SỐ 1739 — TÂN HOA NGHIÊM KINH LUẬN

QUYỂN 24

6) (5,5 hàng) nguyện độ chúng sanh trong ba cõi đều an trụ nơi trí nhứt thiết của Phật (độ chúng sanh ba cõi: với chúng sanh tham cõi dục, Bồ-tát khuyên tu quán các pháp khổ, vô thường để đối trị ác dục; với người tu pháp linh, vui định tịch tịnh, đoạn trừ tham sân si mạng nghiệp nơi cõi dục, đạt pháp lạc; thích sanh về cõi sắc, trụ thiền diệt tận, làm lành hữu lậu, Bồ-tát khuyên ta mười Ba-la-mật, bốn tâm rộng lớn, thành tựu thể không tạo tác, hiện trí nhứt thiết với vô số phương tiện huyền xảo, giáo hóa chúng sanh; với người tham cõi vô sắc, Bồ-tát khuyên tu trí rộng lớn, phân biệt các việc thế gian, không mê chấp, khác nguyện lớn không định loạn, thành tựu thành công, cúng dường tam bảo, tu nhứt thiết chủ, nhứt thiết trí trí, giáo hóa vô số chúng sanh thành Phật. Đó là Bồ-tát tùy thuận căn tánh hóa độ, để chúng sanh đạt trí nhứt thiết, từ trí căn bản tu trí sai biệt. Nếu với sức mình mà không nương trí căn bản thì không đạt được. Các đức Phật, các Bồ-tát đều nương trí ấy mà thành).

7) (4 hàng) dùng trí hiểu rõ các pháp thô tế rộng hẹp của thế gian. Thô: thế gian có hình sắc; Tế: không hình sắc. Loạn trụ: nhiều loài sống chung, như cõi Diêm phù. Trắc trụ: Bốn thiên vương; Đảo trụ: như tổ ong. Nhược nhập: loài ở trong đất, vào không muốn ra. Nhược hành: như loài người. Nhược khứ: như loài sống trong nước. Đế võng sai biệt: ảnh tượng hiện trong lưới Đế Thích. Vô số cõi nước đan cài: cõi Hoa Tạng sống trong cõi chúng sanh nhưng không bị chướng ngại, tùy nghiệp lực, chúng sanh thấy nhau. Nhứt thiết chủng nhứt thiết trí trí: hạt giống đại từ bi, nhờ sức thệ nguyện nuôi lớn thành nhứt thiết trí, từ định phát khởi trí sai biệt. Tất cả đều từ trí căn bản.

8) (6 hàng) nguyện trang nghiêm cõi Phật: nhập cảnh giới trí của Phật.

9) (7 hàng) nguyện Bồ-tát cùng chí hạnh không oán thù.

10) (5,5 hàng) nguyện ngồi xe bất thoái, hành hạnh Bồ-tát, ba nghiệp không lỗi lầm.

(10 hàng) tùy thuận chúng sanh, bị hiện thành Phật nhập Niết- bàn.

11) (2 hàng) mười nguyện lớn đủ vô số nguyện. Đoạn năm phân thành hai phần:

1) (1,5 hàng) mười tận cứ.

2) (2 hàng) nguyện không cùng tận. Thế gian chuyển pháp chuyển trí: bao giờ chúng sanh, pháp trí, nguyện cùng tận hạnh Bồ-tát mới cùng tận.

Đoạn sáu phân thành ba phần:

1) Phát mười nguyện lớn đạt mười tâm nhu hòa.

2) Đạt mười tín.

3) Rõ như trong kinh.

Đoạn bảy phân thành năm phần:

1) (3 hàng) pháp sâu rộng của Phật.

2) (6 hàng) vì tà kiến chúng sanh sanh vào cõi khổ.

3) (4 hàng) 12 duyên.

4) (2 hàng) chúng sanh không biết thân này trống không vô ngã.

5) (3 hàng) thấy chúng sanh đau khổ Bồ-tát thương xót. Phần này có bốn:

1) Nêu thể tánh, chỉ rõ mê chấp.

2) Phàm phu không hiểu thể tánh nên khổ.

3) Vì không hiểu pháp duyên sanh không thể tánh nên chúng sanh bị lưu chuyển.

4) Bồ-tát hiểu thật pháp, độ thoát chúng sanh. Nêu thể tánh chỉ rõ mê chấp: chỉ rõ pháp Phật sâu xa, tịch tịnh, không hình tướng. Chúng sanh vì không hiểu, bị vô minh tà kiến che lấp nên lưu chuyển mãi.

Hỏi: bản thể chúng sanh là chơn như, lý trí như Phật, vì sao theo mê chịu khổ?

Đáp: vì thể của chơn như lý trí là không, không tự biết tùy chúng sanh rảnh giới mà có. Khác với thiện ác tùy cảnh nên nghiệp sai khác. Nhờ Bồ-tát chỉ khổ, chúng sanh thấy khổ và chán khổ nên cầu đạo thoát khổ. Nếu không chán khổ thì không tin lời Phật, không biết đâu là khổ vui, thật giả. Nếu không siêng năng tu định, quán sát nhập pháp chơn như thì không bao giờ hết khổ. Vì không hiểu thể tánh, chúng sanh chịu khổ: vì tà kiến, phàm phu gieo mầm khổ trong ba cõi, đủ 18 phiền não (18 phiền não chính là căn bản vô minh và tà kiến chạy theo cảnh). Hai vô minh này không phải đợi đạt trí căn bản mới thành công dụng của trí, không phải do quán không của ba thừa đoạn trừ. Vì vậy, kinh Thắng man dạy: Thanh văn, Duyên giác, Bồ-tát cõi tịnh chờ nhiếp phục sự hiện hành của phiền não, chưa phải là đoạn trừ phiền não. Vì nhiếp phục nên đạt biến dịch sanh tử, đạt ý sanh thân, chưa đạt trí Phật, chưa đoạn tà kiến, chấp bỏ của mình người. Vì không hiểu hai vô minh ấy nên chán bỏ, chứng đạt chơn như và không tướng, không đạt trí lớn. Kinh Tịnh danh nói: phiền não là hạt giống Phật, Bồ-tát nhứt thừa hiểu vô minh là trí, Bồ-tát ba thừa nhiếp phục vô minh nên cho rằng giữ hoặc độ sanh, không hợp trí. Ở nhứt thừa, trí Bất Động đủ vô số công dụng tự tại. Vô minh là gốc của phiền não. Vô minh gọi chung là tà kiến. Từ cảnh khởi thức phân biệt, thấy danh sắc, chấp trước. Không hiểu trí chơn thật là vô minh. Từ danh sắc thức có tà kiến, mọi sự phân biệt xúc thọ thủ hữu đều đủ danh sắc thức. Vô minh tăng trưởng khổ nên nói: dựng cờ kiêu mạn, vào lưới khát ái. Ái là vô sinh tạo ra sanh tử lưu chuyển. Vì vô minh, phàm phu lưu chuyển mãi. Nếu không tu định thì không thể chế phục được. Tham tiếc, ganh ghét là một loại vô minh, là nhân của cõi ác. Tham sân si cũng là vô minh tạo nghiệp sanh tử. Tức, hận là nhân của sân. Vì gió tức hận thổi lửa tâm thức. Bốn lưu: dục, hữu, vô minh, kiến là nhân lưu chuyển, tạo khổ. Khi đoạn vọng niệm, bốn lưu khô cạn, trí hiện thành dòng pháp. 12 nhân duyên đan cài dung nhiếp tạo thành sanh tử không cùng. 18 phiền não cũng có từ 12 chi này, danh sắc tà kiến là gốc 12 chi. Nếu dùng định vô tác soi chiếu thì tám vạn bốn ngàn trần lao đều là trí trong dòng pháp. Vô minh, danh sắc đối diện năm căn thành xúc thọ tường thành thủ tài. Chín duyên biết rõ cảnh danh sắc. mười pháp này là vô minh tà kiến. Tạo phiền não mê mờ là vô minh, sáu căn tiếp xúc cảnh tạo ra tà kiến. Vì không hiểu pháp duyên sanh vốn không thể tánh nên bị lưu chuyển: chạy theo vọng tình, không hiểu chơn như. Bốn hàng từ cái gọi là... tạo khổ: danh sắc đối diện sáu căn tạo ra xúc, thọ; từ thọ có ái, ái sanh thủ, thủ sanh hữu, hữu có già chết lo sầu khổ não. Trong danh có sắc, trong sắc có danh, danh sắc đủ cả thanh hương vị xúc. Từ sắc hữu biểu, vô biểu, mắt tai mũi lưỡi duyên hợp tạo thành hoặc xúc. Như Lai sống với trí nên không có xúc. Chúng sanh có xúc thọ nên có phiền não của ba cõi. Thanh văn chán sanh tử, thích Niết-bàn, Bồ-tát cõi tịnh còn phân biệt nhiễm tịnh, Bồ-tát nhứt thừa tuy dung hợp bi trí nhưng chưa tự tại. Dùng trí quán sát thì xúc trở thành công dụng của trí. Vì vậy kinh tịnh danh dạy: tiếp nhận các xúc như chứng đạt trí. Pháp vốn không sanh thì không diệt. Vì thể tánh các pháp là không sanh diệt. Vì không hiểu nên phàm phu còn vô minh. Nếu hiểu tâm cảnh trống không thì trí hiện. Dùng định huệ quán chiếu sẽ hiểu rõ. Bồ-tát đạt chơn như, thương xót chỉ dạy chúng sanh: 12 chi là nhân khởi 18 phiền não, lưu chuyển theo sanh tử, chịu mọi khổ đau. Thanh văn, Duyên giác, Bồ-tát cõi tịnh vì chán ghét nên nhiếp phục phiền não, Bồ-tát nhứt thừa biến 12 chi thành trí căn bản, phát trí sai biệt, giáo hóa chúng sanh, tu tập pháp lành, thành tựu tâm bồ đề. Sự khác nhau của mê ngộ không lo sự khác nhau của 12 chi và trí. Bồ-tát trụ thứ một sanh vào nhà Phật, đoạn trừ tà kiến nhưng chưa đoạn hết. mười hạnh mười hồi hướng đoạn trừ bằng mười pháp nhưng vẫn chưa hết. mười địa, trí tăng trưởng, tùy thuận pháp, không tùy thuận nghiệp đoạn trừ năm thứ: tiếc, ghét, tức, hận, sâu. Địa thứ tư trọn vẹn bi trí biến chúng sanh thành công dụng của trí nên không được gọi là đoạn phiền não. Địa thứ bảy đoạn trừ chấp pháp, nhưng còn hai ngu, đến quả Phật mới đoạn hết tập nhiễm 12 chi. Về thể tánh năm vị khác nhau nhưng sự đoạn trừ tập nhiễm khác nhau. Ba pháp Ba-la-mật đầu là tâm xuất thế; ba pháp tiếp đoạn trừ hoặc nghiệp của thế, xuất thế; ba pháp nữa tự tại vào đời, viên mãn bi trí. Ba-la-mật cuối là bi trí tự tại trong thế, xuất thế. Mỗi vị trong năm vị đều trải qua các giai đoạn ấy. Thứ tự tăng tiến của năm vị như đã nói ở trước.

