SỐ 1739 — TÂN HOA NGHIÊM KINH LUẬN

QUYỂN 27

Địa Bất động có năm phần như trước. Tên: Bất động. Bồ-tát vào đời bằng trí không dụng công, không làm nhưng làm tất cả. Pháp tu địa này hành nguyện Ba-la-mật. Trí huệ tăng trưởng. Vì thể trí vốn thanh tịnh và được sự hỗ trợ của nguyện nên càng tự tại. Nếu thiếu nguyện, trí ấy là trí của nhị thừa. Nhờ nguyện lực nên không đình trệ. Vị này được ba sự gia hộ, và bảy lần khuyên của Phật để nhớ nguyện xưa, phát huy công dụng của trí, tùy thuận tâm bi, thành tựu trí bi không tạo tác. Địa bảy thành tựu trí vào đời còn dụng công. Vị này thành tựu trí vào đời nhưng không dụng công. Song trí vi diệu ấy vẫn chưa được tự tại nên cần tăng trưởng. Biểu pháp: Thiện Tài gặp thiện tri thức trong đạo tràng này vì địa tám tự tại, tương hợp trí chơn như không tạo tác. (Trung: Khế hợp lý trí. Đạo Tràng: lý không phân biệt trong ngoài, mình người.) Thiên tri thức tên Đại nguyện tinh tấn lực cứu hộ nhứt thiết chúng sanh, dùng nguyện lực độ thoát chúng sanh. Địa bảy từ bi hành trí nên khó thành. Vị này từ trí hành bi nên dễ thành. Thể trí rộng lớn tùy căn hiện thân như vang theo tiếng. Trí ấy tuy không suy xét, không tạo tác, nhưng hợp với tâm mong muốn của chúng sanh. Tòa sư tử Phổ hiện... tâm bi độ sanh là cung. Trí tùy thuận hiện thân là điện. Trí không tịnh nhiễm là ma ni. Tùy thuận tịnh nhiễm, không dụng công nhưng cứu hộ mọi loài là vương. Lưới phủ trên tòa: Trí tùy thuận thuyết giảng là lưới. Trí không thể tánh hiện đủ mọi pháp không dụng công là ma ni. Đó là mượn quả làm nhân khuyên chúng sanh biết quả. Giác pháp địa tám là pháp tu hành. Dạ thiên là người tu. Đại này đạt giải thoát tự tại bằng trí không dụng công. Bảy địa trước tu tập cả pháp hữu vi, vô vi. Vị nầy viên mãn cả hai pháp ấy. Địa 10 trọn vẹn mười lực, 18 pháp bất rộng. Nghĩa Văn: Nghĩa phẩm: 11 đoạn.

1) (22 hàng Kệ) nghe pháp, chư thiên vui vẻ cúng dường, khen ngợi công đức của Phật.

2) (2 hàng Kệ) thỉnh thuyết pháp địa tám.

3) (10 hàng) tu phép địa tám nhập vô sanh nhẫn.

4) (17 hàng) Bồ-tát đạt trí không dụng công.

5) (40.5 hàng) Phật bảy lần khuyên Bồ-tát.

6) (59 hàng) Bồ-tát biết rõ các pháp, tự tại độ sanh.

7) (7 hàng) Đạt mười pháp tự tại không lỗi lầm.

8) (6.5 hàng) đủ 10 tên.

9) (10.5 hàng) Vào cảnh giới Phật, được Phật ủng hộ, phạm Vương.

Đế Thích, Tứ Thiên Vương hầu hạ, hàng phục ma quân.

10) (32.5 hàng) sự hiểu biết và thọ chức của Bồ-tát.

11) (44 hàng Kệ) nhắc lại pháp trên. Nghĩa Văn: hiểu rõ tánh các pháp là rỗng lặng, đạt vô thanh nhẫn (bảy địa trược đạt thuận nhẫn).

Đoạn bốn phân thành bốn phần:

1) (5.5 hàng) Bồ-tát đoạn vọng tưởng, luôn tịnh tịnh, định nhị thừa không sánh được;

2) (8 hàng) bảy địa trước chưa đạt trí không dụng công;

3) (2 hàng) dụ lên cõi phạm thiên không còn phiền não cõi dục;

4) (1.5 hàng) Tâm Bồ-tát, Phật, Bồ Đề, Niết-bàn chưa hiển hiện. Thinh Văn, bích chi Phật không sanh được vì hàng nhị thừa chán có chứng không. Bồ-tát này trọn vẹn hai hạnh có không, tự tại không dụng công, không tranh luận, luôn tịch diệt. Địa năm trọn vẹn hai hạnh có không, địa sáu thành tựu trí ba không; địa bảy viên mãn hạnh từ bi, địa tám đạt trí không dụng công, tự tại độ sanh. Như Tỳ kheo đạt thần thông tự tại: đạt định vượt khỏi ba cõi, không phân biệt từ định vi diệu hiện sáu thông. Tên sáu thông này tuy giống với sáu thông Bồ-tát cõi định ở phương khác. Bồ-tát nhứt thừa biết mọi cảnh giới từ một lỗ chân lông. ba thừa chứng lậu tận thông thường. Bồ-tát nhứt thừa đoạn dục, không chứng lậu tận thông. Sáu thông của ba thừa còn hạn chế, mười thông của nhứt thừa là vô hạn (rõ như phẩm mười thông). Kinh Tịnh Danh chép: Tuy hành sáu thông nhưng không đoạn lậu hoặc vì trí tự tại. Thần thông ba thừa còn đến đi như câu: muốn trở về bổn quốc. Thần thông của nhứt thừa thuộc lý trí cũng khắp các cõi, tùy vật ứng hiện không đến đi qua lại. Bồ-tát này không chứng lậu tận thông vì sống trong cảnh giới trí không thấy hoặc hay không lậu hoặc, không lấy bỏ, tự tại như pháp giới, hành mọi hạnh. Ba thừa còn chán thích lấy bỏ. Bảy địa trước còn tu học như người chưa tỉnh mộng. Địa tám như người tỉnh mộng nên tất cả đều không, tự tại với trí. Đoạn năm phân thành 12 phần:

1) Phật tử... pháp nhẫn: các đức Phật xuất hiện, khuyên tu 18 pháp bất cộng của Phật.

2) Thiện nam tử... chúng sanh: các đức Phật khen ngợi sự đạt pháp vô sanh nhẫn thệ độ chúng sanh của Bồ-tát.

3) (2 hàng) các đức Phật khuyên Bồ-tát nhớ lại bổn nguyện độ sanh.

4) (2,5 hàng) các đức Phật khuyên Bồ-tát an trụ nơi pháp tánh.

5) (2,5 hàng) Phật khuyên Bồ-tát tu tập phước huệ, thuyết giảng các pháp.

6) (3,5 hàng) Phật khuyên Bồ-tát tu vô số pháp.

7) (1,5 hàng) Phật khuyên Bồ-tát thông đạt các pháp. 22,5 hàng kệ trước đủ 3 pháp gia hộ và 7 lần khuyên (như trước).

8) (2 hàng) Phật gia hộ để Bồ-tát hành vô số hạnh.

9) (7 hàng) đạt trí vi diệu.

10) (5 hàng) thành tựu vô số hạnh của thân ngữ ý.

11) (3 hàng) Dụ vượt biển bằng thuyền lớn.

12) (4 hàng) vượt biển bằng thuyền lớn không dụng công. Trang năm vị, vị nào cũng được sư gia hộ và khuyên nhủ của Phật. Ở đây, Phật khuyên Bồ-tát tu tập, thành tựu trí không dụng công, lãnh thọ pháp Phật. Như ở đời vua hiền, rồng phượng xuất hiện. Bồ-tát này đủ trí không dụng công nên cảm ứng đến các đức Phật. Thiện nam tử! Nhẫn này thuận pháp Phật: nhẫn này là tánh trí của các đức Phật. Thiện nam tử! Ta đủ mười lực, bốn vô úy, ông chưa đạt 18 pháp bất rộng. Khuyên Bồ-tát tiến tu đạt trí Như Lai không chấp. (18 pháp bất rộng, bốn vô úy... như trước). Ca la phần: mỗi sợi lông trên người là một phần trong trăm phần hoặc là một phần trong 16 phần. Ở Ấn, 16 phần là một thăng. Vì thế trí của các vị trước không sánh được một phần nhỏ nơi thế của vị này. Ưu ba ni sa đà phần: ưu ba: cận; sa đà: đối. Sự lợi sanh của địa này thì các địa trước không sánh được một phần nhỏ về thể tánh, giáo pháp các vị là một, nhưng về sự tu tập phải có thứ tự để kẻ hậu học biết được hướng đi. Đoạn sáu phân thành tám phần.

1) (4 hàng) dùng trí vi diệu quán sát nhân của sự thành hoại thế-gian.

2) (2 hàng) tướng của bốn đại.

3) (7 hàng) tướng sai khác.

4) (2,5 hàng) tướng thành hoại của ba cõi.

5) (7,5 hàng) quán sự sai khác của chúng sanh, tùy thuận hiện thân.

6) (12 hàng) hiện thân độ sanh.

7) (10,5 hàng) tự tại đem lại lợi ích cho chúng sanh.

8) (12,5 hàng) thân tướng sai khác.

