cấp cao nhứt nên nâu trăm ngàn. Trăn ngàn: 1 câu chi; câu chi câu chi: nhưỡng. Na-du-tha: câu bính bà la: giản. Những số sau đều biểu hiện cho hạnh Phổ Hiền rộng lớn của Như Lai không thể đo đếm được bằng số của thế gian. Phần Kệ ở sau cũng biểu hiện ý trên.

Phẩm: TUỔI THỌ CỦA NHƯ LAI

Có ba phần: nghĩa phẩm, người thuyết, nghĩa văn. Nghĩa phẩm: tuổi thọ. Người thuyết: Bồ-tát Tâm Vương. Tâm là thể của tuổi thọ Như Lai. Tâm Vương là sự tự tại. Tuổi thọ của Phật tùy theo chúng sanh có dài ngắn khác nhau. Về thể tánh tuổi thọ của Như Lai không thể tính đếm được. Nghĩa Văn: tuổi thọ Như Lai dài ngắn là tùy sự hiểu biết của chúng sanh: tuổi thọ Như Lai vô tận. Đây là mượn số ít hiểu biết cho số nhiều. Nếu không hiểu như thế thì không hiểu được tuổi thọ của Như Lai.

Phẩm: TRỤ XỨ CỦA BỒ TÁT

Có ba phần: Nghĩa phẩm, người thuyết, nghĩa văn. Nghĩa phẩm: hạnh nguyện rộng lớn của Bồ-tát ở một phương một phương, cõi Diêm phù đều giống nhau. Trụ xứ độ sanh tuy có giới hạn nhưng hạnh độ sanh thì vô hạn. Một sát na hiện khắp muôn phương, tùy chúng sanh hiện thân. Người thuyết: Bồ-tát Tâm Vương: hạnh độ sanh của Bồ-tát là hạnh tự tại tùy trí. Nghĩa Văn: chi đề sơn: Tịnh tín, người thấy núi này phát lòng tin thanh tịnh. Thành Tỳ Xá Ly: Quảng bác: thành lớn nhứt của miền trung Ấn Độ. (Còn gọi là thành Quảng Nghiêm). Thành Ma Độ La: Khổng Tước, Mật Cái. Thành Câu Trân na (câu Trần na): Đại bồn, ở giữa chứa nước như ao. Trong thành này có người tu tiên, thuyết giảng hai Kinh Hộ Tịnh, Dưỡng Sinh cho mọi người, học trò đều lấy họ theo pháp thầy dạy. Hang Mục Chơn Lân Đà: Giải thoát (tên loài rồng). Lân Đà: xứ, vì ở đây có một con rồng nghe pháp đạt giải thoát. Chấn Đán: (chi na, chơn đan) tự tạo, người nước này hay tính toán suy xét. Na La Diên: Kiên lao. Nước Sơ Lặc (kiếp lộ số hăng lặc). Nước Ca Diếp di la: Kế Tân. Ngày xưa, ở đây có một ao rồng lớn, người không dám đến gần. Về sau có một vị la hán thấy đây là thắng cảnh, người ở được. Ngài liền xin phép rồng cho một chỗ đặt chân, rồng cho phép. La hán hóa chân to bằng ao, rồng giữ lời hứa liền bỏ đi. La hán dùng thần lực tát cạn nước để dân ở. Dân chúng xây nhà, ca ngợi công đức của A-la-hán. Nước này thuộc về phía bắc Ấn Độ. Nước Càn Đà La: trừ địa. Vì nước này có nhiều Thánh nhơn, nước khác không xâm lấn được. Càn đà là hương; la: đà la: biến, nước này luôn thoảng mùi thơm, nước này ở giữa bắc nam Ấn. Hang Chiên Đà La: tên cây hoa thơm. Vì xung quanh hang có nhiều cây này. Phẩm này nêu hạnh độ sanh rộng lớn của Bồ-tát. Ở đây chỉ nêu một cõi Diêm phù nhưng biểu hiện cho mười phương.

Phẩm: PHÁP BẤT TƯ NGHÌ CỦA PHẬT

Có bốn phần: Tân, nghĩa phẩm, người thuyết, nghĩa văn. Tân: hạnh nguyên thân ngữ ý vi diệu của Phật thế gian không thể suy xét được. Tư: suy xét. Nghị: sự hiểu biết của thế gian. Nêu số lượng danh từ... là để độ chúng sanh ngu muội. Nếu đoạn trừ vọng thức thì trí hiển hiện. Chúng sanh không thể biết được công dụng của trí Phật. Nghĩa Phẩm: Trí hóa độ. Trí tự tại cùng khắp tùy vật ứng hiện. Người thuyết: Bồ-tát Thanh Liên Hoa Tạng. Trí căn bản viên mãn thanh tịnh không đắm nhiễm, có khả năng phát khởi trí sai biệt. Trong pháp ba thừa, trước đạt trí duyên chơn như, sau đạt trí duyên thế tục. Trong nhứt thừa, đạt một là đạt tất cả. Không trước sau. Bồ-tát Thanh Liên hoa Tạng bảo Bồ-tát Liên Hoa Tạng: Đây là công dụng tự tại của trí căn bản. Từ trí căn bản khởi trí sai biệt, tự tại độ sanh. (Nghĩa tám phẩm kết hợp năm vị như trước). Nghĩa Văn: 35 đoạn: Ba đoạn đầu: người hỏi, Phật gia hộ, Thanh Liên hoa đạt lợi ích. 32 đoạn sau là phần trả lời :

1) (6 hàng) Đại chúng hỏi về mười pháp vi diệu của Phật.

2) (4,5 hàng) Như Lai gia hộ Bồ-tát bằng mười pháp.

3) (6 hàng) nhờ Phật gia hộ, Bồ-tát Thanh Liên Hoa trả lời câu hỏi của đại chúng.

4) (5 hàng) Bồ-tát Thanh Liên Hoa nêu mười pháp vi diệu của Phật. mười pháp ấy dung nhiếp, đan cài thành vô số pháp như lưới Đế Thích ( rõ như Kinh). Tóm lại, người tu hành đạt đến vị này thì ba nghiệp tự tại, đủ công dụng như Phật. công dụng của ba nghiệp cũng đan cài dung nhiếp vô số, gồm hai phần chơn tục. Trong mỗi phần, thân ngữ trí là thể, bảy pháp còn lại là dụng. Bồ-tát Thanh Liên Hoa trả lời các câu hỏi là biểu hiện cho sự tự tại viên mãn chơn tục của người đạt quả Phật. Thanh Liên Hoa là trí chơn như. Liên Hoa Tạng là trí tùy thế rục. Nhơn Vương đô ấp: nơi vua cai trị là đô, còn lại là ấp. Cung điện: nơi ăn, ở, ngủ, nghỉ là cung; nơi bàn bạc chính trị là điện. Tỳ Xá Xà: loài quỉ hút tinh khí người. Đề đầu lại "...." : trị quốc, giữ gìn cõi nước. Càn Thát Bà: Tầm hương, lạc thần, do vua Đề Đầu lại "..." cai trị, như cõi nước chúng sanh hiện trong mỗi lỗ chân lông.

