Đại Tập 15 · Bộ Bản Duyên VI · Số 199–202

Đại Trang Nghiêm Kinh Luận Quyển V

ĐẠI TRANG NGHIÊM KINH LUẬN

QUYỂN 5

CHƯƠNG 23

Nếu người gần gũi bạn lành có trí tuệ sẽ giúp cho thân tâm người ấy đều thanh tịnh. Đó gọi là bậc Trượng phu chân thật, hiền thiện.

Tôi từng nghe:

Thuở xưa, có thầy Tỳ-kheo theo thứ lớp khất thực, đến nhà một vị đại Bà-la-môn. Lúc gặp thầy Tỳ-kheo kia rồi, thì trong nhà của đại Bà-la-môn bao nhiêu nhà cửa, cột kèo đều bị gãy đổ, vại nước nứt bể, trâu bò đứt dây chạy tứ tung.

Vị Bà-la-môn nói:

–Chẳng biết đây là điều không lành gì! Chỉ có người không tốt vào nhà ta mới có hiện tượng kỳ quái như thế.

Thầy Tỳ-kheo nghe vậy liền đáp:

–Ông có thấy trong nhà ông những đứa trẻ gầy còm bị bụng trướng, mặt mày phù thủng chăng?

Vị Bà-la-môn nói:

–Tôi đã thấy từ trước rồi.

Vị Tỳ-kheo liền nói:

–Trong nhà ông có con quỷ Dạ-xoa nương náu để nuốt tinh khí người. Vì thế làm cho các đứa trẻ trong nhà này có những chứng bệnh như vậy. Nay, quỷ Dạ-xoa vì sợ ta nên chạy trốn, làm cho cột kèo gãy đổ, vại nước trong nhà ông bị nứt bể và trâu bò bị đứt dây sút chuồng.

Vị Bà-la-môn hỏi:

–Ông có oai lực gì?

Tỳ-kheo đáp:

–Ta nhờ gần gũi giáo pháp Đức Như Lai mới có oai lực này và làm cho quỷ Dạ-xoa khiếp sợ như vậy.

Người Bà-la-môn lại hỏi:

–Thế nào là giáo pháp của Như Lai ?

Bấy giờ vị Tỳ-kheo lần lượt nói về những lời dạy răn trong Phật pháp khiến cho vợ chồng vị Bà-la-môn nghe xong, tâm ý giải ngộ, chứng quả Tu-đà-hoàn. Vị Bà-la-môn liền nói kệ:

Lành thay! Bậc đức cao

Khéo nói pháp chân thật

Lời Phật lọt vào tai

Đi vào nhà tâm con

Khiến nhà con an ổn.

Xin che chở cho con

Hôm nay con cúi xin

Nghe ít điều con nói:

Phá nhà tâm của con

Bẻ gãy xà ngu si

Khéo vì con xua đuổi

Dạ-xoa nuốt công đức

Trừ La-sát tà kiến.

Vại mê lầm, trộm cướp

Nước thân kiến đầy tràn

Nay đã bị phá vỡ,

Nghé khờ chạy tứ tung

Kéo dứt dây vô minh

Các việc vừa thấy qua

Đều gom đủ trong con.

Các sắc giống như gương

Hình bóng hiện trong đó

Sinh tử từ vô thỉ

Chưa từng có việc này!

Nay con nhờ ân thầy

Mới biết bốn Thánh đế

Được gặp thiện tri thức

Đủ duyên gặp gỡ nhau

Dứt tham trong tâm con

Trừ quỷ trong nhà con.

Đã truyền lâu ở đời

Bốn Vi-đà nói rằng:

Nên cúng tế thật lớn

Các thứ vật trang nghiêm

Đầy đủ ở trên đàn,

Các sông lớn hằng hà

Tắm gội trừ tội lỗi

Mau được sinh cõi trời

Con tu hành xưa nay

Chưa từng được quả báo

Nhưng con không thể biết

Chắc chắn được hay không!

Cúng tế và tắm gội

Không bằng gần bạn lành

Nay con gần bạn lành

Mới được quả chứng này

Không sinh và không chết

Giải thoát đến Niết-bàn

Lìa hẳn nơi sợ hãi.