Sở hành cảnh: trí sai biệt. Từ trí căn bản quán tướng thế gian: quán tướng thành hoại của trời người, đều do nghiệp, không thường còn. Từ sự không phân biệt, chúng sanh thấy có thọ, yểu, nhanh, chậm. Tất cả đều không thật. Tướng của đất: tướng nhỏ: một hạt bụi; tướng lớn: cũng là một hạt bụi. Vì hạt bụi không thể tánh nên lớn nhỏ là một, như trong một lỗ chân lông có đủ vô số cảnh giới. Tướng của nước, gió, lửa: theo luận Câu Xá: về khí thế gian, phong luân ở dưới cùng, rộng lớn không thể đo lường được. Bề dày bằng 16 ức do tuần, trên phong luân là thủy luân dày bằng 11 ức hai vạn ba ngàn bốn trăm năm mươi do tuần, nước kết thành kim loại. Trên đó là nơi ở. Kinh Lăng Già chép: huân tập vọng tưởng sanh trong cõi nước, thấy biết vọng tưởng sanh trong cõi lửa, đoạn trừ vọng tưởng sanh trong cõi đất, chạy theo vọng tưởng sanh trong cõi gió. Đoạn ái không bị nạn nước, đoạn chấp không bị nạn lửa, đoạn phân biệt không bị nạn gió. Cõi thiền thứ hai không bị nạn nước... như trước. Bồ-tát biết rõ tất cả. Trong mỗi đại có bao nhiêu vi trần? Người đời dùng lân hư trần... để đo lường. Bồ-tát này dùng mắt trí để đo nên biết tướng lớn nhỏ thành hoại của cõi nước. Bốn chúng Bà-la-môn... như trước. Bồ-tát biết thân chúng sanh là biết thân nghiệp báo. Thân cõi nước. Thân chúng sanh là cõi nước. Thân người là cõi nước của vô số vi trùng. Thân tập nghiệp: thân do nghiệp tạo. Thân phiền não: thân chúng sanh trong ba cõi. Sắc thân: chúng sanh cõi sắc. Thân Như Lai đủ mười thân bồ đề: Nguyện thân: thân do nguyện lực; Hóa thân: thân tùy thuận chúng sanh; Lực thân: thân của mười lực; Tướng hảo thân: thân do phước đức; Oai thế thân: thân hàng phục kẻ ngạo mạng; Ý sanh thân: thân tùy sự mong muốn của chúng sanh; Trí thân: thân biết các pháp; Tri trí thân: hiểu rõ trí mình người. Thiện tư lượng tướng: biết bằng trí, không tình thức. Như thật quyết trạch tướng: từ trí căn bản khởi trí sai biệt. Quả hành sở nhiếp tướng: từ trí căn bản hành hạnh Phổ Hiền. Thế gian xuất thế gian sai biệt tướng. Hiển hiện trí chơn tục. Tam thừa sai biết tướng: nhị thừa thích tịnh tịch, Bồ-tát sanh về cõi tịnh, Bồ- tát giữ hoặc độ sanh. Cộng tướng: tướng không sanh của ba thừa. Bất cộng tướng: đủ hay không đủ từ bi. Cộng tướng: trí Như Lai mà phàm Thánh đều có. Bất cộng tướng: mê ngộ. Xuất ly tướng: Ba thừa. Phi xuất ly tướng: phàm phu. Nhứt thừa không thuộc hai tướng trên. Hữu học tướng: Bồ-tát từ địa bảy trở về trước. Vô học tướng: Bồ-tát địa tám trở về sau. Pháp thân bình đẳng tướng: các pháp không tự tánh. Bất hoại tướng: cảnh giới của trí. Tùy thời tùy tục giả danh sai biệt tướng: hóa thân tùy sở thích chúng sanh. Chúng sanh phi chúng sanh pháp sai biệt tướng: hữu tình, vô tình. Phật pháp tăng sai biệt tướng: Thanh Văn, Duyên Giác, Bồ-tát cõi tịnh, Bồ-tát nhứt thừa, tướng Phật tùy khả năng chúng sanh. Xứ không thân vô lượng tướng: từ pháp thân khởi trí hành mọi hạnh. Chu biến tướng: pháp thân, trí thân, hạnh, sắc tướng. Vô hình vô dị tướng: cùng thể tánh. Vô biến tướng: pháp thân trí thân vượt trên sự hiểu biết của vọng tình. Hiển hiện sắc thân tướng: sắc thân không thể tánh, tự tại hiện khởi bằng trí không nương tựa. Tất cả đều là công dụng tự tại của trí Bồ-tát.

Đoạn bảy phân thành ba phần:

1) (2,5 hàng) Bồ-tát thành tựu trí thân, đạt mười pháp tự tại;

2) (1,5 hàng) đạt bốn trí tự tại;

3) (6,5 hàng) Bồ-tát tu tập pháp Phật bằng sự thanh tịnh của ba nghiệp tùy trí Bát-nhã. Mạng tự tại: tự tại vào sanh tử bằng trí không sanh diệt. Tâm tự tại: làm mọi việc bằng trí không vọng niệm. Đoạn tám như Kinh Nhứt thiết chủng: trí tu tập gia hạnh. Trí căn bản không dụng công và trí dụng công là một. Trí hiện tiền: trí tự tại hiển hiện. Từ câu Bồ-tát này... trí không dụng công: làm mọi việc nhưng không lỗi lầm vì trí không phân biết chủ thể đối tượng. Đoạn chín như Kinh Đồng chơn địa: thế gian không lường biết được. Bảy địa trước có tu hành có giáo hóa, thuộc trí thế gian. Địa tám hiện trí không dụng công là trí nhập chơn như của kẻ sơ học. Vì sanh địa: không lỗi lầm, đoạn trừ giác quán bằng không giác quán, sanh trong trí không dụng công. Đoạn 10 phân thành hai phần:

1) (5, 5 hàng) Bồ-tát nhập cảnh giới Phật, cảm động chư thiên.

2) (5 hàng) nhập trí không dụng công của nhứt thừa, đạt thần thông tự tại. Thường được Như Lai ủng hộ. Chư Phật luôn hộ niệm chúng sanh. Hộ niệm có ba: hộ niệm chúng sanh cõi khổ chưa phát tâm, hộ niệm chúng sanh đang phát tâm tu học, hộ niệm Bồ-tát đạt trí không dụng công để Bồ-tát tự tại. Đế Thích Phạm Vương hầu hạ có ba ý: hộ vệ chúng sanh, hộ vệ người phát tâm, hộ vệ bậc đạt trí không dụng công và Phật. Hộ vệ có hai cánh: từ bi che chở, tôn kính. Mỗi thân đủ vô số thần thông: Bảy địa trước chưa đủ thần thông, vị này đủ thần thông tự tại. Thần thông của bảy địa trước có từ nguyện. Thần thông vị này có từ trí không tạo tác. Không tu tập. Không tạo tác nên phóng ánh sáng: đoạn trừ hoặc chướng sáng suốt, tự tại. Nhập pháp giới vô ngại: không chấp, tùy trí không chướng ngại. Đoạn 11 phân thành bốn phần:

1) (13,5 hàng) việc gặp Phật của Bồ-tát và dự luyện vàng.

2) (6,5 hàng) Bồ-tát phóng ánh sáng hành mọi hạnh, tăng trưởng nguyện Ba-la-mật.

3) (7 hàng) Bồ-tát lãnh thọ chức vị, hành các pháp Ba-la-mật đều vì Tam bảo.

4) (5,5 hàng) Bồ-tát dùng trí không dụng công tinh tấn tu tập định nguyện, hiện vô số Bồ-tát bạn. Đoạn 12 như Kinh.

Địa Thiện Huệ cũng có năm phần. Tên: Thiện Huệ: hạnh nguyện của vị này như trụ thứ chín. Các vị thứ chín đều là pháp sư, biết rõ các pháp. Bồ-tát này chuyên tu lực Ba-la-mật. Biểu pháp: Thiện Tài gặp thần Diệu Đức viên mãn trong rừng Lâm tỳ ni cõi Diêm Phù đề. Bồ-tát thuyết giảng vô số giáo pháp bằng trí vi diệu như rừng che mát. Vườn rừng: trí hiểu biết không ngăn ngại. Lâm tỳ ni: lưu di ni: lạc thắng viên quang: trí huệ pháp lạc của vị này thanh tịnh, sáng suốt. Dùng trí trừ phiền não đạt pháp lạc Diệu Đức viên mãn: trí viên mãn của pháp sư. Bảo thọ: hạnh của pháp sư. Lâu các: trí huệ cao siêu, chiếu soi không ngăn ngại, trang nghiêm trí huệ bằng hạnh thuyết pháp độ sanh. Bồ- tát này đạt giải thoát trí huệ viên mãn. Nghĩa Văn. Nghĩa phẩm: Bảy đoạn:

1) (26 hành kệ) nghe pháp địa 8 đại chúng vui vẻ cúng dường khen ngợi thỉnh thuyết pháp địa chín.

2) (62,5 hàng) tu pháp địa chín hướng tâm chánh trụ, biết mọi pháp.

3) (36,5 hàng) Bồ-tát dùng bốn trí vô ngại thuyết giảng giáo pháp.

