SỐ 1739 — TÂN HOA NGHIÊM KINH LUẬN

QUYỂN 21

- Hồi hướng như các đức Phật: chuyên tu nhẫn Ba-la-mật, trưởng giả Vô Thượng Thắng ở rừng Đại trang nghiêm tràng Vô ưu phía đông thành Khả lạc là thiện trí thức của hạnh này. Khả lạc: đạt pháp, thành tựu hạnh nhẫn, ai cũng thích gần. Phía đông thành: nhẫn là hạnh đầu trong muôn hạnh, phía đông thành thuộc sao Giác, Cang, Đề, Phòng, là nơi trưởng dưỡng mọi pháp lành. Phòng: rồng xanh, tốt lành, phía đông là dương, nơi sinh sôi mọi vật. Đại trang nghiêm tràng: nhẫn nhục trước nghịch cảnh; rừng vô ưu: nhẫn là hạnh tối thượng, là pháp thành tựu mọi hạnh. phần này có 10 ý:

1) (5,5 hàng) học hạnh hồi hướng của Phật, đạt tự tại thanh tịnh.

2) (7,5 hàng) Bồ-tát hồi hướng pháp lạc của Phật.

3) (7 hàng) hồi hướng hạnh nguyện Bồ-tát.

4) (10 hàng) Độ chúng sanh thoát khổ.

5) (2 hàng) trọn vẹn hạnh Bồ-tát bằng nguyện lực.

6) (18,5 hàng) với lòng từ bi, Bồ-tát vào đời nhưng không đắm nhiễm.

7) (25 hàng) đem thức ăn cho súc vật, nguyện chúng thoát khổ được vui.

8) (14 hàng) Bồ-tát đạt trí hạnh như Phật.

9) (6 hàng) Bồ-tát đạt công đức Phật, vào pháp giới, biết rõ hành trình của Bồ-tát.

10) (1 hàng) Bồ-tát Kim Cang Tràng quán sát đại chúng nói kệ.

- Hồi hướng như các đức Phật: thành tựu hạnh nhẫn, không tham sân si, nguyện hành mọi hạnh như Phật. 48 hàng kệ như kinh.

- Hồi hướng đi khắp mọi nơi: chuyên tu tinh tấn Ba-la-mật. Tỳ kheo ni sư Tử Tần Thần ở rừng Ca lăng ca nước Thâu na là thiện tri thức của hạnh này. Tỳ kheo ni giải hòa sự tranh đấu, tinh tấn sanh lợi (Tỳ kheo ni như trước). Hồi hướng này từ bi độ sanh bằng hành tinh tấn nhưng không đắm nhiễm. Sư Tử Tần thân: đạt bốn trí vô ngại và bốn vô úy. Sư tử: trí không sợ; Tần thân tự tại đi lại. Dùng trí thanh tịnh dũng mãnh tự tại thuyết pháp đem lại lợi ích cho chúng sanh, giải hòa sự tranh chấp, độ thoát mọi loài. Bồ-tát này hành hạnh từ bi, vào sanh tử khổ não bằng trí tự tại không đắm nhiễm. Phần này có tám ý:

1) (12 hàng) Bồ-tát tu pháp lành, như tích tắc đi khắp ba đời, cúng dường các đức Phật.

2) (12 hàng) các đức Phật ra đời, độ sanh bằng pháp thân rộng lớn.

3) (14 hàng) Bồ-tát cúng dường vô số Phật.

4) (14,5 hàng) Bồ-tát hành hạnh lành bằng tâm không chứng đắc.

5) (6 hàng) công đức cúng dường.

6) (6 hàng) Bồ-tát hành mọi hạnh để pháp Phật trường tồn, trang nghiêm cõi Phật.

7) (12 hàng) đạt ba nghiệp thanh tịnh đi khắp mười phương.

8) (1 hàng) Bồ-tát Kim Cang Tràng quán sát đại chúng nói kệ.

Hồi hướng đi khắp mọi nơi có 11 pháp: pháp thân; trí thân; nguyện lớn; cúng dường Phật; nghe và thọ trì pháp; tùy thuận hiện thân; khai ngộ chúng sanh; mọi pháp đều hiện trong lỗ chân lông; đi lại mười phương nhưng không thấy đến đi; thân tâm như chúng sanh; thân như Phật. mười pháp hồi hướng: dùng pháp không tạo tác hồi hướng pháp tạo tác và ngược lại; dùng một pháp hồi hướng nhiếp pháp và ngược lại; dùng pháp thế gian hồi hướng pháp xuất thế và ngược lại; dùng pháp tánh không làm phương tiện hồi hướng; dùng pháp tánh có làm phương tiện hồi hướng. Đó là điều kiện giúp người chấp có, không, đạt được tự tại, sanh tử Niết-bàn không chướng ngại; đạt thần thông lớn không câu chấp, cúng dường Phật, giáo hóa chúng sanh, tự tại trước một, nhiều, giống, khác, phát nguyện bằng tâm thành thật, che chở mọi loài, nguyện mình đầu đủ phước đức. Đó cũng là cõi hoa Tạng (thế giới như trước); chuyển thế giới: xoay tròn, lưu chảy như dòng nước, như sự vận chuyển của mặt trời mặt trăng (như kinh): đạt lý trí pháp thân của mười trụ mười hạnh, khởi thần thông bằng lý trí không tạo tác để không vướng chấp tịnh nhiễm, vì các pháp vốn không câu chấp. 22 hàng kệ như kinh.

- Hồi hướng tạng công đức vô tận: chuyên tu thiền Ba-la-mật, cô Bà Tu mặt ở thành Bảo Trang nghiêm nước Hiểm nạn là thiện trí thức của hạnh này. tâm không phân biệt, biết rõ các pháp, một thân hiện khắp pháp giới, ngay thân này đủ vô số cõi nước vì thể tánh thiền định tự tại cùng khắp, trí bi dung hợp thiền định. Hiểm nạn: chơn trí hợp tục. Bảo trang nghiêm: hiểu thể của tục là chơn, dung hợp định huệ bi trí vào đời nhưng không đắm nhiễm. Bà Tu Mật: Thế hữu (thầy của thế gian) Thiên hữu (thầy của cõi trời); Di Bảo (tài hiểu đạt trí nhứt thiết của chúng sanh) sắc thân của Bà tu mặt xinh đẹp, ai thấy hình nghe tiếng, nắm tay, ngồi bảo tòa đều được tam muội. Vì thể thiền cùng khắp, dung hợp bi trí. Người thấy đạo là dung hợp bi trí; người không thấy đạo dù đối diện vẫn không thấy hình sắc. Nghĩa là trí định dung hợp nhưng trí bi sai khác. Tùy văn tánh độ thoát chúng sanh là người nữ. Trong mười trụ, thiện tri thức trụ thứ năm là trưởng giả Giải Thoát. Vì thể của tục là chơn, thân chúng sanh là cõi Phật; chúng sanh là Phật; khi thiền định quán sát tương hợp thì thấy được. Trong mười hạnh, thiện tri thức thứ năm là trưởng giải Bảo kế. Ở chợ dắt về nhà: làm việc thế tục nhưng trí bi không nhiễm đắm. Với người chưa liễu ngộ, thế tục là nơi tạo nghiệp nên cần tu giới định huệ, đạt trí xuất tục; với người tỏ ngộ, nghiệp không còn, cần vào đời độ sanh. Vì cần biết căn tánh độ sanh, tùy bệnh trao thuốc. Phần này có 13 ý:

1) (61 hàng) Bồ-tát tùy hỷ trọn vẹn hạnh hồi hướng.

2) (30 hàng) với nguyện lớn, Bồ-tát hiện khắp nơi, trang nghiêm cõi Phật.

3) (7 hàng) phương tiện hồi hướng.

4) (5 hàng) làm thanh tịnh cõi Phật, hiện thân độ sanh như Phật.

5) (3,5 hàng) Bồ-tát đạt nhứt thiết trí, biết sự tịch tịnh của nghiệp quả.

6) (6 hàng) không phân biệt không chấp thủ.

7) (10 hàng) Bồ-tát đạt vô số căn lành.

8) (6 hàng) Bồ-tát hiểu rõ cõi chúng sanh, pháp vốn không chứng đắc.

9) (5 hàng) dùng vô trí nhập pháp, dùng vô pháp nhập trí.

10) (6,5 hàng) Bồ-tát đạt tạng công đức là ruộng phước cho chúng sanh.

11) (7 hàng) với phước đức, Bồ-tát đạt thân tướng tốt đẹp, thế gian không sánh bằng.

12) (15 hàng) Bồ-tát đạt mười tạng vô tận.

13) (1 hàng) Bồ-tát Kim Cang Tràng quán sát đại chúng nói kệ.

- Hồi hướng Tạng công đức vô tận: thiền trí dung hợp, bi trí đồng hành, dùng hư không rộng lớn làm đạo tràng, dùng hành tướng vô minh của chúng sanh làm việc Phật, luôn phụng sự các đức Phật, đi khắp mọi nơi hóa độ chúng sanh, thành tựu thân Phật, vượt ngoài vọng tình, biết rõ các pháp, không hoại tâm rỗng lặng. Câu: ngay mỗi lỗ chân lông thấy vô số Phật ra đời đạt tạng pháp vô tận: tâm tánh trống không, không phân biệt lớn nhỏ, thân là hình ảnh của trí, đất nước cũng thế, trí thanh tịnh ảnh hiện rõ ràng, nhỏ lớn dung hợp như cảnh giới trong lưới Đế Thích, dùng trí lực Phật quán các pháp trong một pháp. Vì mọi cảnh vật đều có từ tâm; tâm không, cảnh mất, mọi thứ đều trống không như ảnh tượng trong nước sạch, không có nước thì không có hình ảnh, phá chấp có, tạo thuyết không. Cảnh có từ trí; trí trống không, cảnh huyễn ảo, hư huyễn là một, dùng trí huyễn tự tại đến đi. Người dùng trí vào đời mới thấy chơn như không mê hoặc tâm cảnh. Với nguyện lớn, Bồ-tát tùy thuận hiện thân độ thoát, đạt vô số công đức. 50 hàng kệ như kinh.