Chẳng phải cầu của báu

Nương oai thế của vua

Nhảy vực, thân nướng lửa,

Trời mùa đông lạnh buốt

Áo mỏng giá rét thân,

Khi mùa hạ nóng bức

Nướng thân năm nguồn nhiệt,

Lửa nóng và gai góc

Nằm ngủ ở trên đó,

Vượt núi, qua biển rộng

Tế lửa và đọc chú

Những khổ hạnh như vậy

Không thể được Niết-bàn.

Chỉ có tu thiền trí Giới,

văn và tinh chuyên

Những pháp sự như vậy

Từ đâu mà đạt được

Ắt nhờ thiện tri thức

Sau mới được đầy đủ.

CHƯƠNG 24

Nếu người làm điều ác đáng lý phải đọa vào địa ngục, nhưng gặp Thiện tri thức, họ có thể tiêu trừ tội lỗi, được sinh lên cõi trời, cõi người.

Tôi từng nghe:

Thuở xưa, có người tên Ba-ca-lợi, đến vùng trung thổ nước Thiên trúc. Bấy giờ vua nước Thiên trúc liền cho người đó làm trưởng làng. Lúc ấy, trong làng nhiều vị Bà-la-môn có người gần gũi, họ nói cho trưởng làng nghe về sách La-ma-diên. Lại sách Bà-la-tha cho rằng: Người chết nơi chiến trường sẽ được sinh lên cõi trời. Người nhảy vào lửa chết cũng được sinh lên trời. Lại kể nhiều thứ khoái lạc trên cõi trời. Văn chương những thứ sách này rất hay và bóng bẩy, khiến cho ông trưởng làng nghe xong, tâm ý rung động nghĩ rằng: “Chắc chắn là có việc ấy”. Ông đào một cái hố lửa chất đầy củi thơm và cho mời các Bà-la-môn đến. Mọi người nhóm họp đến chỗ hội. Lúc ông trưởng làng sắp nhảy vào lửa, ông ta có quen một thầy Tỳ-kheo họ Thích. Thầy Tỳ-kheo đến nhà trưởng làng, thấy trong nhà ông trang hoàng, sửa soạn nhiều thứ. Thầy Tỳ-kheo hỏi:

–Ông muốn làm gì?

Vị trưởng làng đáp:

–Tôi muốn sinh lên cõi trời.

Vị Tỳ-kheo hỏi:

–Làm sao ông đi được?

–Tôi nhảy xuống hố lửa sẽ được sinh lên cõi trời ngay.

Thầy Tỳ-kheo lại hỏi:

–Ông có biết đường lên trời chăng?

Ông ta trả lời:

–Tôi không biết.

Vị Tỳ-kheo nói:

–Nếu ông không biết thì làm sao đi được? Khi ông đi từ một ngôi làng này đến một ngôi làng khác còn cần có người chỉ dẫn mới biết đường, huống gì con đường lên trời xa xăm diệu vợi, phải mất ba trăm ba mươi sáu vạn dặm mới lên đến tầng trời Đao-lợi. Nếu không có người dẫn đường, làm sao có thể đến được cõi trời kia? Nếu trên cõi trời là vui thì sao vị Thượng tọa Bà-la-môn kia tuổi đã già lại nghèo thiếu tài vật, vợ ông cũng già và mặt mũi xấu xí, có gì để mà ưa thích, lại không dẫn vợ cùng lên cõi trời?

Bấy giờ vị trưởng làng nghe thầy Tỳ-kheo nói, bèn nghĩ: “Nếu nhảy vào hầm lửa được sinh lên cõi trời thì tại sao người Bà-la-môn kia không cùng đi với ta? Vì sao? Vì Bà-la-môn kia đang sống trong cảnh nghèo nàn khốn khổ, đâu có gì đáng ưa tiếc. Đáng lẽ ông ta nên bỏ cảnh khổ này để đến cõi trời an vui kia. Nếu ông ta không đi tức là muốn lừa dối và muốn giết hại ta”.

Nghĩ xong, vị trưởng làng liền tiến đến nắm tay vị Thượng tọa Bà-la-môn định cùng nhảy vào lửa để được sinh lên cõi trời, nhưng người Bà-la-môn ghì lại không chịu đi. Vì sao? Vì những người Bà-la-môn này chỉ vì tiền của mà đến chỗ hội này. Ông trưởng làng thấy người Bà-la-môn này không muốn nhảy vào lửa, bèn nói kệ:

Nghe nói trên cõi trời

Thú vui không kể hết

Thấy của sinh tham đắm

Nhìn Đông mà quên Tây.