4) (28,5 hàng) Bồ-tát đạt vô số pháp tổng trì tự tại.

5) (16,5 hàng) Bồ-tát dùng một ngôn ngữ thuyết giảng vô số pháp vui lòng chúng sanh.

6) (29,5 hàng) Bồ-tát gặp Phật, cúng dường, lãnh thọ chức vị.

7) (48 hàng kệ) nhắc lại pháp trên. Nghĩa Văn. Đoạn một phân thành hai phần:

1) (25 hàng kệ) đại chúng nghe pháp vui vẻ cúng dường.

2) (còn lại) thỉnh thuyết pháp địa chín. Đoạn hai phân thành 14 phần:

1) (6,5 hàng) hướng nhập địa chín.

2) (4 hàng) Bồ-tát địa chín biết mười pháp của chúng sanh.

3) (3 hàng) Bồ-tát biết 11 rừng phiền não của chúng sanh.

4) (4 hàng) Bồ-tát biết mười tướng sai khác.

5) (4,5 hàng) Bồ-tát biết rõ tám vạn bốn ngàn phiền não.

6) (5 hàng) biết tướng của các nghiệp.

7) (4,5 hàng) tướng sai khác của chúng sanh.

8) (1,5 hàng) Biết pháp giải thoát.

9) (6 hàng) tướng tùy miên của chúng sanh.

10) (5 hàng) biết tướng thọ sanh.

11) (5 hàng) biết tập nhiễm.

12) (4 hàng) biết đúng sai.

13) (2 hàng) biết tất cả pháp.

14) (4,5 hàng) Độ sang bằng 4 thừa.

Phần một: đại tám nhập lý trí khôn dụng công, hướng đến chứng nhập mười lực vô úy không dụng công của Phật. Tu tập trí Như Lai: địa tám; chín chưa đạt công dụng tự tại của Phật. Nhập pháp bí mật của Như Lai: không suy xét, tu tập nhưng không chấp, ứng hợp tất cả. Quán sát tánh của trí vi diệu: thể của trí căn bản sáng suốt, vốn không nương dừng, tùy chúng sanh hiện công dụng. Thanh tịnh các định: trí không nương tựa tùy vật hiện công dụng. Đủ thần thông trí hợp căn tánh: Thần; không đi lại nhưng hiện khắp mười phương: thông. Trí tánh đủ công dụng nhưng không hình tướng là thần. Tánh không nhưng biết tất cả là thông. Đủ trí nhưng không sanh tử là thần. Pháp giới dung nhiếp một nhiều là thông. Bồ-tát biết pháp thiện bất thiện vô ký: biết hạnh nghiệp của chúng sanh. Pháp thiện có 13. Pháp bất thiện có bốn, vô ký có hai: năm thức và thức tám trong tám thức thuộc vô phú vô ký, thức sáu, bảy thuộc hữu phú vô ký: oai nghi, công xảo, biến hóa, dị thực. Như việc có oai nghi không oai nghi, khéo léo không khéo léo của đời thường đều do có hay không có chánh niệm. Biến hóa cũng thế. Đời này tạo nghiệp, thọ quả đời sau là dị thục. Bốn vô ký này thuộc pháp xuất thế. Pháp hữu lậu vô lậu: ba cõi là hữu lậu. Pháp vượt ba cõi là vô lậu. Pháp vượt ba cõi của ba thừa là hữu lậu, Trí sáng của Phật thừa là vô lậu. Pháp thế xuất thế: Ba thừa là pháp xuất thế. Phàm phu là pháp thế gian. Nhứt thừa không thuộc thế xuất thế. Vì tùy thuận thế gian nhưng đủ hạnh Phổ Hiền. Pháp suy lường được và pháp không suy lường được. Ba cõi là pháp suy lường được. Ba thừa cũng thế. Cảnh giới nhứt thừa là pháp không suy lường được, tịch dụng tự tại. Pháp định bất định: thiền của hai cõi trên không phải là định chơn thật vì có sanh diệt. Định tịch diệt của ba thừa cũng vậy vì có lấy bỏ. Thiền của pháp giới nhứt thừa tịch dụng tự tại. Pháp phàm phu là pháp bất định. Các đức Phật là pháp định. Phàm, Thánh đều không tánh pháp định, không nương tựa. Pháp Thanh Văn, Độc Giác: ghét khổ và nhân của khổ, tu đạo và Niết-bàn, hiểu pháp duyên sanh, nhập tánh không sanh, đoạn bi trí, vượt khỏi sự trói buộc của thế gian. Pháp hạnh của Bồ-tát: hành sáu Ba-la-mật, giữ hoặc độ sanh hay sanh về cõi tịnh. Pháp hạnh của Như Lai: trí căn bản mà tất cả chúng sanh đều đủ. Pháp hữu vi: trời người ba cõi, ba thừa, bậc đạt vô lậu đều là hữu vi, đủ tịnh uế. Pháp vô vi: trí Như Lai. Bồ-tát biết tâm chúng sanh: tất cả phiền não đều do tâm sinh, không tâm thì không phiền não. Trí lớn như rừng che chở chúng sanh. Rừng rậm phiền não: không hiểu tánh duyên sanh của pháp giới nên tạo vô số phiền não. Khi đạt trí, tất cả phiền não đều thành rừng công đức. Phiền não tùy miên: dục, sân, giận, ái, mạn, vô minh, nghi, thuộc kiến đạo. Bảy phiền não này luôn che lấp tâm trí. Rừng thọ sanh: Một sát na sống chết tám trăm lần. Rừng tập nhiễm: mười trụ... mười địa đạt một phần trí sanh trong nhà Phật, đoạn trừ phiền não thô của ba cõi. mười địa dần đoạn chủng tử nhiễm ô. (mười địa quán pháp đoạn phiền não như trước). Tam trụ sai biệt: tất cả phiền não của ba căn bất thiện. Tạp khởi tướng: cảnh giới của tâm; tốc chuyển tướng: sanh diệt vô thường; Bất hoại tướng: thế gian vô thường là tướng hoại, không có tướng thành thì không có tướng hoại. Đó là tướng bình đẳng của thế gian xuất thế gian. Vô hình chất tướng: tướng không của các pháp. Vô biên tế tướng: vọng tưởng không giới hạn. Cữu viễn tùy hành tướng: phiền não không đầu cuối, luôn chạy theo vô minh. Vô biên dẫn khởi tướng: 12 duyên như trước. Miên phiền não: Bảy phiền não như trước. Khởi phiền não: mười sử 10 triền. ( việc đoạn phiền não của các vị như trước). Miên khởi nhứt nghĩa tướng: thể không hai. Không hiểu trí chơn thật nên tạo vô số phiền não, tất cả đều một thể. Tương ưng không tương ưng với tâm: tâm cảnh hòa hợp là tương ưng. Tùy thú thọ sanh nhi trụ tướng: thọ sanh theo phiền não. Tướng sai biệt của ba cõi: chúng sanh ba cõi chấp cảnh giới của mình. Tất cả đều do ái. Quá hoạn tướng: sự thọ sanh ba cõi đều do bốn phiền não. (mười sử 5 uẩn đan cài như trước). Hữu biểu thị tướng: có nghiệp nhân. Sanh là nhân, tâm chấp các pháp thấy nghe... tạo nghiệp, hoặc có ngoài nghiệp nhân. Vô biểu thị tướng: nghiệp của tâm. Tướng sanh khởi cùng tâm: nghiệp do tâm khởi, tâm là nghiệp. Quả của nghiệp là ảnh tượng của tâm. Tâm không, cảnh mất, nhân hoại. Thứ đệ tập quả bất thất tướng: không hiểu tự tánh nên tạo nghiệp, tuy người tạo nghiệp không nhớ nhưng quả của nghiệp không mất. Khi chánh trí hiển hiện, biến nghiệp thành công dụng của trí thì không còn quả của nghiệp. Hữu báo vô báo tướng: chúng sanh ba cõi, nhị thừa, Bồ-tát cõi tịnh đều là tướng có báo. Quả Phật của nhứt thừa không thuộc tịnh nhiễm nên là vô báo, chỉ tùy sở thích của chúng sanh hiện thân độ thoát, như ngọc Như ý, không biết tánh mình người. Tất cả chúng sanh đều đủ tâm ấy. Với người hiểu biết, các pháp vốn vậy, không đến đi. Thọ quả của hắc nghiệp: từ vô minh tạo vô số nghiệp ác, trí tạo nghiệp là bạch nghiệp, thức tạo nghiệp là hắc nghiệp. Như tướng rộng lớn của ruộng: nghiệp nhiều như cỏ lúa trong ruộng. Phàm Thánh sai biệt tướng: Bốn Thánh, sáu phàm. Thừa phi thừa, định bất định: tướng ngoại đạo, ba thừa, xuất thế phi xuất thế. Thượng trung hạ tướng: tướng sai biệt ba đời của chúng sanh. Phiền não câu sanh...như trước. Tùy căn võng khinh chuyển hoại tướng: tùy khả năng thuyết giáo; tùy phiền não chỉ dạy. Tăng thượng vô năng hoại tướng: thượng căn không thoái chuyển. Viễn tùy cộng sanh bất đồng tướng chúng sanh đều cùng một tánh nhưng vì căn sai biệt nên tánh sai khác.

