SỐ 1739 — TÂN HOA NGHIÊM KINH LUẬN

QUYỂN 33

Nghĩa Văn: trong phần "Đại chúng" có hai ý: Tên Bồ-tát, tên thanh văn. Tên Bồ-tát có sáu:

1) 142 Bồ-tát, Văn Thù Phổ Hiền, Phật tóm thâu nhân qua của năm vị, đả sáu tướng thành hoại...

2) Mười Bồ-tát tên Tràng: các Bồ-tát Pháp Huệ... đạt đến quả không tạo tác của pháp giới, từ mười trụ, dùng trí phá trừ phiền não đạt quả vị pháp giới.

3) Mười Bồ-tát tên oai lực: nhờ oai lực hạnh lành thành tựu quả hạnh pháp giới.

4) Mười Bồ-tát tên Tạng: chính là mười Bồ-tát Kim Cang Tràng... trong vị hồi hướng đạt quả pháp giới. Vị hồi hướng phá trừ kiến chấp, dung hợp lý trí bi nguyện, thành tựu các công đức, đạt đến quả vị trong pháp giới.

5) Mười Bồ-tát tên Nhãn: chính là 37 Bồ-tát của mười địa đạt đến quả vị pháp giới. Vì mười địa đủ vô số công đức, mắt pháp sáng suốt thông đạt mọi pháp. 40 Bồ-tát trên là quả vị trước vị pháp giới. Vì 40 Bồ-tát là 40 tâm đủ cả Văn Thù Phổ Hiền thành 42 đạo hiền Thánh, quả của pháp giới.

6) 100 Bồ-tát từ mười Bồ-tát tên Quan... chính là hạnh của mười Ba-la-mật trong trí căn bản, là thể viên mãn của một Ba-la-mật. (Trong một đủ 10, trong 10 đủ 100). 100 Bồ-tát là 100 Ba-la-mật. Kể cả 40 Bồ- tát thành 142, tùy vị tu tập Ba-la-mật thành 500. Vì thế Kinh dạy: 500 Bồ-tát đều thành tựu hạnh Phổ Hiền vì Phổ Hiền, Văn Thù, Phật là thể dụng của năm vị( như 500 đồng tử... ở trước đã nói). Tân Thanh Văn: Xá-lợi-Phất: mắt của mẹ ngài sáng đẹp như mắt chim thu, nên tên ngài là Thu tử. Mục Kiền liên họ Thái Thúc, mẹ của ngài là dòng dõi lục Đầu Tiên. Ma-ha-ca-diếp Ẩm quang, thân sáng như mặt trời, dòng dõi của tiên. Ly-bà-đa: cúng dường. Tu-bồ-đề: Thiện hiện. A-nậu-lâu-đà: Vô diệt. Nan-đà: hoan hỷ. Kiếp-tân-na: hoàng sắc, dòng dõi của Hoàng Đầu Tiên. Ca-chiên-diên: Họ của một tông, là con cháu xa của họ ấy. Phú-lâu-na: (theo tên mẹ) Mãn từ. 10 Thanh Văn lớn thị hiện không nghe hiểu pháp vi diệu của Như Lai là để dạy những người thích pháp tiểu thừa, hướng chí cầu pháp đại thừa. 500 Thanh văn và đức Như Lai đã từng có nhân duyên với nhau, nên luôn tùy thuận hạnh nguyện của Phật. Nhập định Tần thân, cung điện tự nhiên biến rộng như hư không. Vì cảnh giới thường hằng của Như Lai là vô biên, đoạn tâm mê hoặc, thông đạt tất cả, tâm như hư không dung chứa mọi pháp. Đất bằng Kim Cang là quả của pháp thân đủ muôn hạnh. Ngọc ma ni: quả của trí căn bản. Vàng diêm phù đèn: sáng đẹp khác với vàng thường, là quả của tân nhu hòa Khiêm hạ. Ngọc như ý: quả của hạnh từ trí căn bản phát khởi trí sai biệt, tự tại vô ngại lợi ích tất cả chúng sanh. Nguy lâu huỳnh đái: lầu gác cao đẹp nối tiếp nhau khắp cả pháp giới. Giai trì hiên hạm. Giai: bậc cấp; phía dưới bậc cấp là trì, phía trên bậc cấp là hạnh, ván báu lót trên hạm là hiên. Như câu: "Bằng hiên hạm dĩ diêu vọng" trong bài phú Đăng lâu. Tất cả đều trước trang sức bằng báu vật quả của trí sai biệt, là công dụng của trí căn bản vượt trên cảnh giới khác. Trang nghiêm báu vật là quả hạnh đạo lợi ích cho trời người. Lưới báu là hạnh thuyết pháp. Tường phẳng là giới báu. Cây là hạnh che chở chúng sanh. Tràng phan là hạnh hồi hướng. Sông báu là hạnh từ bi. Tất cả đều là quả báu của hạnh bằng trí. Thân tướng Bồ-tát trang nghiêm là dung hợp thể dụng. Bồ-tát cõi nước đan cài tự tại: trí căn bản là thể, trí sai biệt tạo nên quả báo ấy. Thần thông của tất cả các đức Phật đều không ngoài trí căn bản tự tại hòa hợp. Năm vị phải tu tập tất cả các hạnh mới đạt trí ấy. Nếu không như thế thì chỉ hiểu nhiều không ngoài một nhưng không nắm bắt được. Đó là lẽ tự nhiên. Rừng Thệ Đa... tất cả cõi nước đều không ngoài hai pháp:

1) Quả của hạnh bi trí đời trước.

2) Sự trang nghiêm của Phật, Bồ-tát.

Đó là phần trả lời 40 câu hỏi trước. 10 đoạn Kinh từ bấy giờ phương đông... Bồ-tát mười phương đến đại hội: vô số hạnh trong quả Phật. Tất cả đều là hạnh rộng lớn của quả Phật. vì thế cõi nước tên Kim Cang Đăng Vân Tràng. Vì tất cả các đức Phật đều từ trí kim cang hành mọi hạnh, phá từ phiền não. Phật tên Tỳ-lô-giá-na thắng đức Vươn: quả của hạnh. Bồ-tát tên Tỳ-lô-giá-na nguyện quang minh: quả của hạnh từ bi. Quả hạnh dung nhiếp. Vô số Bồ-tát đến: viên mãn hạnh nguyện Bồ- tát, hiểu được pháp này. Nghĩa là trọn vẹn hạnh Ba-la-mật. Các Bồ-tát đều trang nghiêm lưới báu: hạnh độ sanh viên mãn. mười phương cũng thế ( Ánh sáng, Văn Thù độ Bồ-tát, dạy Thiền Tài... Phật Phổ Hiền là nhân quả thể dụng của năm vị như trước ).Phần từ Văn Thù... cuối Kinh có ba đoạn:

1) (Từ bấy giờ... bồ đề) tùy căn tánh vào đời độ sanh.

2) (Tuần tự đi về thành phía đông) Văn Thù vào đời thuyết pháp.

3) ( Từ bấy giờ... cuối Kinh) hiểu khả năng chúng sanh, giảng dạy đúng pháp.

Đoạn một có hai:

1) (20,5 hàng) Văn Thù cùng các Bồ-tát xin phép Phật đi về phía nam.

(86,5 hàng) sáu ngàn Tỳ kheo gặp Văn Thù đạt pháp nhứt thừa.

Nghĩa Văn. Văn Thù từ lầu Thiện Trụ ra đi: từ pháp than hiện trí căn bản, phát trí sai biệt độ thoát chúng sanh. Vô số Bồ-tát cùng đi: cùng ủng hộ đạo pháp độ sanh. Thần kim cang hộ vệ: oai đức của thần và Văn Thù. 42 chúng là 42 phương tiện độ sanh. Kim cang: trí sáng trong pháp thân. Thần cúng Phật vì chúng sanh: cung kính, hóa vô số thân cúng dường Phật và độ chúng sanh. Thần gió với mũ ma ni: từ trí vô cấu thuyết pháp độ sanh như gió xô đổ vạn vật và nuôi lớn vạn vật nhưng thể tánh không thật. Cũng thế trí độ sanh nhưng không đắm nhiễm. (Cưu bàn trà... như trước).

Đoạn hai có bảy:

1) (12,5 hàng) Xá Lợi Phất và sáu ngàn Tỳ kheo được độ thoát.

2) (16 hàng) Xá Lợi Phất khuyên các Tỳ kheo quán sát hạnh độ sanh của Văn Thu.

3) (10,5 hàng) Xá Lợi Phất khen ngợi công đức của Văn Thù, các Tỳ kheo mong gặp Văn Thù, Xá Lợi Phất thưa Bồ-tát Văn Thù.

4) (6,5 hàng) sáu ngàn Tỳ kheo đảnh lễ Văn Thù, phát nguyện.

5) (18 hàng) Văn Thù thuyết mười pháp không mỏi mệt, không thuộc hạnh nhị thừa, đạt hạnh Như Lai.

6) (16 hàng) Nghe pháp, sáu ngàn Tỳ kheo đạt định.

7) (6 hàng) Văn Thù khuyên các Tỳ kheo hành hạnh Phổ Hiền để đạt pháp Phật.