- Đoạn tám phân thành ba phần:

1) (2,5 hàng) vì cầu trí Phật nên bố trí tất ca.

2) (10 hàng) Bồ-tát bố trí đạt 10 lợi ích (1/ Thí bằng lòng từ bi; 2/ Cầu pháp độ sanh; 3/ Cầu trí xuất thế; 4/ Tin hiểu kinh luân; 5/ Biết rõ căn tánh chúng sanh, thành tựu trí thế gian; 6/ Tu hạnh tự lợi lợi người bằng tâm hổ thẹn; 7/ Siêng năng tu tập; 8/ Thành tựu sức kiên cố; 9/ Cúng dường các đức Phật; 10/ Hành pháp Phật).

3) (2,5 hàng) thành tựu mười pháp làm thanh tịnh cõi nước.

- Đoạn chín phân thành ba phần:

1) (7,5 hàng) nhờ nguyện lực, Bồ-tát gặp Phật, cúng dường phụng sự.

2) (7 hàng) nhờ cúng Phật đại lợi ích thù thắng.

3) (4 hàng) Bồ-tát tu tập tăng tiến như việc luyện vàng.

- Đoạn 10 phân thành ba phần:

1) (14 hàng) Bồ-tát sơ địa cầu học pháp các địa và quả Phật.

2) (6,5 hàng) Bồ-tát hỏi về hành tướng của các vị như người đi buôn hỏi sự an nguy của đường đi.

3) (7,5 hàng) Bồ-tát biết rõ hành tướng các vị, chỉ dạy chúng sanh tu tập như thương gia biết rõ đường đi dắt mọi người đi buôn.

- Đoạn 11 phân thành hai phần:

1) (8 hàng) (có năm ý: 1) Quả của địa một; 2) Hộ trí chánh pháp; 3) Hành bốn nhiếp pháp; 4) Làm mọi việc đều vì tam bảo; 5) Cầu trí nhứt thiết);

2) (12 hàng) Bồ-tát xuất gia tu học, thầy cảnh giới Phật, (có tám ý: 1) Là thầy của chúng sanh; 2) Cầu nhứt thiết trí, sai biệt trí; 3) Bỏ việc khó bỏ; 4) Xuất gia siêng năng tu học; 5) Đạt trăm tam muội; 6) Gặp Phật; 7) Nhờ nguyện lực thấy Phật; 8) Nhắc lại các ý trên) gặp trăm Phật: cảnh trí Hoa tạng với vô số cõi nước đan cài dung nhiếp như ở trước đã nói.

- Đoạn 12: nhắc lại các phần trước. Người phát nguyện rộng lớn là đạt địa một, không do sự hiểu biết của ba hiền: chúng sanh chấp vào ngôn ngữ, vướng pháp tu hành nên chỉ dạy sự dung hợp của các pháp không trước sau, đủ sáu tướng. Thân chúng sanh đủ sáu tướng: mắt tai mũi lưỡi: tướng siêng; toàn thân: tướng chung; thân không thể tánh: tướng giống; công dụng của mắt tai mũi lưỡi khác nhau: tướng khác; mắt tai mũi lưỡi... tạo thành thân: tướng thành; thân không thể tánh không sanh diệt: tướng hoại; tất cả chúng sanh: tướng chung; kẻ ngu người trí: tướng siêng; đều có trí Phật: tướng giống; tùy nghiệp sai khác: tướng khác; tùy nghiệp thọ quả: tướng thành; tâm không nương tựa, nghiệp không thể tánh: tướng hoại; các đức Phật mười phương: tướng dung; thân tướng cõi nước sai khác: tướng siêng; cùng một pháp thân lý trí: tướng giống; trí tùy hạnh sai khác: tướng khác; hóa độ chúng sanh: tướng thành; không chủ thể khách thể, không tu chứng: tướng hoại; trí huệ bao hàm năm vị: tướng chung; hạnh giải tăng tiến: tướng siêng; cùng trí căn bản của Phật: tướng giống; tu trí sai biệt: tướng khác; thành tựu quả Phật, đủ hạnh Phổ Hiền: tướng thành; trí không nương tựa đủ công dụng nhưng không tạo tác: tướng hoại; các kiếp trong ba đời: tướng siêng; trí thấy ba đời trong một sát na: tướng chung; tùy nghiệp kiếp số dài ngắn: tướng khác; đoạn vọng tình, không thấy thời gian dài ngắn: tướng giống; trí không nương tựa: tướng hoại; tùy căn tánh thuyết giảng giáo pháp: tướng thành. Mọi pháp đều đủ sáu tướng, người thấy được sẽ đạt trí không ngại, không vướng chấp có không. Nếu thiếu một nghĩa thì không trọn lý trí. Đó là pháp thế gian mà địa thứ một quán sát.

Địa ly cấu có năm phần: tên; pháp môn tu; biểu pháp; sự giải thoát; nghĩa văn. Tên: Địa ly cấu: thể của pháp thân tánh giới không nhơ. Pháp môn tu: chuyên tu giới Ba-la-mật. Biểu pháp: dạ thần Phổ đức tịnh quang ở đạo tràng bồ đề, Thiện Tài đạt định tịch tịnh đi khắp mọi nơi của Bồ-tát, Dạ thần tịnh quang: trọn vẹn hạnh Phổ Hiền. Dạ thần: vào sanh tử tối tăm, phá trừ hôn ám. Thần: trí hợp chơn như. Ở đạo tràng bồ đề dùng pháp thân diệu lý làm thể của giới. Thiện Tài đạt định tánh giới cùng khắp, hạnh nguyện như pháp giới, tùy thuận hiện thân độ sanh nhưng không đắm nhiễm. Thiện tri thức địa thứ 1 là dạ thần Bà San bà Diễn Để, là thầy dạy chúng sanh phát tâm; diệu lý bồ đề là thể tánh phát tâm. Sự giải thoát: về thể tánh, ba cõi sáu nẻo đều là giải thoát, về tướng sai biệt, giới đoạn trừ phiền não cõi dục. Địa thứ ba tu tám thiền đoạn trừ phiền não hai cõi sắc, vô sắc. Địa thứ một vừa phát tâm cầu chánh pháp. Địa thứ ba tu tám thiền. Định của hai cõi trên đều là định, đoạn vọng tưởng Bồ-tát không đoạn trừ mà hiểu rõ thể tánh tịch tịnh, tùy sự dụng công sâu cạn, an trụ tịch tịnh. Thiền thứ tư không còn hơi thở, chỉ có pháp bạch tịnh, không bị ba tai, không có nghiệp của cõi dục, chỉ có nghiệp cõi sắc. Nghĩa văn có ba: ý kinh, nghĩa văn. Ý kinh có sáu đoạn:

1) (5 hàng kệ) Bồ-tát nghe pháp vui vẻ.

2) (43 hàng) bỏ ác tu pháp lành của địa thứ hai.

3) (39,5 hàng) tu mười pháp lành tối thượng.

4) (39,5 hàng) tu hạnh từ bi.

5) (31,5 hàng) nhập địa thứ hai gặp Phật.

6) (42 hàng kệ) nhắc lại các phần trước, xin nói pháp địa ba.

- Nghĩa văn: đoạn một phân thành ba phần:

1) Bồ-tát nghe pháp địa một vui vẻ;

2) Rải hoa khen ngợi;

3) Bồ-tát Giải Thoát Nguyệt xin nói pháp địa hai.