TÂN HOA NGHIÊM KINH LUẬN

QUYỂN 28

Bồ-tát biết rõ tám vạn bốn ngàn văn tánh sai khác. Với kẻ mê có tám vạn bốn ngàn phiền não, với người ngộ đó là tám vạn bốn ngàn trí giải thoát. Tùy miên luôn sống trong tạp nhiễm vẫn không hay biết: tướng sinh cùng tâm nhiễm: tâm hòa hợp danh sắc. Vì không hiểu danh sắc do tâm sanh, chấp danh sắc là ngoại duyên. Tướng hòa hợp không hòa hợp tâm: tâm hòa hợp cảnh hay không của chúng sanh. Tướng tùy phiền não: Năm uẩn luôn chạy theo 12 duyên. Tướng trái với định: tâm cảnh vốn không tánh không thay đổi là thiền. Đoạn tâm không ràng buộc là giải thoát. Tùy miên phiền não luôn trái với định huệ. Tướng tâm liên tục: do tùy miên tạo nghiệp nơi ba cõi. Kiên thật nan trị tướng: vô minh chấp trước, không thấy trí căn bản. Thành tựu bất thành tựu tướng: trướng thành không thành của mười pháp. Dĩ Thánh đạo bạt xuất tướng: dùng Thánh pháp đoạn phiền não tùy miên. tùy nghiệp thọ sanh tướng: 13 tướng. Lục thú sai biệt tướng: trời, người, chín tu la, súc sanh, ngạ quỉ, địa ngục hữu sắc vô sắc sai biệt tướng: ba cõi. Hữu tưởng vô tưởng tướng: hữu tưởng: tướng cõi dục và sắc, vô tưởng: tướng cõi vô sắc. Nghiệp là ruộng, ái là nước tưới, vô minh che lấp, thức là hạt giống sanh khởi cùng danh sắc. Vì không hiểu biết nên mãi luôn hồi trong sanh tử. Si ái hy cầu tương tục hữu tướng không thấy trí không tánh không sanh của tâm, luôn mong muốn tìm cầu (12 duyên sanh diệt như trước ) chúng sanh tham dục lạc kẻ xuất thế cầu thân sanh tử biến hóa ngoài ba cõi. Chỉ có Bồ-tát nhứt thừa mới biết được trong một hạt bụi đủ vô số thanh. Tùy thứ huân tập tướng: tướng nơi sáu đường, không chấp cảnh nhưng tùy thuận chúng sanh. Huân tập tướng: đắm nhiễm nghiệp của người khác. Tùy nghiệp phiền não huân tập tướng: tự khởi nghiệp. Tùy nhập hậu hữu huân tập tướng: chủng tử tạo thân sau. Thứ đệ huân tập tướng: nghiệp ba cõi và hạnh năm vị. Viễn hành bất xả huân tập tướng: trụ thứ bảy và địa bảy. Thật phi thật huân tập tướng: gần gũi nhị thừa, Bồ-tát, Như Lai, thành tựu trí căn bản, viên mãn pháp giới, đủ hạnh Phổ Hiền. Chánh tà kiến định: có chánh kiến là có chánh định. Chánh kiến: không suy xét, trí hiển hiện không chấp đúng sai, không định loạn không chứng đắc, không sanh diệt. Tâm hợp lý ấy là chánh định, ngược lại là tà định. Nhị câu bất định: chúng sanh cõi dục chưa tu định ngũ nghịch tà định tướng: vô minh tham ái... các kiết sử trong giáo pháp nhị thừa. Vô minh là cha, tham ái là mẹ, hiểu rõ cảnh thức là Phật các kiết sử là la hán. Các ấm là tăng... tuần tự đoạn trừ tất cả. Ngũ căn chánh định tướng: tính, tấn, niệm, huệ. Tu tập năm căn là chánh định. Nhị câu bất định tướng tánh của chánh tà đề không. Bát tà định hướng : tám pháp ngược với tám Thánh đạo, thuộc hai thức sáu, bảy. Từ trí hành mọi hạnh là chánh địa. Chánh tánh chánh định tướng: chánh tánh: các pháp không suy sét phân biệt, không hình tướng. Chánh tánh là chánh định. Cách bất tác nhị câu ly bất định tướng: không chấp tánh tà, không định loạn, đạt chơn như. Thân trước tà pháp tà định: chúng sanh chấp tướng tham nhập định. Hành Thánh đạo chánh định tướng: tu các pháp không, vô tướng vô tánh, vô tác, tâm không phân biệt sanh diệt. Tu bốn Thánh đế là Thánh đạo. Tu tám thiền, nhập chín đệ định là chánh định. Chín thứ đệ định: diệt định (có bốn thanh vân: quáng bốn đế, diệt phiền não hiền lành và trí. Duyên giác: quáng 12 duyên, diệt phiền não hiện hành và trí. Bồ-tát quyền giáo: quáng 12 duyên, bốn đế, hiểu rõ khổ, không, vô thường, không ngã, nhơn, chúng sanh, thọ. Tánh tướng tịch tịnh không ràng buột, hành sáu Ba-la-mật, sanh vô cõi tịnh, hoặc tùy ý vào cõi ta bà, giữ hoặc độ sanh. Tất cả chỉ đoạn diệt về lý, chưa đạt dụng tự tại của pháp giới; Bồ-tát nhất thừa: nương trí như lai phát tâm, hiểu rõ vô minh căn bản chính là trí Phật. Từ thể tứ tiến tu từ một thân làm thanh tịnh nhiều thân và ngược lại, dùng thân giống làm thanh tịnh thân khác và ngược lại, hoặc thanh tịnh của hai, tự tại ngại như pháp giới. Ở ba thừa, Bồ-tát nương lý không tánh, thể không của pháp tu tập mười địa. Đoạn ba phân thành ba phần:

1) (2,5 hàng) từ trí thiện xảo phát khởi bốn trí vô ngại.

2) (2 hàng) tên bốn trí vô ngại.

3) (31,5 hàng) bốn trí vô ngại đủ vô số công dụng. Trí dụng của vị pháp sư: khéo giữ gìn tạng pháp Như Lai, biết rõ pháp ba thừa một thừa, nhân nghĩa lễ trí tín. Ba tạng: giới định huệ. Dùng ngôn ngữ vì thế tướng thành đạo của Như Lai đều là hạnh của Bồ-tát (công dụng bốn trí vô ngại như trước ). Đoạn bốn phân thành năm phần:

1) (6,5 hàng) từ bốn trí cô ngại, Bồ-tát đạt vô số pháp đa-la-ni.

2) (3,5 hàng) nghe pháp hiểu rõ diễn giảng cho chúng sanh.

3) (2 hàng) pháp của vị này đạt thì hàng Thanh Văn dù trải qua trăm ngàn kiếp vẫn không lĩnh hội được.

4) (3,5 hàng) Bồ-tát thuyết pháp hợp tâm chúng sanh.

5) (13 hàng) từ một âm thanh, chúng sanh tùy khả năng thông hiểu, loài vô thức cũng vang tiếng pháp. Pháp vi diệu của Như Lai: đạt pháp mà Phật thuyết giảng bằng trí. Nghĩa Đà-la-ni: sự giống khác chung riêng. Pháp đà-la-ni: tánh pháp thân không tạo tác.

Trí Đà-la-ni: hiểu rõ căn tánh chúng sanh, tùy khả năng giảng pháp. Quang chiếu Đà-la-ni: phóng ánh sáng thuyết giảng để chúng sanh giải thoát. Thiện huệ Đà-la-ni: trí vi diệu. Chúng tài Đà-la-ni pháp Phật và của thế gian. Oai đức Đà-la-ni: đủ ba ngàn oai nghi tám vạn tế hạnh, thấy được vị này chúng sanh đều giải thoát. Vô ngại môn Đà-la- ni: bốn vô ngại. Vô biên tế Đà-la-ni: hạnh lợi sanh không cùng. Chủng chủng Đà-la-ni: an lập các pháp, trăm vạn bốn tăng kỳ thiện xảo, trăm vạn trí vi diệu xứng hợp căn tánh chúng sanh. Đoạn năm phân tích thành hai phần:

1) (10,5 hàng) Bồ-tát cùng lúc trả lời tất cả câu hỏi của chúng sanh trong vô số cõi nước. Chúng sanh vui vẻ.

2) (6 hàng) Bồ-tát lĩnh hội tất cả pháp Phật. Đoạn sáu phân thành năm phần:

1) (8 hàng) việc gặp Phật cúng dường của Bồ-tát và dụ châu báu đính trên vương miện của vua nước lớn, vua nước nhỏ không bằng.

2) (6 hàng) Bồ-tát các địa trước và nhị thừa không sánh được Bồ- tát này, việc tu tập lực Ba-la-mật.

3) (2 hàng) tạm nêu công đức của Bồ-tát này.

4) (7 hàng) Bồ-tát thọ chức độ sanh.

5) (5,5 hàng) Bồ-tát có vô số Bồ-tát bạn nhờ sự tu tập bằng nguyên lực.