Nghĩa Văn: Ngàn Tỳ kheo là sáu vị. Xá lợi Phất và sáu ngàn Tỳ kheo là sự tiến cầu chánh pháp. Từ nơi ở đi ra: thoát khỏi sự hiểu biết của Thanh Văn quyền giáo, cầu pháp bồ đề. Đi quanh bên phải ba vòng là thuận pháp Phật, đi từ nam đến đông, bắc, tây, về nam: đi ngược với hạnh từ trước. Sáu ngàn Tỳ kheo không phải là người đạt quả la hán, nhờ căn lành đời trước nên dễ phát tâm. Kinh dạy: họ từng cúng dường vô số Phật, hành vô số pháp lành: đời trước từng tin pháp giờ đầy lòng tin đã thuần thục. Ánh sáng công đức của Văn Thù mà Xá lợi Phất khuyên các Tỳ kheo quán sát là ánh sáng thường hằng của thân tâm thanh tịnh, ai thấy được đều vui vẻ. Quang võng: ánh sáng giáo pháp viên mãn trang nghiêm thân hình, ai thấy được đều đoạn Khổ. Con đường của Bồ-tát Văn Thù đi rộng tám bước, bằng phẳng: thân tâm luôn sống trong 8 Thánh đạo. Đi khắp đạo tràng mười phương: hạnh hóa độ chúng sanh. (Ánh sáng chiếu đến Văn Thù như trước) cây báu: quả của hạnh. Sáu ngàn Tỳ kheo quán sát Văn Thù, nghe pháp đạt tam muội vô ngại nhãn: đạt trí nhãn thanh tịnh sáng suốt không tướng trong pháp thân. Đoạn trừ vàng chấp, trí sáng biểu hiện: đoạn năm kiến, thông đạt các pháp. Từ oai lực của định tiến tu hạnh Phổ Hiền sẽ trọn vẹn các pháp. Vào đời thuyết giảng các pháp: Tháp miếu ở rừng Sa La, phía đông thành Phước.

Đoạn này có hai phần:

1) (7,5 hàng) Văn Thù vào đời độ sanh;

2) (8 hàng) Văn Thù thuyết pháp. Văn Thù khuyên các Tỳ kheo phát tâm bồ đề: Bồ-tát chỉ dạy chúng sanh hướng đến pháp tịnh. Vào đời: lòng từ bi độ sanh của Bồ-tát. Thành Phước: người ở đây tu pháp lành. Pháp định của bậc Thánh cũng là phước đức. Tràng có hai ý: các đức Phật đã từng ở nơi này đoạn trừ chấp trước. Nơi này từng có rừng trang nghiêm. Đại pháp miếu: tiếng tăm vang xa. Thuyết pháp chơn chánh đoạn vọng Kiến: đại; nơi an trí hình tượng của Phật: tháp miếu( còn gọi là Tràng). Trong Phạm Tăng chép: tháp này rất rộng, ở phía nam đánh trống, phía bắc không nghe. Sa la: cao. Trời rồng... tám bộ trời rồng thường cúng dường. Văn Thù cùng Bồ-tát bạn: sáu ngàn chúng. Thuyết giảng Kinh pháp: trí căn bản rộng lớn tùy căn độ sanh. Trăm vạn ức na du tha Bồ-tát bạn: trí sai biệt tùy thuận độ sanh. Vô số trời rồng liễn ngộ sanh thiên: tùy căn tánh, chúng sanh nghe pháp đạt lợi ích. Tùy căn tánh thuyết giảng: Văn Thù quán sát Thiện tài và đại chúng. Khuyên Thiện Tài đi về phía nam cầu học thiện tri thức: nhân quả tiến tu của năm vị để kẻ hậu học noi theo.

- Phần này có hai:

1) (94 hàng) Văn Thù tùy khả năng của đại chúng ở thành Phước thuyết giảng giáo pháp và khuyên dạy Thiện Tài cầu học thiện tri thức.

2) (Còn lại) biết khả năng, thuyết giảng giáo pháp để kẻ hậu học noi theo.

Phần một được phân thành sáu:

1) (21,5 hàng): đại chúng tập hợp.

2) (25 hàng) Văn Thù quán sát nhân quả của Thiện Tài.

3) (6,5 hàng) Văn Thù thuyết pháp cho Thiện Tài.

4) (4,5 hàng) Thuyết pháp xong, Văn Thù ra đi.

5) (2,5 hàng) nghe pháp, Thiện tài vui vẻ cần cầu pháp vô thượng.

6) (34 hàng kệ) Thiện Tài nói về gốc khổ, xin thuyết pháp lợi ích. Bốn hàng kệ đầu nói Khổ sanh tử; 30 hàng kệ sau: Khen ngợi công đức của Văn Thù và xin thuyết pháp. Nghĩa Văn: 500 đại chúng: mười Ba-la-mật trong năm vị (như trước). Oai quang hách dịch: sắc thân sáng chói trang nghiêm của Bồ-tát Văn Thù. Văn Thù quán sát biết nhân quả của Thiện Tài: quả có từ nhân. Thai: từ đời trước từng tin mình đủ pháp thân thanh tịnh, trí sáng không nương tựa. Trí ấy là trí bất động. Biết vô minh của chúng sanh và mình là hạt giống của trí thanh tịnh pháp thân của Phật. Nhờ lòng tin hiểu ấy sanh trong nhà bảy báu. Bảy báu là quả của Bảy pháp trợ ngộ: quả của tám Thánh đạo. Vô số báu vật trong nhà: Quả của lòng tin tu tập mười Ba-la-mật... của năm vị. Lòng tin ấy trải qua nhiều đời không phải một đời. Song thời gian vốn không trước sau. Kinh dạy: đồng tử đã từng cúng dường vô số Phật: nhân tin từ xưa. Từng tu tập pháp: tu mười Ba-la-mật... các pháp của năm vị, mười pháp là nhân quả của năm vị như trước. 53 thiện tri thức là hành tướng của năm vị. Văn Thù Phổ Hiền Phật là nhân quả thổ dụng của quả Phật( như trước). Đó là nhân quả tiến tu của các Bồ-tát nhưng về thể tánh ba pháp ấy không phải là nhân quả. Như vua quan vốn không có phẩm trật. Với oai đức tự tại, tùy công lao mà có phẩm trật. Vì sao ở đây nêu Di Lặc là quả Phật mà không nêu đức Tỳ-lô-giá-na? Vì Tỳ-lô-giá-na và Di Lặc là một. Vì thế có câu: trong lầu gác Di Lặc biết rõ ba đời trong một sát na. Vì tất cả đều từ trí căn bản không trước sau. Chúng hội của các đức Phật thanh tịnh: đều cùng một pháp thanh tịnh, khôn chướng ngại, đan xen dung nhiếp. Tam hữu: dục, sắc, vô sắc. Tất cả chúng sanh đều thuộc ba hữu này. Kiêu mạn: trái lễ: Kiêu; xem thường người khác: mạn (bảy mạn như trước). Các thú: Kiến thú, giới thú, tà định thú, bất định thú, chánh định thú, trời người, nhị thừa chán khổ ra khỏi thế gian, Bồ-tát cõi tịnh, Bồ-tát nhứt thừa chưa đạt sự tự tại của trí bi. Tất cà đều từ nghiệp. Sông ái: ái đưa chúng sanh luân hồi trong sanh tử. Ngu si: không hiểu chơn đế. Phàm phu có tám vạn bốn ngàn ngu si. Bồ-tát mười địa có 22 ngu si, tùy địa vị, Bồ-tát biến 110 ngu si thành 110 giải thoát. Lửa tham sân: phiền não ba cõi là tham, tham là pháp đầu trong mười sử. Giận thuộc sân. Vô minh là tên gọi chung. Phú, mạn là tùy phiền não. Nghi và năm Kiến chướng ngại Thánh đạo. Đó là nhân quả sanh tử. Đoạn trừ nghi Kiến, trí huệ hiển hiện. Trong mười sử, nghi và năm kiến chướng ngại Thánh đạo; tham sân si mạn chướng ngại tu đạo. Nếu không dùng Thánh đạo điều phục thì sẽ mãi trôi lăn trong sanh tử. Vì tham sân nên pháp lành không sanh, như lửa thiêu đốt. (mười sử, sự giải thoát mười sử của năm vị như trước).

- Phần Văn Thù biết khả năng chúng sanh, thuyết giảng giáo pháp có 5 ý: đã phát lòng tin; câu: thiện nam tử! ngươi đã phát tâm vô thượng bồ đề: vị tính nhập vị bồ đề. Nhờ sức tam muội hiển hiện lý hạnh, hiểu rỏ hiệp quả. Bồ-tát nhiếp thọ: Câu "Bấy giờ Bồ-tát Văn Thù như voi chúa xoay mình: Bồ-tát dùng trí viêm mãn hiện khắp mười phương, tùy căn tánh độ thoát chúng sanh nhưng chúng sanh không hề hay biết, luôn cho rằng chỉ riêng mình gặp Bồ-tát. Bồ-tát khuyên gần gũi thiên tri trước: Kinh dạy: thiện nam tử! gần gũi cúng dường thiện tri thức là điều kiện đầu để đạt trí nhứt thiết. Vì thế, người nên siêng năng, trí căn bản nhờ đó hiển hiện. Thể của trí vấn không đạt được như công dụng của trí vô cùng rộng lớn. Thiện Tài thỉnh thuyết pháp: bởi. Vì sao nói "Cầu đạo Bồ-tát" mà không nói: "Học tâm bồ đề"? Vì bồ đề vốn không tu tập hỏi chứng đắc, nên cầu đạo Bồ-tát, học hạnh Bồ-tát thì bồ đề hiển hiện. (đạt trí ở núi Diệu Phong nhu trước). Trụ phát tâm thứ nhứt, định vô niệm vô tác là phương tiện hiển hiện tâm bồ đề. Vì bồ đề vốn không thể tánh, là điều kiện để hành mọi hạnh. Nếu bồ đề ngoài hạnh thì đó là bồ đề của Thanh Văn, Độc giáo, Bồ-tát quán Không, không phải là bồ đề bi trí viên mãn của Văn Thù Phổ Hiền. Vì thế Như Lai dạy Bồ-tát quyền giáo rằng: các hành vô thường, là pháp sanh diệt. Vì Bồ-tát quyền giáo quán pháp không đoạn trừ chấp cỏ của ba cõi, chưa hiểu hữu vi vốn là công dụng của bồ đề. Bồ-tát nhứt thừa chỉ cầu đạo hạnh của Bồ-tát. Vì hạnh Bồ-tát là công dụng của bồ đề. Vì lý trí thể dụng dung nhiếp đan cài. Nếu không như thế thì còn chấp, không phải là người học pháp vi diệu. Văn Thù dạy pháp tu tập: Thiện nam tử! trên núi Diệu Phong thuộc nước Thắng Lạc ở phía nam, có Tỳ kheo tên Đức Vân...