Đem tất cả những vật

Có được ở trong nhà

Sánh với vật cõi trời

Cũng như đem hạt cải

Sánh với ngọn núi Thái.

Nếu người sống ít muốn

Tâm không hề tham đắm.

Nay tôi xét thấy ông

Lửa tham đắm hẫy hừng

Nếu không dùng phụ nữ

Trông giữ vợ xấu già

Mà đến nơi hội này

Vì tham cầu tiền của

Để cung cấp gia đình,

Hoặc yêu mến con cái

Không muốn sinh cõi trời.

Tính sức sinh Thiên kia

Giúp con ông quá đủ

Không biết đường lên trời

Vì sao khiến tôi đi?

Nếu biết đường lên trời

Sao khựng lại không đi

Sao lại thích dạy người

Muốn cho ta vào lửa?

Hoặc tham tài sản ta

Muốn được chia lấy dùng.

Vì sao không thương xót

Quá khổ mới như vậy

Hoặc do oán đời trước

Hẳn là nhiều dối gian.

Làm bạn với thần chết

Khuyên ta sinh cõi trời

Đưa ta về cõi chết

Ép buộc ta vào lửa,

Dạy người xa gia đình

Tu hành pháp khổ hạnh

Nhảy xuống vực, vào lửa

Nhịn đói chẳng uống ăn

Xét ý chỉ lời dạy

Muốn gia môn chấm dứt.

Các Bà-la-môn này

Ưa làm việc sát hại

Thế nên ta lìa bỏ

Trở về nương pháp Phật.

Pháp Phật đại Từ bi

Không tổn hại chúng sinh

Lửa lớn đốt rừng núi

Hươu nai đều trốn chạy

Do vì yêu tánh mạng

Tìm kiếm nơi mát mẻ

Nay ta cũng như vậy

Chân thành mong cứu giúp.

Bấy giờ thầy Tỳ-kheo thấy tâm của Ba-ca-lợi đã chán bỏ các Bà-la-môn và rất kính tin Tam bảo, bèn khen ngợi:

–Lành thay! Lành thay! Ông là người lấy trí tuệ làm sinh mạng. Hôm nay ông mới đúng là đang đi trên con đường về cõi trời.

Thầy nói kệ:

Lời Phật đến cõi trời

Và đến đường giải thoát

Lời này chắc chắn đến

Giữa chừng chẳng sai lầm.

Nhất Thiết Trí dạy đạo

Tướng rộng lược khác nhau

Lời chân thật vô hại

Thí hàng phục các căn.

Đạo này và Thiên đạo

Chẳng hành các khổ hạnh

Nhảy vực, vào lửa thảy

Điều này chính thật là

Duyên đưa đến sự chết

Chẳng phải nhân giải thoát.

Thuở xưa người sống lâu

Chư Tiên cũng sống lâu

Vì nhàm chán thân này

Không muốn ở đời lâu

Sớm tu các thiền định

Dứt buộc ràng cõi Dục,

Tự biết bỏ thân này

Ắt sinh lên cõi Phạm

Không do đó mất mạng

Nhảy xuống vực, vào lửa

Do đó bị mất mạng.

Được sinh lên cõi Phạm

Thiền định dứt lậu kết

Được sinh lên cõi Phạm

Không do nhảy vực, lửa

Được sinh lên cõi trời

Kia có Tiên đồng bạn

Dùng mắt trời quán sát

Chết vậy sinh về đâu?

Thấy sinh cõi trời Phạm

Trước thấy nhảy vực chết.

Cho rằng sinh cõi trời

Kẻ ngu khác không thấy

Tưởng rằng nhảy vực lửa

Được sinh lên cõi Phạm

Nên sinh tà kiến lầm.

Các Bà-la-môn khác

Ngu si không trí tuệ

Chẳng quán, tu thiền định

Dứt bỏ các kết sử

Chỉ thấy nhảy vực, lửa

Cho rằng được sinh Thiên.

Do hoặc điên đảo này

Soạn ra các kinh luận

Kẻ ngu đều tin nhận

Nhảy xuống vực, vào lửa.