Đoạn bảy như Kinh: Nhứt thiết trí trí chi y chỉ: nơi nương tựa của người tu trí chơn tục. Địa sáu hiểu hai trí chơn tục, địa bảy lợi sanh, hai địa tám, chín tự tại độ sanh, địa 10 trọn vẹn lực Phật. Như Lai vô thượng lưỡng túc tôn: viên mãn hai trí chơn tục, là nơi nương tựa của hai trí.

Địa pháp Vân: có năm phần. Tên: Bồ-tát đạt vị pháp vương, viên mãn trí hạnh, vào sanh tử bằng tâm bi, thuyết pháp độ sanh, dạy chúng sanh phát tâm bồ đề. Vị này chuyên tu trí Ba-la-mật. Biểu pháp: Thiện Tài gặp thần vô ưu Đức và một vạn thần ở giảng đường Phổ Hiện Phép giới quang minh: Bồ-tát trọn vẹn bi trí. Đưa vào giảng đường: gặp cô Cù Ba đang ngồi ở tòa sư tử liên hoa với tám vạn bốn ngàn thổ nữ hầu hạ: quả của hai trí. Tám vạn bốn ngàn thể nữ: hạnh độ sanh của Bồ-tát. Cù Ba: thủ hộ, Bồ-tát trọn vẹn nguyện lực trí bi, luôn cách hộ chúng sanh. Thần Vô Ưu Đức: Trí bi viên mãn. Một vạn thần: hạn độ sanh của trí bi. Thần cai quản cung điện. Từ bi là cung, trí huệ là điện. Dùng trí bi giác ngộ chúng sanh. Câu nói của Cù Ba như trước. Đó là mượn việc thế gian, biểu hiện pháp Phật. Các thể nữ đều thuộc dòng hoàng tộc: bi có từ trí. Trí là vua tự tại trong sanh tử (trí bi trong các vị như trước) Bồ- tát này đạt trí bi viễn mãn tự tại của pháp giới ngay trong ba cõi mười phương, lãnh thọ chức vị giáo hóa chúng sanh như việc Thiện Tài vào giảng đường của cô Cù Ba. Nghĩa Văn: nghĩa phẩm: 16 đoạn

1) (28 hàng) chư thiên cõi Tịnh cư nghe pháp cúng dường, gặp Phật. Trời Tịnh cư là chúng Bồ-tát địa chín và cõi thiền thứ ba, địa 10 là thiền thứ bốn (các cõi trời biểu hiện qua các địa như trước).

2) (4 hành) thỉnh thuyết pháp địa 10.

3) (6,8 hàng) Bồ-tát ngồi tòa sen, là đại pháp sư, lãnh đạo chức vị.

4) (22,5 hàng) các đức Phật mười phương phóng ánh sáng gia hộ Bồ-tát.

5) (36,5 hàng) Bồ-tát biết các tập nhiễm bằng trí.

6) (7,5 hàng) Bồ-tát đạt 10 giải thoát.

7) (45,5 hàng) Bồ-tát cùng lúc lãnh thọ giáo pháp của tất cả các đức Phật ở mười phương và thuyết giảng cho chúng sanh.

8) (35 hàng) Bồ-tát thông đạt tất cả tướng lớn nhỏ...

9) (18,5 hàng) Đại chúng hoài nghi, Bồ-tát kim cang Tạng nhập định hiện thân thông trừ nghi.

10) (27 hàng) Trí tuệ nguyện lực của Bồ-tát này các Bồ-tát địa trước không sánh được.

11) (35,5 hàng) Bồ-tát đủ ba nghiệp thanh tịnh như Phật, đủ định Bồ-tát, phụng sư các đức Phật.

12) (42,5 hàng) 10 núi biểu hiện mười trí.

13) (14 hàng) mười đức của biển biểu hiện sự thăng tiến của mười địa.

14) (20,5 hàng) mười sự quý báo của ngọc ma ni biểu hiện sự cao cả của mười địa.

15) (22,5 hàng) tiếng của động trời đất, các Bồ-tát Kim Cang ở mười phương đến chứng minh.

16) (83 hàng kệ) nhắc lại pháp trên.

Nghĩa văn: Đoạn ba phân thành mười phần:

(7 hàng) Bồ-tát trọn vẹn phước trí, nhập hạnh độ sanh của Phật.

1) (8,5 hàng) Bồ-tát đạt định.

2) (7,5 hàng)với phước đức của định, hoa sen suất hiện.

3) (3 hàng) các Bồ-tát an tọa trên tòa sen.

4) (5 hàng) Bồ-tát an tọa, vô số vật cúng xuất hiện.

5) (24,5 hàng)Bồ-tát phóng ánh sáng thuyết pháp cúng Phật.

6) (2,5 hàng) ánh sáng xoay quanh mười phương nhập vào bàn chân Phật.

7) (2 hàng) các đức Phật và Bồ-tát mười phương đều biết việt này.

8) (2,5 hàng) Bồ-tát chính địa cung kính đạt lợi ích.

9) ( 5,5 hàng ) Bồ-tát mười phương đều thọ chức, phóng sanh chiếu soi, tăng trưởng oai lực. Phần một. Bồ-tát chín địa tu tập pháp bạch tịnh, trợ đạo, quán sát các pháp, tu tập phước đức trí huệ, từ bi, thành tựu bi trí của địa 10 (trí bi phối hợp với năm vị như trước). Phần hai. Định ly cấu: chánh định đoạn trừ cấu nhiễm phân biệt phiền não Niết-bàn... khác với định của nhị thừa và Bồ-tát quyền giáo. Vì dùng trí không tạo tác ấn định các cõi, biến các cõi đều là cảnh trí, không phân biệt chủ khách nhiễm tịnh. (Tam muội như trước đã nói). Định nhập pháp giới sai biệt: từ trí không dụng công phát khởi trí sai biệt tự tại độ sanh. Vì dụng không ngoài thể, không ngoài trí căn bản. Định trang nghiêm đạo tràng dùng báu và hạnh nguyện trang nghiêm cõi Phật. Định nhứt thiết chủng hoa quang: phóng ánh sáng soi chiếu tất cả chúng sanh. Định hải tạng: dung nhiếp các pháp như biểu đủ mười đức. Định Hải ấn: dùng ấn trí ấn định tánh thanh tịnh vô cấu viên mãn, tóm thâu ba cõi. Định hư không giới: trí thể chiếu soi không giới hạn vì các pháp trống không. Định tự tánh các pháp: dùng trí quán các pháp không có tánh mình người. Định biết tâm hạnh chúng sanh dùng trí biết căn tánh, tùy khả năng độ sanh. Định các đức Phật xuất hiện thể tánh định như Phật. Bồ-tát tự tại nhập xuất định: từ một thân nhập định, xuất định ở nhiều thân... Định thọ chức thù thắng: trí bi độ sanh tự tại của Bồ-tát. Định của Bồ-tát này vượt trên định của chính thừa vì biết rõ vô minh là trí, hiểu được sự dung nhiếp của Phật chúng sanh, là trí căn bản của Phật tự tát độ sanh không chấp tướng. Phần ba Hoa Sen xuất hiện: quả của trí viên mãng, mười địa là thân sau cùng (chu vi hoa sen như kinh) quả ấy có từ pháp lành xuất thế, không phải pháp của Bồ-tát cõi tịnh và hàng nhị thường. Vì Bồ-tát này biết các pháp như huyễn, do duyên sanh, nên phóng ánh sáng chiếu soi khắp pháp giới. (Hoa sen ấy được nói ở phần trước ) Kho báu: địa này phát khởi từ phước lành. Lưới báu: quả của việc thuyết pháp độ sanh. Vô số Bồ-tát bạn: sự dung nhiếp của một nhiều hạnh độ sanh. Hoa này chính là hoa xuất hiện lúc Như lai nói pháp mười tín ở điện phổ quang. Các Bồ-tát náy cũng chính là các Bồ- tát ở lần trước. Phần bốn. Bồ-tát an tọa tòa sen báu: trí căn bảng. Các Bồ-tát an tọa ở những tòa sen khác: trí sai biệt. Đó là trí bi rộng lớn của Bồ-tát. Phần năm như kinh. Phần sáu. Ánh sáng dưới chân cứu khổ địa ngục (bàn chân dùng để đi lại) ánh sáng từ đầu gối cứu khổ súc sanh (đầu gối tự do co duỗi), ánh sáng từ rốn cứu khổ Diêm La Dương (địa ngục lớn không thuộc sự cai quảng của vua, là nơi độc ác nhất, địa ngục nhỏ thuộc quyền cai quản của vua, rốn là nơi chứa nhơ, là cảnh giới sanh tử, không hiểu chơn như) ánh sáng từ hai hông cứu khổ cõi người. (Hông: nơi nâng đỡ) ánh sáng từ hai tay cứu khổ trời, tu la, ánh sáng từ hai vai cứu khổ Thanh Văn.

(Thanh Văn là người thích nghe pháp đoạn phiền não. Hai vai gần tai, nghe pháp được quả ánh sáng phóng từ gáy cứu khổ Bích chi Phật, ( không thích ) nghe pháp, ngược với tri kiến Phật. Ánh sáng phóng

từ kim diện là lãnh thọ giáo pháp. Ánh sáng phóng từ giữa chặng này là quả trung đạo của mười địa. Ánh sáng phóng từ đỉnh đầu là quả Phật phần 7: 10 vòng : mười pháp viên mãn. Nhập vào bàn chân Phật: dùng quả làm nhân ( ánh sáng biểu hiện cho nhân quả năm vị như trước ). Đoạn bốn phân thành bốn phần :

1) (12 hàng) Bồ-tát thọ chức, ánh sáng chư Phật chiếu đến đỉnh đầu Bồ-tát.