- Hồi hướng tùy thuận pháp lành: chuyên tu Bát-nhã Ba-la-mật, Bính sắt chi la ở nước Thiện độ, là thiện tri thức của hạnh này, cúng dường tòa chiên đàn nơi tháp Phật. Bính sắt chi la: Bao nhiếp thân đủ vô số cõi Phật. Nước Thiện độ: hạnh độ sanh bằng trí. Cúng dường tòa... tòa: Giới định huệ, pháp thân giải thoát đạt pháp Niết-bàn không chấp: vì thể của giới định huệ không mất. Tòa không hình tượng: dung hợp không tướng, thấy tòa đạt pháp: thiện độ, thân hợp pháp không là cõi Phật. Bao nhiếp trí không tướng là pháp không diệt độ của Phật. vì trí không sanh diệt. Phần này gồm 64 đoạn. 61 đoạn văn xuôi là 61 cách bố thí, mỗi đoạn có ba ý: thành tựu tâm hành hạnh bố thí; bố thí nhưng hồi hướng pháp bồ đề; phát mười nguyện mình người đều thành Phật. Ba phần sau là công đức bố thí và Bồ-tát Kim Cang Tràng nói kệ. Bố thí thân hình, vợ con, đất nước, thức ăn, thức uống, vật ngon, xe, y phục, hoa, dây hoa, hương xoa... như trong kinh. Mỗi pháp thí đủ mười nguyện là bỏ chấp, thành tựu hành không chấp, cúng dường Phật bằng pháp không tạo tác, giáo hóa chúng sanh hành vô số hạnh. Sáu hàng tùy thuận... tự tại nên công đức của hồi hướng. Sáu hàng từ Kim Cang Tràng... Bồ-tát nói kệ khen ngợi. 82 hàng kệ như kinh. Kinh dạy: Phật tử! hồi hướng như thế là tùy thuận Phật pháp bồ đề hành thí Ba-la-mật nhưng không mất pháp thân, trí thân, thành tựu thần thông đại bi như Phật, lý tùy thuận hạnh, hành tùy thuận lý, trí bi tùy thuận nhau, độ sanh bằng trí, phương tiện thành tựu từ bi tự tại. Tác giả nói kệ: "Pháp thân lý trí không thể tánh; thanh tịnh bình đẳng không tạo tác; phương tiện trang nghiêm bằng nguyện lực; thần thông biến hóa viên mãn hạnh; pháp không thể tánh, do duyên sanh; duyên sanh không mất, tánh vô tác; cho dù phát khởi vô số nguyện; thực hành vo số hạnh độ sanh; vẫn không tách rời tánh không ấy; trí như vang bóng khắp pháp giới; thể trí hạnh nguyện như Phổ Hiền; nguyện hạnh hồi hướng đều không thật; tuy là không thật chẳng bỏ duyên; tùy thuận duyên sanh tánh vô tác; Bồ-tát thực hành vô số hạnh; trí không đến đi như bóng hiện; cho dù giáo hóa mọi hàm thức; vẫn như người hóa độ kẻ ảo". Bố thí như thế, thành tựu vô số công đức nhưng thể tánh của công đức vốn không. Cũng thế, lý trí tuy có khả năng làm thanh tịnh mọi phiền não nhưng không có gì là phát nguyện độ sanh.

- Hồi hướng tùy thuận tất cả: Sáu Ba-la-mật trước là hạnh ra khỏi sanh tử, bốn Ba-la-mật sau là phương tiện vào đời độ sanh. Thiện tri thức ở đây là Bồ-tát Quan Âm. Cõi nước mười phương đều là cõi Phật, chẳng có cõi A di đà ở phương tây riêng biệt. Đó là phương tiện dạy kẻ sơ học buộc tâm đoạn ác, tùy tâm niệm thấy hóa Phật. Có người cho rằng cõi Ta Bà không có Bồ-tát Quan Âm, nên đã đổi các bản kinh cũ, dịch mới gọi là Quán tự tại: là trí lý quán sát thế, xuất thế, không phải là hạnh từ bi. Quan Âm Văn Thù, Phổ Hiền là hạnh nguyện của các đức Phật. Văn Thù là pháp thân trí huệ, Phổ Hiền là hạnh độ sanh bằng trí, Quan Âm là hạnh từ bi ở trong sanh tử. Ba pháp ấy hình thành đức Tỳ-lô-giá-na. Chúng sanh thành Phật từ ba pháp này, thiếu một pháp thì không thành. Tiếng Phạn là Bồ-tát Quan Thế Âm dùng ánh sáng từ bi giáo hóa chúng sanh. Ở đâu cũng là Văn Thù, Phổ Hiền, Quan Âm. Ở đây gọi là Quan Thế Âm thành tâm cảm ứng. Quán tự tại là Bát-nhã Ba-la-mật, không phải là phương tiện Ba-la-mật vào đời độ sanh. Vì bốn nhiếp pháp, bốn tâm rộng lớn không phải là đoạn trừ phiền não. Quan Thế Âm ở Bổ Hằng lạc ca (núi Tiểu bạch hoa thọ) thuyết kinh từ bi. Núi này có nhiều cây Tiểu bạch hoa, hoa rất thơm. Ở Sơn tây A. Tây: hành kim, cọp trắng là chủ sự giắt, từ bi trong cõi ác. Phần này có 20 đoạn:

1) (14 hàng) Bồ-tát tu tập 32 pháp lành;

2) (14 hàng) Bồ-tát hồi hướng tạng phước đức cho chúng sanh;

3) (6 hàng) Bồ-tát biết pháp lành ấy không ngoài tâm bồ đề không tạo tác nên thương yêu chúng sanh;

4) (11,5 hàng) Bồ-tát nguyện hồi hướng căn lành trong vô số kiếp và bố thí tài vật;

5) (5 hàng) Bồ-tát hành hạnh bố thí, thành tựu năm tâm;

6) (18,5 hàng) Bồ-tát bố thí tài vật trong vô số kiếp;

7) (6 hàng) Bồ-tát bố thí không mỏi mệt;

8) (6 hàng) Bồ-tát bố thí bằng mười tâm giải thoát không chấp trước;

9) (8,5 hàng) phát khởi mười nguyện bằng mười pháp bố thí, mong chúng sanh đạt nhứt thiết trí;

10) (116,5 hàng) Bồ-tát phát 110 đại nguyện độ sanh bằng bố thí;

11) (24 hàng) vì độ sanh, Bồ-tát vào cõi ác khổ;

12) (3 hàng) vào đời độ sanh bằng hạnh thí, nhưng Bồ-tát không chấp;

13) (3 hàng) với căn lành, Bồ-tát nguyện chúng sanh đạt trí Phật: đạt thân thanh tịnh, trí huệ sáng suốt, nội tâm tịch tịnh, ngoại cảnh không động;

14) (17,5 hàng) nhờ hạnh hồi hướng, Bồ-tát đạt thần thông trí huệ hơn đời;

15) (8 hàng) Bồ-tát tu hạnh ấy đạt vô số công đức, thành tựu quả bồ đề vô thượng;

16) (15 hàng) Bồ-tát thấy thể tướng của các pháp ba đời bình đẳng;

17) (10 hàng) Bồ-tát thấy nghiệp ba đời bình đẳng, cúng Phật, vào đạo tràng;

18) (9 hàng) công đức của hạnh thí;

19) (1 hàng) Bồ-tát Kim Cang Tràng nói kệ;

20) (42 hàng kệ như kinh).

- Hồi hướng tùy thuận tất cả chúng sanh: tu phương tiện Ba-la- mật, dùng trí Ba-la-mật vào sanh tử, tùy thuận chúng sanh đem lợi ích cho mọi loài, như câu: Ta có tám vạn bốn ngàn bà con của nữ cư sĩ Hưu Xả - thiện tri thức của mười trụ: là độ thoát tám vạn bốn ngàn phiền não chúng sanh. Ở đây Thiện Tài gặp Bồ-tát Quan Âm. Trong 20 đoạn, nghĩa 19 đoạn rõ như văn kinh, như đoạn 16: tất cả pháp đều thanh tịnh; đoạn 17: chúng sanh và cõi nước giống nhau, chánh báo, y báo là một cõi nước có từ tâm, tâm chúng sanh khác nhau nên cõi nước khác nhau; suy xét không trái tâm vì từ tâm suy xét, suy xét là tâm; nghiệp giống quả báo vì quả có từ nghiệp, báo là quả của nghiệp; nghiệp và cõi nước giống nhau, cõi thọ sanh sau này giống với nghiệp hiện tại; tánh pháp không khác tướng: vô tánh là tướng, vô tướng là tánh, thật tướng trong vô tánh là sắc thân và cảnh giới Như Lai, chúng sanh không hiểu vô tánh nên chấp tướng, tướng ấy là trời rồng giải thần... sanh không khác tánh, sanh là không sanh, không sanh là sanh; cõi nước bình đẳng, chúng sanh bình đẳng, lý không tịnh uế; tất cả chúng sanh trụ bình đẳng, bình đẳng lìa dục vì cảnh dục và Niết-bàn là một; Phật bình đẳng, Bồ- tát bình đẳng vì lý trí của Phật là thể dụng của Bồ-tát; Bồ-tát tu hạnh này đạt nghiệp báo bình đẳng, Bồ-tát trang nghiêm bằng nguyện lực nên đạt mười pháp bình đẳng, như thiện tri thức thứ bảy của mười trụ, 10 hành và mười hồi hướng đều biểu hiện hạnh từ bi. Giáo pháp rộng lớn đan xen dung hợp, không thể so lường, như không thể mượn ao nhỏ để đo độ sâu của biển; đèn cũng cho ánh sáng nhưng không thể dùng nó để đo độ chiếu sáng của mặt trời. Cũng thế, ngôn ngữ không thể diễn tả hết sự sâu rộng của kinh này. Người tu hành nên hiểu ý phát từ định, trí sáng nhờ lý, bì nhờ hạnh nguyện, hạnh thành từ nguyện lý trí nguyện hạnh rộng lớn, trí Phật có từ trí, phát giới cũng không ngoài lý trí ấy.

- Hồi hướng chơn như tướng: chuyên tu nguyện Ba-la-mật, độ sanh bằng trí thù thắng, trí được nguyện hỗ trợ nên càng thanh tịnh. Đó là thiện tri thức Chánh Thú (ở phương Đông) từ hư không đến cõi Ta bà: hiểu pháp không, trí hiển hiện không đến đi. Bồ-tát Quan Âm gặp Bồ- tát Chánh Thú là dùng nguyện dung hợp bi trí, trọn vẹn bi trí. Phương đông là trí, phương tây là bi. Mặt trời mọc, cây cỏ phát sinh, rồng xanh báo điềm tốt là trí; mặt trời lặn, tối tăm, cây cỏ héo tàn, cọp trắng báo điềm xấu là dùng trí hành bi, vào cõi khổ đau để đem lại lợi ích cho chúng sanh; dùng nguyện thanh tịnh trí, dung hợp bi, viên mãn khổ hạnh Phổ Hiền. Phần này có 10 đoạn:

1) (35 hàng) Bồ-tát nhập vị này, dùng nguyện tăng trưởng hạnh nghiệp.