Đoạn này phân thành tám phần:

1) (22 hàng) Văn Thù khuyên Thiện Tài cầu học thiện tri thức, nhập mười trụ, hiểu rõ chơn lý. Từ câu núi Diệu Phong có bảy ý:

a) (Phẩm mười trụ): nhập mười trụ hiểu rõ chơn lý.

b) (Phẩm mười hạnh) từ chơn lý hành hạnh.

c) (Phẩm mười hồi hướng) lý trí bi nguyện dung hòa.

d) (Phẩm mười địa) tu tập bi trí thành tựu công đức. đ) (10 phẩm) trọn vẹn bi trí thành Phật.

e) (Phẩm xuất hiện) viên mãn quả Phật.

g) (Phẩm pháp giới) công dụng rộng lớn của pháp giới. Phần này có 4 ý:

a) (5 hàng) Văn Thù khen ngợi, khuyên Thiện Tài cầu học thiện tri thức;

b) (5,5 hàng) Thiện Tài hỏi 11 pháp.

c) (1 hàng) Văn Thù nói kệ khen ngợi.

d) (phần kệ) nếu có Bồ-tát nào, không chán Khổ sanh tử, đầu đủ đạo Phổ Hiền, không gì phá hoại được. Vì khổ sanh tử chính là bồ đề. Nếu lìa sanh tử học đạo bồ đề thì bị hư hoại. Vì sao? Vì còn chấp sanh tử Niết-bàn. Nếu hành hạnh phương tiện an trụ bồ đề Phật, học pháp của Thánh nhơn sẽ đạt trí nhứt thiết. Nghĩa là nhờ bi nguyện của Phật an trụ bồ đề. Nếu không hiểu pháp, không hành hạnh thì không viên mãn bồ đề. Nếu còn vọng chấp thì còn chướng ngại. Hãy dùng trí sáng pháp giới quán sát thì sẽ thông đạt tất cả. Vì thế trọn vẹn hạnh Bồ-tát là trọn vẹn tâm bồ đề. Vì hạnh Bồ-tát chính là tâm bồ đề. Sanh tử là Niết-bàn. 12,5 hàng( từ bấy giờ... thuyết giảng) được phân thành năm:

a) (2,5 hàng) Văn Thù khen ngợi việc Thiện Tài phát tâm bồ đề.

b) (2 hàng) khen ngợi việc cầu học thiện tri thức.

c) (1 hàng) muốn đạt trí nhứt thiết phải cầu học thiện tri thức.

d) (2,5 hàng) Văn Thù dạy Thiện Tài siêng năng học hỏi, không nên tìm lỗi lầm ở thiện tri thức.

đ) (4,5 hàng) 5 ý: phương hướng; cõi nước; nơi chốn; tên; pháp mà thiện tri thức thuyết giảng.

TÂN HOA NGHIÊM KINH LUẬN

QUYỂN 34

Bảy quyển tiếp theo là phần thiện tri thức của Thiện Tài. Đầu tiên là mười thiện tri thức của mười trụ, có năm ý:

1) Phương hướng: Vì sao đi về phương nam? Đây chỉ là mượn phương hướng để biểu hiện pháp. Nghĩa phương nam như trước.

2) Cõi nước của thiện tri thức: Thắng lạc: lý trí rồng lặng, mọi phiền não đều thanh tịnh.

3) Nơi ở của thiện tri thức: núi Diệu Phong. Thiền tịnh không vọng niệm: núi; tâm rỗng lặng, trí hiển hiện: diệu; lý tịch tịnh sáng suốt, đoạn trừ mê hoặc: phong. (Núi thuộc quẻ cấn như trước) mười thiện tri thức: Tỳ kheo Đức Vân... biểu hiện cho sự đạt pháp lạc thanh tịnh của phàm phu. Núi Diệu Phong: từ định phát khởi trí căn bản như Phật, thấy các pháp không tánh, không nương tựa, không tướng, không đầu cuối. Nhờ đó an trụ nơi Phật an trụ, đoạn trừ vọng Kiến, ác nghiệp, sanh trong dòng Thánh, học trí sai biệt, thành tựu công dụng lớn lao của Phổ Hiền, hóa độ vô số chúng sanh, dạy chúng sanh đạt trí căn bản. Hàng phàm phu vào núi tu định phát huệ cũng là người là ở núi Diệu Phong nước Thắng Lạc, thoát cảnh trần tục, an vui tịch tịnh, độ vô số chúng sanh, nhưng không sống trong cõi chúng sanh.

4) Tên thiện tri thức: Đức Vân. Giảng pháp độ thoát chúng sanh, chúng sanh đạt pháp thanh tịnh. Tỳ kheo: diệt tránh, đoạn trừ vọng chấp có không sai đúng, dùng định không suy niệm, không tạo tác đoạn trừ Kiến chấp, chướng đạo, trí huệ hiển hiện. Vì thế mượn núi Diệu Phong để biểu hiện hạnh định của Tỳ kheo. Trí hiển hiện, không chấp định, tịch dụng tự tại, thuyết giảng giáo pháp, độ thoát chúng sanh: Đức Vân. Ở đây, biểu hiện phàm phu có lòng tin, nhờ tu định, vào dòng Thánh, đạt mười trụ, sống trong trí vi diệu không hình tướng, từ trí huệ thuyết pháp độ sanh. Tu học như thế, trí căn bản hiển hiện. Tỳ kheo Đức Vân, Văn Thù, Phổ Hiền Phật đều ở nơi mình. (Pháp môn năm vị như trước.

5) Tài năng của thiện tri thức: thuyết giảng hạnh Bồ-tát, thông đạt pháp môn năm vị. Vì thế Thiện Tài hỏi Đức Vân: thế nào là học hạnh Bồ-tát, tu đạo Bồ-tát, nhanh chóng hành trọn vẹn hạnh Phổ Hiền? Đó là trụ sơ phát tâm thứ một. 38 hàng Kinh từ bấy giờ Thiện Tài đến pháp môn Phổ Kiến có 11 ý:

1) Vui mừng được nghe tên thiện tri thức.

2) Đảnh lễ Văn Thù, đi quanh bên phải, từ tạ ra đi.

3) Đến nơi tìm Tỳ kheo Đức Vân.

4) Bảy ngày tìm.

5) Thấy Tỳ kheo Đức Vân đang thiền hành trên núi khác.

6) Đi quanh ba vòng.

7) Thỉnh pháp.

8) Đức Vân khen ngợi Thiện Tài.

9) mười hạnh Bồ-tát.

10) Trao phước đức cho Thiện Tài.

11) Tỳ kheo dạy pháp Phổ Kiến.