TÂN HOA NGHIÊM KINH LUẬN

QUYỂN 31

Phẩm: MƯỜI THÂN VI DIỆU CỦA PHẬT

Có ba phần: Nghĩa phẩm, người thuyết, Nghĩa Văn. Nghĩa Phẩm: thân đủ công dụng vi diệu của nghiệp.

Người thuyết: vì là báo thân, hạnh Phổ Hiền nên hành giả tự thuyết. Nghĩa Văn: 99 đoạn:

1) (1,5 hàng) thân vi diệu của Như Lai, 97 đoạn tiếp là 97 tướng tốt của Như Lai. Đoạn sau cùng : vô số tướng tốt của Như Lai. Thân vi diệu của Như Lai là quả của vô số hạnh độ sanh. như tướng tốt 32 báu vật trang nghiêm kim đỉnh, ánh sáng chiếu khắp mọi nơi. 32 báu vật là tướng chung của công đức. Hai báu vật là hai trí. Hai trí ba nghiệp là cội gốc nơi thể tánh tu phước lành. Quang chiếu nhứt thiết phương: phương pháp từ pháp trí căn bản thành tựu trí sai biệt. Vô lượng đại quang minh võng: quả của trí sai biệt tùy thuận căn tánh, thuyết giáo độ sanh. Trang nghiêm báu vật: phước tướng được trang nghiêm bằng hai trí. Bảo kế chu biến: dùng trí độ thoát chúng sanh. Bảo kế chu biến mật trí: từ bi như hòa, tùy thuộc độ sanh. Ánh sáng của báu vật chiếu khắp mọi nơi biểu hiện thân Phật: Từ trí căn bản phát khởi vô số trí sai biệt, hành vô số hạnh, thuần tịnh không ngăn ngại. Mỗi nghiệp có 10 báo tướng, kết hợp với hai trí , thành 32 báu vật. 97 tướng tốt là quả của hai trí ba nghiệp tu bảy phần giác và mười Ba-la-mật làm thanh tịnh chín phẩm phiền não của ba cõi. (Cõi dục có 1, 2 cõi trên có tám). Nhờ trí Ba-la-mật chín phẩm phiền não biến thành 90 tướng tốt, bảy phần giác thành bảy tướng tốt. Vô số tướng tốt bằng số bụi trong mười cõi Liên Hoa Tạng quả của hai trí chơn tạc, ba nghiệp để hạnh Phổ Hiền. Từ tự giáo Phổ Hiền. Từ hạnh của Phật, từ hạnh thuyết giáo đạt quả... tất cả đều từ bảy phần giác, mười Ba-la-mật, hai trí... kết thành (như trước). Cam Bồ thành tựu: cổ ba ngấn ở Ấn có Cam Bồ màu đỏ ba ngấn... như kinh.

Phẩm: CÔNG ĐỨC TƯỚNG TỐT CỦA NHƯ LAI

Có bốn phần: Tín: công đức tướng tốt của Như Lai có từ pháp thân lý trí. trí huệ diệu lý phá trừ phiền não. Nghĩa Phẩm: pháp thân trí căn bản tùy hành không thể tướng đem lại lợi ích cho mọi loài. Người thuyết: Như Lai. Bảo thủ: tiếp dẫn. Dòng pháp thân với trí vi diệu để chỉ dạy chúng sanh. Vì sao phẩm này do Phật nói? Vì hai ngu của quả Phật Bồ-tát không hiểu được. Lý trí pháp thân là thể không nương tựa của mọi hạnh, là điều kiện để thông hiểu vọng tình. Tướng công đức ấy được hình thành từ hạnh Phổ Hiền. Phẩm một tăng kỳ là pháp số rộng lớn. Phẩm này là công đức khôn lường của pháp thân trí thân không nương tựa , không thể tánh. Hai pháp này không do tạo tác, không do hạnh Phổ Hiền tạo nên mà là chỗ nương tựa cho mọi hạnh, là pháp thực hiện trọn vẹn hạnh Phổ Hiền đạt quả Phật Như Lai tự nói là biểu hiện mỗi vị tự nói pháp của mình để kẻ hậu học hiểu rõ. Phẩm này là công đức lợi sanh của pháp thân, trí thân không tánh tướng, là công năng đạt mười địa, không thuộc bi trí hạnh nguyện của những vị trước. Tuy hạnh quả và trí quả giống nhau nhưng căn cứ trên pháp để phân biệt địa vị thì phải rõ ràng. Có như vậy, người phát tâm mới không hiểu nhầm. Vì pháp thân và trí căn bản không do tu hành sanh khởi. Đại bi, trí sai biệt nương nơi trí căn bản và nguyện lực Phổ Hiền. Vì vậy vị hồi hướng thường dùng trí căn bản làm thể tánh tu tập. Pháp thân trí căn bản tuy là thể tánh của 37 phẩm trợ đạo, 13 la mật tạo lợi ích cho chúng sanh như vốn không thể tánh, không thành hoại. Đó là quả Phật thường hằng của Bồ-tát. Nghĩa Văn: 13 đoạn:

1) (3 hàng) thể dụng của ánh sáng.

2) (8 hàng) lúc ở cõi Đâu Suất, Như Lai phóng ánh sáng cứu khổ nơi địa ngục.

3) (42,5 hàng) chúng sanh cõi ác nhờ ánh sáng thoát khổ, sanh lên cõi trời, nghe pháp.

4) (4,5 hàng) các thiên tử đến thiên cung cúng dường nhưng không gặp Bồ-tát Tỳ-lô-giá-na.

5) (2 hàng) Thiên tử báo tin Bồ-tát vào cõi người độ sanh.

6) (14,5 hàng) chư thiên muốn vào cõi người cúng dường Phật nhưng trống trời vang tiếng bảo chư thiên biết Bồ-tát vốn không thể tánh, không đến đi, chư thiên hãy phát tâm bồ đề đoạn trừ nghiệp ác.

7) (27,5 hàng) trống trời vang tiếng Bồ-tát đoạn nghiệp ác đạt nghiệp không sanh.

8) (11,5 hàng) thiên tử thiên nữ đạt lợi ích.

9) (12 hàng) thiên tử cúng dường hương hoa, chúng sanh ngửi hương đoạn trừ tám vạn bốn ngàn phiền não, đạt căn lành tự tại, chúng sanh thấy lọng báo là vung trồng vô số căn lành.

10) (1,5 hàng) sự độ sanh rộng hẹp của Kim võng chuyển luân vương.

11) (4 hàng) lợi ích nghe danh hiệu Phật Trí Nguyệt.

12) (9 hàng) thấy ánh sáng Kim Võng chuyển luân là đạt pháp mười địa.

13) (21 hàng) khoảng cách nhìn của Kim võng chuyển luân. 13 đoạn này được tóm gọn trong ba ý:

1) Nguyên nhân có ánh sáng.

2) Nguyên nhân thấy ánh sáng.

3) Nguyên nhân trống trời vang tiếng pháp.