- Đoạn hai phân thành hai phần:

1) (4,5 hàng) tu mười pháp hướng đến địa hai.

2) (Còn lại) ba nghiệp của Bồ-tát tùy thuận mười tâm lành.

- Có sáu ý:

1) Biết mười pháp ác sanh vào địa ngục, súc sanh.

2) mười pháp lành sanh lên cõi lành.

3) Người hiểu mười pháp lành, sợ khổ tu chơn, đạt quả Thanh văn, ra khỏi ba cõi hữu vi, nhiếp phục phiền não của ba cõi, nhập biến dịch sanh tử, dù nhập diệt định nhưng trải qua vô số kiếp vẫn không giác ngộ.

4) Người hiểu mười pháp lành, tu pháp duyên sanh, không có từ bi, thành quả Độc giác, đạt biến dịch sanh tử, trải qua năm ngàn kiếp hồi hướng đại bồ đề.

5) Hiểu mười pháp lành, không bỏ chúng sanh, cầu trí Phật, thành hạnh Bồ-tát;

6) Tu nhứt thiết chủng trí thanh tịnh, thành tựu mười lực, bốn vô úy, là tối thượng thừa).

(23 hàng) nhân quả của mười nghiệp ác (như trong kinh).

(Còn lại) tự tu và dạy người tu mười pháp lành. Thượng thượng thập thiện: nương trí phát tâm, ba bậc thiện khác tuy thoát nghiệp ba cõi nhưng pháp không phát tâm, cầu trí Phật, nhập hạnh Phổ Hiền, là Bồ-tát của ba thừa, nguyện hạnh tuy rộng nhưng chưa trọn trí Phật, cho rằng cảnh giới Phật là ba ngàn cõi nước nên chưa viên mãn hạnh Phổ Hiền. Ba thừa quán pháp không là hạnh nghiệp năm vị, đạt lý mới đạt trí Phật, hành hạnh Phổ Hiền. Đó là quả Phật sau sáu vị, phải trải qua ba tăng kỳ kiếp. Nếu không chuyển tâm sẽ không đạt được. Trong nhứt thừa, trí Bất động của Như Lai là điều kiện phát tâm. Sự đan cài dung nhiếp như đã nói ở trước. Tác giả nói kệ: "Tất cả chúng sanh cõi kim sắc, bạch tịnh không nhơ trí không hoại; trong áo sẵn có ngọc châu sáng; vì không hiểu biết nên xin ăn; Xe báu rộng lớn ngay giữa đường; Văn Thù dắt dẫn Phổ Hiền giúp; Xe trâu trắng đẹp đủ oai lực; tích tắc đi khắp không qua lại. Xe báu như thế không chịu dùng; lại thích những xe ở ngoài cửa; không hiểu chính mình luôn sẵn có; lại cứ cho rằng ta chẳng bằng".

- Đoạn bốn phân thành mười phần: 1) (4 hàng) mười tâm từ bi, thấy chúng sanh khổ, phát tâm đưa chúng sanh đến cõi vui (thấy chúng sanh bị vô minh phiền não che lấp như đã nói ở trước)...

- Đoạn năm phân thành mười phần:

1) (3,5 hàng) nhờ nguyện lực Bồ-tát gặp Phật.

2) (2,5 hàng) cúng dường Phật pháp tăng bằng hai tâm năm việc (Phật: Tỳ-lô-giá-na; pháp: Văn Thù; tăng: Phổ Hiền).

3) (4 hàng) lãnh thọ 10 giới lành.

4) (3,5 hàng) nêu ví dụ;

5) (2,5 hàng) hạnh của Bồ-tát này.

6) (6,5 hàng) lãnh thọ chức vị.

7) (2,5 hàng) Bồ-tát biết đạo đức thù thắng.

8) (4,5 hàng) Bồ-tát xuất gia tu học đạt ngàn tam muội, gặp vô số Phật;

9) (Từ dùng nguyện... không thể đến được) nhờ nguyện lực, Bồ-tát gặp Phật hơn sức quả báo.

10) (Còn lại) Bồ-tát kim cang Tạng nói kệ.

- Đoạn sáu phân thành năm phần:

1) (30 hàng kệ) nhắc lại mười phần trên.

2) (4 hàng) đại chúng nghe pháp cúng dường.

3) (3 hàng) Bồ-tát nghe pháp địa hai, xin nói pháp địa ba.

4) (3 hàng) các Bồ-tát cùng thỉnh.

5) (Còn lại) Bồ-tát Giải Thoát Nguyệt thỉnh Bồ-tát kim cang Tạng nói pháp địa ba.

Nhứt thiết chủng: như trước. Địa Pháp Quang: cũng có năm phần như trước: Tên: địa pháp Quang: tu tập hiểu rõ tám thiền của cõi sắc vô sắc, đối trị tướng thức, dùng thiền thế gian thấy rõ hoặc chướng của ba cõi, trí huệ sáng suốt. Hai địa trước hiểu rõ sự trói buộc của cõi dục: người tu tập đối trị phiền não cõi dục không tu tám thiền của cõi sắc vô sắc thì còn chướng hoặc hai cõi không phải là địa pháp quan. Địa này tu tập nhẫn Ba-la-mật, đoạn trừ hết nghiệp chướng co cõi, đạt thuận vô sanh nhẫn. Trụ thứ một đạt trí huệ, sanh vào nhà Phật, mười trụ, mười hạnh, mười hồi hướng đều đạt vô sanh nhẫn. Về sự tu tập, ba hiền dùng trí Phật nhiếp phục truyền não là phục nhẫn; ba địa đầu là thuận vô sanh nhẫn, ba địa tiếp đoạn hết nghiệp chướng ba cõi mới đạt vô sanh nhẫn, ba địa tiếp đạt vô công tịch diệt nhẫn. Địa 10 đủ bi trí như Phật. Ở đây, Thiện Tài gặp Dạ thần kiến hỷ mục oán chúng sanh, cách đạo tràng bồ đề không xa, Dạ thần ngồi tòa liên hoa tạng sư tử, Thiện Tài đạt giải thoát đại thế lực Phổ Hỷ Tràng. Địa một mới vào vị, mới phát tâm; địa hai giới thể là thể của bồ đề; địa ba từ lý bồ đề, tu hạnh nhẫn nên cách đạo tràng bồ đề không xa. Hỷ mục oán chúng sanh: hành hạnh từ bi bằng nhẫn. Giải thoát đại thế lực Phổ Hỷ Tràng: đoạn trừ phiền não hình người, tự tại trước mọi pháp, đạt pháp lạc ngay trong cảnh thuận nghịch. Địa này giải thoát ba cõi. Hai địa trước đối trị phiền não cõi dục; địa này đối trị phiền não hai cõi trên, tu tám thiền đoạn chướng hoặc của ba cõi; địa bốn tu 37 phẩm trợ đạo; địa năm quán mười đế; địa sáu quán 12 duyên, học trí huệ thế gian trong xuất thế. Nghĩa văn có hai: ý kinh, nghĩa văn. Ý kinh có bảy đoạn:

1) (5 hàng) từ địa hai phát khởi mười tâm tu pháp địa ba.

2) (52,5 hàng) Bồ-tát địa 3 quán sát pháp hữu vi, phát tâm bi cứu chúng sanh, trí trọng pháp, người, có thể vào hầm lửa để được nghe pháp.

3) (10,5 hàng) Bồ-tát tu 8 thiền tùy thuận pháp tánh, không chấp trước.

4) (2 hàng) tu bốn tâm rộng lớn.

5) (33 hàng) nhờ tu thiền sáu căn thanh tịnh.

6) (30 hàng) thấy Phật và được thọ chức.

7) (Còn lại) nói kệ. Đoạn một như kinh.

Đoạn hai phân thành năm phần:

1) (19 hàng) quán sự khổ, vô thường của pháp hữu vi, phát mười tâm thương xót chúng sanh.

2) (7,5 hàng) Bồ-tát nghĩ cách độ sanh để chúng sanh được pháp lạc.

3) (5 hàng) Bồ-tát biết cõi nước an trụ chúng sanh.

4) (19 hàng) vì độ sanh, Bồ-tát siêng năng cầu pháp thân, nhảy vào lửa mà không thấy khổ.

5) (2 hàng) quyết tâm tu tập, không phải chỉ nói suông.

TÂN HOA NGHIÊM KINH LUẬN

QUYỂN 25

Nghĩa văn: dùng trí giải thoát không chướng ngại độ chúng sanh đạt Niết-bàn quán đúng pháp, đủ trí huệ phương tiện huyền xảo đều từ công dụng của trí căn bản. Tu hành: tu định phương tiện ngày đêm siêng năng nghe chánh pháp. Thích pháp: đạt trí, không lo buồn. Lạc pháp: không sanh tử. Y pháp: nương tựa trí Như Lai. Tùy pháp: tùy thuận giải pháp đúng. Giải pháp: hiểu nghĩa đệ nhứt; thuận pháp: thuận chánh trí. Đáo pháp: đạt Niết-bàn vào sanh tử độ sanh, đưa chúng sanh đến Niết- bàn. Nghe một bài kệ được vô số báu vật trong ba ngàn cõi và làm vua chuyển luân: pháp thế gian không thoát khỏi sanh tử. Đoạn ba phân thành chín phần:

1) (1,5 hàng) trụ thiền thứ nhứt.