2) (10 hàng) quán khổ cõi chúng sanh, Bồ-tát nguyện sớm giải thoát để độ sanh.

3) (10 hàng) Bồ-tát độ sanh bằng mười pháp để chúng sanh đạt mười pháp lạc.

4) (46,5 hàng) thấy cõi nước thù thắng, Bồ-tát nguyện độ chúng sanh về cõi ấy.

5) (5 hàng) Bồ-tát hồi hướng tăng trưởng pháp lành.

6) (189,5 hàng) hồi hướng được xây dựng từ tánh không, không chấp. Chơn như là thể của hồi hướng, có ngay trong pháp thế gian, nhưng hồi hướng có cả trong pháp xuất thế. Vì sao? Vì hồi hướng có khả năng phát khởi sức thần thông trí bi thiền định của chơn như không tạo tác và xứng hợp với công dụng của nó. Nếu chỉ làm thanh tịnh phiền não bằng chơn như không tạo tác thì giống hạnh thích vui của nhị thừa, sáu Ba-la-mật của ba thừa chỉ sanh về cõi tịnh một phương, không nhập giới pháp chơn như. Đó là ba xe ngoài của cửa. Nên biết rằng trí sai biệt cùng khắp mười phương được phát khởi từ hạnh nguyện, vô số hạnh có từ pháp hồi hướng, mượn pháp này để chỉ dạy chúng sanh, để kẻ hậu học không nhầm lẫn;

7) (12,5 hàng) lợi ích của vị này.

8) (13,5 hàng) thành tựu đạo pháp như Phật.

9) (1 hàng) Bồ-tát Kim Cang Tràng nói kệ.

10) (58 hàng kệ như kinh).

Kinh dạy: một thân này biến khắp mười phương đạt âm thinh vô lượng của Phật, từ mỗi lỗ chân lông hiển hiện vô số cõi nước, đạt thần thông vô lượng của Phật, đặt chúng sanh trên lỗ chân lông là đạt tri kiến thật sau khi thấy đạo của mười trụ. Xin giải thích vài điều để phàm phu tin hiểu, không do quán sát đạt được. Tác giả nói kệ: "Hiểu tánh lớn nhỏ lỗ chân lông; thể tướng cõi nước vốn hư huyễn; thể trí thanh tịnh tướng không ngại; chân lông bụi trần cũng như thế; cõi nước có từ tâm hư vọng; trí cảnh dung nạp không vọng tưởng; tâm tịnh chúng sanh không trong ngoài; chân lông hạt bụi cũng như thế; vì vậy Như Lai nói hồi hướng phát khởi hạnh nguyện dung mình người; mong cho chúng sanh cũng được vui; tâm tịnh thấy rõ các cõi nước; vì nguyện và trí vốn giống nhau; thể tánh trí bi khắp pháp giới; lý trí không công đủ hình sắc; tùy loại hiện thân và thuyết pháp; biết mình và người cùng thể trí; trong thân chúng sanh là cõi Phật; dùng trí chúng sanh giảng giáo pháp; vì mê chúng sanh không hiểu biết; khi ngộ chúng sanh chính là Phật; hiểu rõ thể tánh giống và khác; là người nương tựa của chúng sanh".

- Hồi hướng vô trước vô phược giải thoát: chuyên tu lực Ba-la- mật, Thiên thần là thiện trí thức của vị này, ở thành Hữu môn nước Dọa-la- bát-để. Ở đây là thiên thần, vị sau là địa thần, biểu hiện trí bi của vị hồi hướng. Thiên thần là trí, địa thần là bi, che chở đem lại lợi ích cho mọi loài như cha mẹ; thiên thần là vô lượng bảo vật, địa thần phóng ánh sáng trang nghiêm, địa là cõi tịnh cũng đủ vô số báu vật. Đó là nêu đức độ sanh của địa thần thiên thần để kẻ hậu học biết rõ. Trí thanh tịnh là tánh của trời, đại bi là tánh của đất, thể của tất cả vốn thanh tịnh. Đó là sự thanh tịnh của bị trí, là cõi tịnh của Phật, trí hợp chơn, đức dung hợp của trời đất cứu hộ chúng sanh; là hạnh dung hợp chơn tục của Bồ-tát. Thiên thần là đạt lý trí u huyền không thể đo lường, làm nhưng không chấp. Phần này có bảy đoạn:

1) (8 hàng) từ căn lành đạt mười sự tôn trọng;

2) (15 hàng) từ căn lành và sự tôn trọng đạt cảnh trí vi tế của Phổ

Hiền;

3) (7 hàng) đại trí không phân biệt;

4) (15,5 hàng) tu pháp hồi hướng này, 3 nghiệp không trói buộc, tự tại như các đức Phật, đạt thần thông tự tại;

6) (1 hàng) Bồ-tát Kim Cang Tràng quán sát đại chúng nói kệ;

7) (102 hàng kệ như kinh).

Hồi hướng vô trước vô phược giải thoát, tánh không, lý trí không nương tựa, không trói buộc. Kinh dạy: trí vi tế, hành hạnh Bồ-tát, trụ đạo Phổ Hiền, tất cả đều từ trí, như bóng vang mộng huyễn hư không. Đại Bồ-tát tôn trọng căn lành có 10: tôn trọng bậc ra khỏi sanh tử, trong ba thừa là người vượt "Phần đoạn sanh tử" đạt "Biến dịch sanh tử", trong nhứt thừa là từ trí sanh thân, tùy căn hiện thân không thuộc tánh sanh tử, dù là hòa hợp tánh thế gian cũng không thuộc tánh sanh tử. Người tu học đạo nên hiểu như vậy. Khi trí hợp hạnh sẽ thấy được; tôn trọng người tu pháp lành: mười tín thuộc hữu lậu, mười trụ thuộc vô lậu; tôn trọng người biết lỗi: hối hận nghiệp đã làm, từ nhân tôn trọng đạt quả bất thoái như nền móng chắc thì ngôi nhà trường tồn... 15 hàng từ Phật tử!... Trí sanh tất cả pháp: thành tựu quả đức của các đức Phật, trọn vẹn hạnh quả vi tế của Phổ Hiền. Có mười pháp vi tế: thân Phật, trong một thân chúng sanh có vô số thân Phật; trí Phật: trí huệ cùng khắp, tùy pháp lạc chúng sanh thấy biết; sự thọ sanh của Phật: tích tắc hiện vô số thân vào thai... thuyết pháp... giáo hóa tất cả chúng sanh: hành hạnh Phổ Hiền độ thoát mọi loài; cõi nước: cõi Hoa tạng với vô số cõi nước; Bồ-tát: vô số Bồ-tát hiện trong hư không; Bồ-tát gặp Phật: tùy địa vị, các Bồ-tát thấy Phật nghe pháp; tiếng nói của Phật: tiếng Phật không có từ thân tâm, vang khắp mười phương, tùy ngôn ngữ, chúng sanh đều nghe hiểu; kiếp số: các đức Phật ba đời không ngoài một sát na, đan xen dung hợp; thần thông: pháp tánh trí thân cùng khắp. Từ trí không nương tựa hiện thân độ sanh, ở khắp mười phương nhưng không đến đi, không chấp trước, trí nguyện rộng lớn không ngăn ngại. Hồi hướng này dùng pháp thân không tạo tác, trí không nương tựa và nguyện hạnh đem lại lợi ích cho chúng sanh, viên mãn hạnh nguyện, biến mọi tâm phân biệt thành công dụng của trí, tất cả sự hiểu biết đều là pháp thiền bất động, từ lý tánh tịch tịnh khởi trí thân huệ thân sai biệt, trong mỗi lỗ chân lông chứa vô số cõi Phật, cõi chúng sanh, hữu vi dung hợp vô vi.

- Hồi hướng đẳng pháp vô lượng: chuyên tu trí Ba-la-mật, địa thần là thiện tri thức của vị này, ở phía tây nam, trông coi bốn mùa: hành bi bằng trí. Địa thần ở nước Ma-kiệt-đà, nơi Như Lai thành đạo. Vị này đạt trung đạo, trí bi như Phật. Nước Ma-kiệt-đà là trung tâm của cõi Diêm phù. Viên mãn bi trí hành hạnh hồi hướng. Hai thần trời đất là sự dung hợp trí bi, là đạo pháp độ sanh. trăm vạn địa thần phóng ánh sáng chiếu khắp ba ngàn đại thiên cõi: hành bi bằng trí, đủ vô số hạnh; mặt đất chấn động: sự cảm ứng của tâm bi. Trang nghiêm bằng báu vật: quả của hạnh từ bi, viên mãn bi trí, thuyết pháp độ sanh, trí huệ như thần, tâm tánh như đất, che chở vạn vật. Phần này có 26 đoạn:

1) (11 hàng) trọn vẹn bi trí thuyết pháp độ sanh.

2) (21 hàng) Bồ-tát dùng pháp độ sanh, chúng sanh tu phạm hạnh.

3) (25 hàng) Bồ-tát tự tại với tịnh hạnh.

4) (22 hàng) từ căn lành bố thí, Bồ-tát nguyện biện tài không ngại, thuyết giảng giáo pháp của các đức Phật ba đời.

5) (11 hàng) với căn lành, Bồ-tát nguyện gặp Phật ra đời.

6) (15 hàng) Bồ-tát hồi hướng căn lành như pháp giới rộng lớn.

7) (16 hàng) hồi hướng căn lành mong chúng sanh gặp Phật đạt tâm trí thanh tịnh.

8) (6 hàng) hồi hướng như tánh không thay đổi của pháp giới;

9) (27 hàng) hồi hướng căn lành mong chúng sanh đạt vị pháp sư trong pháp Phật.

10) (6 hàng) hồi hướng bằng pháp không chấp.

11) (22 hàng) không tu pháp thế gian nhị thừa, dạy chúng sanh đạt trí Phật.

12) (30 hàng) hồi hướng căn lành mong chúng sanh thoát khổ được vui, đạt bồ đề.

13) (23 hàng) hồi hướng căn lành mong chúng sanh trụ bốn tâm vô lượng, vĩnh viễn đoạn trừ hai chấp, thành tự trí Phật.

14) (6 hàng) Bồ-tát không tham năm dục của ba cõi, đoạn trừ tham sân si.

15) (4 hàng) Bồ-tát bỏ ác làm lành, thoát khỏi ma nghiệp, lập đàn bố thí.