Ánh sáng tướng tốt có từ phân thân trí căn bản không thể tánh, không nương tựa. Tất cả chúng sanh đều có ánh sáng ấy, không do nguyện hạnh của Phổ Hiền. Nếu không có ánh sáng này thì không có công dụng rộng lớn. Đến quả Phật, trọn vẹn hai hạnh, hiển hiện công dụng lớn. Tạm nên ba ánh sáng tướng tốt:

1) Ánh sáng viên mãn vương: có từ trí căn bản không thể tánh không nương tựa, tự tại chiếu soi. Ánh sáng này là công dụng của tướng tốt vì phá trừ mê hoặc của chúng sanh. 700 vạn ánh sáng cũng là công dụng của tướng tốt. Đó là thể hiện sự đoạn khổ nơi sáu nẻo của bảy pháp bồ đề, phát khởi đạo pháp mười địa. 700 là hạnh nguyện khai ngộ chúng sanh của tám địa. Vạn: vạn hạnh bốn tăng kỳ: thể rộng lớn của ánh sáng.

2) Ánh sáng Trùng Vương chiếu soi vô số cõi nước mà lúc thiên tử cõi Đâu Xuất còn là Bồ-tát phóng đến cứu khổ địa ngục, chúng sanh ở đó đạt mười pháp thanh tịnh bỏ thân địa ngục, sanh lên cõi trời, nghe pháp đạt định ly cấu, phát tâm tu pháp mười địa hiểu rõ nhân tin tu ngày xưa không kiên cố, vì phóng dật nên sanh vào cõi ác, nay nhờ ánh sáng chiếu soi dứt trừ khổ não ba nghiệp như xưa. Đó là ba đời thành quả: tu mười tín nhưng tâm không kiên cố nên tạo ác, đọa vào địa ngục, nhờ ánh sáng thoát khổ sanh lên cõi trời, nghe pháp đạt mười địa. Từ đó nương trí huệ, phát tâm riêng tu định phương tiện đạt trí Phật, sanh trong nhà Phật, là đệ tử chơn chánh của Phật, sẽ thành tựu quả Phật như thái tử của chuyển luân vương (năm vị tu tập phóng ánh sáng như trước).

3) Ánh sáng trong lòng bàn tay phải hiện vô số thần lực tự tại là cứu độ dắt dẫn chúng sanh. Nhân thấy ánh sáng: lòng tin từ đời trước. Như Kinh chép: đời trước, ngươi từng gần gũi thiện tri thức tuy tạo nghiệp ác đọa địa ngục nhưng nhờ ánh sáng chiếu soi, thoát khổ sanh lên cõi trời. Nếu đời trước không có lòng tin thì dù ánh sáng chiếu đến thân vẫn không hay biết. Nguyên nhân trống trời vang tiếng pháp: nhờ oai lực của Tỳ-lô-giá-na và oai đức của Bát-nhã Ba-la-mật. Ba nhân: lực định của Bồ-tát Tỳ-lô-giá-na, trí vi diệu tự tại không tạo tác của định không thể tánh, chúng sanh từng nghe pháp thân không thể tánh (định ly cấu, năm vị tu tập, phát được nói ở các hội, phiền não của sắc thanh hương... như trước).

Phẩm: HẠNH PHỔ HIỀN

Có bốn phần: Tên: hạnh Phổ Hiền Phật ở cội bồ đề là quả Phật, mười Bồ-tát... đại chúng là hạnh Phổ Hiền của Phật. mười đức Phật ở điện Phổ Quang trong lần thuyết thứ hai là quả, Văn Thù... mười Bồ-tát là hạnh Phổ Hiền. Phật Bồ-tát ở mười trụ... mười địa cũng thể. Ở đây quả Phật tự tâm, hạnh Phổ Hiền tự tâm) nghĩa của 11 phẩm mười định... như trước). Nghĩa Phẩm: hạnh Phổ Hiền tạo lợi ích cho chúng sanh. Nếu có lý trí mà không hạnh nguyện thì lý trí ấy chưa trọn vẹn trong sanh tử. Nếu có hạnh nguyện mà không lý trí thì hạnh nguyện ấy không thoát tục. Vì thế cần có đủ lý trí, hạnh nguyện. Người thuyết: Bồ-tát Phổ Hiền. Vì phần này là hạnh viên mãn của Phổ Hiền, là công dụng của lý trí pháp thân Phổ Hiền. Hai pháp ấy cần phải dung hòa nhau, nên riêng lẻ sẽ không viên mãn. Vì thế phẩm trước nên ánh sang của trí huệ pháp thân, phẩm này nêu hạnh Phổ Hiền. Nghĩa Văn: 15 đoạn.

1) (5,5 hàng) chúng sanh cách quả Phật quá xa, Phật chính là cảnh giới đã được nói ở trước.

2) (2,5 hàng) Phổ Hiền dạy: chúng sanh không bao giờ biết tội lỗi của mình như chúng ta không bao giờ thấy sự giận hờn của Bồ-tát.

3) (44 hàng) 100 chướng ngại à điều kiện tạo ra 100 vạn chướng ngại khác.

4) (1,5 hàng) Bồ-tát không sân.

5) Bồ-tát mong sớm thành tựu hạnh Bồ-tát.

6) Đủ mười pháp thanh tịnh.

7) Đủ mười trí lớn.

8) Đạt mười pháp vi diệu.

9) An trụ nơi mười tâm thù thắng.

10) (3,5 hàng) nghe pháp, cung kính thọ trì là phương tiện mau thành tựu quả Phật.

12) (11,5 hàng) chánh pháp cảm động trời đất.

13) (10,5 hàng) Bồ-tát Phổ Hiền hiện khắp các cõi nước.

14) (7 hàng) Bồ-tát Phổ Hiền quán sát đại chúng nói ý Kệ.

15) Nói kệ. Nghĩa Văn như trước đã nói: đã lược nói một phần ở hai phẩm mười thân và công đức tướng tốt. Như Lai ra đời thuyết giảng cảnh giới công đức vì chúng sanh luôn sống trong tà kiến phiền não, xa cách đạo Như Lai, không biết Như Lai xuất thế. Về thật tánh, Như không sanh diệt. người sống trong Thánh đạo, trí cảnh hòa hợp, không thấy Phật ra đời, Niết-bàn, luôn dùng hai pháp định điều phục tà kiến, không thấy có sự ra vào, thành hoại tịnh nhiễm. Đó là sự ra đời của Phật. người chấp ngã, sở hữu của ngã là sống trong biên kiến.