2) (1 hàng) trụ thiền thứ hai.

3) (2 hàng) trụ thiền thứ ba.

4) (1 hàng) trụ thiền thứ tư.

5) (1 hàng) định không xứ.

6) (1 hàng) định thức xứ.

7) (1 hàng) định vô sở hữu xứ.

8) (1 hàng) định phi hữu tử.

9) (Còn lại) tâm nương định (thể định của pháp giới).

Địa này thoát khỏi ba cõi, nhập định thể không tạo tác của pháp giới. Tuy tu bốn thiền nhưng tùy thuận pháp tánh không nương tựa, đoạn trừ tập nhiễm của ba cõi, trí sáng hiển hiện như việc luyện vàng. Tùy trí thể pháp thân vốn không tăng giảm. Bồ-tát huyền giáo đạt tám thiền, vượt khổ ba cõi sanh về cõi tịnh. Người hành hạnh từ bi lại là giữ hoặc độ sanh. Thinh văn la hán đạt tám thiền, tu định thứ chín, dùng trí không để hủy thân. Bồ-tát nhứt thừa tu tập tám thiền biết rõ pháp thế gian không thể tánh, thành tựu diệu dụng của nhứt thiết trí, hiểu rõ thể của ba cõi, tự tại không sanh diệt, phát khởi trí sáng, biết pháp thế gian. Địa một tu thí Ba-la-mật an trụ thế gian. Địa hai tu giới Ba-la-mật làm thanh tịnh thế gian. Địa ba tu tám định vượt khỏi thế gian. Địa 4, 5, 6 tu trí thế gian ngay trong xuất thế, địa 7, 8, 9 vào thế gian thành tựu bi trí. Địa mười trọn vẹn bi trí thành Phật. Về lý trí không có thứ lớp về sự tu tập đoạn hoặc đạt trí có sự thành thực chưa thành thục sâu cạn khác nhau. Đoạn bốn: tu bốn tâm rộng lớn. Đoạn năm tu thành sáu phần:

1) (6 hàng) thần thông.

2) (2 hàng) thiên nhĩ thông.

3) (7 hàng) tha tâm thông.

4) (8 hàng) túc mạng thông.

5) (7,5 hàng) thiên nhẫn thông.

Bồ-tát đạt năm thông chưa trọn vẹn bi trí như bổn nguyện đủ hạnh Phổ Hiền, khác với Bồ-tát cõi tịnh và nhị thừa không chúng lậu tận thông vì tự tại vào sanh tử (như việc đạt sáu thông nhưng chưa hết lậu hoặc trong kinh Tịnh Lộ).

6) (2 hàng) thọ sanh không bằng sức định.

- Đoạn sáu phân thành sáu phần:

1) (6,5 hàng) Bồ-tát gặp Phật, nghe pháp cúng dường.

2) (4,5 hàng) quán pháp, thoát khỏi sự trói buột.

3) (3 hàng) dùng việc luyện vàng để ví Bồ-tát đạt trí sáng.

4) (3 hàng) 13 tâm thanh tịnh sáng suốt.

5) (1,5 hàng) pháp tu của vị này.

6) (10,5 hàng) Bồ-tát lãnh thọ quả vị, nương định gặp Phật. Đoạn bảy như kinh.

Địa Diệm huệ cũng có năm phần: tân: địa Diệm huệ: địa trước tu tám thiền đạt trí vượt khỏi ba cõi. Địa này tu 37 phẩm trợ đạo, quán sát rõ về thân thọ tâm pháp. Địa trước nhờ định phát huệ địa này nhờ quán 37 phẩm trợ đạo, trí không nương tựa càng hiện sáng. Địa này tu tinh tấn Ba-la-mật. Biểu pháp: Thiện Tài gặp Dạ thần: phổ cứu nhứt thiết chúng sanh diệu đức đạt giải thoát: hiện khắp thế gian, độ thoát chúng sanh. Dạ thần này ở trong hội chúng như Dạ thần trước. Địa hai, tánh giới không tạo tác là thể bồ đề, nhẫn tinh tấn Ba-la-mật là hạnh bồ đề, là hạnh của muôn hạnh, 37 phẩm trợ đạo là hạnh bồ đề. Vị này dùng thể bồ đề quán thân thọ tâm pháp, thành tựu trí thế gian Dạ thần phổ cứu... 37 phẩm trợ đạo là phương tiện độ sanh của các đức Phật ba đời, là phương tiện để các đức Phật đạt trí cứu cánh, tăng trưởng trí huệ. Diệu đức: 37 phẩm trợ đạo hiển hiện trí vi diệu của mình người. Ba địa trước tu giới định nhẫn đạt tâm xuất thế. Địa này dùng 37 phẩm trợ đạo hiện rõ trí huệ. Giải thoát hiện khắp thế gian... 37 phẩm trợ đạo là pháp tu của ba thừa, một thừa. Địa này đạt giải thoát: hiểu rõ ba cõi có cùng một tướng. Về tướng riêng, Bồ-tát đạt trí huệ bằng 37 phẩm trợ đạo, đối trị tập nhiễm, vượt khỏi ba cõi của địa ba. (Việc trừ phiền não như các địa đã nói). Nghĩa văn có hai: ý kinh, nghĩa văn. Ý kinh: Bảy đoạn:

1) (12 hàng kệ) đại chúng nghe pháp vui vẻ, xin thuyết pháp địa sau.

2) (6,5 hàng) tu mười pháp nhập địa bốn.

3) (37,5 hàng) tu 37 phẩm trợ đạo.

4) (5,5 hàng) đối trị thân kiến.

5) (15 hàng) nhờ trí đạt lợi ích nhu hòa.

6) (30 hàng) gặp Phật.

7) (53 hàng kệ) nhắc lại pháp trước.

- Đoạn một phân thành hai phần:

1) (8 hàng) nghe pháp địa ba, đại chúng vui vẻ cúng dường.

2) (Còn lại) đại chúng thỉnh thuyết pháp địa bốn (rõ như trong kinh).

- Đoạn hai phân thành hai phần:

1) (2,5 hàng) tu mười pháp nhập địa lớn.

2) (Còn lại) tên mười pháp tu mười pháp hiểu rõ thế xuất thế giống nhau.

- Đoạn ba phân thành chín phần:

1) (1,5 hàng) sanh vào nhà Phật bằng mười trí (sự giống khác của các vị rõ như trước).

2) (4,5 hàng) đạt trí huệ của địa này bằng mười pháp (tam bảo ở phần này khác với tam bảo ở thế gian. Phật: quán pháp tánh không tánh của ba cõi; pháp: hiểu rõ sáu tướng của ba cõi; tăng: tự tu và độ chúng sanh đạt chơn như pháp lạc quán sự thành hoại của thế gian do nghiệp sanh diệt, pháp giới không thành hoại. Quán sanh tử Niết-bàn: sanh tử Niết-bàn không thể tánh. Quán cõi nước chúng sanh do nghiệp: xưa nay không có. Quán quá khứ vị lai không sở hữu ba đời vốn không bình thường).

3) (6 hàng) quán thân thọ tam pháp quán thuận: nội thân (lục phủ ngũ tạng) không ngã. Cần dũng: siêng năng quán sát. Niệm tu: không quên; từ tham ưu thế gian: quán nội thân không ngã, đoạn từ tham dục phiền não. Thuận quán ngoại thân (da gân răng móng) không ngã, do vọng nghiệt sanh, không thật. Thể tánh của nghiệp không: người trí kẻ ngu đều không ngã, động tịnh tùy trí, trong ngoài không nương tựa, siêng năng ghi nhớ, từ năm lợi sử. Thuận quán nội thân ngoại thân đều không ngã như hư không không nắm bắt được. Thọ, tâm, pháp cũng thế.

4) (8,5 hàng) tu bốn chánh cần: dục định đoạn hành: chánh quán bốn niệm xứ (có giác quán) đoạn năm lợi sử và sắc thọ tưởng hành thức, đoạn trừ hoặc chướng của ba cõi. Thành tựu thần túc: thần túc của như thiên cõi dục là quả của mười thiện bậc hạ. Vị này đạt thần túc bằng một phần trí pháp tánh nên vượt hơn ba thừa, hai thừa, ba cõi. Quán lạnh bằng lý trí thành tựu trí sai biệt, trọn vẹn hạnh nguyện từ bi. Y chỉ yểm: không chấp pháp ác thế gian. Y chỉ ly: tánh không đắm trước. Y chỉ diệt: diệt các pháp ác. Hồi hướng ư xả: đạt nơi không nương tựa, bỏ đúng sai, đạt trí siêng năng tu hành cứu hộ chúng sanh. Cần định, tâm định, quán định cũng như trước.

5) (2,5 hàng) tu năm căn: các pháp y chỉ yểm... thể đối trị. (Rõ như trong kinh).

6) (2,5 hàng) tu năm lực: cũng như trên.