Người trí khéo quán sát

Bỏ việc đó không làm

Tu hành các pháp lành

Lấy làm Nhân, Thiên đạo.

Nhảy vực vào lửa thảy

Chẳng phải tu hạnh lành

Mà được thoát sự chết

Chẳng phải nhân sinh Thiên.

Thân tâm nương pháp Phật

Đó là đạo Niết-bàn

Theo ngoại đạo làm gì

Luống khổ, không kết quả

Khuấy nước mong đề-hồ

Nhọc nhằn nhưng không được!

CHƯƠNG 25

Người tu hạnh bố thí tránh khỏi được tám thứ tai ách. Nếu ai cất chứa của cải, vật báu thì gặp nhiều tai ách. Người hiểu biết tu hạnh bố thí thật là bền chắc.

Tôi từng nghe:

Thuở xưa, có một vị vua trách phạt một người thương buôn:

–Hãy viết tờ trình cho ta về tất cả tài sản của ngươi có.

Người thương buôn trở về nhà suy nghĩ: “Ta hãy đem những vật đã bố thí từ trước đến nay từ việc bố thí cho những kẻ ăn xin một bữa ăn, cho đến tất cả những thực phẩm rau đậu, mà ta đã bố thí cho chim chóc và muôn thú ghi vào tờ trình dâng vua”.

Nhà vua xem xong liền hỏi:

–Những chuyện như thế ngươi ghi chép lại làm gì?

Người đi buôn đáp:

–Trước đây đại vương có ra lệnh: Tôi phải làm tờ trình tất cả của cải, tài sản của tôi có cho ngài xem, mà tài sản của tôi là những thứ ghi trong tờ trình này đây.

Ông nói kệ:

Tài sản của năm nhà

Nay đều ở trong nhà

Những gì ghi trong điệp

Không ai chiếm đoạt được,

Các vật ghi trong điệp

Giặc, vua và nước, lửa

Đều không xâm phạm được.

Dù bảy mặt trời mọc

Tu-di và biển lớn

Tất cả đều tan chảy

Những vật bố thí ấy

Không bị đốt chút nào.

Tiền tài gởi cha mẹ

Anh em và chị em

Tất cả các bạn thân

Thảy đều sẽ mất đi

Chỉ có vật bố thí

Không bao giờ hao mất.

Thí là bỏ vào kho

Đời đời mãi theo ta

Thí là bạn rất thân

Chẳng ai phá hoại được.

Biển lớn nghèo nàn kia

Thật là đáng sợ hãi

Thí là thuyền vững chắc

Chỉ có người bố thí

Được qua đến bờ kia

Ta biết quả báu thí

Cho nên nói không sợ.

Điệp này là tài sản

Của báu có trong nhà

Là thuộc về năm nhà

Thế nên không dám trình

Nói là thuộc của tôi.

Nhà vua nghe kệ sinh tâm vui mừng, khen ngợi:

–Lành thay! Ngươi xứng đáng là người cao đẹp. Nay, ta không dùng của cải nhà ngươi. Như lời ngươi nói, bố thí chính là tài sản của ngươi, còn những tài sản khác đều là của chung.

Khi đó vua liền nói kệ:

Nếu người hành bố thí

Tự tay mình trao cho

Nên phát tâm vui mừng

Chớ sinh ý ăn năn

Thế nên đời vị lai

Sinh trời, người hưởng vui.

Tất cả các tài vật

Mắt thấy là của mình

Phân tán thuộc năm nhà

Nếu không vội cho ngay

Thì không ai xâm đoạt.

Nếu keo kiệt không thí

Cuối cùng bị người đoạt

Hiện tại bị tiếng xấu

Đời sau thường nghèo thiếu

Đó là ngu si nhất.

Thấy nhà cửa của người

Cùng tài sản của họ

Chết đi, người khác hưởng

Một chút chẳng mang theo

Mắt thấy việc như vậy

Không thể sinh chán ghét.

Hãy mau bỏ của cải

Vì nó không thuộc ai

Chỉ có tu bố thí

Lúc chết buông tất cả

Chẳng có gì theo ta

Nhất định phải lìa bỏ

Nhưng không mong báo thí

Vì thấy việc như vậy

Người trí nên bố thí.