Bốn đảo: vô thường chấp thường, vô ngã chấp ngã, không vui cho là vui, bất tịnh cho là tịnh. Tà kiến: ngược với chánh kiến. Kiết phược: mắt tay... những phép khác như Kinh. Người tu hành nên cẩn thận, đoạn trừ vọng tưởng, lĩnh hội ý đạo. Nếu còn chấp vọng thì không hợp đạo. Hãy nương bậc đại trí đoạn trừ kiêu mạn, cung kính tu tập hai pháp thiền, hiểu rõ thiền định của nhị thừa Bồ-tát và ngoại đạo trong quyền giáo. Nhờ đó hiểu chánh pháp, tâm chơn chánh, cầu trí sai biệt, dùng nguyện lực nuôi lớn tâm bi, thành tựu hạnh Phổ Hiền. Nếu không như thế, tâm ngạo mạng càng lớn, khởi sân hận, mở cửa chướng hoặc, bị các thần quỷ xấu hãm hại. Song nhờ tâm cầu đạo nên quỷ ác không hại được. Người tu hành hãy cẩn thận, cung kín cầu đạo, thường thọ từ đọc tụng phẩm hạnh Phổ Hiền, ba nghiệp luôn chơn tịnh. Kinh dạy: biết tâm trí chúng sanh là tha tâm thông vì đoạn trừ hoặc chướng phân biệt mình người, hiểu rõ tâm mình và tâm chúng sanh cùng một thể tánh. Từ đó biết được diệu lý của pháp Phật. Vì hiểu được thể tánh giống nhau của Thánh phàm, không phân biệt trong ngoài, thấy vô số cõi nước đều bình đẳng, tâm mình như hư không, sống trong trí rộng lớn, tự tại tùy thuận hiện thân độ sanh. Vì độ sanh nên làm mọi việc mà không chấp. Ba nguyên nhân cảm động trời đất:

1) Oai lực của pháp.

2) Bồ-tát nghe pháp vui mừng.

3) Như Kinh dạy : pháp vốn như vậy. Người thọ trì pháp này là tạo công lực sớm thành bồ đề. Không vọng tưởng, trí hiển hiện là bồ đề. Vô số Bồ-tát từ cõi khác đến: viên mãn hạnh Phổ Hiền. Khen ngợi: khen ngợi việc khó nghe pháp. Thuyết pháp thậm thâm vi diệu của các đức Phật: hạnh nguyện Phổ Hiền là trí bi vi diệu của pháp giới, trong mỗi hạt bụi đủ trí thân, pháp thân cùng tên Phổ Hiền: hạnh pháp hòa hợp. Các Bồ-tát đến từ cõi Phổ Thắng nơi Phật Phổ Tràng tự tại. Sống trong pháp nhu hòa là Phổ Thắng. Phá trừ phiền não mình người là Tràng. Hạnh từ bi rộng lớn là Phổ Thắng Tràng. Tuy sống trong sanh tử nhưng không đắm nhiễm là tự tại. Đến: sự thăng tiến của năm vị. Nhờ thần lực Phật, mọi nơi đều vang tiếng pháp: ngữ nghiệp rộng lớn khai thị Bồ-tát hạnh: hạnh Phổ Hiền . Cảnh giới bồ đề Như Lai: trí căn bản pháp thân không tánh. Cảnh giới đại nguyện: bi nguyện của Phổ Hiền. Kiếp số như trước. Công hiệu sự ra đời của Như Lai: tùy căn độ thoát. Trồng căn lành đạt quả: phước đức độ sanh của Phật Bồ-tát. Bồ-tát thuyết pháp cho chúng sanh: lý trí cùng khắp không đến đi nhưng tùy thuận hiện thân giảng pháp. 121 hàng kệ nhắc lại mười pháp trên, trọn vẹn hạnh Phổ Hiền và bi trí.

Phẩm: NHƯ LAI XUẤT HIỆN

Có bốn phần. Tên: Như Lai xuất hiện nêu quả Phật khuyên mười tín tu tập ở lần thuyết thứ hai và sự dung nhiếp một trí đủ mười trí. mười tín nương trí căn bản thể bất động phát bi nguyện tu trí sai biệt, đến vị này là trọn vẹn. 5 vị trọn vẹn bi trí như việc Thiện Tài gặp đồng tử Đức Sanh đồng nữ Hữu Đức, Như Lai Từ Thị vì thế Như Lai phóng ánh sáng để hai Bồ-tát Văn Thù, Phổ Hiền thuyết giảng sự ra đời của Phật. Nghĩa phẩm: hạnh viên mãn của quả Phật. Nguyên nhân Như Lai phóng ánh sáng chiếu Phổ Hiền Văn Thù: ánh sáng phóng từ giữa long mày là trung đạo, chiếu đến đỉnh đầu Văn Thù là trí thù thắng của Phật khuyên Văn Thù hỏi về quả Phật. Ánh sáng từ kim khẩu Phật chiếu đến kim khẩu Phổ Hiền: Phổ Hiền là trí sai biệt, trả lời câu hỏi của Văn Thù. Vì sao Như Lai không tự nói? Đó là biểu hiện về pháp để kẻ hậu học noi theo không phải thật. Văn Thù là trí căn bản pháp thân Phật: Phổ Hiền là trí sai biệt tinh tấn tu hành. Vị này trọn vẹn hai trí căn bản sai biệt mới được gọi là xuất hiện. Vì từ pháp thân thanh tịnh hiện trí căn bản, trí sai biệt, thuyết giảng hạnh nguyện của mình hợp với công đức của Phật và chứng minh sự trọn vẹn bi trí của mình. Văn Thù, Phổ Hiền là lý trí hạnh quả của Phật, thuyết pháp xuất hiện của Phật. Phật là trí căn bản, thể tánh không thể nói năng. Những gì nói năng được đều là trí sai biệt. Phật Tỳ-lô-giá-na xuất hiện trong đạo tràng bồ đề ở lần thuyết thứ một: biểu tượng để kẻ phát tâm tu học, viên mãn hai trí, đức Phật nơi mình là các đức Phật trong ba đời. Văn Thù, Phổ Hiền là pháp của các đức Phật. Người phát tâm cũng tu tập hai hạnh Văn Thù, Phổ Hiền. Và đó là thể tánh dung nhiếp rộng lớn của thể trí bất động từ tín vị đến quả Phật (ba nhân quả thể hiện trong các phẩm như trước). Nghĩa Văn: Hai phần.

1) (103 hàng kệ) Như Lai phóng ánh sáng để hai Bồ-tát hỏi đáp.

2) (10 đoạn) Phổ Hiền thuyết mười pháp phần một có năm đoạn: 1/ (12,5 hàng) Phật phóng ánh sáng chiếu đến đỉnh đầu Văn Thù để Bồ-tát hỏi pháp.

2/ (20 hàng) Văn Thù khen ngợi công đức của Phật và ý nghĩa của sự phóng ánh sáng, đồng thời hỏi về cảnh giới của Phật.

3/ (35 hàng) Như Lai phóng ánh sáng chiếu đến kim khẩu Phổ Hiền để Văn Thù biết người sẽ trả lời.

4/ (20 hàng) Văn Thù xin thuyết mười pháp xuất hiện của Như Lai.

5/ (Từ bấy giờ đến quả Phật) Phổ Hiền thuyết mười pháp rộng lớn, thành tựu quả Phật. (Ý nghĩa của việc phóng ánh sáng chiếu đến hai Bồ-tát như trước).

Phần hai có 10 đoạn:

1) Mười sự xuất hiện vi diệu của Phật.

2) Mười thân rộng lớn của Phật.

3) Mười âm thanh mầu nhiệm của Phật.

4) Mười tâm vô lượng của Phật.

5) Mười cảnh giới rộng lớn.

6) Mười hạnh vi diệu.

7) Mười việc thành Phật.

8) Mười việc thuyết pháp.

9) Mười sự Niết-bàn.

10) Mười sự nghe hiểu thọ trì.