7) (3,5 hàng) tu bảy giác phần (như trên). Phân biệt đúng sai: trạch giác phần luôn tự lợi lợi người: tinh tấn giác phần; đạt pháp lạc, chúng sanh cần gì vui vẻ đáp ứng: hỷ giác phần; vui với pháp lạc, không lo khổ: ỷ giác phần; quán trong ngoài bằng trí, không chạy theo cảnh: định giác phần; đoạn trừ thân biến kiến mình người, thấy thân thọ tâm pháp đều không chỗ tựa: sẽ giác phần; không phân biệt tâm cảnh, sống bằng trí: niệm giác phần.

8) (3 hàng) tám chánh đạo: biến tám tà đạo thành tám chánh đạo.

9) (5,5 hàng) quán mười pháp, không bỏ chúng sanh (rõ như trong kinh) bốn vô úy, 18 pháp phất cộng, tướng tốt, cõi Hoa Tạng, âm thinh như đã nói ở các phần trước.

- Đoạn bốn phân thành hai phần:

1) (3 hàng) dùng bốn niệm xứ đối trị thân kiến....

2) (Còn lại) biết sự khen chê về nghiệp của Như Lai chúng sanh tạo nghiệp lưu chuyển sanh tử, bị Phật chê trách tự quán nghiệp, dùng phương tiện vào sanh tử độ sanh, thuận đạo Bồ-tát được Phật khen ngợi.

- Đoạn năm phân thành bốn phần:

1) (4,5 hàng) Bồ-tát tu tập đạt mười lợi ích.

2) (2 hàng) hiểu ý của người thuyết giảng vô chu lâm hạnh. Không bị vô minh che lấp.

3) (5,5 hàng) đạt mười tinh tấn tạo sự kiên cố của địa này và sự tương hợp của địa sau.

4) (3 hàng) tâm thanh tịnh được Phật ủng hộ.

- Đoạn sáu phân thành tám phần:

1) (4 hàng) nhờ nguyện lực Bồ-tát gặp Phật cúng dường.

2) (4 hàng) gặp Phật phụng sự, tăng trưởng trí.

3) (6 hàng) dụ luyện vàng.

4) (2,5 hàng) hạnh của vị này.

5) (4 hàng) Bồ-tát lãnh thọ chức vị.

6) (2 hàng) Bồ-tát chỉ dạy chúng sanh.

7) (3 hàng) từ nghiệp báo Bồ-tát nhập định, thấy thần lực Phật.

8) (2 hàng) nhờ nguyện lực gặp Phật.

- Đoạn bảy phân thành hai phần:

1) (2 hàng kệ) Bồ-tát thanh tịnh pháp địa ba nhập địa bốn.

2) (Còn lại) nhắc lại pháp trên. 62 kiến có trong thân kiến nguyên quán thân thọ tam pháp vô ngã, đạt sự hiểu biết như Phật, sanh vào nhà Phật (62 kiến như ở trước đã nói).

Địa nan thắng: cũng có năm phần: tên: địa nang thắng: từ thiền Ba-la-mật tu bốn tâm rộng lớn, thông đạt pháp thế gian, các địa trước không sánh bằng. Địa này tu thiền ba, bốn mặt. Biểu pháp: cách nơi này không xa có Dạ thần tên Tịch Tịnh âm hảo, ngồi tòa sen báu, Thiện Tài đạt giải thoát niệm xuất sanh quản đại hỷ trang nghiêm. Không xa: từ thể bồ đề thành thiền Ba-la-mật. Tịch tịnh âm hải: thiền: tịch tịnh; âm hải: định phát huệ. Ngồi tòa sen báu: không nhiễm, hành hạnh bằng thiền không tạo tác. Giải thoát niệm niệm... Thể của thiền không tạo tác là pháp giới ở trong sanh tử hành mọi hạnh, vui vẻ không lo khổ, trang nghiêm định huệ, không chấp tịnh loạn. Nan thắng: dùng thể định biết rõ pháp thế gian không định loạn vượt khỏi hoặc chướng ba cõi nhưng không chứng Niết-bàn, biết ba cõi Niết-bàn không hư hoại bằng trí không nương tựa. Tên dạ thần, pháp tòa đều biểu hiện thể tánh không tạo tác, không nương tựa của thiền Bồ-tát. Từ thiền hành mọi hạnh. Thiện Tài hỏi; tu hạnh gì phải thoát, về cảnh giới nào, dùng phương tiện gì, quán pháp gì; dạ thần đáp: ta phát khởi tâm thanh tịnh bình đẳng vui vẻ, đoạn cấu nhiễm thế gian, nương tâm không thoái chuyển... nghĩa là với người tham dục, Bồ-tát dạy ta định tịch tịnh; Với người tham hai cõi trên Bồ-tát dạy nhập pháp tánh thiền, đạt công dụng độ sanh bằng trí, không riêng tưởng pháp lạc. Dạ Thần ngồi tòa sen, vô số dạ thần bao quanh: pháp tánh rộng lớn cùng khắp, về tướng chung, địa này cũng thoát khỏi ba cõi, nhưng về tướng không, từ thiền Ba-la-mật đạt giải thoát hai cõi trên đối trị hoặc chướng vi tế của hai cõi ấy. Vì thế trong pháp nhứt thừa, trí văn bằng là pháp tiến tu, trí không tạo tác là thể của thiền, vượt trên định hai cõi, đạt thiền không tạo tác, đủ công dụng hợp pháp giới. Nghĩa văn có hai: ý kinh, nghĩa văn, ý kinh: 14 đoạn:

1) (19 hàng kệ) nghe pháp địa bốn, đại chúng vui vẻ cúng dường, xin thuyết pháp địa sau.

2) (10 hàng) tu mười tâm bình đẳng nhập địa năm.

3) (6 hàng) an trụ địa năm bằng 12 pháp.

4) (14,5 hàng) biết rõ mười đế.

5) (2 hàng) thường yêu chúng sanh.

6) (6,5 hàng) dùng trí quán chúng sanh, tùy thuận độ thoát.

7) (8 hàng) Bồ-tát biết chúng sanh vì ngu si nên khổ đau trôi nổi.

8) (5,5 hàng) biết chúng sanh khổ đau, dùng sức mình chở dạy để chúng sanh đạt mười lực Như Lai.

9) (5,5 hàng) dùng trí huệ quán sát chúng sanh có căn lành, dạy chúng sanh đạt Niết-bàn.

10) (17 hàng) biết rõ các pháp.

11) (8,5 hàng) độ sanh bằng bốn nhiếp pháp và cầu pháp thù thắng.

12) (11,5 hàng) đủ tài nghệ thiện xảo thế gian để độ sanh.

13) (32,5 hàng) gặp Phật, lãnh thọ chức vị.

14) (44 hàng kệ) nhắc lại pháp trên.

- Đoạn một phân thành hai phần:

1) (17 hàng kệ) đại chúng nghe pháp vui vẻ cúng dường.

2) (Còn lại) Bồ-tát Giải Thoát Nguyệt vì đại chúng thỉnh thuyết địa năm.

Đoạn hai như kinh (địa này đoạn nghi của kiến đạo. Địa sáu đạt trí thế gian ngay trong xuất thế gian, ác độc không xâm nhập được, tất cả tà vạy đều thành trí huệ... các địa khác như đã nói ở trước).

- Đoạn ba như kinh. Đoạn bốn phân thành hai phần:

1) (6 hàng) biết rõ mười đế.

2) (Còn lại) hiểu nguyên nhân của các đế. (mười đế ở đây khác ba thừa).

Đoạn năm như kinh. Đoạn sáu: quán các đế không tướng, đạt trí không ngã nhơn, không bỏ chúng sanh, hiểu rõ chúng sanh do duyên sanh, thể tánh của duyên là không (như kinh). Đoạn 7, 8, 9, 10 như kinh. Đoạn 11 phân thành hai phần:

1) (6,5 hàng) độ sanh bằng mười pháp (như kinh).

2) (Còn lại) luôn giáo hóa chúng sanh.

- Đoạn 12 như kinh: ấn tỷ ấn chú: như vua dùng ngọc là tỷ, dùng đồng sắt gỗ làm ấn. Đoạn 13 phần thành 11 phần:

1) Nhờ nguyện lực gặp Phật.

2) Cùng dường.

3) Cung kính nghe pháp, tùy khả năng tu tập.

4) Xuất gia nghe pháp lãnh thọ.

5) Tu tập các pháp lành.

6) Đạt trí sáng như luyện vàng.

7) Các địa trước không sánh bằng.

8) Làm vua cõi đâu sắc.

9) Nhập ngàn sức định, hiện ngàn ức thân, gặp ngàn ức Phật.

10) Nhờ nguyện lực.

11) Kim Cang Tạng nói kệ.

Đoạn 14 như kinh. Địa này dùng thể thiền định đối trị chướng ngại tịnh loạn của ba cõi, đạt lý không ra khỏi không chìm đắm ba cõi của thiền, không thích chán, tự tại, dùng định làm công năng vi diệu để vào đời.