16) (25 hàng) đạt âm thinh tự tại, mong chúng sanh như mình.

17) (10,5 hàng) nguyện chúng sanh thoát khỏi ác khổ, đạt thanh tịnh.

18) (14,5 hàng) hồi hướng căn lành nguyện đạt trí thân.

19) (14 hàng) Bồ-tát luôn bố thí, ai thấy cũng vui.

20) (3,5 hàng) hồi hướng căn lành bố thí trang nghiêm cõi Phật thanh tịnh.

21) (11 hàng) hiện thân trong vô số cõi Phật.

22) (25 hàng) hồi hướng để độ sanh.

23) (19 hàng) Bồ-tát thuyết pháp, hành hạnh an lạc, mong chúng sanh được vui.

24) (22 hàng) Bồ-tát hồi hướng căn lành mong chúng sanh an trụ trong pháp tịnh.

25) (11,5 hàng) nhờ hồi hướng đạt mười pháp thanh tịnh.

26) (24 hàng) hồi hướng căn lành mong chúng sanh thấy Phật, đạt trí huệ như Phật.

TÂN HOA NGHIÊM KINH LUẬN

QUYỂN 22

- Đoạn 13 được phân thành năm phần:

1) Các lực của Phật cảm động trời đất.

2) Chư thiên cúng dường.

3) mười phương đều như cõi Đâu suất.

4) Các Bồ-tát cùng tên đến chứng minh.

5) Bồ-tát Kim Cang Tràng nói kệ.

Hồi hướng đẳng pháp giới vô lượng: như pháp giới không trong ngoài, không tạo tác, không xa gần, rỗng lặng, không thể đo lường, không nương tựa, là nơi ở của các đức Phật, không thuộc ba đời, không thuộc sự sanh diệt của ba đời, tự tại trước có không. Trí cũng như pháp giới, làm cho người phát tâm bồ đề như pháp giới, đủ công dụng phước đức tự tại không ngại, không lớn nhỏ, không đo đếm được, đủ mọi pháp thế xuất thế, bi trí. Nếu không hồi hướng như thế thì chỉ là hàng nhị thừa thích trụ Niết-bàn tịch tịnh, Bồ-tát thiết sanh về cõi tịnh, là ba xe ngoài cửa, không được xe trâu trắng ở đồng trống. mười hồi hướng trong ba thừa phần nhiều là tu tâm xuất thế. Thông hiểu tánh sanh tử của thế gian và tánh pháp giới, phát khởi tâm bi, dạy chúng sanh thấy được bản tánh mình là trí pháp giới, đạt pháp từ bi bình đẳng, vào nhà trí sáng, không ở mãi trong thành ảo hóa. Đó là pháp môn dạy ba thừa bỏ xe trâu trắng về bảo sở của sư sĩ Duy-ma, là viên mãn quả Phật, hạnh Phổ Hiền trong pháp giới. mười hồi hướng là chuyển tâm trí bi pháp thân muôn hạnh nhỏ hẹp còn chướng ngại của mười trụ, mười hạnh, thành tựu tâm trí rộng lớn tự tại như pháp giới. Nếu không, sẽ thiên chấp cõi tịnh, không nương tựa pháp giới bình đẳng vô ngại, không thành quả Phật. mười hồi hướng bao hàm pháp mười tín... địa mười một. Vì thế tên của Phật ở mười địa và mười hồi hướng là diệu, chỉ khác nhau là tên Bồ-tát mười địa là Tạng, tên Bồ-tát mười hồi hướng là Tràng, vì pháp lành và diệu dụng của quả Phật không khác, nhưng công đức lại có khác. mười địa viên mãn công đức nên là Tạng. Vì thế thiện tri thức của mười hồi hướng là thiên thần, địa thần, ở mười địa là chín nữ dạ thần. mười trụ mười hạnh tu trí, mười hồi hướng dùng nguyện dung hợp bi trí, mười địa thì trí bi sâu rộng hơn, địa mười một trọn vẹn hạnh Phổ Hiền nên thiện tri thức là Ma Da - mẹ Phật. đó là thứ tự tu tập của các vị. Nếu tu tiến cùng lúc thì đó là Tỳ kheo Hải Vân nước Hải môn thành tựu bi trí của trụ thứ một, mười vua A-tu-la... là hạnh vào sanh tử. Hải Vân là hạnh vào sanh tử của mười hồi hướng, biển sanh tử chính là cõi Phật nên có câu: Phật xuất hiện trong biển, nói kinh Phổ Nhãn. Thiện tri thức thứ bảy của mười trụ cũng thế. Đó là căn cứ trên sự thành thục tăng trưởng để bàn. Song pháp môn của năm vị là một Bảo Đa la hình bán nguyệt. Tất cả đều có từ căn lành của Như Lai: dùng sức căn lành như Phật trang nghiêm cõi Phật. A-tăng-kỳ bảo hải pháp thủy danh mãn: tiếng nước chảy như tiếng pháp; A-tăng-kỳ phân đà lợi hoa xuất tiếng pháp: hoa sen trắng trăm cánh phát ra trăm thứ âm thinh; A-tăng-kỳ bảo Tu di sơn, trí huệ sơn tú xuất thanh tịnh: quả của trí nguyện thù thắng. Tú: đẹp hơn các pháp khác; thanh tịnh: thanh tịnh nghiệp; sơn: dừng; vương: tự tại; dừng tâm thì tâm tịnh, trí hiện diệu dụng. A-tăng-kỳ dòng suối báu bao quanh: quả của tám Thánh đạo. Suối báu: giáo pháp, thuyết pháp để pháp trường tồn. Bồ-tát bảo: quả của hạnh Bồ-tát. A-tăng-kỳ báu vật hiện trí nhãn của Bồ-tát: quả của trí vô ngại, pháp trong trí sâu xa vô cùng. A-tăng-kỳ cung điện: sự trang nghiêm của bi trí giám: chiếu soi; núi báu là tường rào: quả của pháp thiền. A-tăng-kỳ báu vật: dùng báu vật làm việc Phật, quả của trí hạnh. Kho báu thị hiện chánh pháp: quả của trí nhứt thiết chủng. Như Lai tràng tướng hồi nhiên cao xuất: hình dung báu vật như Phật, quả của trí chơn như không khuynh động. A-tăng-kỳ hiền đại tướng hiền tượng cụ túc: hình dạng báu vật như các hiền Thánh, quả của hạnh Thánh hiền. Vườn báu đủ diệu lạc của Bồ-tát: quả của định; Bảo âm: âm thinh là báu vật; Bảo hình: vô số báu vật đủ các loại hình dạng; Bảo tướng: tướng tốt là báu vật; Bảo oai nghi: oai nghi của Bồ-tát; Bảo tụ: ai thấy cũng phát trí, quả của trí; Bảo trụ: cảnh giới trí hiện báu vật là nghiệp, quả của nghiệp thức; Bảo vô ngại tri kiến: báu là trí kiến không ngại, người thấy đạt pháp nhãn thanh tịnh; Bảo Đa la thọ: cây báu cứng, lá sum suê, dù mưa vẫn khô ráo. Thành quách: dùng nguyện lực trang nghiêm cõi Phật. Bạt đa la thọ: bậc Thánh ở dưới cây này, trên có lưới Đế Thích. Bảo Xuy: tiếng hay, trống phát tiếng hay, âm thinh hòa nhã như tiếng nhạc. A-tăng-kỳ bảo sanh: vô số pháp bảo, chúng sanh phát tâm bồ đề là bảo. Bảo thân: vô số thân; Bảo khẩu: vô số âm thinh; Bảo tâm: tâm đủ nguyện; mọi sự trang nghiêm đều từ hạnh nguyện, thân ngữ ý thanh tịnh, hạnh nghiệp thanh tịnh.

Đoạn 23, 24 như kinh. Phần mặt đất chấn động: oai đức thuyết pháp cảm động, đại chúng nghe pháp vui mừng, thần đức của Phật. Chư thiên cúng dường: thuyết pháp cảm ứng; chư thiên nghe pháp vui mừng. Mỗi cõi Phật hiện vô số cõi Phật, thân Phật xinh đẹp hơn trời: công đức của thuyết pháp. Phần số lượng biểu hiện sự tăng tiến. Bồ-tát cùng tên đến chứng minh là trí dung hợp xưa nay. Sáu hàng từ bấy giờ... khen công đức Kim Cang Tràng. 94 hàng kệ như kinh. Tùy vị thọ ký thành Phật trong kiếp số khác nhau: sự rộng hẹp của bi trí theo địa vị.