TÂN HOA NGHIÊM KINH LUẬN

QUYỂN 32

Mười pháp rộng lớn về sự xuất hiện của Như Lai, mỗi pháp đều có mười ví dụ rõ như trong Kinh. Khư-đà-la: tên cây. Vi dân đà la: núi Trì biên. Mục chơn lân đà: núi Giải thoát, nơi ở của rồng Giải thoát. Mâu tát la :ngọc đỏ. mười pháp rông lớn về sự xuất hiện của Như Lai không phải là những ví dụ ấy. Ví dụ chỉ để giải thích một phần nào về ý nghĩa đó thôi. Vì pháp ấy vượt trên sự suy xét của tâm thức, không do tạo tác, tự tại đủ vô số công dụng, không thể nói năng ví dụ được. Các vị khác không hiểu được pháp này: hàng Thanh Văn Độc Giác Bồ-tát sanh về cõi tịnh của ba thừa, tiểu thừa, chưa chuyển tâm an trụ biến dịch sanh tử. Nếu phàm phu và ba thừa chuyển tâm thì đức Phật phó chúc pháp này cho họ. Nếu pháp của bậc Thánh diễn thuyết mà không có chúng sanh tu tập thì không gọi là lưu truyền phó chúc. Kinh nay phó chúc cho hàng phàm phu và ba thừa chuyển tâm để họ tu học, ngộ nhập gọi là lưu truyền. Không phó chúc cho Bồ-tát đã sanh trong nhà Phật. Nơi này có vô số Bồ-tát đạt mười địa, vì sao Như Lai lo sợ không có người tin hiểu, không thể truyền bá pháp này? (Như trước đã nói) Chỉ hàng đệ tử chơn chánh của Phật, sanh trong nhà Phật, trồng căn lành trong pháp Như Lai trí huệ giải thoát là nhà, đoạn trừ vọng kiến sanh trong nhà trí huệ không tạo tác không tánh của Như Lai. Trụ phát tâm thứ nhứt, địa bốn không đạt pháp giới, địa tám đạt một phần vô công dụng đều là người sanh trong nhà Phật, trồng căn lành trong pháp Như Lai. Như Lai thấy các pháp không tánh không tướng, không lấy bỏ vì tướng cảnh trí vốn là chơn như không sanh diệt. Trí Phật, trí chúng sanh và trí mình đều là không tánh không tướng, không trong ngoài, như hư không, nhưng đủ khả năng tùy thuận hiện thân độ thoát chúng sanh, không từ đâu đến, không đi về đâu, tâm cảnh là huyễn ảo. Người thông hiểu như vậy là người sanh trong nhà Phật, trồng căn lành trong pháp Như Lai. Trồng: tu học trí huệ chơn như của Như Lai phàm phu tu học trí huệ chơn chánh của Như Lai là làm cho hạt giống Phật không mất. Và như thế thì pháp được phó chúc lưu truyền. Kinh dạy Bồ-tát tu sáu Ba-la-mật nhưng không nghe hiểu pháp này thì chưa phải là Bồ-tát chơn Phật, không sanh trong nhà Phật, là Bồ-tát quyền giáo quá không vô ngã, thích pháp xuất thế. Tuy hành sáu Ba-la-mật nhưng chán khổ thích sanh về cõi tịnh, chưa hiểu vô minh vốn là trí căn bản, còn vọng chấp, không phải là Bồ-tát nướng trí huệ tu tập, không chán thích cảnh giới chúng sanh là cảnh giới Như Lai, tâm chúng sanh là tâm Như Lai. Lúc thuyết phẩm này có 18 tướng chấn động. Lúc thuyết phẩm Phổ Hiền có sáu cách chấn động. Vì trực tiếp nói về thể tánh của hạnh nguyện. Phẩm này nói về sự viên mãn của bi trí, hạnh Phổ Hiền, lý trí pháp thân, cảm động cõi nước mười phương, chư thiên cúng dường, vô số trăm ngàn đức Phật xuất hiện chứng minh khen ngợi. Phật Phổ Hiền, tám Thánh đạo là hạnh Phật hành.

Tám Thánh đạo viên mãn cùng khắp mười phương. Vô số Bồ-tát được thọ ký một đời thành Phật: tự tu tập hạnh đạt quả, đó là chúng hóa độ. Một đời: Không thấy có ba đời, phàm Thánh cùng một thể. Một sát na đạt vị này là một đời, không thấy tánh ba đời. Pháp vốn như thế. Nếu thấy khác là sai lầm. Vô số chúng phát tâm bồ đề cũng được thọ ký trong vô số kiếp sẽ thành Phật tên Thù Thắng cảnh giới: Một sát na chánh trí hiển hiện, đoạn trừ mê hoặc trong vô số kiếp, đạt giải thoát. Đó không phải là con số thật. Nếu thấy thật thì còn vọng tưởng, không thành Phật. Trong pháp chơn như không có số kiếp dài ngắn. Chúng sanh được độ thoát ở một phương, mười phương cũng thế. Vô số Bồ-tát từ các cõi đến đây: hạnh Phổ Hiền rộng lớn, các Bồ-tát đến chứng minh pháp Phổ Hiền. Các Bồ-tát đến từ cõi Phật Phổ Tràng Tự Tại nước Phổ Quang minh: từ trí căn bản pháp thân vi diệu Từ trí phát khởi vô số hạnh nguyện như hư không pháp giới hành hạnh Phổ Hiền. Trí căn bản là cõi nước, trí sai biệt là hạnh Phổ Hiền, viên mãn trí bi. Pháp môn của phẩm này là thế; từ trí căn bản của Như Lai, hành trí sai biệt Phổ Hiền nên Phật tên Phổ Hiền là biểu hiện cho việc từ trí Phật hành hạnh Phổ Hiền. Vì tám Thánh đạo, mười Ba-la-mật không ngoài trí căn bản. Pháp này được thuyết giảng cho chúng sanh liễu ngộ, chúng sanh kém cõi không thể hiểu được. Việc này nên hiểu ý chung riêng giống khác của các vị trong toàn bộ Kinh. Phẩm này nêu quả viên mãn sau khi trải qua năm vị, là hạnh xuất thế độ sanh của đức Như Lai nơi mình. Phẩm này như biển lớn, sông năm vị đều chảy về. Như núi Tu di, các núi khác không cao bằng, như mặt đất nuôi lớn vạn loài, như hư không viên mãn trí thân pháp thân, như gương sáng lớn chiếu soi vạn tượng. Pháp môn xuất hiện của đức Như Lai là dùng gương trí viên mãn thanh tịnh không hình sắc hiển hiện vô số hạnh Phổ Hiền độ thoát chúng sanh. Vì vậy, người phát tâm bồ đề nên tin rằng mình, chúng sanh đều có đủ trí đức tự tại như Phật, sẽ như Phật. Vì thế Kinh dạy: Ba ngàn đại thiên cảnh giới nằm trong một hạt bụi và ngược lại. Nghĩa là chúng sanh đủ bốn trí như Phật. phá trừ vọng chấp: Bồ-tát đạt pháp này thấy rõ chúng sanh cũng thế, dùng trí phương tiện vào sanh tử độ sanh, khai ngộ chúng sanh đạt trí Phật. Kinh dạy: như nước biển thắm nhuần khắp 80 ức thân trong cõi Diêm Phù: nơi nào cũng có nước, tất cả chúng sanh đều đủ khả năng quan sát đạt trí như Phật. Đại Bồ-tát nên biết mình đủ khả năng thành chánh giác. Vì các đức Phật cũng thành chánh giác như thế. Chúng sanh đủ khả năng thành chánh giác như Phật. Vì thể tánh của tâm phàm Thánh vốn thanh tịnh, chỉ vì mê ngộ nên khác nhau. Khi đoạn trừ vọng tâm thì đạt tư tánh không sanh diệt không chứng đắc, thành chánh giác, đem lại lợi ích cho chúng sanh. Đó là hạnh Phổ Hiền. Trí vi diệu là Văn Thù; nghiệp báo của trời người, địa ngục... hành trí sai biệt biết khả năng tạo lợi ích cho chúng sanh là Phổ Hiền; dùng tâm bi độ sanh là Quan âm. Tu học ba tâm ấy là Tỳ-lô-giá-na. Tu tập thuần thục là tự tại, thông đạt mọi pháp là trí vô ngại. Tùy thuận hiện khắp mười phương nhưng không đến đi là thần thông. Trí sáng ấy ở trong vọng nghiệp vẫn không thay đổi, có gì là tu học chứng đắc, đoạn khổ? Việc xuất hiện của Như Lai biểu hiện cho chúng sanh vốn đủ trí vi diệu Văn Thù và hạnh Phổ Hiền, nào có phân biệt xưa nay, vốn cùng một thể tánh. Đó là dạy kẻ hậu học, tiến tu, không nên thấy khó khăn lâu xa. Kinh dạy: như hải ấn hiện thân chúng sanh: quả bồ đề nhay trong tâm hạnh. Đó là chánh giác. Vì bồ đề là diệu lý không thể tướng, không chứng đắc. Trí thông đạt pháp này là trí vi diệu. Từ trí vi diệu này soi chiếu muôn hạnh, không vọng chấp là chánh giác. Tác giả nói kệ: "Cảnh giới bồ đề của chúng sanh, thanh tịnh sáng suốt trí không hoại, trong áo sẵn có ngọc trí sáng, cớ sao lang thang khắp mọi nơi, xe báu rộng đẹp ở ngã tư, Văn Thù dắt dẫn Phổ Hiền hộ, trâu trắng khỏe mạnh đủ sức lực, tích tắc đi khắp không mỏi mệt, vì sao không đi xe báu ấy, lang thang khổ nhọc trong nhiều kiếp, không biết tự thân đủ trí sáng, cứ mãi cho rằng mình phàm phu, "Nghĩa là tin mình đủ cảnh trí hạnh nguyện như Phật, không thể tánh, không ta người, pháp giới duyên sanh không tạo tác, không chứng đắc, không trong ngoài. Nên quán sát biết mình người đều như vậy, đủ trí Văn Thù và hạnh Phổ Hiền..."