Địa Hiện Tiền cũng có năm phần: tên; Hiện tiền: hiển hiện trí thế xuất thế, quán sát sâu 12 duyên, đạt mười định. Địa này chuyên tu Bát- nhã Ba-la-mật. Biểu pháp: Thiện Tài gặp Dạ thần Thủ hộ nhứt thiết thành tăng trưởng oai lực ở đạo tràng bồ đề, ngồi tòa sư tử báu, vô số Dạ thần bao quanh, hiện vô số thân độ sanh, đạt giải thoát Thậm thâm tự tại diệu âm. Thủ hộ... kinh dạy: "Thiện nam tử! Ta ở trong sanh tử vô minh của chúng sanh mà giác ngộ, mong chúng sanh bỏ thành ba cõi, trụ thành nhứt thiết trí. Ở đạo tràng bồ đề: hành hạnh bằng thể bồ đề. Ngồi tòa sư tử báu: thể tòa là trí sai biệt, hạnh quả tương xứng. Vô số dạ thần bao quanh: hạnh rộng lớn. Hiện vô số thân: tùy chúng sanh hiện thân độ thoát. Đạt giải thoát thậm thâm... với trí tự tại, Bồ-tát nêu giáo hạnh để chúng sanh tu tập đúng. Địa này cũng giải thoát ba cõi, trí tự tại, phân biệt rõ tịnh nhiễm, tùy thuận vô sanh nhẫn, dùng trí huệ xuất thế nhập trí huệ thế gian, tùy thuận thế gian nhưng không hoại pháp vô sanh. Địa bảy bắt đầu tu tập, địa 10 viên mãn bi trí. Về vô sanh, mười trụ cũng đạt, về sự viên mãn tất cả giống nhau tuy vô số kiếp tu tập trong thế gian nhưng hiểu rõ sáu tướng. Nếu thấy có sự hơn thua thì trái với bản thể. Vì lý sự là một, đủ sáu tướng. Nghĩa văn có hai: ý kinh, nghĩa văn. Ý kinh có chín đoạn:

1) (18 hàng) (phân thành hai phần: 1) (17 hàng) đại chúng nghe pháp vui mừng cúng dường; 2) Giải Thoát Nguyệt thỉnh thuyết pháp địa sau).

2) (9 hàng) tu mười pháp bình đẳng hướng đến địa sáu.

3) Quán thuận nghịch về 12 duyên.

4) (7,5 hàng) quán 12 duyên không thể tánh, đạt giải thoát không.

5) (10,5 hàng) quán 12 duyên, tu hạnh từ bi.

6) (6,5 hàng) đạt 10 tam muội không, vô tướng, vô nguyện.

7) (9,5 hàng) tu tập tâm kiên cố, nhập trí Phật.

8) (27.5 hàng) gặp Phật.

9) (44 hàng kệ) nhắc lại pháp tên.

- Đoạn ba phân thành mười phần:

1) (14.5 hàng ) quán sát sự thọ sanh nơi thế gian đều do chấp ngã, đoạn ngã thì không sanh. Vì có ngã nên thấy có không, tạo vô số nghiệp ác Tà đạo: 95 ngoại đạo; Tội hành; ba cõi ác; phước hành; trời người; Bất động hành: Tám thiền của sắc vô sắc, ba quả tiểu thừa còn phần đoạn sanh tử, quả thứ bốn và Bồ-tát cõi tịnh còn biến dịch sanh tử. Tích tập tăng tưởng: Ba cõi ác tích tập nghiệp ác. Cõi dục tích tập nghiệp thiện hữu vi, các cõi trên tu tám thiền hữu lậu; Thanh văn Duyên giác Bồ-tát cõi tịnh tích tập nghiệp thanh tịnh, thành tựu thân biến dịch sanh tử; Bồ-tát nhất thừa tích tập tăng trưởng bi trí của Phật. Tuy cùng là 12 duyên như sự quán sát khác nhau. Với phàm phu, 12 duyên tạo nghiệp ác; với nhị thừa, 12 duyên trống không, không thể tránh đều phục phiền não hiện hành, đạt vô lậu hữu vi. Bồ-tát cõi tịnh tu bốn đế, 12 duyên, sáu Ba-la-mật sanh về cõi tịnh. Bồ-tát nhứt thừa từ trí Phật tu mười Ba- la-mật, 37 phẩm trợ đạo, thành tựu nhứt thiết chân nhất thiết trí trí, rộng lớn như pháp giới, cứu cánh như hư không, viên mãn bi trí Phật, thành tựu trí pháp giới tánh không, dùng biển sanh tử làm đạo tràng, đạt vô số cõi Phật, cõi chúng sanh vào một lỗ chân lông. Pháp duyên sanh vốn không thể tránh, chúng sanh chấp trước, Thánh hiền than trách, chúng sanh trôi mãi trong sanh tử vẫn không hay biết, nhọc công các Bồ-tát. Vì thế các ngài tùy thuận lý tánh, đoạn trừ kiêu ngạo, biểu nghiệp thức, dùng trí mở ba cõi, tùy thuận chúng sanh, hiện thân độ thoát nhưng không chìm đắm trong sanh tử. Kinh dạy: gieo hạt giống tâm trong các hạnh, hạt giống thức trong ruộng nghiệt là hữu thủ, hủ lậu. Có 7 lậu: kiến; các căn; vọng; ác; thân cận; ái; niệm, tạo đời sau (như kinh) vô minh che lấp: che lấp trí căn bản, chạy theo cảnh mê mờ nên khổ, giác ngộ thì không khổ, hiểu rõ mọi thứ điều không. Có khổ đau mới cầu pháp giải thoát. Nếu không khổ thì không tinh lời Phật.

TÂN HOA NGHIÊM KINH LUẬN

QUYỂN 26

Phát tâm có hai: một vì khổ mãi nên chán khổ, tu tập đạt quả ba thừa, một thừa, hiểu trí Phật: Hai các bậc tiên giác dạy biết khổ nên phát tâm. Về cách này thường sinh chấp thường. Nếu có các đức Phật từ xưa chỉ dạy thì thể tánh các đức Phật là chơn, không tùy vọng, không thể học theo, chơn là thường không tùy thuận sanh tử. Sanh tử là sinh tử là sanh tử mãi, Phật vĩnh viễn là Phật. Nếu chúng sanh là sanh tử thì sanh tử cũng thường tồn, không thể thành chơn. Tất cả không ngoài chấp thường đoạn. Chúng sanh sanh tử vốn không tánh, không thật. Các đức Phật cũng thế. Niết-bàn bồ đề là không. Chúng sanh lầm cho các đức Phật có bồ đề Niết-bàn. Biết rõ như thế là phát tâm, là Phật, là thấy đạo khai ngô chúng sanh. Hiểu rõ vô minh vốn không, chư Phật cũng không, là giác. Từ trí không nương tựa tùy thuận chúng sanh, hiện thân độ thoát từ bi. Vì thế không có chứng đắc, chán thích, lấy bỏ, xưa nay, thật giả. Người phát tâm bồ đề không sợ bị vô minh che lấp. Mạn có tám: mạn, đại mạn, mạn mạn, tăng thượng mạn, bất như mãn, tà mạn mạn, ngã mạn. Kiến võng tăng trưởng: Năm kiến, 62 kiến. Sanh mầm danh sắc: từ kiến khởi tham danh sắc, danh sắc tăng trưởng thành năm căn. Năm căn đối diện danh sắc thành xúc, xúc sanh thọ. Thân xúc có 12: rít trơn, nặng nhẹ, lạnh nóng, đói khát, cứng nước, nóng động; nhãn xúc có 25: xanh vàng đỏ trắng dài ngắn vuông tròn cao thấp chính không chính, tối sáng, mây khói bụi thô tế, nhĩ xúc có 11: vừa ý, không vừa ý, câu tương vi nhân, thọ đại chủng nhân, bất thọ đại chủng nhân, câu đại chủng, thế sở cộng thành, sở dẫn, biến kế sỡ chấp, Thánh ngôn sở nhiếp, phi Thánh ngôn sở nhiếp tỷ xúc có sáu: tốt, xấu, bình đẳng, hòa hợp, câu sinh, biến dị; vị xúc có 12: đắng, chua, cay, ngọt, mặn, nhạt, vừa ý, không vừa ý, câu tương vi, hòa hợp, câu sinh, biến dị. Đó là 66 ý pháp. Năm căn chấp thủ có thọ, thọ không xả là ái, ái tăng trưởng là thủ... 12 duyên như trước.

2) (10,5 hàng) Bồ-tát nghĩ đến chúng sanh. Không hiểu đệ nhứt nghĩa đế là vô minh; tạo nghiệp là chỗ dựa của hành; tâm ban đầu là thức. Từ vô minh tạo vọng nghiệp có y báo... 12 duyên.

3) (7,5 hàng) ba cõi, 12 duyên đều từ một tâm.

4) (15,5 hàng) vô minh... 12 chi đều có hai: do vô minh chúng sanh không hiểu trí không tạo tác và tánh pháp giới, do vô minh có hành. Hành... cũng có hai như trước đã nói.

5) (4,5 hàng) (phân thành hai phần: 1) (2 hàng) 12 duyên có từ có từ việc không hiểu trí căn bản; 2) (Còn lại) 12 chi kết hợp với ba đời thành vô số phiền não).

6) (3,5 hàng) vô minh, ái, thủ: phiền não, hành, hữu: nghiệp như trước.

7) (2,5 hàng) vô minh là điều kiện có hành... như trước;

8) (2,5 hàng) 12 chi tạo ba khổ;

9) (5 hàng) sự sanh khởi đoạn diệt của 12 chi;

10) (4,5 hàng) quán 12 duyên theo hai cách thuận nghịch.