Hai việc đều gọi thí

Phải nên tự thí cho

Đàn-việt như voi lớn

Bến bờ dòng thơm chảy

Đàn-việt hiểu biết ấy

Lợi ích công đức đầy

Được người đời khen ngợi.

Kẻ nhiều của bỏn sẻn

Bị người đời chê cười

Hoặc người có tiền tài

Thấy kẻ xin ngoảnh mặt

Tuy có nhiều của báu

Vẫn gọi đó nghèo nàn.

Người thí tuy khổ nghèo

Vẫn được gọi giàu có

San tham tuy nhiều của

Không thoát khỏi họa nghèo.

Đàn-việt bố thí nước

Rửa bụi tham trong tâm

Bỏn xẻn không quả lành

Dẫn đến đường sinh tử

Ắt đọa hố hiểm sâu,

Bao nhiêu các báu vật

Voi, ngựa lẫn trâu, dê

Khi thức đi, khí dứt

Tất cả đều bỏ đi

Sắp chết sinh khổ não

Vì vậy, tâm quyến luyến

Sợ hãi, rất khổ não.

Người tu thí khi chết

Vui vẻ không ăn năn.

Tham ganh, người trí chê

Người thí, dù nghèo, giàu

Thường được sự vui sướng

Bỏn sẻn như gò mả

Người đều muốn lánh xa

Người tham tuy còn sống

Cũng đồng như ngạ quỷ.

Bố thí được ngợi khen

Tất cả đều tôn kính

Người hiểu biết mến thương

Qua đời sinh cõi trời

Mọi người đều thương mình

Vì sao không bố thí?

Bố thí, là bạn lành

Tư lương tốt đẹp nhất

Không dùng xe ngựa chở

Tất cả những người hầu,

Thí, kho báu biết đi

Cầu nối bến đời sau

Bố thí dứt các nạn

Năm nhà không xâm đoạt

Có người nào yêu mình

Mà không tu bố thí!

Nếu thí trăm ngàn muôn

Đời sau được chút ít

Còn phải tu bố thí

Huống hồ bố thí ít

Lại được phước báo nhiều

Thế nên người hiểu biết

Hãy nên tu bố thí.

CHƯƠNG 26

Nếu được nghe chánh pháp thì có thể cởi mở sự trói buộc.

Tôi từng nghe:

Thuở xưa, tại nước Đức-xoa-thi-la, có người tội kia bị nhốt trong Tăng phường. Vào ban đêm, khi chúng Tăng nói pháp, người đó vào trong Tăng, theo thứ tự ngồi nghe pháp. Có một vị Tỳ-kheo giảng kinh Sinh Tử Thuận Nghịch. Kinh ghi: “Phật bảo các Tỳ-kheo: Người phàm ngu không nghe chánh pháp, không biết sắc, không biết sắc tập, không biết sắc vị, không biết tai hại của sắc, không biết thoát khỏi sắc, không biết nhàm chán sắc. Tất cả chúng sinh như thật không biết tai hại lỗi lầm như thế. Nếu bị sắc trói buộc, mới đúng thật là bị trói buộc. Sao gọi là sắc trói buộc? Đó là nhìn ngắm sự xinh đẹp gọi là sắc trói buộc. Người bị sắc trói buộc tức là trong tâm đều

bị trói buộc. Sắc này ở trong sinh tử không biết cội gốc, dòng sông sinh tử mênh mông chẳng biết nơi nào là bờ bến. Không biết thoát khỏi sinh tử, sống trong sinh tử bị những sự buộc ràng trói buộc thân đời này cho đến cả đời sau.”

Khi ấy, người tội bị nhốt nghe thầy Tỳ-kheo nói pháp này, suy nghĩ nghĩa lý, ghi nhớ không quên và đọc tụng thông suốt. Một hôm, nhà vua sai người mở trói cho ông ta. Tất cả bà con bạn bè nghe tin đều đến thăm viếng, hỏi han, chúc mừng ông được được thoát khỏi sự giam cầm. Ông bèn nói kệ:

Người thấy tôi thoát tội

Thăm hỏi sinh vui mừng

Kẻ phàm phu ngu si

Buộc ràng mãi chưa cởi,

Sắc trói buộc phàm phu

Buộc ràng cả năm ấm

Sống ràng buộc vật chất

Chết cũng còn buộc ràng

Đời này đến đời sau

Chưa bao giờ thoát khỏi

Trong luân hồi trói buộc

Mãi mãi chịu tử sinh.