Phẩm: LÌA THẾ GIAN

Có năm phần: Tên: nghĩa, nguyên nhân thành chánh giác, người thuyết, nghĩa Văn. Tên: lìa thế gian, đức Như Lai thuyết pháp đem lại lợi ích cho chúng sanh, vào đời nhưng không đắm nhiễm là lìa thế gian. Phẩm này là hạnh thường của Phổ Hiền, kể rõ việc từ lúc Như Lai thành chánh giác đến lúc thuyết Kinh; là hạnh của các đức Phật, là 40 phẩm Kinh, trời người không ngoài một sát na, dùng trí sáng ấn định tất cả, trọn vẹn mọi pháp. Nguyên nhân thành chánh giác: Phật thành quả bồ đề ở điện Phổ Quang đạo tràng bồ đề nước Ma Kiệt đề: hạnh nguyện của năm vị đều từ thể hạnh Phổ Hiền. Ý nghĩa của 40 phẩm kinh tuy khác nhưng đều từ thể trí, được giảng nơi trong một sát na không trước sau, mười phương đều như thế. Người thuyết: Bồ-tát Phổ Hiền: Hai ngàn pháp môn này là hạnh thường của Phổ Hiền, Phổ Hiền giảng nói để kẻ hậu học noi theo, tám tướng thành đạo đều từ hạnh Phổ Hiền. Từ mười trụ đến mười hồi hướng dùng một phần tâm giác ngộ đoạn một phần phiền não thô, hành một phần bi trí nhưng chưa viên mãn hạnh Phổ Hiền. Vì thế quả Phật là Nguyệt, Nhãn, diệu. Ở đây, Phật tên Phổ Hiền. Vì trí căn bản đủ công dụng trí sai biệt, đem lợi ích cho chúng sanh là Phổ Hiền của mười định và của phẩm này. (Bồ-tát ba lần tìm không gặp Phổ Hiền như trước). Vì vậy từ phẩm mười định đến phẩm này là tóm thâu gốc ngọn, trọn vẹn việc thành chánh giác. Người phát tâm nên hiểu ý này để tu tập. Nếu thấy có trước sau thì không khế hợp ý Kinh. Hãy dùng pháp bình đẳng của thể dụng lý trí đoạn trừ vọng chấp. Chúng sanh tán loạn thì dùng định để điều phục, chúng sanh thích tịnh tịnh thì dùng bi trí, đại nguyện, pháp thân bình đẳng để điều phục. Pháp của năm vị điều phục tất cả. Người thuyết pháp này là người thành tựu quả Phật. Hai ngàn pháp này tóm thâu vô số hạnh Phổ Hiền. Địa tám bỏ chấp của địa bảy đạt vô công dụng. Địa 10 bỏ chấp Niết-bàn, thành tựu hạnh Phổ Hiền, vào sanh tử độ sanh, tự tại viên mãn. Nghĩa Văn: mười đoạn:

1) (8 hàng) khen ngợi pháp thành đạo( phần tựa của phẩm này).

2) (21 hàng) khen ngợi chí đức viên mãn của Bồ-tát.

3) (10 hàng) tên và chí đức của Bồ-tát.

4) (3,5 hàng) Phổ Hiền nhập định, 18 tướng chấn động, Phổ Hiền xuất định.

5) (72,5 hàng) 2000 câu hỏi về hành tướng pháp môn từ lúc phát tâm đến quả Phật của Phổ Hiền.

6) (từ bây giờ đến 2000 câu trả lời) Như Lai quán mười pháp thị hiện Niết-bàn, mỗi câu trả lời gồm mười pháp (như kinh) (đây là phần chánh).

7) (12,5 hàng) phó chúc lưu truyền pháp này.

8) (11 hàng) nhờ oai lực của pháp các đức Phật mười phương đều xuất hiện khen ngợi, ủng hộ.

9) (16 hàng) công đức của người phát tâm bồ đề.