Vui mừng được nghe tên: nghe dạy thế, Thiện Tài hết sức vui mừng. Lạy tạ ra đi: cúi đầu lạy sát chân. Đầu: cao quý, chân: thấp hèn: chuyên tâm. Cung kính đi quanh: tâm kính thuận pháp. Đi về phương nam: tiến tu trí sáng. Đến nơi tìm kiếm: đến núi Diệu Phong nước Thắng Lạc. Tịch tịnh không đắm nhiễm: Thắng Lạc. Thân tâm kiên định: núi. Đó là định. Tìm kiếm: quán. Tâm cảnh rộng lớn như hư không. Bảy ngày tìm kiếm: Bảy phần giác đoạn trừ hôn trầm trạo cử. Chấp định là hôn trầm; buông lung là trạo cử. Tỳ kheo thiền hành ở núi khác: đạt thể tánh lên đến đỉnh núi. Người mới tu định, tâm còn chấp định, dùng bảy phần giác suy đạt thể tánh không định loạn của pháp thân. Từ bộ thiền hành: không sống trong định loạn, dung nhiếp cả định loạn. Dù đạt trí Phật nhưng đến bây giờ mới học hạnh Bồ-tát, thành tựu hạnh Phổ Hiền, không chấp định: từ bộ; tu hạn Bồ-tát: Kinh hành. Người tu đạo, trước phát lòng tin, Kế đến dùng phương tiện tu định, quán sát các pháp bằng bảy phần giác. Nhờ đó tâm cảnh hòa hợp, định loạn dung nhiếp, vọng chấp đoạn trừ, học đạo Bồ-tát, đủ hạnh Bồ-tát, tùy thuận độ sanh nhưng luôn sống trong chơn như. Đi quanh bên phải ba vòng: Kính thuận lĩnh hội giáo pháp. Bên trái: tôn quý; bên phải: thấp hèn. Ba vòng: 1,5,7,9 là số dương, 2,4,6,8 là số âm. Dương là sống, âm là chết. Thỉnh thuyết pháp: "Con đã phát tâm vô thượng bồ đề, làm thế nào để học hạnh Bồ-tát, viên mãn hạnh Phổ Hiền?" Tỳ kheo Đức Vân khen ngợi: "Chúng sanh khó phát tâm bồ đề, khó tu hạnh Bồ-tát nhưng Thiện Tài đã phát tâm bồ đề, nay lại xin học hạnh Bồ-tát. Con đã phát tâm bồ đề: phát tâm bồ đề với Văn Thù do biết bồ đề là pháp không tu chứng, chỉ có tu hạnh Bồ-tát mới hiển hiện được tâm bồ đề. Như hư không bị mây che, mây tan mới thấy hư không, không phải tìm hư không. Nghĩa là chỉ có thể tu hạnh Bồ-tát, đoạn trừ vọng chấp, tâm bồ đề vốn không tu chứng giữ bỏ. Với phàm phu, tâm ấy không giảm; với Thánh nhân, tâm ấy không tăng. Vì thế nhờ các pháp chỉ quán, bảy phần giác để hiển hiện tâm bồ đề. Lúc đó hạnh Bồ-tát chính là tâm bồ đề, không có tâm bồ đề riêng biệt. Cũng thế, Bồ-tát vào đời, tu tập mọi hạnh. Hạnh ấy chính là Niết-bàn bồ đề. Vì chúng sanh mê mờ nên Bồ-tát dạy những hạnh nguyện ấy để chúng sanh đạt trí tánh rỗng lặng làm thanh tịnh các nghiệp, đoạn trừ đau khổ. Song, đó cũng giống như người giả độ người giả. Dùng trí quán sát nghiệp, tùy thuận căn tánh, tạo lợi ích cho tất cả, không chấp tâm ý thức, cầu hạnh Bồ-tát. Vì hạnh chính là bồ đề không sanh diệt. Con đã phát tâm bồ đề: tuy chưa nhờ tam muội hiển hiện bồ đề nhưng Thiện Tài đã biết bồ đề vốn không tu chứng. Hạnh Bồ-tát ở đây là dùng phương tiện tam muội để hiển hiện bồ đề và hạnh nguyện là một. Ở đây không có: "Các hành vô thường, là pháp sanh diệt" mà là "Tất cả pháp không sanh, tất cả pháp không diệt, ai thấy biết như vậy, luôn gặp các đức Phật". Vì thế câu "Gặp vô số Phật ở khắp mọi nơi" chính là đạt được sự thấy biết này. "Các hành vô thường" trong ba thừa là đức Phật giảng cho người chấp các hành là thật, không phải giảng cho chúng sanh thông đạt lý trí, thể dụng dung nhiếp tự tại của pháp giới. Vì vậy, người phát tâm bồ đề nên hiểu rõ pháp quyền thật mới có thể phát tâm rộng lớn. Vì sao không cầu pháp bồ đề với Văn Thù Sư lợi mà phải cầu học với 53 thiện tri thức khác? Vì nhằm biểu hiện sự nhiều ít của việc đoạn trừ tập nhiễm, sự rộng hẹp của việc tu trí sai biệt, sự nhiều ít của tâm bi và hóa độ chúng sanh nên an lập pháp môn của năm vị, cầu học với 53 thiện tri thức. 10 nhân quả, 100 pháp môn đủ tướng thành hoại giống khác chung riêng là tu tập đúng đắn không vướng mắc, không thay đổi. Từ núi Diệu Phong tu tập tam muội hiển hiện thể thanh tịnh, không nương tựa của pháp thân, sự dung nhiếp tự tại của hạnh Bồ-tát và trí Phổ quang minh. Từ đó, dùng trí căn bản tu trí sai biệt, đoạn trừ tập nhiễm, dùng đại nguyện tu tập trí bi, nuôi lớn tâm bi. Đức Vân nêu mười hạnh Bồ-tát: mỗi vị đều đủ mười hạnh, bắt đầu mười hạnh của mười trụ. Trụ thứ một chuyên tu thí Ba-la-mật. Định là thể của trí, ban cho tất cả. Trụ thứ hai chuyên tu giới Ba-la-mật, pháp thân trí căn bản là thể của giới, trí sai biệt và tâm bi là công dụng, như việc Tỳ kheo Hải Vân quan sát biển, thấy Phật, thông đạt 12 duyên sanh, thành tựu trí căn bản, dùng trí sai biệt thuyết Kinh Phổ Nhãn. mười vua là hạnh trí bi. Trụ thứ ba tu tập thiền hai cõi sắc, vô sắc đối trị hoặc chướng của hai cõi, như việc Tỳ kheo Thiện Trụ (ở nước Hải Ngạn) thiền hành trong hư không, tức là đạt trí tự tại không chấp định nơi ba cõi. mười vua cung Kính là tu tập hai hạnh bi trí. Vị này chuyên tu nhẫn Ba-la-mật, đoạn trừ hoặc chướng ba cõi, hiển hiện trí sáng, tu trí xảo thế gian... cứ thế sự tu tập của mỗi vị rõ như trước. Trao đức: Kinh dạy: "Thiện nam tử! ta đạt trí sáng thanh tịnh, cúng dường vô số Phật: nêu quả hạnh để phàm phu tu tập theo. Đến khi trọn vẹn hạnh quả, mọi pháp đều là một, không dài ngắn trước sau". Người tu hành nên hiểu sự dung nhiếp tự tại của các pháp mới có thể đoạn trừ vọng chấp, đạt công dụng của trí sáng nơi mình tự tại vô ngại, tu định quán, đoạn vọng chấp, trí hiển hiện, không sanh diệt, thanh tịnh các nghiệp, đạt tâm Như Lai, đủ trí Phật. Tất cả đều từ tâm mình, không do tu tập chứng đắc. 99,5 hàng kinh từ bấy giờ Thiện Tài đến pháp môn Phổ Kiến thể hiện sự thấy biết tự tại về cảnh giới vá các đức Phật. Đó là quả của vị này. Cảnh Phật vốn thanh tịnh. Vì từ xưa đến nay mãi làm khách thế gian, giờ đây gặp được Văn Thù, đạt sự hiểu biết sáng suốt, tu hai môn chỉ quán và bảy phần giác, thông đạt chơn như, hiểu được mình và chúng sanh vốn là Phật. 38,5 hàng Kinh từ như các Bồ-tát đến từ tạ ra đi có bốn ý:

1) (29,5 hàng) đức thăng tiến.

2) Nơi ở của thiện tri thức.

3) Tên thiện tri thức.

4) Tư tạ ra đi.

Pháp của trụ trị địa thứ hai có năm ý:

1) Từ bấy giờ... mười pháp.

2) Đi về phương nam đến nước Hải Môn.

3) Đảnh lề Tỳ kheo Hải Vân.

4) Thỉnh pháp.

5) Tỳ kheo khen ngợi, thuyết pháp. Nước Hải Môn: quán sát biển sanh là biển Phật. Tỳ kheo Hải Vân: tâm như biển, thuyết pháp độ sanh là vân. Hơn nữa, tánh giới như biển không giữ xác chết. Xác chết sanh tử không có trong biển trí căn bản. Câu: "Ta ở nước này 12 năm": chuyên quán sát 12 duyên sanh. Phàm phu luôn sống trong 12 chi ấy. Nhị thừa và Bồ-tát quyền giáo vì chán ghét nên đoạn trừ. Bồ-tát nhứt thừa biết 12 duyên sanh chính là trí Phật không sanh diệt. Vì không hiểu biết, phàm phu vọng chấp sanh tử vô minh. Mười cách quán sát về biển là thể hiện biển 12 duyên sanh rộng lớn không trong ngoài. Đó cũng là biển Phật. (mười đức của biển biểu hiện pháp Phật như trước). Hoa sen trong biển: thông hiểu 12 duyên sanh là biển trí, là quả của trí tùy hạnh. Nhân đà la: chủ; Ni la: màu xanh. Đây là loại ngọc quý nhứt. Hoa sen nở to: quả của hạnh độ sanh bằng trí không đắm nhiễm. 100 vạn A-tu-la nâng cọng sen: quả của hạnh vào đời độ sanh bằng trí không chìm đắm như tu la vào biển không bị chìm. Ở đây, dùng trí sáng không tướng quán chiếu 12 duyên sanh, thành tựu trí căn bản, trí sai biệt và hạnh độ sanh. Trăm vạn báu vật trang sức: trí căn bản phát khởi trí sai biệt, thuyết giảng giáo pháp độ sanh. Trăm vạn rồng tuôn nước thơm: dùng nước năm phần pháp thân tẩy sạch trần cấu của chúng sanh. Trăm vạn ca lâu la rũ cờ phướn, lọng báu: hạnh độ sanh bằng trí. Trăm vạn la sát từ tâm quán sát: la sát tỳ sa môn, ở phía bắc núi tu di, Bồ-tát thường ở trong sanh tử bảo hộ chúng sanh bằng tâm bi để chúng sanh hướng tu pháp lành. Trăm vạn dạ Xoa cung kính đảnh lễ: đoạn tâm kiêu mạn độc hại, vượt trên tâm ác độc của sanh tử. Trăm vạn càn thát bà trỗi nhạc cúng dường: dùng chánh pháp tạo an vui cho chúng sanh. Trăm vạn thiên vương trải hoa báu, dâng y phục: tự tại đem lợi ích cho chúng sanh. Tất cả đều biểu hiện sự chuyển ác thành thiện, dùng ấn trí vô tri vô tánh ấn định sanh tử thành phước đức, dùng ấn trí bình đẳng tự tại ấn định biển sanh tử thành pháp giải thoát, dùng trí sai biệt hiểu rõ căn tánh của chúng sanh, thuyết giảng giáo pháp là Phật ra đời. Hiểu rõ sự dung nhiếp của sáu tướng, các pháp do duyên sanh là pháp Phổ Nhãn. Hãy quán sát biển sanh tử biển Phật, trí vô sai biệt và trí sai biệt của Như Lai, hạnh Phổ Hiền...tất cả đều từ 12 duyên sanh. Ngoài 12 chi, không có thành Phật, Niết-bàn... 92 hàng Kinh từ bấy giờ Thiện tài đến pháp Phổ Nhãn là pháp an môn nhập trụ thứ hai. Từ như các Bồ-tát trở về sau là pháp tiến tu. Trụ thứ một dùng hai pháp chỉ quản hiển hiện cảnh giới Phật, trí sáng, pháp Phổ Hiền, thành tựu chơn đế. Trụ này dùng trí huệ quán sát 12 chi của tục đế là cảnh giới Phật, tu tập hạnh từ bi của Phổ Hiền, thành tựu chơn đế. Trụ này dùng trí huệ quán sát 12 chi của tục đế là cảnh giới Phật, tu tập hạnh từ bi của Phổ Hiền, chuyên tu giới Ba-la-mật. Về trí huệ, tất cả các vị đều đoạn trừ hoặc chướng nơi ba cõi, nhưng về vị thứ, trụ này đoạn hoặc chướng cõi dục. Các vị sau thấy rõ cảnh giới của các đức Phật đều là pháp của quả Phật nơi tâm. Nếu không hiểu được thì dù đối diện vẫn không thấy. Trụ tu hành thứ ba có hai phần:

1) Từ như các Bồ-tát đến từ tạ ra đi: đức thăng tiến.