26. Phẩm: MƯỜI ĐỊA

Phẩm này có bốn phần: tân phẩm; nghĩa phẩm; thứ tự tăng tiến; nghĩa văn. Tên phẩm: mười địa, trí sáng Như Lai là thể của mười địa. mười trụ mười hạnh mười hồi hướng tuy cũng cùng trí này nhưng chưa trọn vẹn đạo lực. mười địa tiến tu mười Ba-la-mật để trọn vẹn đạo lực. mười địa: pháp môn đan cài, bao hàm tất cả, là vị tăng tiến của mười tín... Phật Bất Động Trí là bản thể của các đức Phật, là trí sáng không nương tựa, là bản thể của chúng sanh, như việc Thiện Tài gặp Di Lặc lại gặp Văn Thù. mười địa có từ mười tín, không có tín tâm không thành mười địa Phật. mười địa là công hạnh sâu rộng của mười hồi hướng. Nghĩa phẩm: mười địa là vị tu tập sâu rộng vững chắc pháp mười hồi hướng, trọn vẹn bi trí. Chín nữ dạ thần là thiện trí thức, 37 Bồ-tát tên Tạng là 37 phẩm trợ đạo. Bồ-tát Giải Thoát Nguyệt là quả thanh tịnh trong 37 phẩm trợ đạo. Thứ tự tăng tiến: sự khác nhau của mười địa trong ba thừa và một thừa; thứ tự tiến tu; bảo tòa và nơi thuyết pháp. Trong ba thừa, mười địa, kinh Nhân Vương phân Bồ-tát nội phàm ngoại phàm tu tập sáu Ba-la-mật thành sáu vua. Thí là vua nước nhỏ, giới là vua Lật Tán, nhẫn là vua Thiết Luân (vua một cõi), tinh tấn là vua Đồng Luân (vua hai cõi), thiền là vua Ngân Luân (vua ba cõi), Bát-nhã là vua Kim Luân (vua bốn cõi có ngàn con). Thí giới nhẫn là Bồ-tát ngoại phàm, ba Ba-la-mật sau là Bồ-tát nội phàm (ba hiền), mười địa là 10 Thánh tu mười Ba-la-mật, là mười vua. Đao lợi là vua đầu. về đoạn hoặc thấy đạo: ba hiền tu sáu Ba-la-mật, quán pháp không, hàng phục sự hiện hành của năm kiến, năm độn sử. Thành tựu pháp quán không, tâm cảnh không sanh là kiến đạo. Về tu đạo: tiểu thừa quán pháp không, đoạn vọng tình, nhập tịch tịnh, đoạn trí, Bồ-tát mười địa đạt ba ý sanh thân, không đoạn trí, không hiểu vô minh chính là trí Phật, còn biến dịch sanh tử. Năm kiến: năm lợi sử: phiền não chướng ngại đối với việc thấy đạo, tiểu thừa tu không diệt trí, Bồ-tát hiểu pháp không đủ trí bi, hoặc sanh về cõi tịnh, hoặc vào đời độ sanh. Năm độn sử: cản trở việc tu đạo, tùy hạnh nhưng không xứng lý. Tiểu thừa năm đoạn lợi sử, năm độn sử. Bồ-tát đại thừa hiểu rõ lý chơn như, không đoạn phiền não, không chứng đạo. Bồ-tát ba thừa chưa nghe hiểu pháp nhứt thừa, dù nghe vẫn không tin hiểu chứng nhập vì còn tâm chán khổ, thích sanh về cõi tịnh ở phương khác, cho rằng ba tăng kỳ kiếp mới thành Phật, nên kinh Hoa Nghiêm có những câu: Bồ-tát dù trải qua... (như trước). Bồ-tát ba thừa quán mười chơn như, hoặc quán không, không thoái chuyển, chưa hiểu vô minh trí căn bản. mười địa trong nhứt thừa: mười tín đã tin vô minh đủ trí phân biệt, là Phật Bất Động Trí Văn Thù là lý trí diệu huệ nơi tâm; hạnh rộng lớn Phổ Hiền là hạnh nơi tâm. Năm mươi chúng là thị hiện quả thành tựu lòng tin. Bồ-tát, thần, trời là nhập pháp đạt lợi ích, người nhập pháp là Phật vì tiến tu thể dụng của trí Phật. mười tín thấy rõ chúng sanh là Phật, phàm Thánh cùng một thể, một trí huệ. Như trong kinh Kim Quang Minh, thiên nữ phát nguyện: nếu sự chứng ngộ này là thật thì tất cả chúng sanh đều được thân sắc vàng đủ tướng tốt lại như trong phẩm Như Lai xuất hiện của kinh này dạy: an lạc và phương tiện của chúng sanh đều từ trí Phật. nên tin rằng mình chính là Phật ra đời thuyết pháp. Từ đó tu định phát trí Phật, sanh vào nhà Phật, là đệ tử chơn chánh của Phật. Trụ thứ nhứt an trụ nơi Phật an trụ, đủ tánh Như Lai, đạt trí thanh tịnh (cứ thế trong mỗi vị có người tu, pháp tu, và quả chứng như trước). Trong mười địa, người tu là 37 Bồ-tát. Giải Thoát Nguyệt là người thỉnh pháp, quả của vị ấy không phải là vua, phạm mà trí sanh thân của Như Lai, tùy thuận chúng sanh hiện thân độ thoát. Căn bản vô minh là trí nhứt thiết. Thân hiện khắp nơi không phải là thân biến dịch sanh tử ngoài ba cõi. Thân sắc vàng ở đây là phước của mười tín vì tin tu hạnh trí của Phật. Như phẩm công đức tướng tốt, trống trời vang tiếng pháp, đoạn trừ ba nghiệp của chúng sanh. Chư thiên hỏi nguyên nhân, Phật đáp: vì nghiệp không từ đông tây nam bắc... tạo nên thân tâm. Lúc ấy vô số thiên tử cõi Đâu suất đạt vô sanh pháp nhẫn, đạt mười địa. Các thiên tử ấy đều là những người từng tu mười nghiệp thắng giải của mười tín. Trong đó, có người từng làm ác đọa địa ngục, được Phật Tỳ lô phóng ánh sáng chiếu đến thân, sanh lên cõi Đâu suất, nghe tiếng pháp từ trống trời, đạt tam muội ly cấu của mười địa. Đó là ba đời đạt quả mười địa. Những người tin hiểu, không tạo nghiệp ác thì một đời thành Phật như Thiện Tài. Giáo pháp ba thừa khúc chiết, khó hiểu mà còn thông đạt, huống gì pháp nhứt thừa rõ ràng: chỉ cần hiểu rõ vô minh là thành Phật Bất Động Trí, đoạn trừ mọi nghiệp chướng, lợi sanh bằng trí. Dung hợp bi trí xứng tánh pháp giới nhưng không thấy người tu, pháp chứng, không nương tựa là trọn vẹn hạnh Phổ Hiền. Với người trí mạnh mẽ không cho đó là việc khó thành, với người yếu kém, còn vọng tình trải qua nhiều kiếp cũng trở về nguồn chơn. Như thế chỉ phát lòng tin nhỏ đã được lợi ích lớn. Phần này có sáu pháp:

1) Tu mười lực thắng giải của mười tín, trong đó người tạo nghiệp ác đọa địa ngục là người có hạt giống tin hiểu, Tỳ-lô-giá-na phóng ánh sáng đến địa ngục, chúng sanh thoát khổ sanh lên trời, nghe tiếng pháp từ trống trời, đạt mười địa, nhập định ly vấn. Đây là ba đời đạt quả: (tu thắng giải, đọa địa ngục, sanh lên trời đạt mười địa).

2) Chư thiên đạt quả rải hoa cúng Phật, hương thơm ngào ngạt, chúng sanh ngửi hương ấy, đoạn trừ phiền não nghiệp chướng, thành tựu căn lành tự tại.

3) Chúng sanh thấy long báu là gieo hạt giống chuyển luân vương, đạt vô số pháp lành; giáo hóa chúng sanh.

4) Chúng sanh thấy ánh sáng đạt địa thứ mười, thành tựu trí sáng, đủ 10 mắt thanh tịnh, mười ý thanh tịnh.

5) Nếu chúng sanh nghe có người nâng vô số cõi nước đi khắp mười phương nhưng cõi nước không vướng tay mà tin hiểu được thì sẽ thành tựu vô thượng bồ đề, đạt trí Như Lai.

6) Nếu chúng sanh thấy người nâng vô số cõi nước đi khắp mười phương suốt 80 lần thì thành tựu phước đức sâu rộng của chuyển luân vương. Đó là sự rộng lớn của lòng tin, tâm thanh tịnh, việc cúng dường Phật, đem lợi ích cho chúng sanh. vì căn lành được phát sinh từ việc hiểu rõ vô minh là trí Phật, chúng sanh thấy Phật thọ sanh, xuất gia... Niết-bàn là chúng sanh yếu kém, thuộc quyền giáo. Kinh Hoa Nghiêm dạy: "Chúng sanh yếu kém thấy Phật thọ sanh từ thai mẹ, chúng sanh trí lớn thấy Phật thọ sanh từ hoa sen". Kinh Hoa Nghiêm do Phật Bất Động Trí thuyết giảng không do Phật thọ sanh... Niết-bàn giảng. Người học ba thừa tuy dẫn dụ pháp này nhưng tâm tánh không rộng lớn, không hiểu rõ pháp này, chỉ người chuyển quyền về thật mới hiểu được. Người theo quyền pháp không hiểu Thánh pháp, mê mờ trái lý, biết bao giờ thành Phật? Trong ba thừa cũng đủ pháp nhứt thừa, chỉ vì người lạc mê mờ nên không thấy được. Như kinh Kim cang Bát-nhã có câu: "Kinh này thuyết giảng cho bậc đại thừa, tối thượng thừa". Như vậy quyền giáo ba thừa chính là đại thừa, tối thượng thừa là nhứt thừa. Kinh Pháp hoa thì đưa ba về một. Long nữ thành Phật chính là lý trí chơn thật, không phân biệt thời gian, đoạn trừ vọng chấp của ba thừa. Kiếp số trong ba thừa cũng là chơn như, chỉ vì mê mờ vọng chấp, chúng sanh đi ngược pháp Phật, bỏ gương sáng soi gương tối, chấp diêm phù đàn là vàng. Đó không phải lỗi của báu vật, công dụng của chúng khác nhau. Người tu hành nên hiểu rõ, đoạn trừ chấp lớn nhỏ, là người, đủ diệu dụng. Thứ tự tiến tu: mười tín là nhân, mười Phật là quả, Văn Thù, Giác Thủ... là người hành pháp, cõi kim sắc là pháp tu (rõ như phần mười tín). Từ tín vị sanh vào nhà trí Phật là mười trụ, được nói ở núi Tu di, mười đức Phật tên Nguyệt là quả, mười Bồ-tát Pháp Huệ... là người hành pháp, mười cõi nước tên Hoa là pháp tu (rõ như phần mười trụ). Sanh vào nhà Phật hành hạnh là mười hạnh, được nói ở cõi Dạ ma. Mười đức Phật tên Nhãn là quả, mười Bồ-tát tên Lâm là người tu, mười cõi nước tên Huệ là pháp tu (rõ như phần mười hạnh). Dung hợp bi trí lý sự là mười hồi hướng được nói ở cõi Đâu suất. mười đức Phật tên Diệu là quả, mười Bồ-tát tên Tràng là người tu, mười cõi nước tên Diệu là pháp tu (rõ như phần mười hồi hướng). Tích tập trọn vẹn công đức là mười địa, được nói ở cõi Tha hóa, làm cho trí bi của mười hồi hướng thêm sâu rộng nên tên Phật cõi nước giống mười hồi hướng. Không có những việc vua cõi Tha hóa thấy Phật, trang nghiêm bảo tòa nghinh đón Phật. Vì pháp mười địa cũng là pháp của mười hồi hướng, chỉ có thành thục hay chưa thành thục mà thôi. Thiện tri thức của mười địa như trước. Trọn vẹn hạnh đức, tự tại lợi sanh là địa mười một, được nói ở cõi Thiền thứ ba (rõ như kinh Anh lạc). Trong kinh này, Phật dạy chúng sanh biết Phật nói kinh Hoa Nghiêm ở cội bồ đề lúc thành chánh giác. Địa mười một là vị Bồ-tát còn một đời thành Phật, viên mãn hạnh Phổ Hiền, địa 12 là Như Lai. Ma Da là thiện tri thức của địa mười một. mười địa dùng trí hành bi viên mãn hạnh nguyện nên thiện tri thức là nữ dạ thần. Địa mười một từ bi hành trí, tạo lợi ích cho chúng sanh nên gặp mẹ Phật. viên mãn hạnh đức, thành tựu quả Phật (11 phẩm từ phẩm mười định...) Như Lai xuất hiện là việc Thiện Tài gặp Di Lặc. Bồ-tát một đời thành Phật như Thiện Tài. Trong lầu gác, Thiện Tài thấy rõ hạnh nguyện ba đời quá khứ thấy đạo tu hành, hiện tại đạt quả, tương lai thị hiện thành chánh giác. Bồ-tát không bỏ tướng ba đời, hiểu rõ ba đời là một, dùng trí tùy thuận thế tục, đem lại lợi ích cho chúng sanh. Trong pháp chơn như