2) (6 hàng) như chuyển luân vương làm lễ quán đỉnh thọ thái tử.

3) (2 hàng) các đức Phật làm lễ quán đỉnh thọ Bồ-tát.

4) (3 hàng) đức hạnh tăng trưởng. Đó là trí đức viên mãn như Phật của mười địa.

Đoạn năm phân thành tám phần:

1) (8 hàng) Bồ-tát biết rõ tập đế.

2) (3,5 hàng) Bồ-tát biết rõ mười pháp biến hóa.

3) (2 hàng) Bồ-tát biết 10 cách giữ gìn chánh pháp.

4) (4 hàng) Bồ-tát biết mười trí vi tế của Phật.

5) (4 hàng) Bồ-tát biết mười pháp bí mật của Phật.

6) (7 hàng) Bồ-tát biết sự dung nhiếp kiếp số của Phật.

7) (6,5 hàng) Bồ-tát biết 13 trí của Phật.

8) (1,5 hàng) Bồ-tát nhập trí huệ rộng lớn của Phật.

Phần một: Bồ-tát biết tập nhiễm cõi dục: Năm uẩn là ba cõi. Chúng sanh ba cõi không hiểu bốn đế, mỗi đế có mười phiền não. Cõi dục đủ 40 phiền não, hai cõi trên trừ phiền não nên mỗi cõi chỉ có 36 phiền não. Thiền hai cõi trên thuộc hữu vi vì đều nhiếp phục hơi thở (năm uẩn phối hợp mười sử như trước ) pháp giới tập: hòa hợp trí, biến tám vạn bốn ngàn phiền não thành giải thoát trí huệ. Hữu vi giới tập: phiền não ba cõi (kể cả việc đoạn phiền não đạt thân biến dịch sanh tử của ba thừa) vô vi giới tập: trí sai biệt của Như Lai. Chúng sanh hư không Niết-bàn giới tập từ nhứt thiết trí phát khởi trí sai biệt về chúng sanh, hư không, Niết-bàn. Chư kiến phiền não hạnh tập: 62 Kiến. Thế giới thành hoại tập: biết sự thành hoại của tất cả cõi nước. Thanh Văn hạnh tập: quán bốn đế, ghét khổ thích pháp lạc, tu 250 giới đoạn khổ sanh tử trống không của thế gian, nhập diệt tận định vượt khỏi ba cõi, dùng lửa tự hủy thân, đạt thân biến dịch sanh tử (nhị thừa, Bồ-tát chỉ tịnh đoạn phiền não hiện hành, Bồ-tát nhứt thừa tu mười đế 12 duyên như đã nói ở trước) Bồ-tát hạnh tập: Bồ-tát tu sáu Ba-la-mật sanh về cõi tịnh ,viên mãn đạo hạnh, trở lại thế giới ta bà độ sanh( việc tu 37 phẩm trợ đạo, độ sanh, chấp cõi Phật... của Bồ-tát nhứt thừa và ba thừa mười lực bốn vô úy, pháp thân, sắc thân Như Lai như trước đã nói) nhứt thiết chủng: gia hạnh của năm vị. Thành huân tập chủng: chúng sanh từ năm uẩn tạo thành nghiệp vô minh. Bồ-tát từ năm uẩn tạo thành nhứt thiết trí, thị hiện việc đạt quả bồ đề thuyết pháp: 12 phần giáo. Nhập trí quyết định phân biệt các pháp: dùng trí kim cang phân biệt các pháp xuất thế, dùng trí nhứt thiết biết tất cả chủng tử.

TÂN HOA NGHIÊM KINH LUẬN

QUYỂN 29

Phần hai: dùng trí vi diệu biết nghiệp chúng sanh. Chúng sanh từ phiền não tạo nghiệp thọ quả. Ngoài nghiệp không có gì khác. Phiền não hóa: từ phiền não nào sanh vào cõi nào. Chư kiến hóa: từ 62 kiến tạo thành thân phiền não. Thế giới hóa: do nghiệp tạo thành thế giới; ở trong thế giới lại tạo nghiệp. Pháp giới hóa: cảnh giới có từ trí thanh tịnh. Thanh Văn Duyên Giác hóa: từ định vô lậu và sức chánh niệm phát khởi 18 sự biến hóa. Bồ-tát hóa: từ Ba-la-mật, đại bi, trí huệ... đạt ý sanh thân, hóa vô số thân hành vô số hạnh. Như Lai hóa: từ trí không biến hóa ứng hiện hợp với tâm chúng sanh. Phân biệt vô phân biệt hóa: phân biệt pháp không phân biệt để chúng sanh tỏ ngộ.

Phần ba: 10 trì pháp:

Phật trì: biết tất cả pháp mà Phật chứng đạt.

Pháp trì: biết thứ tự các pháp.

Tăng trì: biết thể dụng là một.

Nghiệp trì: biết nghiệp giống khác của chúng sanh.

Phiền não trì: biết tướng phiền não.

Thời trì: biết mọi tướng sai khác của ba đời là một...

Phần bốn: Từ trí không phân biệt không nương tựa, Như Lai biết tất cả pháp: tu hành, thọ sanh... Không trước sau. Phần năm. Thâm nhập pháp của Phật: Thân bí mật xứ: từ mỗi lỗ chân lông hiện vô số thân, cõi nước, thị hiện thành Phật, Niết-bàn... Tất cả đều từ trí sáng Như Lai, như gương sáng, hư không, tùy vật hiển hiện tác dụng, nhưng không tạo tác. Phần sáu. Biết trí nhập kiếp số của Phật. Một kiếp nhập A-tăng-kỳ kiếp và ngược lại, nhập các tướng nhanh chậm nhiều ít... ý trí đều không. Vì căn tánh của chúng sanh có trí ngu nên kiếp số có dài ngắn. Như Lai dùng trí cùng lúc hiện cảnh giới nghiệp. Trí huệ hiển hiện, không còn phân biệt kiếp số. Phần bảy. Nhập mao đạo trí: nhập tánh bất định của chúng sanh đạt thân trời người, hành pháp Phật. Nhập quốc độ thân chánh giác trí: từ lỗ chân lông, thân Phật thị hiện thành Phật Niết-bàn. Nhập chúng sanh chánh giác trí: vì tâm chúng sanh và Phật cùng một thể tánh. Vì thế Như Lai biết tâm chúng sanh, tùy căn tánh hóa độ. Nhập tùy thuận nhứt thiết xứ chánh giác trí: vào sáu thú độ sanh. Nhập thị hiện biến hành trí: trí độ sanh và ngoại đạo. Nhập thị hiện nghịch hạnh trí: làm mọi việc lợi sanh dù ác. (Như A xà thế giết cha mẹ) nhập hạnh hiểu không hiểu thế gian vi diệu: khiến chúng sanh biết đó là hạnh vi diệu, không cho chúng sanh biết phàm hay Thánh. Phần tám như Kinh. Đoạn sáu có bốn pháp:

1) Mười giải thoát vi diệu.

2) Trăm ngàn A-tăng-kỳ giải thoát.

3) Định chứng đạt.

4) Trăm ngàn thần thông.

- Đoạn bảy phân thành tám phần:

1) (8,5 hàng) Bồ-tát thọ trì pháp Phật mà nhị thừa và chín địa trước không thọ trì được, dụ rồng làm mưa.

2) (6,5 hàng) như biển chứa nước mưa. Bồ-tát trong tích tắc thọ trì pháp Phật và giảng thuyết cho chúng sanh.

3) (2 hàng) Bồ-tát Giải Thoát Nguyệt hỏi về pháp Phật mà Bồ-tát này thọ trì trong tích tắc.

4) (1,5 hàng) pháp mà Bồ-tát này thọ trì không thể đếm được.

5) (11,5 hàng) các ví dụ.

6) (4 hàng) số lượng pháp thọ trì hơn trí.

7) (7 hàng) Bồ-tát độ sanh bằng pháp từ bi.

8) (4,5 hàng) Bồ-tát sanh trong mười phương. Đại pháp minh: hiểu rõ tất cả pháp. Đại pháp chiếu: dùng trí soi xét chúng sanh. Đại pháp vũ: thuyết pháp độ thoát chúng sanh. Sa-già-la: rồng làm mưa. Nước mưa của rồng này chỉ có biển chứa được, cũng chỉ Bồ-tát này mới đủ khả năng thọ trì. Pháp Phật. Đoạn tám: tùy tâm lực, Bồ-tát tự tại dung hợp tất cả tướng như từ nghiệp chúng sanh tạo ra cảnh giới thân hình. Từ trí sáng Bồ-tát biết rõ tướng thành hoại chung riêng... tự tại biến hóa cùng khắp; không chướng ngại. Đoạn chín có có việc:

1) Đại chúng hoài nghi.

2) Giải Thoát Nguyệt hỏi.

3) Kim cang Tạng nhập định.

4) Cảnh giới hiện từ định.