2) (80 hàng) từ bấy giờ Thiện Tài đến pháp vô ngại: pháp nhập trụ thứ ba.

Phần một gồm 13 hàng có bốn ý:

1) Đức thăng tiến.

2) Nơi ở của thiện tri thức.

3) Tên thiện tri thức.

4) Lạy tạ ra đi. Câu: từ đây đi về phía nam khoảng 60 do tuần: trụ thứ ba đoạn trừ hoặc chướng của tám thiền, vượt trên hạnh nghiệp của sáu từng trời cõi dục. Xóm Hải Ngạn: vượt trên tầng trời thứ sáu của cõi dục: đức thăng tiến. Vị này đoạn trừ hoặc chướng nơi ba cõi, an trụ nơi vô trụ. Trụ này đoạn vọng chấp của ba cõi, chưa đạt thần thông tự tại của định tịnh diệt nơi trụ thứ sáu, chưa đầy đủ kỹ xảo thế gian, chỉ đoạn một phần nghiệp thô của ba cõi, đạt một phần thần thông, chưa đạt xuất thế gian ngay trong thế gian. Trụ thứ sáu vượt trên chấp định loạn.

Phần thứ hai có năm ý:

1) Suy xét pháp tiến tu.

2) Tuần tự đi về phía nam.

3) Đến nơi ở của thiện tri thức.

4) Gặp và lễ lạy thiện tri thức.

5) Thỉnh thuyết pháp. Tỳ kheo đang thiền hành trong hư không: không trụ thiền định của hai cõi trên và thiền vượt khỏi ba cõi, không an trụ cũng không ra khỏi là thiền hành (mười vua cung kính cúng dường như trước). Câu: "Bấy giờ Tỳ kheo Thiện Trụ bảo Thiện Tài: hãy thọ trì pháp môn". Câu: "Thiện nam tử! ta đã thành tựu pháp giải thoát vô ngại" : đạt trí không. Thiền hành trong hư không: không chấp tịnh loạn. Không phân biệt tịnh nhiễm: giải thoát vô ngại. Nhờ giải thoát nên đi đứng nằm ngồi... mọi lúc đều quán sát đạt trí sáng: cứu cánh vô ngại. 10 thần thông vô ngại: quán sát đoạn trừ tập nhiễm nơi ba cõi bằng pháp không, tịnh hạnh hiển hiện. Vì thế Bồ-tát khen Thiện Tài rằng: "Hãy cầu học pháp nhứt thiết trí của Phật. Vì các đức Phật ra đời dùng pháp nhứt thiết trí soi chiếu thế gian." Nghĩa là đạt pháp không, đoạn trừ tập khí tịnh nhiễm, thần thông đạo lực tự nhiên hiển hiện. Phần sau là nêu đức thăng tiến. Dùng phương tiện quán chiếu, đạt thần thông trí lực của Phật. Từ đó thành tựu hạnh Bồ-tát, hóa độ chúng sanh. Vị này chuyên tu nhẫn Ba-la-mật (ba vị Tỳ kheo và cư sĩ Du già biểu hiện về pháp như trước). Về trí huệ, mỗi vị đều tu tập pháp của các vị, về địa vị, trụ này chuyên tu trí thế gian. Ba vị trước đạt thần thông giải thoát khỏi ba cõi.

Trước tu trí xuất thế gian, tự tại không tạo nghiệp, không đắm nhiễm thế gian. Kế đó hiểu rõ hai trí thế gian, xuất thế gian. 9,5 hàng kinh từ như các Bồ-tát đến từ tạ ra đi có năm ý:

1) Khen ngợi đức tu.

2) Cõi nước của thiện tri thức.

3) Nơi ở của thiện tri thức.

4) Tên thiện tri thức.

5) Từ tạ ra đi.

Nước Đạt lý tỷ trà: ở phía nam Ấn Độ. Di Già: năng phục: tuy sống trong trí xuất thế nhưng đủ trí thế gian, nhiếp phục tà đạo. Còn có tên là Vân: luôn tạo lợi ích cho chúng sanh. Thành Tự Tại: đạt trí xuất thế, hiểu rõ mọi pháp thế gian. 67 hàng Kinh từ bấy giờ Thiện Tài đến pháp môn Diệu âm Đà-la-ni quang minh có 10 ý:

1) Suy xét pháp tiến tu.

2) Đi về phía nam tìm gặp Di Già.

3) Đảnh lễ.

4) Thỉnh thuyết pháp.

5) Di Già vội bước xuống tòa, thành kính đảnh lễ người phát tâm bồ đề.

6) Đặt tòa báu mời Thiện Tài an tọa.

7) Khen ngợi sự phát tâm bồ đề của Thiện Tài sẽ là chỗ nương tựa của thế gian.

8) Di Già phóng ánh sáng tập hợp đại chúng.

9) Di Già thuyết luân tự phẩm trang nghiêm cho đại chúng.

10) Di Già trao pháp Diệu âm Đà-la-ni phổ quang minh cho Thiện Tài. Câu trừ ta chỉ biết pháp Diệu âm... đức thăng tiến. Di Già thành kính đảnh lễ Thiện Tài: Di Già cung kính người phát tâm bồ đề. Vì người ấy cùng một thể tánh, trí huệ giải thoát như Phật, là nơi nương tựa của trời người. Vì sau khi học với ba thiện tri thức trước, Thiện Tài đã đạt tâm bồ đề xuất thế, đạt trí căn bản pháp thân như Phật. Ở đây, Thiện Tài học trí xảo thế gian. Người đạt trí thế gian cung kính người đạt trí xuất thế. Trong chơn như vốn đủ trí thế gian, chơn tục tự tại. Di Già kính Thiện Tài là kính người đạt trí xuất thế. Trí ấy là nguồn gốc của trí thế gian. Trí thế tục có từ trí căn bản. Đó là việc để kẻ hậu học quý trọng trí căn bản xuất thế. Trí căn bản ấy cũng là nhân quả nơi vô minh sanh tử của chúng sanh. Thiện Tài giác ngộ trí ấy nên Di Già cung kính. Các đức Phật cũng cung kính người phát tâm bồ đề là kính trọng trí căn bản, dung nhiếp trí vượt khỏi ba cõi, cùng thể tánh giải thoát trí huệ như Phật. Từ đó tu hạnh Phổ Hiền. Hơn nữa, trụ thứ bốn là người đoạn trừ nghiệp ba cõi, sanh trong nhà Phật. Địa thứ bốn cũng như trụ này. Người tu học tuần tự thuần thục. Pháp luân tự phẩm trang nghiêm: pháp môn văn tự câu nghĩa cùng một thể tánh. Danh tự là phương tiện thuyết giảng giáo pháp cho trời người... sáu nẻo. Nhờ đó chúng sanh được giải thoát an vui. Song âm thinh vốn một thể tánh. Điều đó có nghĩa là tùy thuận ngôn từ thế gian. Nếu pháp thế gian không thì không danh tự và không có pháp xuất thế gian. Vì thế cần có danh tự để thuyết pháp thế gian. Do vậy danh tự và pháp dung nhiếp nhau có, không đều thuộc duyên sanh, không thể tánh. Song danh tự vốn viên mãn, không chướng ngại. Từ một ngôn ngữ giảng thuyết vô số pháp. Tất cả đều là một thể tánh, không phân biệt tánh tướng, không nhiều ít. Chúng sanh cũng không tự tánh. Vì thế, dùng ngôn ngữ không tự tánh thuyết pháp không tự tánh, độ chúng sanh không tự tánh. Từ đó chúng sanh đạt trí căn bản không nương tựa. Trí độ sanh cũng thế, vốn không thể tánh, tùy căn tánh của chúng sanh mà hiển hiện công dụng. Trí ấy như hư không, hiện khắp pháp giới. Trụ thứ bốn chuyên tu tinh tấn Ba-la-mật. 14 hàng Kinh từ như các Bồ-tát đến từ tạ ra đi có bốn ý:

1) Đức thăng tiến.

2) Nơi ở của thiện tri thức.

3) Tên thiện tri thức.

4) Đảnh lễ ra đi.

Ở đây, không nêu nước, chỉ nêu xóm vì biểu hiện cho hạnh sống trong thế tục. Vì thể của hạnh tinh tấn Ba-la-mật và thiền Ba-la-mật là:

1) Hai thiện tri thức này đều là người thế tục: chuyển chơn vào tục, dung hòa chơn tục, thể tánh của thế gian. Xuất thế gian là một... 140,5 hàng Kinh từ bấy giờ Thiện Tài đến pháp vô ngại giải thoát có 10 ý:

1) Suy xét pháp tiến tu.

2) Trải qua 12 năm mới đến thành Trụ Lâm.

3) Tìm trưởng giả Giải Thoát.

4) Cung kính thỉnh thuyết pháp.

5) Trưởng giả nhập định của Bồ-tát hiển hiện cõi Phật, dạy Thiện Tài tu học đạt pháp ấy.

6) Xuất định, trưởng giả nói về cảnh giới đạo tràng của các đức Phật.