@@@không có phát tâm, tu hành kiến tạo, không đạt quả hiện tại, không thị hiện thành chánh giác ở đời sau, vì ba đời và tâm đều không. Không an lập, không nương tựa, không nơi chốn là thời gian thành Phật. Nếu thấy có phát tâm, thị hiện thành Phật là còn tình thức sanh diệt, không phải phát tâm. Vì thế tín tâm, quả Phật, hạnh Phổ Hiền đều không ngoài điện Phổ Quang minh. Di Lặc cho Thiện Tài gặp Văn Thù là quả giống nhân. Thiện Tài nghĩ đến Văn Thù lại nghe thấy Phổ Hiền vì nhân chánh giác là quả hạnh. Trong cảnh giới trí đủ vô số. Như phần kệ của Văn Thù: "Sát na quán sát vô số kiếp, không đến không đi cũng chẳng dừng, vì thế hiểu rõ việc ba đời, vượt trên phương tiện đủ mười lực". Hành hạnh Phổ Hiền, thường ở trong đời đem lại lợi ích cho chúng sanh, không bị vọng tình trói buộc. Đó là việc Thiện Tài nghĩ đến Văn Thù lại nghe thấy Phổ Hiền, thành quả Phật, hành hạnh Phổ Hiền. Hạnh Phổ Hiền cũng không ngoài trí sáng, không nương tựa, hàng mới phát tâm, quả Phật, hạnh đức đều có từ trí ấy. Như Lai không ra khỏi, không chìm đắm: quả Phật trong pháp giới. Pháp môn của sáu vị: Văn Thù và thiện tri thức. Bảo tòa và nơi thuyết pháp: có ba ý: nơi thuyết pháp, nơi phóng ánh sáng, bảo tòa. Nơi thuyết pháp có 11:

Dưới cội bồ đề bên bờ sông Hy liên cách Ưu-lâu-tần-loa-ca kiếp năm dặm. Đó là pháp tắc hóa độ chúng sanh theo thế gian. Về quả Phật, không có việc ấy. Như Lai là trí thể cùng khắp, không đến đi, tùy thuận hiện thân. Đây là phần Như Lai nên quả khuyên chúng sanh tu tập.

TÂN HOA NGHIÊM KINH LUẬN

QUYỂN 23

Điện Phổ quang minh: Đạt trí sáng, thể trí rộng lớn khôn lường, cảnh báo ứng cũng thế. Điện được làm bằng kim cang, cây báu lầu gác... đều là sự rộng lớn như pháp giới của trí. Ở đây, Phật nói pháp mười tín, nêu quả tạo lòng tin để đạt trí. Phật Bất Động Trí là quả, tin tâm mình là Phật Bất Động Trí. Nếu thấy pháp ngoài tâm là chưa thành lòng tin, vì mê mờ vọng động, chúng sanh không thấy tâm mình là trí Phật. Núi Tu Di: nói pháp mười trụ: hiểu lý hợp trí không do tâm sanh diệt như núi Tu Di ở giữa biển, chúng sanh không đến được. Đó là biển tám vạn bốn ngàn phiền não. Khi biển trí không suy xét, không tạo tác, là làm khô rạn biển phiền não ấy thì núi phiền não trở thành núi trí, biển phiền não trở thành biển tánh. Nếu phân biệt suy xét, thì núi trần lao càng cao, biển phiền não càng sâu, không thể đến đỉnh trí. Định là phương tiện để đạt huệ nên Bồ-tát phát huệ nhập định, xuất định, thuyết pháp mười trụ. Không suy xét là trí hiện, còn vọng tưởng là còn mê, chấp thức trí mất, đoạn thức trí hiện. Đó là điều kiện đầu để thấy đạo, sanh trong nhà Phật, vượt phàm phu, tự tại như chư thiên. Định dừng tâm không loạn là núi. Cõi Dạ ma thuyết mười hạnh, cõi này ở trong hư không: dùng trí hành hạnh nhưng không đắm nhiễm. Cõi thời phần: Bồ- tát biết thời cơ độ sanh, biết hoặc nghiệp nhiều ít. Cõi Đâu suất thuyết mười hồi hướng, cõi này ở giữa cõi Dục, là cõi Biết đủ: vị hồi hướng không tham sanh tử, Niết-bàn, nhưng luôn ở trong sanh tử - Niết-bàn, tu pháp trung đạo. Các cõi khác đều là cõi phóng dật. mười địa tuy được nói ở cõi Tha Hóa nhưng cũng chính là pháp của mười hồi hướng. Lúc nói pháp này, ánh sáng được phóng từ đầu gối là sự tự tại của lý trí bi nguyện. Cõi Tha Hóa nói pháp mười địa: tùy thuận chúng sanh hóa độ không phải tự hóa. Đây là nơi ở của ma Ba Tuần, trí mười địa hàng phục tâm ma, thành tựu đầy đủ hạnh đại bi. Cõi thiền thứ ba trọn vẹn hạnh Phổ Hiền thuyết pháp độ sanh. Vị này vui với thiền định. Điện Phổ quang minh nói mười định và phẩm Như Lai xuất hiện. Vì sự cùng tột của quả Phật không ngoài pháp ban đầu, sanh lên cõi trời là sự thăng tiến, không rời Điện Phổ quang là hạnh nguyện tiến tu, công dụng của trí sáng. Điện Phổ quang minh nói phẩm ly thế gian dùng trí sáng đi khắp mười phương nhưng không đắm nhiễm. Trí ấy đủ hạnh Phổ Hiền, luôn ở trong đời, không ra khỏi cũng không chìm đắm. Trí đủ công dụng nhưng không nương tựa là bi. Ba lần ở Điện Phổ quang minh và sự dung hợp của trí sáng là hạnh Phổ Hiền. Chúng sanh phát tâm bồ đề không thấy trí không phải là phát tâm. Người thấy Phật ngoài tâm, cầu pháp chơn như bằng hình tướng là người làm lành, không phải là người cầu nhứt thiết trí. Kinh dạy: ngồi xe nhứt thiết trí thẳng đến đạo tràng là xe trí ấy. Đó là sự giống nhau giữa người phát tâm và Phật. Thông thường người phát tâm rất dễ nhưng người tin và phát tâm lại rất khó. Chỉ dùng định mới phát trí ấy. Vườn Cấp Cô Độc thuyết phẩm pháp giới: pháp giới không ngoài thế gian. Vườn rừng sanh tử thế gian là thể dụng của pháp giới. Vì vậy giảng đường trùng Các chứa vô số tòa sư tử chỉ người trí mới biết, kẻ mê không hay. Phía đông thành Giác, Văn Thù thuyết kinh pháp cho đại chúng và Thiện Tài. Văn Thù là người thầy đầu tiên của chúng sanh và Phật. Văn Thù là trí thông tánh, Phổ Hiền là hạnh nguyện. Nơi phóng ánh sáng: phẩm Như Lai xuất hiện, Như Lai phóng ánh sáng từ răng, bảo đại chúng biết Như Lai thành Phật để đại chúng tập hợp, giảng thuyết nhân quả Phật. Phóng ánh sáng giữa chặng mày chiếu khắp mười phương, sau lại nhập vào tướng bánh xe dưới chân là nêu quả tạo nhân phát lòng tin. Vô số Bồ-tát xuất hiện từ tướng ấy là hạnh rộng lớn của Như Lai. Quả Phật tự giác, hạnh cùng khắp là nhân tạo lòng tin. Ánh sáng nhập vào chân vì mười tín giống mười địa. Như Lai phóng ánh sáng từ tướng bánh xe dưới bàn chân nói pháp mười tín: nêu đức dụng của quả Phật tạo lòng tin. Như Lai phóng ánh sáng từ đầu ngón chân: người mới vào Thánh vị, sanh trong nhà Phật, hành hạnh Phật (nói pháp mười trụ). Như Lai phóng ánh sáng từ mu bàn chân hành hạnh bằng pháp không (nói pháp mười hạnh). Như Lai phóng ánh sáng từ hai đầu gối: mười hồi hướng dung hợp bi trí, sanh tử Niết-bàn. Như Lai phóng ánh sáng giữa chặng mày, là ánh sáng được phóng từ lần một, lần đầu ánh sáng tên lực trí: trí căn bản; lần này ánh sáng tên lực. Diệm minh: từ công dụng đạt trí căn bản, soi chiếu thế gian. Địa vị tuy có cao thấp nhưng trí thể là một. Như Lai phóng ánh sáng giữa chặng mày chiếu đến đỉnh đầu Bồ-tát Văn Trà, phóng ánh sáng từ kim khẩu chiếu đến kim khẩu của Bồ-tát Phổ Hiền: dung hợp hạnh trí thuyết quả Phật. Văn Thù là trí phân biệt đúng sai, pháp thân không hình tướng.