Đoạn bốn: Ba giải thoát: quán 12 duyên không, đạt giải thoát không; quán không có pháp chứng đắc đạt giải thoát vô tướng; độ sanh bằng lòng bi không mong cầu, đạt giải thoát vô nguyện.

Đoạn năm phân thành hai phần:

1) (5,5 hàng) quán pháp hữu vi đều vô thường đáng chán, tạo phước thiện độ sanh.

2) (Còn lại) pháp pháp hữu vi không tự tánh, tu tâm bi, đạt Bát- nhã Ba-la-mật chưa trọn pháp bồ đề: địa sáu đạt ba giải thoát nhưng chưa tự tại vào đời độ sanh bằng hạnh Phổ Hiền. Các pháp hữu vi đủ duyên khởi: vọng tình thấy các pháp vô thường thay đổi; người đạt lý thấy các pháp không tự tánh, tâm sanh là pháp sanh, có nhân có lưu chuyển, không nhân không lưu chuyển; có vô minh có hành, không vô minh không hành. Người trí thấy các pháp không, vô thường thay đổi. Các pháp hữu vi đủ tội lỗi: từ tình thức có sanh già bệnh chết; từ trí bi hành hạnh Phổ Hiền đạt Bát-nhã Ba-la-mật: đạt trí huệ nhứt thừa, trí Phật, trí cứu cánh không tạo tác nhưng đủ công dụng, tùy vật lợi sanh nhưng không chấp, không suy xét nhưng cảm ứng. Chưa trọn pháp bồ đề; địa mười một mới trọn vẹn tùy hạnh bồ đề.

Đoạn sáu tam muội tự tánh không: không do tu, xứng lý hiển hiện. Tam muội: chánh định. Tam: chánh, phàm làm việc gì suy xét ba lần là đúng. Muội: không hình thức (về quẻ của nó như trước đã nói). Định phát sanh trí huệ, là cửa ngỏ vào đạo kẻ sơ học nương định phát trí. Năm uẩn định, trí sáng hiển hiện, chữ chánh gồm chữ nhứt và chữ chỉ: dừng tâm chuyên nhứt. Tam muội đệ nhứt nghĩa không: vượt trên pháp hữu vi vô thường định của hai cõi trên, định của thanh văn duyên giác Bồ-tát cõi tịnh, mọi vật đều từ tánh không. Tam muội đại không: vượt trên định thức không của thế gian, vô tác không của ba thừa đạt ý sanh thân. Tam muội hợp không: hòa hợp Thánh phàm mười phương. Tam muội khởi không: tịnh dụng tự tại. Tam muội như thật bất phân biệt không: không hình thức, hiện thân độ sanh. Tam muội bất xả ly không: đoạn trừ ác nghiệp. Tam muội ly bất ly không: vào đời không nhiễm.

Đoạn bảy phân thành ba phần:

1) (3,5 hàng) tu mười tâm rộng lớn.

2) (4 hàng) tùy thuận trí Phật, không sợ pháp ngoại đạo, đạt vị Phật.

3) (2,5 hàng) đạt tùy thuận nhẫn. Không sợ pháp ngoại đạo: pháp của trời người ba thừa ngoại đạo, nhập vị Phật: từ trí căn bản đạt trí sai biệt; ly nhị thừa đạo: nhị thừa đoạn phiền não chứng không; Bồ-tát biến phiền não thành trí: người đạt trí Phật, phiền não không khuấy nhiễu. Phiền não ma: nhân sanh tử, ấm ma, tử ma: quả sanh tử, thiên ma: duyên sanh tử. Trụ trí Bồ-tát: trí sai biệt tùy thuận thế gian. Bồ-tát này đạt Bát-nhã Ba-la-mật, hạnh tăng trưởng: quán 12 duyên đạt trí xuất thế ngay trong thế gian, lợi thuận nhẫn: nhẫn thứ ba trong năm nhẫn, nhẫn thứ hai trong mười nhẫn. Theo ba thừa, năm nhẫn: phục, tín, thuận, vô sanh, tịch diệt. Ba hiền đạt phục nhẫn; địa năm đạt tín nhẫn; địa sáu đạt thuận nhẫn; địa tám đạt vô sanh nhẫn; địa 10 đạt tịch diệt nhẫn.

Đoạn tám phân thành sáu phần:

1) (9 hàng) nhờ nguyện lực, Bồ-tát gặp Phật, cúng dường.

2) (6 hàng) nêu ví dụ chỉ rõ pháp.

3) (2.5 hàng) pháp tu của Bồ-tát.

4) (6 hàng) Bồ-tát lãnh thọ chức vị, giáo hóa chúng sanh.

5) (4 hàng) Bồ-tát dùng định gặp Phật.

6) (44 hàng kệ) nhắc lại pháp trên. Bồ-tát này hiểu rõ pháp duyên sanh, thành tựu trí thế gian xuất thế gian.

Địa viễn hành cũng có năm phần: tên: viễn hành: tu phương tiện Ba-la-mật, từ định tam không hiện trí không tạo tác, vào đời độ sanh. Địa này chuyên tu phương tiện Ba-la-mật vào đời độ sanh bằng ba giải thoát, không ra khỏi, không chìm đắm nuôi lớn tâm bi. Biểu pháp: Thiện Tài gặp Dạ thần ở đạo tràng của Phật: hành hạnh từ thể bồ đề. Khai phu thọ hoa: cấy trí không nở hoa hạnh Phổ Hiền, làm cho cây vô minh của chúng sanh nở hoa Phổ Hiền. Bồ-tát địa bảy trọn vẹn hạnh từ bi. Ngồi tòa sư tử báu trong lầu gác cây báu: cây báu: các hạnh, y báu; cây báu hình lầu gác: trí tùy hành. Tòa sư tử: hạnh vô quý. Thiện Tài đạt giải thoát quản đại hoan hỷ: Bồ-tát thành tựu từ bi vui vẻ độ sanh không sống trong tịnh nhiễm là giải thoát. Địa bảy là pháp bố thí, giải thoát là hạnh của địa bảy. Địa này đạt giải thoát ở trong thế gian tạo lợi ích cho chúng sanh nhưng không đắm nhiễm. Kinh dạy: Bồ-tát này viên mãn công dụng, đủ trí huệ. Địa một trọn vẹn ý nguyện bằng pháp Phật; Địa hai tâm không cấu nhiễm; Địa ba nguyện thù thắng đạt pháp sáng; Địa bốn nhập đạo; Địa năm tùy thuận thế gian; Địa sáu nhập pháp sâu xa; Địa bảy tu tất cả pháp Phật. Từ địa một đến địa bảy thành tựu trí dụng công; từ địa năm đến địa 10 thành tựu trí không dụng công. Nghĩa văn có hai ý: ý kinh, nghĩa văn. Ý kinh có 10 đoạn:

1) (24 hàng kệ) (phân thành hai phần: 1) (20 hàng) nghe pháp địa sáu, đại chúng vui vẻ cúng dường; 2) (Còn lại) thỉnh thuyết pháp địa sau).

2) (50,5 hàng) tu mười pháp hướng đến địa bảy.

3) (44.5 hàng) sự giống khác của mười địa.

4) (7.5 hàng) 10 tam muội Thiện trạch.

5) (12,5 hàng) các địa đủ ba nghiệp vượt trên nhị thừa.

6) (9,5 hàng) đoạn có, không; hành ba nghiệp, nhập diệt định nhưng không chứng đắc.

7) (11 hàng) dùng phương tiện vào đời nhưng an trụ pháp Phật.

8) (29,5 hàng) nhờ nguyện lực Bồ-tát gặp Phật, lãnh thọ chức vị.

9) (42 hàng) nhắc lại pháp trên (thiếu 1 đoạn). Nghĩa văn đoạn hai phân thành ba phần:

1) (18 hàng) tu mười pháp hướng đến địa bảy.

2) (15 hàng) Bồ-tát vào đời độ sanh bằng 20 pháp.