10) (207,5 hàng kệ) các ví dụ biểu hiện hạnh nguyện đại bi lợi ích và pháp tu của Bồ-tát. Người phát tâm bồ đề nên cung kính thọ trì trang nghiêm ba nghiệp thành phát thân trí bi rộng lớn, thành tựu quả Phật, công dụng Phổ Hiền, đạt lý trí vô công dụng viên mãn, đoạn trừ vọng chấp đoạn thường có không, hiểu pháp không tướng, trí cảnh như huyễn, tâm cảnh không chủ thể. Người an trụ pháp Phật hiểu Phật không an trụ nơi nào. Người đạt pháp bình đẳng của Phật đủ trí lớn tùy thuận lợi ích mọi loài. Người đạt sự không chướng ngại: hiểu rõ phàm Thánh cùng một thể tánh, tự tại trước riêng chung. Người đạt pháp bất thoái: hiểu rõ thể dụng không tánh; hạnh nguyện không ngại: trí dụng cùng khắp không vướng mắc; an lập pháp vi diệu: đoạn mê sống trong trí. Ba đời Phổ Hiền: trí ấn xưa nay không nhanh chậm. Hiện thân khắp các cõi: đoạn trừ vọng tình trong ngoài lớn nhỏ, tâm như hư không, thể trí cùng khắp, tùy thuận hiện thân không đến đi. Thông đạt tất cả pháp: viên mãn trí sai biệt của Như Lai, đoạn trừ nghi hoặc. Thân vi diệu, trí viên mãn mà Bồ-tát cầu học: công dụng của thân sau cùng của Như Lai. Hiểu mọi nghĩa lý, hạnh rộng lớn, thân cùng khắp, hiểu biết tất cả, trí viên mãn, tự tại không dụng công không mỏi mệt, ứng hiện khắp mười phương, không vọng thức, tự tại trước mọi việc, không nương tựa, dùng một tiếng pháp dạy chúng sanh, tùy khả năng chúng sanh đều tỏ ngộ. Phẩm này là hạnh rộng lớn của quả Phật như việc Thiện Tài gặp Từ Thị, Từ Thị dạy gặp Văn Thù, thấy Phổ Hiền.

Phẩm: NHẬP PHÁP GIỚI

Có sáu phần: Tên: nhập pháp giới, người tin hiểu, đoạn mê hoặc thông đạt pháp: nhập; tánh của thân tâm cảnh giới không nương tựa: pháp; thông hiểu một nhiều, đoạn trừ phân biệt chơn giả: giới. Sống trong trí huệ không vọng thức: pháp giới; đạt vô minh, biến chúng thành công dụng của trí, không sống trong mê hoặc là trí không nương tựa. Trí thể rộng lớn hiện khắp mười phương chơn tục đều vi diệu, ngay mỗi lỗ chân lông hiện đủ mọi ảnh tượng thân hình, một hạt bụi gồm đủ vô số cõi nước, dung nhiếp đan cài, một tiếng nói vang khắp mọi nơi, không phân biệt lớn nhỏ, trí hiện tình đoạn. Nghĩa phẩm: pháp giới là cảnh giới không hư vọng, là quả trí thành đạo không trước sau của Như Lai, là thể tiến tu của năm vị, viên mãn tự tại. Nơi Phật an trụ: Như lai an trụ nơi vườn cấp cô độc rừng Thệ Đa nước Thất La Phiệt: trọn vẹn quả vị hạnh độ sanh trong cõi đời sau khi thành Phật. Dùng pháp giới làm thể độ nhị thừa, Bồ-tát cõi tịnh, không lập pháp môn năm vị, không trí sai biệt, hạnh Phổ Hiền tự tại độ sanh như các dòng sông chảy về biển không còn tên sông. Thất La Phiệt: Hiếu đạo, Văn Vật, đạo đức con người. Rừng Thệ Đa: Thệ: đi, qua, nhanh. Phật an trụ nơi này, chúng sanh đến nghe pháp được giải thoát. Rừng hạnh độ sanh của Phật như pháp giới rộng lớn che chở chúng sanh. Trí cảnh rộng lớn vô hạn của pháp giới. Người thuyết pháp: Đức Tỳ-lô-giá-na, là Phật của năm vị, là Phật Di Lặc trong tương lai. Là Phật của ba đời. Vì trong thể của pháp giới không có sự phân biệt xưa nay, nhanh chậm, cũ mới, thành hoại, độ sanh thành Phật nhưng không thấy có chúng sanh được độ. Về vọng thức chúng sanh khác Phật. Về thể tánh tất cả là một. Người thông đạt nhu vậy là người đạt sự hiểu biết của Phật, an trụ trí Như Lai, là công dụng của thể trí rộng lớn, thấy rõ mình người thần tâm là pháp giới. Có mười pháp:

1) Thần lực Như Lai: pháp được hiểu bằng thần lực Phật.

2) Pháp vi diệu: pháp môn không thể nói năng.

3) Hư không: các pháp như hư không.

4) Ánh sáng: ánh sáng hiện pháp phóng từ tướng lông mày.

5) Cảnh giới: cảnh giới dung nhiếp.

6) Quả Phật: sự trang nghiêm của pháp ba đời.

7) Pháp tánh: không chứng đắc tu tập.

8) Danh hiệu Bồ-tát: có từ hạnh nguyện.

9) Số lượng 500 Bồ-tát của năm vị.

10) Trí sáng: độ sanh trong mười cõi.

Người nghe pháp và thọ trì pháp không phải chỉ bằng tư mà là cả sáu căn đều nghe. Đại chúng tập hợp: Phổ Hiền Văn Thù là trưởng tử 500 Bồ-tát của năm vị. Các Bồ-tát này đều thành tựu hạnh Phổ Hiền. Văn Thù là pháp thân, là thể của trí căn bản; Phổ Hiền là công dụng của trí sai biệt. Vì sao 142 Bồ-tát thành 500 Bồ-tát? 100 Bồ-tát là mười Ba-la-mật trong thể pháp giới. Mỗi Ba-la-mật đủ mười Ba-la-mật. mười Bồ-tát là hạnh quả trong pháp giới. 40 Bồ-tát cùng tên của bốn vị, mỗi vị đủ mười Ba-la-mật, cộng thành 400. Cộng cả 100 Ba-la-mật trên thành 500. Đó là sự dung nhiếp đan cài trong pháp giới. Quan là mũ, trang sức trên đầu. Cũng thế, pháp giới là đỉnh của muôn hạnh trong quả Phật. Kinh này là pháp môn chung cho mọi pháp khác. 500 Thanh Văn là người nghe pháp. Các Bồ-tát, đại chúng mười phương: nhân quả trong pháp giới. Nghĩa Văn: có hai phần:

1) Từ bấy giờ Thế Tôn... rừng Thệ Đa. (1,5 quyển) Như Lai nhập định sư tử tần thân, phóng ánh sáng hiển hiện pháp giới để các Bồ-tát đoạn chấp năm vị đạt quả Phật tự tại không chứng đắc trong pháp giới.

2) Từ bấy giờ Văn Thù... cuối Kinh: nghe lời Văn Thù, đồng tử Thiện tài đi về phía đông, tùy căn tánh độ sanh, thành tựu hạnh nguyện để kẻ phát tâm hiểu được hạnh nguyện.

Phần một gồm 27 đoạn:

1) (1,5 hàng) phần tựa.

2) (49,5 hàng) số đại chúng.