7) Tùy tâm niệm của trưởng giả Giải Thoát, các đức Phật hiển hiện.

8) Tâm niệm không thể tánh, Phật như bóng ảo.

9) Tâm không trong ngoài, hiện khắp mười phương nhưng không đến đi.

10) Tự tại nhập định vô ngại trang nghiêm giải thoát. Từ đây trở về sau là phần thăng tiến. Tuần tự đi về phương nam: thăng tiến, không chấp pháp đã đắc. Đi 12 năm. Nơi trụ thứ hai, Tỳ kheo Hải Vân ở nước Hải Môn 12 năm, quán sát 12 duyên sanh là pháp giải thoát xuất thế gian, biển sanh tử là thể Phật. Ở trụ này, đưa 12 duyên sanh vào sanh tử, 12 duyên sanh là thể của thiền. Trưởng giả Giải Thoát là người thế tục, ở trong sanh tử hành chơn như. Tỳ kheo Hải Vân của trụ trước Không sống trong sanh tử, quán 12 duyên sanh, đạt tâm xuất thế. Trưởng giả Giải Thoát sống trong sanh tử với 12 duyên sanh, không chấp bỏ duyên sanh. Đó là sự dung nhiếp của sanh tử, Niết-bàn. Về trí, mười Ba-la- mật là thể đoạn trừ vọng chấp. Về địa vị, mỗi trụ đoạn trừ vọng chấp riêng biệt. Trụ thứ năm chuyên tu thiền Ba-la-mật. Vì trong thể tánh của thiền không tạo tác Không có tánh duyên sanh. Tất cả các pháp đều từ rừng thiền vô ngại giải thoát trong pháp giới. Vì thế thành tên là Trụ lâm. Tâm cảnh hiển hiện nhưng không dụng công, bản tánh vốn an trụ. Tìm kiếm: thăng tiến. Gặp trưởng giả Giải Thoát: dung hợp chơn tục. Vì thể tánh của chơn tục là giải thoát. Thành kính đảnh lễ: chơn tục đều không nương tựa, năm vị đều dung hội, năm uẩn, 12 duyên đều là rừng thiền. Chắp tay: dung hợp chơn tục. Phần trước là thể hội bằng thiền định quán sát. Phần sau là thỉnh thuyết pháp. Trưởng giả nhập định hiển hiện cõi Phật: thể định viên mãn cùng khắp. Mười là số tròn, mười đức Phật, mười Bồ-tát của trụ này là hành quả của mỗi vị. Tùy tâm niệm gặp Phật: tâm hợp chơn như là Phật, mọi suy nghĩ đều là cảnh giới Phật. Tâm niệm là Phật. Về trí, năm vị đều tu tập mười Ba-la-mật; về vị, mỗi trụ chuyên tu một pháp khác để đoạn trừ chấp tịnh loạn. Năm uẩn, 12 duyên đều là công dụng của thiền pháp giới. Tất cả các pháp thế gian đều là thể thiền định.

TÂN HOA NGHIÊM KINH LUẬN

QUYỂN 35

Mười sáu hàng Kinh từ như các Bồ-tát đến từ tạ ra đi có bốn ý:

1) Đức thăng tiến.

2) Cõi nước của thiện tri thức.

3) Tên thiện tri thức.

4) Lạy tạ ra đi.

Đức thăng tiến: trưởng giả Giải Thoát khen ngợi mười đức thù thắng của trụ sau để Thiện Tài cầu học. Đi về phương nam, đến biên giới cõi Diêm phù đề: trụ chánh tâm đạt trí huệ thần thông của thế gian, xuất thế gian. Chỉ đạt tâm bi xuất thế trong thế gian, chưa đạt tâm bi cũng sống trong đời với chúng sanh nên thiện tri thức là Tỳ kheo: tướng xuất tục trong thế gian. Vị sau là vị viên mãn tâm bi vào đời nên thiện tri thức là nữ cư sĩ. Tỳ kheo Hải Tràng ở nước Ma-lợi-dà-la: đủ trí huệ phước đức đoạn trừ vọng nghiệp của chúng sanh. Phần từ bấy giờ Thiện Tài đến Bát-nhã Ba-la-mật có năm ý:

1) Suy xét pháp tiến tu.

2) Đến nước Ma lợi Dà la.

3) Tìm Tỳ kheo Hải Tràng.

4) Tỳ kheo kiết già nhập định lên đường.

5) Hiện thân độ sanh.

Kiết già bên đường: tịch dụng tự tại. Thiền hành: dụng; nhập định: tịch, trong dụng có tịch. Bên đường: Không sống trong tịch dụng, tự tại trong tịch dụng. Không quán hơi thở: tự tại dung nhiếp tịch dụng khác với sự chứng tịch diệt của nhị thừa. Hiện thân độ sanh: hiện 23 pháp môn:

1) Từ chân hóa vô số trưởng giả cư sĩ Bà-la-môn, chân là phương tiện đi lại. Trưởng giả cư sĩ Bà-la-môn là hạnh thế gian.

2) Từ hai đầu gối hóa hiện vô số Sát-đế-lợi thông tuệ. Vì trí huệ nhiếp phục sanh tử như vua đủ quyền lực tự tại cai trị dân chúng. Sát-đế-lợi: dòng vua chúa. Bà-la-môn: người học hạnh thanh tịnh, trí tự tại tùy thuận sanh tử nhưng không đắm nhiễm thông huệ: trí thông hiểu mọi pháp. Tất cả đều từ trí.

3) Từ eo hóa vô số tiên nhơn: eo tiêu biểu cho dục. Trí hóa hiện hành hạnh thế gian để độ sanh nhưng không đắm năm dục.

4) Từ hai hông hóa hiện vô số long vương long nữ: che chở thương yêu chúng sanh.

5) Từ tướng chữ vạn trước ngực hóa hiện vô số A-tu-la, hiển hiện oai lực huyễn ảo, chấn động trăm vạn cõi nước. Ngực: dũng mãnh; vạn: thanh tịnh. Dũng mãnh siêng năng phá trừ phiền não để chúng sanh sống trong thanh tịnh.

6) Từ lưng hóa hiện vô số nhị thừa: nhị thừa quay lưng với trí bi hạnh nguyện độ sanh của Phật.

7) Từ hai vai hóa hiện vô số la sát ủng hộ chúng sanh tạo nghiệp lành, người tu mười trụ, mười hạnh, quả Phật.

8) Từ bụng hóa hiện vô số Khẩn-na-la, Càn-thát-bà trỗi nhạc khen ngợi pháp Phật.

9) Từ kim diện hóa hiện chuyển luân vương.

10) Từ hai mắt hóa hiện vô số mặt trời chiếu đến địa ngục: từ bi phá trừ vô minh u tối.

11) Từ tướng lông trắng giữa lông mày hóa hiện vô số Đế Thích: quả của mười địa, sống trong trung đạo đạt pháp tối cao, chỉ dạy chúng sanh.

12) Từ trán hóa hiện vô số phạm thiên.

13) Từ đầu hóa hiện vô số Bồ-tát tu tập viên mãn các pháp.

14) Từ đỉnh đầu hóa hiện vô số Như Lai: quả Phật tùy địa vị.

15) Toàn thân Tỳ kheo hóa vô số lưới ánh sáng: ánh sáng Bát-nhã Ba-la-mật độ thoát chúng sanh.

16) Từ bấy giờ Thiện tài... quán sát hạnh nghiệp của thiện tri thức.

17) Hải Tràng xuất định, Thiện Tài khen ngợi.

18) Thiện Tài hỏi tên định.

19) Hải Tràng nói tên định: Phổ Nhãn xả đắc, Bát-nhã Ba-la-mật thanh tịnh, Phổ trang nghiêm thanh tịnh;

20) Tỳ kheo Hải Tràng dạy tu Bát-nhã Ba-la-mật đạt vô số tam muội.

21) Thiện Tài hỏi về cảnh giới định.

22) Tỳ kheo Hải Tràng thuyết giảng hai pháp vô chướng.

23) Nên đức thăng tiến để Thiện Tài tu tập. Quán sát một ngày một đêm: thí Ba-la-mật; bảy ngày bảy đêm: Bảy giới; nửa tháng: nhẫn Ba-la-mật. Nhẫn chỉ lợi ích cho riêng mình, không lợi ích cho người; một tháng: tinh tấn tạo lợi ích cho cả mình người; sáu tháng: trụ thứ sáu; sáu ngày: Ba-la-mật thứ sáu. Trụ thứ sáu chuyên tu Bát-nhã Ba-la-mật đoạn trừ vọng chấp tịch dụng thế gian xuất thế gian, đạt thần thông tịch dụng tự tại. Song vì chuyên tu tâm xuất thế, ít hành tâm nhập thế nên là Tỳ kheo. Tuy có từ bi nhưng là lòng từ thanh tịnh không đắm nhiễm, không có tâm bi hòa nhập cùng thế gian. 16 hàng Kinh từ như các Bồ- tát đến từ tạ ra đi trong trụ thứ bảy có năm ý:

1) Đức thăng tiến.

2) Cõi nước của thiện tri thức.

3) Nơi ở của thiện tri thức.

4) Tên thiện tri thức.

5) Lạy tạ ra đi.

Nước Hải Triều: thiện tri thức vào sanh tử độ sanh đúng thời cơ như nước thủy triều lên xuống có chùng mực. Vườn Phổ trang nghiêm: sanh tử là vườn, hạnh độ sanh là rừng, hành vô số hạnh độ sanh để chúng sanh thành Phật. Nữ cư sĩ Hưu Xả: (Mãn Nguyện) thỏa mãn mong muốn của chúng sanh (đây chính là địa bảy). Vị trước chuyên tu tâm xuất thế nên là Tỳ kheo. Vị này vào đời nhưng không đắm nhiễm. Từ bi sống trong chơn tục là nữ tu sĩ. Đoạn từ bấy giờ Thiện Tài đến pháp giải thoát có 13 ý:

1) Suy xét pháp tiến tu.