3) (17,5 hàng) Bồ-tát thành mười Ba-la-mật 37 phẩm trợ đạo. Tu ba tam muội không, vô tướng, vô nguyện nhưng không bỏ chúng sanh. Nhị thừa tuy tu không nhưng đoạn hoặc riêng mình, không lợi sanh, Bồ-tát cõi tịnh tu không, đoạn hoặc, sanh về cõi tịnh nghe pháp Phật, đủ oai lực vào đời nhưng còn phân biệt tịnh nhiễm qua lại. Như việc Bồ-tát ở cõi khác đến nghe pháp rồi trở về bổn quốc trong ba thừa. Trong nhứt thừa, Bồ-tát từ mê đạt pháp là ở cõi khác. Bồ-tát đạt ngộ không phải trở về bổn quốc. Vì cõi nước và thân hình là một, hành mọi hạnh là thể ba không: Sáu địa trước thành tựu tâm xuất thế, địa bảy thành tựu từ bi độ sanh, tuy hành pháp bình đẳng của Phật nhưng thích cúng dường Phật: tôn kính pháp thân bình đẳng, hành mọi hạnh, tịch dụng không ngại. Tuy nhập trí quán không nhưng thường tu tập phước đức: dùng trí quán không, hành mười Ba-la-mật. Tuy vượt trên ba cõi nhưng trang nghiêm ba cõi: thường vân ba cõi độ sanh. Tuy thấy không phiền não nhưng thường vì chúng sanh đoạn trừ phiền não: mười sử (như trước), 10 phược: không hổ, không thẹn, ngủ, hối, tiếc, ganh, ghét, mê ngủ, tức, che giấu. mười sử 10 phược làm duyên cho nhau (năm vị đoạn phiền phược như trước đã nói). Tuy biết các pháp như mộng huyễn như tùy tâm tạo nghiệp: dùng trí không thể tánh hóa hiện tạo nghiệp độ sanh. Tuy biết cõi nước như hư không nhưng luôn trang nghiêm cõi Phật: nghiệp không, cảnh tịch, bi trí trang nghiêm, bi trí không nương tựa, báo tướng như bóng. Tuy biết pháp thân Phật không tướng nhưng trang nghiêm thân tướng: dùng pháp thân không tướng làm thanh tịnh vọng nghiệp. Nghiệp vọng không còn, trí huệ thanh tịnh, không thuộc hữu vi như cõi Hoa Tạng. Tuy biết ba đời trong một sát na nhưng tùy thuận chúng sanh hành vô số hạnh: thể trí pháp thân không phân biệt thời gian. Vì nghiệp chúng sanh sai khác nên có kiếp số sai khác. Từ đó có sự tu tập trong một đời, ba đời, vô số kiếp. Bồ-tát dùng mười phương tiện, khởi trí huệ từ địa sáu nhập địa bảy. Địa bảy có 20 pháp: mười pháp hướng, mười pháp trụ.

- Đoạn ba phân thành bảy phần:

1) (2,5 hàng) Bồ-tát Giải Thoát Nguyệt hỏi về 37 phẩm trợ đạo.

2) (10 hàng) trả lời.

3) (5,5 hàng) nhờ nguyện lực, Bồ-tát hành hai hạnh tịnh nhiễm nhưng không chấp.

4) (8,5 hàng) nêu ví dụ.

5) (6 hàng) địa bảy còn dụng công, địa tám không còn dụng công.

6) (3,5 hàng) địa bảy không gọi là có hay không có phiền não.

7) (9,5 hàng) là thầy cứu đời. Phật tử! Bồ-tát địa bảy trọn vẹn các pháp bồ đề, các địa khác cũng thế: về tướng chung, đó là công năng tịch dụng không ngại của trí căn bản, về sự tu tập có 50 bồ đề tùy hạnh hơn kém sai nhau. Trong mười địa về thể chung có năm bồ đề: không vô tướng, trí Phổ Quang minh vô y trụ; nguyện lớn phát khởi trí bi đem lại lợi ích cho chúng sanh; tâm bi tùy thuận tịnh nhiễm nhưng không tịnh nhiễm; trọn vẹn trí bi muôn hạnh nhưng không tạo tác. Bồ đề: giác (thông đạt các pháp), vô thượng (nhứt thừa không phải ba thừa). Bồ đề không vô tướng: ba thừa một thừa đều chứng đắc, nhưng hạnh nghiệp hơn kém khác nhau, thể tánh là không tướng. Trí Phổ Quang minh vô y trụ: nhứt thừa đạt được. Trong mười trụ, trụ thứ một an trụ nơi Phật an trụ, sanh vào nhà Phật, từ trí này tu tập các hạnh, tùy thuận căn tánh hành mười Ba-la-mật. 50 bậc thứ không ngoài trí này. Vì trí này không thể tánh, không thay đổi, không thuộc vọng tình (nhị tâm đã nói ở trước). Nguyện lớn phát khởi trí bi tạo lợi ích cho chúng sanh: các pháp không tự nhiên sanh, nên từ nguyện lực phát khởi trí bi. Các pháp không do cái khác sanh, là tướng không của trí nguyện; không cùng sanh: không hòa hợp; đủ nhân: nhân nguyện khởi bi trí. Vì vậy có câu: hạt giống Phật nhờ duyên sanh khởi. Ba thừa chấp tịnh, sanh về cõi tịnh, không dùng nguyện khởi trí hành bi. Nếu vào đời thì cho là giữ hoặc độ sanh, chỉ đạt không vô tướng, không đạt trí này. Nếu có nguyện hạnh thì lại cho rằng nhiều kiếp thành Phật. Trong nhứt thừa ngay địa tám đạt trí không dụng công còn sự chấp tịnh nên phải nhờ Ba-la-mật thứ tám để nhớ đến nguyện lực xưa. Các đức Phật gia hộ để nhớ đến mười nguyện lớn của vị hồi hướng. Tâm bi tùy thuận nhiễm tịnh nhưng không nhiễm tịnh: Sáu địa trước hành sáu Ba-la-mật đạt bồ đề thế - xuất thế, địa bảy dùng bồ đề đó vào đời độ sanh, viên mãn hạnh Phổ Hiền nhưng không đắm nhiễm như hoa sen trong bùn, không tham lạc, không kiêu ngạo, Bồ-tát ba thừa không sánh bằng. Trọn vẹn trí bi muôn hạnh nhưng không tạo tác: về tướng chung, thể trí thời gian giống nhau, về tướng riêng, mười trụ... mười hồi hướng đạt một phần trí hạnh đồng thể tánh Như Lai. Sáu địa trước nuôi lớn hạnh nguyện bằng thiền, địa bảy vào đời độ sanh nhưng không nhiễm, địa tám vào đời độ sanh nhưng không thấy có chúng sanh để độ, không dụng công nhưng hiện khắp (pháp mười địa tu tập, mười địa so với các vị như trước đã nói).

Đoạn bốn phân thành bốn phần:

1) (5,5 hàng) đạt 10 tam muội.

2) (1,5 hàng) 10 tam muội hơn nhị thừa; (ở đây nói là hơn ba thừa. Nếu chỉ hơn nhị thừa thì không đúng với ý nghĩa của bộ kinh). Bồ-tát này nhập định thiện quán trạch: nhập định của cõi sắc, vô sắc, Thanh văn, Độc giác, một thừa, ba thừa. Định Thiện trạch nghĩa: phân biệt nghĩa thế xuất thế, đúng sai. Định tối thắng huệ: trí của Phật nhứt thừa. Định phân biệt nghĩa tạng: tạng tiểu thừa, đại thừa, nhứt thừa. Định như thật phân biệt nghĩa: hiểu đúng các pháp. Định thiện trụ kiên cố căn: không thoái chuyển. Định trí huệ thần thông môn: từ trí khởi thần thông. Định pháp giới nghiệp: tâm cảnh động tịnh đều là chơn như. Định Như Lai thắng lợi: trí không suy xét, tùy thuận giáo hóa chúng sanh nhưng không thấy đến đi qua lại. Định chủng chủng nghĩa tạng: thông đạt các pháp. Định sanh tử Niết-bàn: trong Niết-bàn có sanh tử, sanh tử là Niết- bàn. Tịch dụng đều chơn, không ngã nhơn, tùy thuận lợi sanh. Phần ba, bốn như kinh.

Đoạn năm phân thành năm phần:

1) (2,5 hàng) thân ngữ ý hành hạnh không tướng.

2) (2 hàng) Giải Thoát Nguyệt hỏi.

3) (2,5 hàng) Kim Cang Tạng trả lời.

4) (2,5 hàng) nêu ví du.

5) (3 hàng) tự lực của địa này vượt ba thừa. Đoạn sáu phân thành năm phần:

1) (2,5 hàng) không trụ không, không chứng Niết-bàn, luôn hành hạnh độ sanh.

2) (1 hàng) Giải Thoát Nguyệt hỏi.

3) (2 hàng) nhập định diệt tận nhưng không chứng.

4) (2 hàng) ba nghiệp thanh tịnh nhưng không chứng tịch diệt.

5) (2 hàng) nêu ví dụ.

Đoạn bảy như kinh. Thiên: trời của ba cõi. Long: rồng thế gian. Dạ xoa: khổ hoạt, tư sát, tiệp tật. Càn-thát-bà: thực hương, tầm hương, tìm thức ăn trong nghi lễ. A-tu-la: thuộc cõi trời, không có khoái lạc cõi trời. Ca-câu-la: bi khổ thinh, ăn rồng sống, chim cánh vàng. Khẩn-na- la: nghi thần, trên đầu có sừng, người không biết là gì. Ma-hầu-la: hung phúc hành: súc sanh, loài rồng, phi nhơn: loài quỉ. Đế thích: năng chủ; phạm vương: vua cõi thiền thứ một. (... như trong kinh).

Đoạn tám phân thành sáu phần:

1) (12 hàng) Bồ-tát gặp Phật cúng dường.

2) (5,5 hàng) ba thừa không sánh bằng.

3) (2,5 hàng) pháp tu.

4) (4,5 hàng) lãnh thọ chức vị, là thầy của chúng sanh.

5) (4,5 hàng) nhờ trí lực đạt tam muội.

6) (42 hàng kệ) nhắc lại pháp trên. Bồ-tát địa này vào đời độ sanh bằng mọi phương tiện, trí bi tác dụng nhau thêm viên mãn. Trí bất đối vạn hạnh nhi hành: trí có dụng công, thuộc ba thừa vạn hạnh bất đắc trí nhi hành: còn hạn lượng, ngăn ngại, là hạnh của trời người, ngoại đạo.

TÂN HOA NGHIÊM KINH LUẬN