5) Đại chúng thấy thân mình trong thân Kin Cang Tạng.

6) Hiện cây bồ đề.

7) Đức Nhứt Thiết Trí Thông Vương an tọa dưới cội bồ đề.

8) Đại chúng thấy Phật.

9) Kim Cang Tạng thâu thần.

10) Đại chúng trở về cảnh tượng cũ.

Định Bồ-tát Kim Cang Nhập là định thân tánh không tạo tác. Cây bồ đề là quả của thân hạnh. Đức Phật ở cây là trí không tạo tác. Chúng sanh đủ ba pháp ấy,

- Đoạn 10 có pháp:

1) Giải Thoát Nguyệt hỏi tên định.

2) Kim Canh Tạng trả lời.

3) Hỏi cảnh giới định.

4) Trả lời.

5) Tướng đạt định của Bồ-tát địa pháp vân.

6) Thần thông ba nghiệp của Bồ-tát này các Bồ-tát khác không sánh được.

7) Cảnh giới vi diệu của Bồ-tát nơi địa này.

8) Giải Thoát Nguyệt hỏi Thần lực của Phật.

9) Bồ-tát Kim Cang Tạng mượn hạt bụi để ví dụ về thần lực của Bồ-tát và để chúng minh thần lực vi diệu của Phật.

10) Ví dụ.

- Đoạn 11 có 20 pháp:

1) Thân ngữ ý như Phật.

2) Sức định của Bồ-tát.

3) Vô số kiếp phụng sự các đức Phật.

4) Được Phật gia hộ tăng trưởng trí huệ.

5) Trả lời tất cả nghi vấn.

6) Ví dụ vương miệng bằng ngọc báu.

8) Các địa khác không sánh được.

9) Như trời Ma-hê-thủ-la thanh tịnh chúng sanh, Bồ-tát này dạy chúng sanh đạt trí nhứt thiết.

10) Nhị thừa và Bồ-tát 9 địa trước không sánh được.

11) Các đức Phật giảng mười trí cho Bồ-tát.

12) Bồ-tát chuyên tu trí Ba-la-mật.

13) Lược giảng pháp đại này.

14) Bồ-tát thọ chức Ma-hê-thủ-la vương.

15) Hành bốn nhiếp pháp.

16) Không rời Phật pháp trí.

17) Là nơi nương tựa cho chúng sanh.

18) Siêng năng tu tập.

19) Tích tắc đạt vô số định.

20) Nếu dùng nguyện lực sẽ đạt nhiều hơn.

Đoạn 12 phân thành 12 phần: như Kinh Ao A Nậu đạt: Bồ-tát phát nguyện từ tâm bồ đề, dùng bốn nhiếp pháp độ sanh, nhập biển nhứt thiết trí, trước sau là một. 10 núi là 10 cách tu tập từ trí Như Lai. (10 núi và việc tu tập của năm vị đã nói ở trước).

- Đoạn 13 phân thành hai phần:

1) mười công đức của biển.

2) Công đức ấy biểu hiện sự tiến tu của mười địa.

- Đoạn 14 phân thành sáu phần:

1) (6 hàng) mười tánh của ngọc ma ni.

2) (7,5 hàng) sự tiến tu của mười địa( như trước).

3) (2 hàng) khó nghe pháp này.

4) (1 hàng) Giải Thoát Nguyệt hỏi công đức nghe pháp.

5) (1,5 hàng) Kim Cang Tạng trả lời.

6) (3,5 hàng) đại chúng hoài nghi về công đức nghe pháp. (Nếu phước đức người này như Phật vì sao nói nghe pháp này mới tin hiểu? Nghe là điều kiện đầu của trí nhứt thiết; phước quả của tín cùng một thể tánh, không nhân thì không quả. Tin quả là nhân... như mười tín ở điều trước. Trí nhứt thiết là hạt giống, trí sai biệt là gia hạnh, hai trí này đều đủ vô số công đức).

- Đoạn 15 phân thành ba phần:

1) (8 hàng) uy lực của pháp cảm động trời đất.

2) (10 hàng) vô số Bồ-tát đến chúng minh là thể tánh quả pháp mười địa rộng lớn dung nhiếp tất cả, trí tánh là một, pháp của Bồ-tát Kim Cang Tạng thuyết giảng giống với pháp các đức Phật thuyết giảng. Các cõi khác: các địa trước đến đạo tràng: nhập trí mười địa. Khen ngợi: sự khế hợp của các pháp. Cùng tên: trí pháp giống nhau. Các cõi khác nhau: trí sai biệt. Kim Cang đức: trí hạnh sai biệt không ngoai đức Kim cang. Phật Kim Cang Tràng: trí kim cang phá trừ vọng nghiệp, không khuynh động. Đoạn 16 như Kinh.

Phẩm: MƯỜI ĐỊNH

Đức Phật nói tên định, Bồ-tát Phổ Hiền nói công dụng của định. Trí căn bản của Phật là thể, trí sai biệt của Phổ Hiền là dụng vì mọi hành động đều không ngoài thể dụng của trí căn bản. Vì thế pháp tịnh dụng cũng được nói ở điện Phổ Quang. Phẩm này có năm phần:

1) Ý nghĩa của lần thuyết pháp.

2) Nhắc lại nguyên nhân thành Phật ở nước Ma Kiệt Đề.

3) Nguyên nhân pháp này được nói ở điện Phổ Quang.

4) Ý nghĩa của phẩm.

5) Nghĩa Văn.

1. Ở điện Phổ Quang phát lòng tin, tu tập trí bất động, đến khi trọn vẹn hạnh nguyện của mười địa, địa mười một và quả Phật trí ấy vẫn không thay đổi. Vì thế lần này thể hiện sự không thay đổi của thể trí thế gian, hạnh nguyện như việc Thiện Tài gặp Từ Thi, Từ Thị dạy Thiện Tài gặp Văn Thù, nhập Thân Phổ Hiền.

2. Tám tướng thành đạo là một. Vì sợ kẻ hậu học hiểu nhầm nên nhắc lại. Năm vị là một.

3. Trí thể trước sau là một nên phẩm này được nói ở điện Phổ Quang cảnh giới thành Phật thể hiện người phát tâm bồ đề thành tựu quả Phật chính là Phật Tỳ-lô-giá-na ở lần thứ một. Vì ba đời các đức Phật là một. Hãy dùng trí quan sát, không nên dùng vọng thức suy xét.

4. Đại ý:

a. Phẩm mười định.

b. Mười thông (thần thông và trí lợi sanh của các đức Phật).

c. Mười nhẫn (hạnh nhẫn độ sanh bằng cách tùy thuận pháp thân không tạo tác và pháp không sanh).

d. Tăng kỳ.

e. Công đức tướng tốt (hai ngu của quả Phật. Hai phẩm bốn, năm do Phật nói).

f. Thọ mạng của Như Lai: tuổi thọ từng thuận độ sanh của Phật (về thể tánh, thọ mạng của Như Lai như hư không).

g. Trụ xứ của Bồ-tát: cảnh giới độ sanh của Phật, hạnh nguyện độ sanh vô hạn của Bồ-tát.

h. Sự vi diệu của Phật: trí đức vi diệu của các đức Phật chúng sanh không thể suy lường được.

j. Mười thân Phật: y báo, chánh báo mầu nhiệm của báo thân Phật.

k. Hạnh Phổ Hiền: hạnh tự lợi lợi tha của Phật.

l. Như Lai xuất hiện: viên mãn hạnh nguyện của vị là thành Phật; đủ hạnh xuất thế, vào sanh tử. Văn Thù là trí huệ vượt thế gian, Phổ Hiền là hạnh vào đời. Vì thế hai vị hỏi đáp về việc thị hiện độ sanh. Hạnh nguyện của Phật, chúng sanh, Bồ-tát đều không ngoài thể ấy, không trước sau.

5. Nghĩa Văn: phẩm mười định có năm phần:

1) Nghĩa phẩm.

2) Tên phẩm.

3) Sự trùng lặp.

4) ba lần nêu việc thành Phật ở Ma Kiệt Đề.

5) Nghĩa Văn.

1. Bồ-tát địa mười một trọn vẹn hạnh trí đạt trí Phật, vì thể dụng của pháp giới tự tại vô ngại, thời gian không thay đổi, dung nhiếp một nhiều. Bồ-tát mười địa biết rõ chưa trọn hạnh Phổ Hiền thì không thấy thân Phổ Hiền.

2. Như Lai nói tên mười định. Định này là pháp thường của các đức

Phật. Bồ-tát Phổ Hiền nói công dụng của định. Vì Phật là thể, Phổ Hiền là dụng.

3. Hạnh Phổ Hiền, việc xuất thế, lòng tin đều là nhân quả của trí sáng Như Lai. Hạnh Phổ Hiền và Phật là công dụng của trí, không phân trước sau, không đến đi.