2) Đi về phương nam đến nước Hải Triều.

3) Vườn Phổ trang nghiêm xinh đẹp.

4) Vào vườn tìm thiện tri thức.

5) Gặp thiện tri thức.

6) Cung kính thỉnh pháp.

7) Nữ cư sĩ thuyết pháp.

8) Thiện Tài trình bày việc phát tâm bồ đề.

9) Thiện Tài hỏi về thời gian thành tựu đạo bồ đề của thiện tri thức.

10) Thiện tri thức trả lời.

11) Thiện Tài hỏi pháp.

12) Thiện tri thức dạy pháp.

13) Đức thăng tiến.

Vườn rừng trang nghiêm: hạnh nguyện độ sanh rộng lớn nên y báo chánh báo cũng khôn lường. Dung mạo đoan chánh: tâm từ bi nhu thuận độ sanh không chấp ngã, hành Ba-la-mật, phụng sự vô số Phật, trời người cung kính, ai thấy được sẽ đoạn trừ hoặc chướng, vì lòng từ bi hiện thân nữ, nhưng không nữ tánh. Cung điện lầu gác: quả của bi trí. Kinh dạy: "Thiện nam tử! chúng sanh nào thấy được ta đều đạt vô thượng bồ đề: muốn đạt vị này, cần tu ba giải thoát, trí thế gian xuất thế gian hiển hiện, thành tựu hạnh từ bi rộng lớn, hiểu tánh sanh tử là tánh trí Như Lai, đạt pháp giải thoát ly ưu ổn tràng. Người dù hiểu không, vô ngã nhưng còn sợ sanh tử chưa đạt pháp giải thoát này thì sẽ bị thoái lui. Đó là phàm phu, nhị thừa, Bồ-tát cõi tịnh. Các đức Phật đến đây thuyết pháp: bi trí hòa hợp. Vị này từ tâm bi thành tựu trí không dụng công (trụ 10, địa 10, địa mười một Ba-la-mật như trước). Trụ này dung hợp pháp thế gian xuất thế gian, chuyển tâm xuất thế, yêu thương chúng sanh. Vào đời độ thoát: vì độ sanh, Bồ-tát làm mọi việc dù tốt xấu. Thiện Tài hỏi về thời gian thành đạo của nữ cư sĩ: cấu pháp giải thoát không nhanh chậm, vừa phát tâm là thông đạt ba đời, trong thể giải thoát không có nhanh chậm, thành tựu tâm bi sâu xa là kiếp số nhanh chậm của thế gian. Cõi chúng sanh không cùng, hạnh nguyện cũng không cùng. (Các báu vật như trước). Giải thoát ly ưu an ổn tràng: độ chúng sanh, chúng sanh lìa khổ, Bồ-tát an ổn. Nếu chúng sanh chưa thoát khổ Bồ-tát không an ổn. Bồ-tát tuy hiểu tánh sanh tử nhưng còn sợ sanh tử thì chưa an ổn thoát khổ. Người vào sanh tử tự tại độ sanh, không đắm chìm, không ra khỏi là an ổn thoát khổ. Trụ này chuyên tu phương tiện Ba-la-mật. 16,5 hàng từ như các Bồ-tát đến từ tạ ra đi có năm ý:

1) Đức thăng tiến.

2) Cõi nước của thiện tri thức.

3) Nơi ở.

4) Tên.

5) Từ tạ ra đi.

Lưu luyến: tâm kính pháp quý người, với bi trí tự tại vào đời độ thoát chúng sanh. (Hải triều như trước). Nước Na-la-sách: bất lại đọa. Bồ-tát dùng trí không dụng công độ thoát vô số chúng sanh. (Địa tám như trụ này). Tiên nhơn Tỳ mục cù sa: xuất thinh khả ứng, với trí sáng, Bồ-tát dùng ngôn ngữ nhiếp phục tà luận. Đoạn từ bấy giờ Thiện Tài đến giải thoát Vô Thắng Tràng có 13 ý:

1) Suy xét pháp.

2) Đến nước Na la sách.

3) Tìm thiện tri thức.

4) Thấy vườn rừng xinh đẹp.

5) Tiên nhơn an tọa dưới cây chiên đàn, vô số đệ tử cầu pháp.

6) Thỉnh pháp.

7) Tiên nhơn khen ngợi Thiện Tài.

8) Tiên nhơn nêu tên pháp môn.

9) Thiện Tài hỏi về cảnh giới của pháp giải thoát.

10) Tiên nhơn xoa đầu, nắm tay Thiện Tài, hiện thân đi khắp vô số cõi nước.

11) Thiện Tài gặp Phật.

12) Tiên nhơn thâu thần.

13) Đức thăng tiến.

Cây Ba Sất la như cây Thu, hoa màu tím rất thơm; cây Ni câu luật, lá như lá cây thị, cây con như cây tỳ bà, tính chịu lạnh, là loài cây cao nhứt. Vô số đệ tử: hạnh độ sanh. Vì sao thiện trí thức trụ này là tiên ? Trí thanh tịnh như tiên, trí không dụng công hiển hiện không đắm nhiễm, độ sanh bằng trí không dụng công. Vườn rừng: che chở chúng sanh. Ao sen: hạnh độ sanh không đắm nhiễm. Tiên nhơn an tọa dưới cây cội chiên đàn: che chở chúng sanh. Chiên đàn: Năm hương giải thoát, trí không dụng công đoạn trừ tham loạn. Ảo cỏ: hạnh biết đủ ít muốn. Xõa tóc: trí viên mãn. Đệ tử vây quanh: viên mãn mọi hạnh. Đến nơi, Thiện Tài Kính lạy: Kính pháp cúi người, năm trần đều thuộc trí. Thiện tri đức: trí không dụng công hợp chơn như. Giải thoát Vô thắng tràng: trí độ sanh đoạn trừ phiền não. Xoa đầu: an ủi. Thiện Tài thấy mình đi khắp cõi nước và cõi Phật: thể hội cảnh trí. Trụ thứ tám... địa tám đều được các đức Phật gia hộ, nếu không các vị dễ bị vướng chấp. Tiên nhơn thâu thần: dùng sức trí độ Thiện Tài nhập pháp vị, nhưng khi đạt pháp, trí huệ không thay đổi, thấy các pháp trước sau không khác. Ví như đi thuyền qua sông, đến bờ bên kia phải bỏ thuyền lại. Vị này chuyên tu nguyện Ba-la-mật. Vì sợ chấp pháp, Bồ-tát dùng nguyện phát khởi công dụng của trí, nhớ lại hạnh nguyện độ sanh ngày xưa, hành mọi hạnh, không chấp pháp thanh tịnh. 12 hàng Kinh từ như các Bồ-tát đến từ tạ ra đi có sáu ý:

1) Đức thăng tiến.

2) Nơi ở của Thiện tri thức.

3) Làng Y Sa La.

4) Tên thiện tri thức.

5) Khuyên cầu học.

6) Lạy tạ ra đi.

Y Sa La: trường trực, thiện tri thức dạy pháp cho chúng sanh (Bà-la-môn Thắng Nhiệt như trước). Đoạn từ bấy giờ Thiện Tài đến giải thoát vô tận luân có 25 ý:

1) Thần lực vi diệu soi chiếu khắp nơi.

2) Suy xét pháp, đi về phương nam.

3) Đến nơi, thấy thiện tri thức hành khổ hạnh.

4) Thiện tri thức lên núi dao, nhảy vào đống lửa.

5) Thiện Tài đảnh lễ cầu pháp.

6) Bà-la-môn bảo Thiện Tài lên núi dao, nhảy vào đống lửa.

7) Thiện Tài nghi ngờ vì thân người khó được.

8) 10 ngàn phạm thiên khuyên Thiên Tài quán sát lửa ấy là ánh sáng của định kim cang.

9) 10 ngàn ma vương quán sát Thiện Tài, khen ngợi công đức của Bà-la-môn.

10) 10 ngàn tự tại thiên khuyên Thiện Tài không nên nghi ngờ.

11) 10 ngàn Hóa lạc thiên khuyên ngợi đức của Bà-la-môn.

12) 10 ngàn đâu suất thiên khen ngợi.

13) 10 ngàn chư thiên cõi trời 33 rải hoa thơm.

14-19) 10 ngàn long vương, Xạ Xoa Vương, Càn-thát-bà, A-tu-la, Ca-lâu-la, Khẩn-na-la đều khen ngợi.

20) 30 chúng cõi dục khen ngợi đức hạnh của Bà-la-môn, khuyên Thiện Tài không nên nghi ngờ.

21) Thiện Tài hối lỗi.

22) Bà-la-môn nói Ke.

23) Vâng lời dạy, Thiện Tài lên núi dao nhảy vào đống lửa.

24) Thiện Tài đạt lợi ích.

25) Đức thăng tiến.

Núi dao: lực Ba-la-mật, trí huệ là thể, người tu hành hiểu rõ sanh tử là tánh giải thoát trong pháp giới, không lo sợ, tự tại. Lửa: trí kim cang. Y na bạt la Long Vương: vì đời trước phá giới đốn cây nên sanh ở cây thối. Ưu bà: lòng tin thanh tịnh; Nan Đà: hoan hỷ: nghe pháp tin hiểu vui vẻ. Giải thoát vô tận luân: Bồ-tát đạt trụ pháp vương, tùy sở thích của chúng sanh, hiển hiện chánh pháp hạnh đức. Vị này chuyên tu lực Ba-la-mật như địa thứ 9). Phần đức thăng tiến có bốn ý:

1) Đức thăng tiến.

2) Nơi ở của thiện trí thức.

3) Tên thiện tri thức.