Phổ Hiền là hạnh tùy thuận hiện thân độ sanh. Việc này dạy kẻ hậu học tin nhập pháp. Quả Phật của lần một là Phật tự thành. Quả Phật sau địa mười một là người tu hành tự lực thành tựu. Như Lai phóng ánh sáng từ tay (nói phẩm công đức tướng tốt) đến cõi ác cứu độ chúng sanh (như trước). Như Lai phóng ánh sáng giữa chặng mày (nói phẩm pháp giới) ba đời đều từ trí thể pháp giới sáu vị cũng từ pháp giới. Văn Thù là lý pháp giới. Phổ Hiền là trí pháp giới, lý trí dung hợp là Phật. Vì độ sanh nên phân thành hai pháp. Về độ sanh có vô số pháp môn, nhưng về thật tánh tất cả là một. Một nhiều dung hợp là Phổ Hiền, dạy chúng sanh đạt lý trí không tánh, phân biệt đúng sai, đạt trí vô sanh là Văn Thù. Phẩm này là pháp của các Đức Phật, Thánh hiền, chúng sanh. Bảo Trà: lần một, tòa ma ni: tánh pháp thân thanh tịnh, từ pháp thân có quả Phật, đủ trí dụng hóa thân độ sanh; Lần hai tòa hoa sen: độ chúng sanh phát lòng tin, nhưng không đắm nhiễm; Lần ba, tòa sư tử trăm ngàn bậc cập trong cung Đế Thích. Dùng sức định làm hiển lộ trí căn bản của Như Lai, sanh vào nhà Phật, đạt trí vô úy. (Ý nghĩa tên tòa như trong mười trụ); Lần bốn, tòa Bảo liên hoa tàng sư tử ở cung Dạ ma: mười hạnh vào đời nhưng không đắm nhiễm, dùng trí tùy thuận, hạnh mọi hạnh độ sanh; Lần năm, tòa ma ni sư tử ở cõi Đâu suất: vào đời bằng trí xuất thế nên luôn thanh tịnh (nghĩa như trong mười hồi hướng); Lần sáu, tòa như tòa vị hồi hướng vì mười hồi hướng là mười địa; Lần bảy, ở cõi Thiền thứ ba (sau sẽ nói); Lần tám, chín ở Điện Phổ Quang: sự dung hợp của sáu vị, cùng một trí sáng (như ý trước); Lần mười, tòa ma ni lớn như pháp giới: dùng trí hành bi, vào đời nhưng không đắm nhiễm. Tác giả nói kệ: "Trí Phổ quang minh như hư không: hư không trống lặng, tư tự tại; từ trí pháp tâm cầu pháp Phật; Viên mãn quả Phật cũng trí này; Vì thế ba lần đến Phổ quang; nhân quả thể dụng vốn không khác; tùy vị tiến tu hạnh khác biệt; quả báo cảnh giới có khác nhau. Tất cả không ngoài trí căn bản; Vì thế Phật ngồi tòa ma ni. Năm vị đều từ trí sáng này. Nghĩa Văn: phẩm này có bốn phần: tựa, chính, mặt đất chấn động trời người cúng dường, nói kệ khen pháp. Phần tựa từ bấy giờ... thiên ấn; phần chính từ bấy giờ... thọ trì tu tập; phần ba từ bấy giờ... nói kệ. Phần bốn từ tâm tịch diệt... cuối quyển 29. Phần tựa có bốn đoạn:

1) (18 hàng) khen ngợi công đức của các Bồ-tát đến đại hội.

2) (18 hàng) tên các Bồ-tát.

3) (25 hàng) Bồ-tát kim cang Tạng nhập định, các đức Phật cùng tên xuất hiện, dạy Bồ-tát thuyết pháp mười trụ.

4) (10 hàng) các đức Phật nơi mười phương trao mười trí cho Bồ-tát kim cang Tạng để Bồ-tát tự tại thuyết pháp. Nghĩa: bấy giờ Thế Tôn ở cõi Tha Hoa: trí thân Như Lai tùy vị ứng hiện, Bồ-tát mười địa trọn vẹn đạo hạnh, vì chúng sanh nên tu pháp mười địa, không vì bản thân, hàng phục ma vương, nhập định ly cấu dung hợp pháp bạch tịnh, sống trong định nhưng không chấp, tùy thuận hiện thân độ sanh, không phân biệt tịnh nhiễm như phần kệ của thiên vương ở hội thứ một: "Thân Phật rộng lớn khắp pháp giới, tùy thuận chúng sanh hiện sắc thân, thuyết giảng vô số pháp vi diệu tự tại khai ngộ mọi quần sanh". Vì sao Như Lai đến cõi Tha Hoa không có những việc nghinh đón cúng dường? Vì mười địa là pháp mười hồi hướng, tích tụ công hạnh trọn vẹn. Vì sao vượt cõi Hóa lai? Vì mười hồi hướng là hạnh dung hợp bi trí, là trung đạo nên được nói ở trung tâm cõi dục. mười địa được nói ở cõi trên cùng của cõi dục, kế cõi sắc. Vì không câu chấp nhiễm tịnh, tái bi tự tại. Đó cũng là sự thù thắng, vượt trên thứ lớp cõi trí. Điện ma ni bảo tạng: lòng đại bi thanh tịnh cứu độ mọi loài, không riêng hưởng pháp lạc. Vô số Bồ-tát: 37 Bồ-tát là 37 phẩm trợ đạo. Giải Thoát Nguyệt là pháp lạc của 37 phẩm ấy. mười địa thành tựu trọn vẹn sự thấy đạo. Trong pháp nhứt thừa, Bồ-tát nương trí căn bản của Như Lai phát tâm tu trí Tát-bà- nhã, không phải nương pháp không, nhiếp phục phiền não hiện hành, đạt ba ý sanh thân. Sắc thọ tưởng hành thức và tâm ý trong pháp này là sự thành tựu trí sai biệt ngay trong cõi dục. Vì thế cảnh giới của tín bao hàm cả pháp giới, cảnh Phật không phải là ba ngàn cảnh giới như trong ba thừa. Phẩm Phổ Hiền là pháp của mười tín. Phẩm công đức phát tâm là công đức ngộ nhập của mười trụ. Các Bồ-tát đạt bắt thoái từ pháp vô lượng bồ đề. Bồ đề có năm: của tiểu thừa; nhị thừa; Bồ-tát quán pháp không, hành sáu Ba-la-mật; Bồ-tát quán mười chơn như, tu mười Ba- la-mật, còn mười chướng chơn như, mười một phiền não thô, 22 ngu si, Bồ-tát nương mười trí Phật tu mười Ba-la-mật, biết vô số kiếp không ngoài một sát na, hết mê là Phật. Đó là nương trí căn bản phát tâm bồ đề (trong luận khởi tín cũng có ý này như đã nói ở trước). Như nói: vượt trên số kiếp thành Phật, thành Phật từ vô số kiếp, là dùng phương tiện độ hạnh chúng sanh kiêu ngạo biếng lười. Trong ba thừa, trải qua ba tăng kỳ kiếp mới thành Phật. Ở đây từ trí căn bản phát tâm. Về thể trí không có mê tình, không thấy thời gian, một sát na gồm đủ ba đời. Trí biết ba đời nhưng không đến đi, ba tăng kỳ kiếp là sự phân biệt của vọng tình không có trí. Từ cõi khác đến: mười địa có từ mười hồi hướng. Trong tánh pháp giới, không có cõi khác, chưa đạt vị là ở cõi khác. Trụ cảnh giới trí của Bồ-tát: nhập định Tam-ma-bát-để phát trí, Tam-ma: Tam muội, Bát để: trí không động. Đi khắp đạo tràng: tánh trí biến hiện khắp, không tán loạn. Bồ-tát kim cang Tạng. Trí huệ là kim cang, phá trừ hoặc chướng. Tạng: trí cùng khắp. Bồ-tát Bảo Tạng: pháp bảo rộng lớn, Bồ-tát Liên Hoa Tạng: không tham sanh tử Niết-bàn; Bồ-tát Đức Tạng: trọn vẹn công đức; Bồ-tát Liên Hoa Tạng: công dụng của trí; Bồ-tát Tô Lợi Da Tạng: công dụng của Mặt trời trí; Bồ-tát Vô Cấu Nguyệt Tạng: dùng đại bi phá trừ phiền não; Bồ-tát Trang Nghiêm Tạng: phước trí rộng lớn; Bồ-tát Tỳ-lô-giá-na Tạng: trí sáng soi khắp nơi; Bồ-tát ưu bát la hoa đức Tạng: như hoa sen không nhiễm... Các Bồ-tát sau tùy tên hiểu nghĩa. Khiến đại chúng nghe pháp tu hạnh thanh tịnh: vui vẻ. Tinh tú vương: trí sai biệt tự tại không ngại. Phần nhập định gồm 25 hàng phân thành bốn phần:

1) (1,5 hàng) Bồ-tát kim cang Tạng nhập định.

2) (2 hàng) các đức Phật cùng tên xuất hiện.

3) (16 hàng) nhập định bằng 24 duyên.

4) (5 hàng) các đức Phật khuyên Bồ-tát kim cang Tạng thuyết pháp.

Bồ-tát Kim Cang Tạng nương oai lực Phật, nhập định đại trí huệ quang minh: mọi việc tu tập độ sanh đều nhờ thần lực Phật, không do mình. Định ấy là ánh sáng phóng từ giữa chặng mày của Như Lai. Ở lần đầu và mười địa, nhập định thuyết trí của mười địa, từ trí căn bản thành tựu hạnh huệ của Bồ-tát. Vô số Phật cùng tên xuất hiện: vì trí của người nhập định dung hợp trí Phật. Số lượng là công dụng rộng lớn của trí không tạo tác. Vô số Phật gia hộ: đạt oai lực như Phật. Nhờ sức oai thần: pháp này có từ pháp mười hồi hướng. Ngay lúc phát tâm, nương trí Phật tiến tu, đến vị này trí ấy không đổi. Vì thế mười tín... mười hồi hướng đều có quả Phật, mười địa địa mười một đủ diệu dụng như Phật. (Nhân quả các vị đan cài như trước đã nói). mười Ba-la-mật như Phật: Như Lai là quả Phật, mười Bồ-tát là người tu mười Ba-la-mật, mười Ba-la-mật tùy mỗi vị có sự hơn kém khác nhau (mười Ba-la-mật đan cài dung nhiếp như trước đã nói). Nhân duyên phát tâm thành quả là trí Tỳ-lô-giá-na, hạnh Phổ Hiền, oai lực của 40 thiên chúng... nguyện lực của Phật cũng chính là trí thù thắng của chúng sanh. Phần 24 nhân duyên nhập định rõ như trong kinh. Phần các đức Phật khuyên Bồ-tát thuyết pháp có mười nguyên nhân như trong kinh. Trọn vẹn nhứt thiết trí: trọn vẹn trí căn bản và trí sai biệt. Phần các đức Phật gia hộ có ba ý: pháp gia hộ (sáu pháp như trước); nguyên nhân nhập định; các Bồ-tát thỉnh Bồ-tát kim cang Tạng thuyết pháp có bốn lần: Như Lai phóng ánh sáng khuyên Bồ-tát thuyết; Bồ-tát Giải Thoát Nguyệt thỉnh ba lần: các Bồ-tát cùng thỉnh; các đức Phật cùng và Bồ-tát phóng ánh sáng khuyên thuyết. Phần chính: pháp mười địa. Địa Hoan Hỷ có 10 đoạn:

1) (16,5 hàng) các đức Phật đưa tay xoa đầu dạy Bồ-tát kim cang Tạng nói tên mười địa.