4. Toàn bộ Kinh này có năm nhân quả đan cài:

a) Phật thành đạo dưới cội bồ đề, tập hợp thiên thần, giảng thuyết.

b) Phật thành đạo được thuyết ở điện Phổ Quang để kẻ hậu lạc tin tu, đại chúng xuất hiện từ ánh sáng lông trắng giữa chặng này.

c) 11 phẩm trên: Bồ-tát tu tập trải qua sáu vị, trọn vẹn hạnh nguyện, thành Phật.

d) Phẩm lìa thế gian: tất cả các đức Phật đều tự thành Phật. Lợi sanh bằng hạnh nguyện (đó là đem lại lợi ích cho thế gian không phải lìa thế gian. Có thể các dịch giả đã nhầm. Nếu là sự trùng lặp... như trước đã nói).

e) Phẩm pháp giới: phàm Thánh đều thành Phật, đều đủ trí dụng vô hạn. Năm nhân quả này là một thể tánh chơn như không ngăn ngại, không trước sau. Nghĩa Văn cũng có hai phần.

Phẩm này có 11 đoạn:

1) (6 hàng) phần tựa của 11 phẩm.

2) (36,5 hàng) đại chúng.

3) (16,5 hàng) Bồ-tát Phổ Nhãn hỏi Phật về sự tu tập đạt quả của Bồ-tát Phổ Hiền. Đức Phật bảo Bồ-tát hỏi Bồ-tát Phổ Hiền.

4) (8,5 hàng) nghe tên Bồ-tát Phổ Hiền, đạt vô số định.

5) (11 hàng) nhờ sức định các Bồ-tát mong cầu gặp Bồ-tát Phổ Hiền nhưng không được Đức Phật dạy. Thân công đức của Bồ-tát Phổ Hiền sâu xa, chúng sanh không thể thấy được. Vì sao? Vì mười địa trí bi xuất thế, tất cả định của vị này đều từ trí bi ấy. Phổ Hiền là địa mười một là hạnh ở thế gian, đoạn tâm phân biệt xuất thế, tịnh dụng tự tại Tâm xuất thế không hợp với hạnh Phổ Hiền nên không thể thấy.

6) (32 hàng) các Bồ-tát ba lần xưng tên Phổ Hiền, thành kính mong cầu được gặp.

7) ( 19,5 hàng ) Bồ-tát Phổ Hiền hiện thân. Vì sao đại chúng thấy Bồ-tát Phổ Hiền? Vì đại chúng tưởng niệm, chuyển thế thành dụng là thân Phổ Hiền, tưởng niệm là công dụng của Phật, chúng sanh cũng là công dụng của Phật.

8) (9,5 hàng) Bồ-tát Phổ Nhãn khen ngợi Bồ-tát Phổ Hiền bằng mười pháp trụ.

9) (45 hàng ) Bồ-tát Phổ hiền thuyết giảng mười định.

10) (10 đoạn) công dụng của mười định.

11) (từ bấy giờ... cuối quyển 43) Bồ-tát Phổ Nhãn hỏi nguyên nhân Bồ-tát Phổ Hiền không được tôn là Phật đủ mười lực.

Đoạn một nước Ma Kiệt Đề: Bất hại, Thông huệ. Vì người ở đây tài giỏi. Ma: không cùng Kiệt Đề: chí. Binh tướng nước này hùng mạnh, nước khác không xâm lấn được. Ma: lớn. Kiệt Đề: thể. Nước này nước lớn nhứt trong năm nước của Ấn Độ, là trung tâm của cõi Diêm phù đề. Như lai thành đạo ở đây tức là sống trong trung đạo, từ bi đem lợi ích cho chúng sanh. Trở thành chánh giác (như trước đã nói). Định Sát na tế chu Phật: Ba đời là một đan cài dung nhiếp. Định chư Phật: Như Lai đoạn mọi phân biệt thế gian, sống trong trí không chấp. Nhứt thiết trí, thần thông… như trước. Không phan duyên: thể dụng tự tại của trí căn bản. Đủ oai đức lớn: mười lực, bốn vô úy, 18 pháp bất cộng. Ai thấy cũng đều kính phục... tùy thuận hiện thân độ sanh.

- Đoạn hai phân thành ba phần :

1) (5 hàng) khen ngợi chí đức của Bồ-tát.

2) (9 hàng) Bồ-tát cùng tên biểu hiện cho trí sáng của định không (ba không thành 90 huệ).

3) (22,5 hàng) 70 Bồ-tát với hạnh nguyện tên gọi khác nhau.

70 Bồ-tát là bảy phần giác ở ba không, vào sanh tử, giác ngộ chúng sanh. Bồ-tát mười địa vào sanh tử trọn vẹn hạnh nguyện, đạt hạnh phổ hiền, đạt định Phổ Kiến của Bồ-tát và trí thấy căn tánh sai khác của Bồ-tát mười địa. Từ bi an ổn chúng sanh: Bồ-tát độ sanh bằng ba không, bảy phần giác... là nhập hạnh Phổ Hiền. (Cầu mong nhưng không gặp Phổ Hiền như trước đã nói) ba lần mong cầu mới thấy Phổ Hiền: mười địa thăng tiến nhập hạnh Phổ Hiền, thành tựu tịch dụng tự tại của Phổ Hiền như ngọc Như Ý (hạnh độ sanh của Bồ-tát thường được tượng trưng bằng số bụi trong cõi Phật, năm vị dung nhiếp như trước).

- Đoạn ba phân thành bốn phần:

1) (3 hàng) Bồ-tát Phổ Nhãn hơn Bồ-tát Phổ Hiền về pháp hạnh.

2) (1 hàng) Phật nhận lời.

3) (4,5 hàng) Định của Bồ-tát Phổ Hiền và đại chúng.

4) (8 hàng) Phật khen ngợi và khuyên Bồ-tát hỏi Bồ-tát Phổ Hiền.

- Đoạn bốn có mười pháp:

1) Đại chúng nghe tên Bồ-tát Phổ Hiền đều đạt định.

2) Sau khi đạt định đại chúng thấy vô số Phật.

3) Đại chúng đạt mười lực của Phật.

4) Đại chúng đạt phước.

5) Đại chúng viên mãn thần không.

6) Đại chúng cung kính mong được gặp Phổ Hiền.

7) Đại chúng quan sát mọi pháp.

8) Đại chúng chưa thấy Phổ Hiền.

9) Oai lực Phật.

10) Oai lực của Phổ Hiền vì từ mười tín đến mười địa nhờ hạnh Phổ Hiền nên thành tựu pháp thân và trí căn bản, đạt trí sai biệt trong pháp xuất thế. Địa mười một trọn vẹn trí hạnh vào đời vô sanh. Hạnh Phổ Hiền nhiều như phiền não của chúng sanh. vì thế, Phật dạy tưởng niệm Phổ Hiền. Đại chúng đạt lực Nhu Lai: đạt mười lực. Cùng tánh Nhu Lai: cùng pháp tánh, trọn vẹn hạnh mười địa, địa mười một, thành quả Phật. Đại chúng mong thấy Phổ Hiền: thăng tiến đạt hạnh Phổ Hiền mười địa thành tựu trí sai biệt của Phổ Hiền. Như Di Lặc dạy gặp Văn Thù. Đại chúng quan sát: Sáu vị tu tập trí bi xuất thế. Hạnh Phổ Hiền sau mười địa là hạnh vào đời hạnh bi trí. Ba lần cầu mong nhưng không thấy: chỉ có tâm bi nhưng không có hạnh lợi sanh. mười địa trở về trước đều là hạnh xuất thế. Địa mười một không giải thoát riêng mình, luôn lợi sanh. mười địa trở về trước đạt trí căn bản, không mong cầu. Đại 11 hành hạnh độ sanh.

- Đoạn năm phân thành bốn phần:

1) (1 hàng) Phổ Nhãn hỏi nơi ở của Phổ Hiền.

2) (1,5 hàng) Như Lai hiện nơi ở của Phổ Hiền.

3) (2,5 hàng) Phổ Nhãn và đại chúng quan sát nhưng vẫn không thấy.

4) (6 hàng) Như Lai khen ngợi đức sâu rộng của Phổ Hiền.

Định sư tử Phấn Tấn: định tự tại, không sợ mười địa, cùng hạnh của chúng sanh. Vì từ chơn như hiển hiện công dụng. Phấn tấn: công dụng độ sanh của Phổ Hiền (như khi sư tử vận mình thì lông trên thân đều dựng đứng). Đạt công dụng tự tại vô thượng: hạnh lợi sanh đều xuất phát từ định. Nhập hạnh thanh tịnh vô ngại. Trí Phổ Hiền rộng lớn khó lường, mọi hạnh đều là hạnh độ sanh. Khởi mười lực Như Lai: mười lực Như Lai có từ hạnh Khổ Hiền, mười lực độ sanh, mười lực độ sanh thành Phật cũng thế. Thân bằng pháp giới tạng: trí sai biệt và trí căn bản rộng lớn cùng khắp như từ một lỗ chân lông đủ vô số cõi nước chúng sanh. các đức Phật hộ niệm: đủ công dụng của trí căn bản như Phật. Tích tắc đạt trí sai biệt: Bồ-tát Phổ Hiền thị hiện thành Phật, độ sanh ở khắp mười phương. Tất cả đều từ một sát na. Không trước sau, đầu cuối như các đức Phật xưa nay là một. Vì dùng ấn trí không phân biệt ấn định ba đời là một. Người không hiểu hạnh vào đời độ sanh thì không thể thấy. Bồ-tát hãy tiến tu, không nên vướng chấp hành mười địa.

TÂN HOA NGHIÊM KINH LUẬN