3) (8,5 hàng) khen ngợi chí đức của Bồ-tát.

4) (3,5 hàng) khen ngợi chúng Thanh Văn;

5) (4 hàng) khen ngợi chí đức của đức Thế Tôn.

6) (3 hàng) đại chúng cùng thỉnh Như Lai thuyết mười pháp.

7) (6,5 hàng) người tin ngộ pháp này không nương tựa người khác.

8) (12,5 hàng) Đại chúng nêu 30 câu hỏi về hạnh độ sanh của Phật và Bồ-tát.

9) (13 hàng) Nhờ sức tam muội Như Lai thị hiện hạnh nguyện trang nghiêm ngày xưa.

10) (16 hàng) nhờ sức định của Phật, rừng Thệ Đa tự nhiên trang nghiêm xinh đẹp rộng lớn khắp mười phương.

11) (7 hàng) sự trang nghiêm bằng sức định và căn lành của Như Lai.

12) (14 hàng) thần lực trang nghiêm tự tại của Phật đại chúng mười phương đều như vậy.

13) (11 hàng) hư không trang nghiêm báu vật.

14) (10 đoạn) Bồ-tát mười phương đến đại hội. Sáu đoạn trên là phần trả lời 40 câu hỏi, năm câu hỏi sau trả lời về thần lực và cảnh giới Phật. Đại chúng tập hợp là sự tu tập mười Ba-la-mật, trang nghiêm thân bằng hạnh nguyện viên mãn. mười Phật mười cõi nước là nhân quả của hạnh. mười Phật tâm vương là trí tự tại của Phật. Bồ-tát trang nghiêm là hạnh thuyết pháp độ sanh.

15) (25 hàng) khen ngợi công đức của Bồ-tát.

16) (50 hàng) Thanh Văn không đạt những pháp trên, chúng sanh không có căn lành thì không thấy sự trang nghiêm bằng thần lực Phật.

17) (10 ví dụ) Thanh văn không có căn lành rộng lớn như Bồ- tát nên tuy ở trong đại hội nhưng không thấy thần lực Phật. Thần lực của Phật khiến hàng thanh văn chuyển tâm hành từ bi, vào sanh tử độ sanh.

18) mười Bồ-tát nói kệ, các Bồ-tát ở mười phương đều nói kệ, khen ngợi pháp mình tu tập. Anh sáng nguyện của Bồ-tát Tỳ-lô-giá- na biểu hiện quả Phật, là hạnh Bồ-tát của quả Phật. Đó là khen ngợi chung để Bồ-tát quan sát cảnh rừng Thệ Đa, chín Bồ-tát sau là khen ngợi riêng.

19) (6 hàng) Bồ-tát Phổ Hiền dùng mười pháp phương tiện thuyết giảng định sư tử tần thân.

20) (từ mười pháp... pháp đầu) mười pháp vi diệu.

21) (6 hàng) Bồ-tát Phổ Hiền quán sát cảnh giới Phật, nói kệ. 10 hàng kệ nhắc lại mười pháp vi diệu. Vì thể tánh pháp không ngăn ngại, dung nhiếp một nhiều lớn nhỏ. Mỗi lỗ chân lông đủ vô số pháp: mỗi lỗ chân lông đủ vô số cõi nước, nơi nào cũng có Phật và các Bồ-tát. 21 đoạn trên: Như Lai dùng sức định khen Bồ-tát năm vị tiến tu hạnh Phổ Hiền nhập pháp giới viên mãn. Phần sau là phần Như Lai phóng ánh sáng để các Bồ-tát an trụ nơi định sư tử tần thân 21 đoạn trên là hạnh vô ngại của trí sai biệt. Phần phóng ánh sáng là hạnh tự tại của trí căn bản pháp thân không ngại. Lý trí thể dụng dung hợp nên văn Thù cũng nói kệ khen ngợi. Vì hai Bồ-tát là pháp bình đẳng trong pháp giới, là thể dụng của pháp giới. Thiếu Phổ Hiền là thiếu hạnh của trí sai biệt, chỉ là trí an trụ tịch tịnh. Thiếu Văn Thù, hạnh Phổ Hiền là hạnh hữu vi, vô thường. Đó là pháp của các đức Phật. An trụ nơi Phật an trụ: Phật an trụ pháp không trụ, trí không trụ trong thể dụng lý trí Văn Thù Phổ Hiền. Phổ Hiền là từ hạnh hiển lý, Văn Thù là dùng lý hiển hạnh. Về cách thuyết giáo, các pháp có trước sau nhưng trong pháp giới không có trước sau. Đó chỉ là cách biểu hiện pháp. Định sư tử tần thân là pháp Phổ Hiền. Ánh sáng từ lông mày là pháp Văn Thù. Ánh sáng thuộc pháp thân trí vi diệu. Định sư tử từ trí căn bản là hạnh trong trí sai biệt. hai pháp hòa hợp mới là sự tự tại của pháp giới. Tự tánh của trí căn bản không nói năng, những gì nói năng được đều thuộc hạnh Phổ Hiền. Nếu không hòa hợp thì thuộc sanh tử của trời người, người đạt đạo chỉ là những kẻ hẹp hòi, là kẻ ở thảo am, không an trụ nhà pháp giới. Định sư tử tần thân là trí trí dung hợp của năm vị, đủ pháp lạc, là thần thông biến hóa cùng khắp của trí, không làm nhưng đủ công dụng, cõi Phật đan xen, rất nhỏ nhưng gần đủ vô số cõi, rất lớn nhưng có ngay trong một hạt bụi. Tần thân: vui vẻ thoải mái. Sự tiến tu của năm vị là sự mệt mỏi, ở đây là sự vui vẻ sau khi thành tựu viên mãn năm vị. Vì thế ánh sáng phóng từ lông mày là hiển hiện hạnh của trí căn bản. Văn Thù Phổ Hiền là thể dụng hòa hợp của pháp giới, không thể nói năng ghi chép. Song vì chỉ dạy kẻ mê nên cần phải nêu thứ lớp, nêu phương tiện tu tập để hiển bày lý trí. Trong mười Ba-la-mật, chín Ba-la-mật là pháp tu, trí ba-la-mật là quả. 21 đoạn trên là sự hòa hợp của thể dụng. Về vô trước môn, Phổ Hiền là chủ, Văn Thù là khách. Về vô ngại môn, Văn Thù là chủ, Phổ Hiền là khách. Chủ khách hòa hợp tự tại. Đoạn từ bấy giờ... vô ngại được phân thành sáu phần:

1) (43 hàng) nhờ ánh sáng Phật, các Bồ-tát đạt vô số thần biến.

2) (66 hàng) tên định.

3) (53,5 hàng) công đức mà Bồ-tát đạt được nhờ ánh sáng Phật.

4) (20,5 hàng) thần thông biến hóa trang nghiêm rừng Thệ Đa và mười phương của các Bồ-tát.

5) (26 hàng kệ) Văn Thù nói kệ nhắc lại pháp trên.

6) (63 hàng) nhờ ánh sáng của định Phật các Bồ-tát đạt từ bi độ sanh và thần thông vô hạn.

TÂN HOA NGHIÊM KINH LUẬN