2) (10 hàng) Bồ-tát kim cang Tạng im lặng, Bồ-tát Giải Thoát Nguyệt vì đại chúng thỉnh thuyết.

3) (7 hàng) ý nghĩa của sự im lặng.

4) (9 hàng) Bồ-tát kim cang Tạng sợ kẻ yếu kém không tin pháp mười địa.

5) (9 hàng) Bồ-tát Giải Thoát Nguyệt lại thỉnh.

6) (14 hàng) Bồ-tát Giải Thoát Nguyệt thỉnh lần thứ ba vì biết đại chúng đủ khả năng nghe hiểu.

7) (6,5 hàng) Đại chúng cùng thỉnh.

8) (21 hàng) các đức Phật mười phương phóng ánh sáng giữa chặng mày chiếu đến đỉnh đầu Bồ-tát kim cang Tạng khuyên Bồ-tát thuyết pháp.

9) (13 hàng) Bồ-tát kim cang Tạng khen ngợi pháp mười địa sâu xa vi diệu, vượt trên vọng tình, chỉ dùng trí hiểu, nương oai lực của Phật, Bồ-tát lược thuyết.

10) Pháp địa Hoan Hỷ. mười địa... các vị đan cài, dung nhiếp nhau như trước. Vì thế mỗi đức Như Lai với trí không ngại thực hành mỗi Ba-la-mật... đều là pháp Phổ Hiền trong hội thứ một. Vì vậy Giải Thoát Nguyệt nói tất cả ngôn ngữ , thư tịch đều không ngoài chữ cái: cũng thế, tất cả pháp Phật đều không ngoài pháp mười địa, pháp mười địa đủ nhân quả và là trí căn bản của Như Lai từ hạnh Phổ Hiền tu trí sai biệt, trọn vẹn trí Tát bà nhã. Ánh sáng lực trí trong mười tín là nêu quả tạo nhân, ánh sáng Lực diệm minh trong mười địa là trọn vẹn quả tin. Ánh sáng chiếu đến đỉnh đầu: mười địa là đỉnh cao nơi quả trí của pháp trung đạo nơi các Bồ-tát, là pháp cùng tột của trí nhứt thiết. Vì vậy các phẩm Như Lai xuất hiện, pháp giới đều phóng ánh sáng giữa chặng mày. Đó cũng là dùng trí vào đời hành bi xứng hợp hạnh nguyện của mười hồi hướng. Địa mười một trọn vẹn bi, dùng trí độ sanh rộng lớn. Nên tin hiểu nghĩa lý sâu xa mới tiến tu, không nên cho rằng đại giáo không có hướng nhứt định. Phần Địa Hoan Hỷ cũng có hai ý: ý kinh, nghĩa văn. Ý kinh có 12 đoạn:

1) (17 hàng) phàm phu phát khởi mười tâm sâu xa nhập vị Bồ-tát, sanh trong nhà Như Lai.

2) (23 hàng) Bồ-tát vừa đạt vị nên vui mừng.

3) (16 hàng) đạt địa một, phát 34 tâm sâu xa.

4) (58 hàng) An trụ nơi địa Hoan Hỷ, phát mười nguyện lớn.

5) (7,5 hàng) mười nguyện được thể hiện trong 10 câu.

6) (8 hàng) phát mười nguyện đạt mười tâm và 10 công dụng của lòng tin.

7) (18 hàng) biết chơn như, Bồ-tát thương thế gian, vào đời độ sanh.

8) (21,5 hàng) Bồ-tát này tùy thuận tâm bi hành hạnh bố thí.

9) (18,5 hàng) với nguyện lực, Bồ-tát gặp vô số Phật, hành bốn nhiếp pháp.

10) (28,5 hàng) Bồ-tát này hỏi pháp môn các địa và sự đối trị hoặc, chướng.

11) (20,5 hàng) Bồ-tát đạt vị.

12) 46 hàng kệ.

Nghĩa văn: Phật tử! Chúng sanh trồng căn lành sâu xa: phát 30 tâm rộng lớn. Tu tập các pháp trợ đạo và hạnh Bồ-tát: tu mười Ba-la- mật và 37 phẩm trợ đạo, tu bốn niệm xứ: quán thân trống không, thọ không trong ngoài, tâm không dừng, pháp vô ngã. Siêng năng quán bốn pháp ấy là tu bốn chánh cần. Tâm thuần thục, biết pháp không ngã là bốn như ý túc. Từ đó đạt năm căn, không hiểu chơn như, không thoái chuyển. Từ năm căn tùy thuận hành bi nhưng không đắm nhiễm, không vọng tình và đạt năm lực, bảy pháp bồ đề, tám Thánh đạo (nhập trí Phật: chánh kiến; dùng trí quán pháp: chánh tư duy; tu tập năm vị: chánh tin tấn; luôn sống với chánh trí, đoạn vọng tình: chánh niệm; tâm không sanh diệt, đủ thần thông trí Phật: chánh định; Phân biệt trời người, ngoại đạo, ba thừa, một thừa, tà kiến chánh kiến, tà định - chánh định, tà hạnh

- chánh hạnh: chánh ngữ; hiểu rõ nghiệp sai quấy, biết chúng sanh và Phật đồng một trí: chánh nghiệp dạy chúng sanh, trời người, ba thừa hồi hướng trí nhứt thiết của Như Lai, biết trí không vọng tình chánh mạng. Từ Phật tử... năm hàng Bồ-tát phát 30 tâm sâu xa, vượt trên phàm phu, nhập vị Bồ-tát, sanh trong nhà Phật. Trụ năm, địa năm đều sanh trong nhà Phật, là đệ tử chơn chánh của Phật, vì đều nương trí của Như Lai. Vô số hạnh: trí của năm vị đều giống nhau, không trước sau, không phải pháp ba thừa. Vì thế pháp mười địa cũng là pháp các vị. Như từ cây sanh lá, lá lại nuôi cây, từ hạt tạo mầm, mầm chín thành quả, đủ hạt như ban đầu. Như Thiện Tài gặp Di Lặc lại gặp Văn Thù. Vì quả là quả trong nhân, lại như đứa bé lúc mới sinh và lúc lớn là một. Trí là về thầy chỉ đường, không trước sau, không thuộc vọng tình. Năm vị đều từ một trí, tuy sự tăng tiến khác nhau nhưng không phải là trước sau của vọng tình. ba thừa không hiểu việc đưa quyền về thật trong kinh pháp Hoa nên cho đó là hóa ảo, phải trải qua ba tăng kỳ kiếp mới thành Phật. Đó là kẻ đứng ngoài cửa trí, chỉ thoát khổ nơi ba cõi, đạt ba ý sanh thân, là ba xe ngoài cửa, còn phân biệt tịnh uế, chưa đạt trí pháp giới, chưa hiểu sự không nương tựa của Niết-bàn sanh tử. Trí bi khôn lường, cõi thật báo của Phật là cõi Hoa Tạng, chúng sanh chính là Phật, trí Phật là trí chúng sanh, mỗi lỗ chân lông gồm đủ cả phàm Thánh, một sát na đủ cả ba đời, không trước sau, pháp mười địa không có những việc giữ hoặc độ sanh, với nguyện lực không sanh về cõi tịnh mà ở lại cõi uế độ sanh. Cần thay đổi sự thấy biết của ba thừa: đoạn chấp: "Giữ hoặc độ sanh, cõi tịnh uế" mới đạt trí bất động, nhập địa hoan hỷ. Tác giả nói kệ: "Trí bi rộng lớn là đức Phật; Phật dùng bi trí thành mười địa; lại từ mười địa thành các vị; năm vị trước sau luôn dung nhiếp; đều từ bi trí mười địa; vì thế mười địa là phát tâm; Bồ-tát phát tâm là mười địa; phương tiện tu tập các vị khác; thành tựu hay chưa thành trí ấy; như chim bay liệng trong hư không; chẳng có nơi đến được; lại như loài cá bơi trong nước; đi khắp bốn bề chẳng chướng ngại; hạnh nghiệp năm vị tuy sai biệt; nhưng đều từ trí Thù Thắng ấy; với người thế gian có nay mai; trong pháp trí ấn không sau trước; thể trí không thành cũng chẳng hoại; các vị đoạn trừ những tập nhiễm; hiểu rõ tập nhiễm thành tựu bi; từ trí vô tác hành mọi hạnh". Như thế, không đạt nhân quả trí vô ngại đều từ thể trí không tạo tác, không nương tựa, không khuynh động. Sự tăng triển của năm vị có 10 nguyên nhân:

1) Để người phát tâm bồ đề không vướng một pháp, lười biếng không tiến tu.

2) Đạt trí hành mọi hạnh.

3) Từ bi phát trí.

4) Viên mãn hạnh từ bi.

5) Đối trị tập nhiễm, tăng trưởng bi trí bằng pháp Ba-la-mật.

6) Tùy địa vị biết pháp, đối trị tập nhiễm, tăng trưởng trí huệ.

7) Phân biệt hạnh nghiệp của trời người, ba thừa, một thừa.

8) Biết pháp cần hành.

9) Biết sự rộng hẹp hơn kém của ba thừa một thừa.

10) Đó là pháp thường của các đức Phật xưa nay.

- Đoạn hai phân thành năm phần:

1) (2,5 hàng) Bồ-tát nhập địa hoan hỷ vui mừng.

2) (5.5 hàng) mười pháp vui của địa hoan hỷ.

3) (6,5 hàng) biết mình đạt trí Phật thoát khỏi biển khổ.

4) (2,5 hàng) địa hoan hỷ đoạn trừ năm lo sợ.

5) (7 hàng) nguyên nhân đoạn trừ năm lo sợ. Đoạn ba phân thành ba phần:

1) (1.5 hàng) địa hoan hỷ tu pháp tinh tấn... không biếng nhác.

2) (12,5 hàng) tiến tu bằng 30 pháp tăng thượng.

3) (1,5 hàng) khuyên tu tập. Đoạn bốn phân thành 12 phần:

1) (1,5 hàng) mười nguyện lớn của địa này.

2) (3,5 hàng) cúng dường các vật phẩm lên Phật.

3) (3 hàng) Hộ trí pháp Phật.

4) (4,5 hàng) nguyện cúng Phật, thọ trì pháp Phật.

5) (4,5 hàng) Bồ-tát tu các Ba-la-mật, hiểu rõ sáu tướng, hóa độ chúng sanh. Ở đây Ba-la-mật, Phật, Bồ-tát đan cài dung nhiếp như phần trước đã nói.

TÂN HOA NGHIÊM LUẬN