4) Lạy tạ ra đi.

Thành sư tử phấn tấn: cung điện của tăng sư tử Tràng, ông là phụ hoàng của Từ Hành. Trí lực tự tại: vua; từ bi: người nữ. Từ trí hành bi, ở trong sanh tử nhưng không đắm nhiễm. Phần nhập pháp có 22 ý:

1) Tôn trọng thiện tri thức.

2) Suy xét pháp tiến tu.

3) Đi về phương nam.

4) Đến thành sư tử phấn tấn.

5) Tìm gặp đồng nữ Từ Hành.

6) Biết đồng nữ là dòng dõi hoàng tộc.

7) 500 thể nữ hầu hạ.

8) Cung của đồng nữ.

9) Bảo tòa.

10) Thiện Tài đến nơi.

11) Thấy y báo chánh báo trang nghiêm của đồng nữ.

12) Thiện Tài cầu pháp.

13) Đồng nữ dạy Thiện Tài quán quả hiện tại sẽ biết nhân tu.

14) Quán sát Long, Thiện Tài chấp tay cung kính.

15) Đồng nữ dạy pháp Bát-nhã Ba-la-mật phổ trang nghiêm.

16) Đồng nữ nói về sự gặp Phật khi tu pháp này.

17) Số lượng Phật nhiều như số cát trong 36 sông Hằng.

18) Đồng nữ lãnh thọ pháp này, các đức Phật hành pháp khác.

19) Các đức Phật nói pháp không trùng lặp.

20) Thiện Tài hỏi về cảnh giới của pháp này.

21) Tu pháp đạt vô số định, tượng trưng là 117 pháp.

22) Đức thăng tiến.

Đến thành sư tử phấn tấn tìm gặp đồng nữ Từ Hành: hiểu rõ trí bi cùng một thể tánh. Biết đồng nữ thuộc dòng dõi hoàng gia, có 500 thể nữ hầu hạ: hiểu rõ sự giống nhau của pháp môn năm vị. Trụ này đạt y báo chánh báo như Phật. Điện Tỳ-lô-giá-na trên nơi ở của đồng nữ: quả Phật đủ vô số đức, hạnh năm vị đủ nhân quả Phật. Tòa Long Thắng chiên đàn: thân đại bi, ngồi tòa nhứt thiết trí, thuyết năm phần pháp thân, độ tất cả chúng sanh. Nghe thế Thiện Tài tìm gặp đồng nữ , thấy vô số chúng sanh cũng đến đây: trí bi là chỗ nương tựa, năm chúng sanh sáu vị. Thiện Tài hỏi họ đi đâu, họ đều trả lời là đến chỗ Từ Hành nghe pháp: tin tưởng không nghi ngờ. Thiện Tài nghĩ, cung điện này không đáng lo ngại, ta nên đến đó, Thiện Tài đến điện Tỳ-lô-giá-na: cùng lúc hiểu rõ bi trí năm vị. Đất Pha lê như thủy tinh nhưng có nhiều màu khác nhau, là quả của pháp thân. Trụ bằng lưu ly: tịnh hạnh đủ oai đức. Vách kim cang: phòng hộ bằng trí thanh tịnh; tường bằng vàng Diêm phù đàn: trang nghiêm thân bằng tịnh giới; cửa sổ sáng loáng: quả của ánh sáng pháp. Trang trí vô số ma ni: quả của hạnh ly cấu. Xung quanh là kính ma ni: quả của trí sai biệt độ sanh từ trí căn bản. Trang sức ngọc ma ni: quả của hạnh thanh tịnh không đắm nhiễm. Bên trên được che phủ bằng vô số lưới báu: quả của hạnh thuyết pháp. Trăm ngàn chuông vàng vang tiếng nhạc: quả của hạnh độ sanh. Thân đồng nữ vàng óng: quả của tâm thanh tịnh. Mắt xanh: quả của hạnh độ sanh bằng trí thanh tịnh. Dạy Thiện Tài quán sát y báo: biết quả là biết pháp tu. Từ mỗi gương hiển hiện vô số cõi Phật: hạnh trang nghiêm của Bát-nhã Ba-la- mật. Số Phật như số cát trong 36 sông Hằng: mười trụ mười hạnh mười hồi hướng: 30; sáu vị (mười địa, địa mười một tu pháp như trước). Từ mỗi gương Thiện Tài thấy tất cả hạnh nguyện cảnh giới của Phật Bồ-tát như ảnh tượng hiện trong nước sạch. (36 tiêu biểu sự tu tập đan xen của sáu vị, mười thiện tri thức biểu pháp của mười trụ như trước). 11 hàng Kinh từ như các Bồ-tát đến từ tạ ra đi có năm ý:

1) Đức thăng tiến.

2) Cõi nước.

3) Nơi ở.

4) Tên.

5) Từ tạ ra đi.

Nước Tam nhãn: mắt pháp, mắt trí, mắt huệ. Kinh dạy: mắt trí nhìn suốt pháp giới rộng lớn. Ở đây, dùng mắt trí quán sát căn tánh đem lại lợi ích cho chúng sanh. Mắt pháp biết các pháp. Mắt huệ phân biệt tà chánh. Về thể tánh ba mắt là một. Về công dụng, mỗi mắt có công dụng khác nhau. Đoạn từ bấy giờ Thiện Tài đến giải thoát Tùy thuận Đăng có sáu ý:

1) Thiện Tài suy xét về 13 hạnh nguyện sâu xa của Bồ-tát.

2) Đến nước Tam Nhãn.

3) Tìm gặp thiện trí thức.

4) Thấy Bồ-tát đang thiền hành trong rừng, trời rồng cung kính.

5) Thiện Tài đảnh lễ thỉnh pháp.

6) Tỳ kheo Thiện kiến dạy pháp giải thoát tùy thuận đăng.

Thiện Kiến: dùng ba mắt thấy rõ các pháp, quán sát căn tánh của chúng sanh, tùy thuận hóa độ. Vì sao thiện tri thức của hạnh thứ một là Tỳ kheo? Hạnh Bồ-tát là dạy chúng sanh thoát khổ nhiễm thế gian. Nghĩa là phải vượt trên thế gian mới có khả năng đem lại lợi ích cho chúng sanh. Thiền hành trong rừng: hạnh che chở cúng sanh. Đi lại trong rừng: vào sanh tử độ sanh chúng sanh đạt pháp lạc Niết-bàn nhưng không trụ Niết-bàn, phát nguyện vào đời độ sanh. Như một ngọn đèn đốt sáng giữa trăm ngàn ngọn đèn tắt, ánh sáng kia sẽ chiếu rọi qua lại. Tất cả các tướng tốt của Tỳ kheo đều là quả của hạnh độ sanh và tu tập. Trời rồng cung kính vây quanh: hạnh độ sanh. Thần chủ phương hướng: đi khắp mọi nơi chỉ dạy chúng sanh. Thần túc hành dùng hoa sen nâng chân Tỳ kheo: hành hạnh không đắm nhiễm. Thần vô tận quang phóng ánh sáng xua tan đêm tối: dùng giáo pháp đoạn trừ hoặc chướng. Thần Diêm phù tràng lâm rải hoa: dùng hạnh lành chỉ dạy chúng sanh trụ giới định huệ. Địa thần Bất động tạng hiện các báu vật: định có khả năng hiển hiện trí huệ. Thần Vô quang minh hư không trang nghiêm hư không: dùng trí huệ quán sát các pháp, khởi trí sai biệt, hành vô số hạn. Thần Thành tựu đức Hải rải ngọc ma ni: tạo lợi ích cho chúng sanh bằng hạnh Phổ Hiền. thần Tu Di sơn cung kính đảnh lễ: cung kính khiêm nhường. Thần vô ngại lực phong thổi hoa thơm: ngôn ngữ hòa nhã, cung kính tạo lợi ích cho chúng sanh. Người ngửi được hương hoa này sẽ đạt giới định huệ. (quả tốn như trước). Dạ thần xuân hòa chủ trang nghiêm thân cung kính đảnh lễ: từ bi nhu hòa, thường ở trong đêm dài sanh tử. Chúng sanh thấy được đều vui vẻ, phát khởi căn lành. Trú thần thường giác chủ cầm trụ báu ánh sáng khắp mọi nơi: trí căn bản khởi trí sai biệt độ sanh. (Thiện Tài nói: đã phát tâm bồ đề pháp năm vị như trước ). Tường tu hạnh thanh tịnh với vô số Phật như số cát trong 38 sông Hằng. (38: mười trụ, mười hạnh, mười hồi hướng và tám chánh đạo) một ngày, một tháng, một năm... hành sáu Ba-la-mật. Sáu Ba-la-mật trước là hạnh xuất thế, bốn Ba-la-mật sau là hạnh vào đời độ sanh. Ở đây chỉ nêu sáu độ, không nêu mười Ba-la-mật. Thấy rõ thành đạo, độ sanh, nhập diệt: trí tùy thuận thế gian, tất cả đều từ một sát na không trước sau. Đoạn này nêu trí không nương tựa, không trong ngoài vì thế mười phương, vô số kiến không xa gần nhanh chậm, tùy thuận thế gian hiện thân độ thoát. Trí là sứ giả của nguyện, nguyện là vua của trí, vô số hạnh độ sanh đều từ trí nguyện. Giải thoát tùy thuận đăng: Bồ-tát dùng trí sang tùy thuận chúng sanh, hiện trí sai biệt giáo hóa đem lại lợi ích cho chúng sanh. Hạnh thứ một chuyên tu trí Ba-la- mật. Vị này chuyên tu hạnh xuất thế. dùng trí Ba-la-mật của mười trụ quán sát cõi Phật cõi chúng sanh, kiếp số đều từ một sát na, từ một lỗ chân lông.

TÂN HOA NGHIÊM KINH LUẬN