Tôi từ chỗ thầy kia

Nghe dạy lời như vậy.

Tôi nghe lời này từ

Bậc Nhất Thiết Chủng Trí

Tất cả các kết sử

Chúng ràng buộc tâm tôi.

Như trâu bị ách buộc

Tôi cũng bị như vậy

Trong đó chưa giải thoát,

Làm sao các vị lại

Nói ta được thoát khỏi?

Mọi người đối với tôi

Nếu thật lòng thương nghĩ

Hãy đến gặp đức vua

Xin cho tôi xuất gia,

Dấu vết chánh kiến hiện

Bờ kia sự vắng lặng

Nếu làm được như thế

Mới đáng gọi giải thoát.

Nếu tôi được xuất gia

Không còn sự ràng buộc

Chân thật được giải thoát.

Bấy giờ, bà con của người tội nghe nói như vậy liền đến tâu nhà vua, xin cho ông ta xuất gia. Sau khi xuất gia, ông siêng năng tu hành, chứng quả A-la-hán.

Một người bị nhốt nơi Tăng phường, nhờ nghe được giáo pháp mà còn được giải thoát, huống chi là người bình thường nghe pháp. Cho nên người tu hành ở nơi nào có chùa tháp, hãy đến nghe pháp.

CHƯƠNG 27

Con người đến lúc bệnh khổ nguy kịch thì lời nói không còn giá trị, mà còn bị nhiều sự chống báng. Thế nên việc gì làm được hãy nên làm ngay.

Tôi từng nghe:

Thuở xưa, pháp vương A-dục bị bệnh nặng, có các vật quý đều dâng cúng hết cho chư Tăng. Nhà vua lại đòi các quan phải dâng những vật quý giá, các quan không chịu tuân lệnh, chỉ được nửa quả Am-ma-lặc muốn đem dâng chư Tăng, nhà vua nhóm họp các quan văn võ lại và bảo:

–Ngay ngày hôm nay ai làm vua? Ngôn giáo của ai lưu hành?

Các quan đáp:

–Chỉ có đại vương mới đủ oai đức thống lãnh khắp cõi Diêm-phù-đề, chỉ lời nói của người mới được thi hành.

Vua nói kệ:

Khanh gọi ta là vua

Lệnh ta được thực hành

Khanh thuận theo ý ta

Nên mới nói như vậy.

Các khanh nói lời này

Đều là lời không thật

Lời ta hết hiệu lực

Tất cả không tự do,

Chỉ có nửa quả này

Là thuộc quyền của ta

Giàu sang thật bỉ ổi

Than ôi! Hãy tự trách.

Ví như nước thác gềnh

Tuôn mau, không tạm dừng

Ta tuy là làm vua

Bỗng nhiên bị nghèo nàn

Đời sợ sự bần cùng

Ta lại nghèo mau quá.

Nói kệ xong, nhà vua khen ngợi lời Thế Tôn dạy là chân thật không luống dối. Nhà vua lại nói kệ:

Giàu sang tuy rực rỡ

Nhưng rồi sẽ suy diệt

Người sang giàu ít vui

Đời suy diệt thêm ác

Lời này không luống dối

Do Đức Cù-đàm dạy.

Như những ngày trước đây

Ta có nói điều gì

Tâm nghĩ rồi mới nói

Lời ắt không đọa lạc

Quỷ thần đều vâng lệnh

Khắp trong bốn biển lớn

Người nghe đều lãnh thọ

Không người nào trái nghịch,

Như sông bao núi lớn

Nước vọt vòng trở lại

Suy bại như núi lớn

Ngăn không cho ta đi.

Xưa ta dạy điều gì

Không ai dám trái lời

Chưa từng có gian ác

Kẻ giặc không chống cự

Uy tràn ngập khắp cõi

Không thể trái nghịch ta

Trai gái và lớn nhỏ

Ai ai cũng kính vâng.

Nếu có kẻ trái lời

Ta đều hàng phục họ,

Người nào gặp nạn khổ

Ta an ủi cứu giúp,

Bệnh tật và đói nghèo

Ta đều chữa trị hết.

Giờ phước đức đã hết

Nghèo nàn bỗng nhiên đến

Khốn khổ như thế này

Ta là vua A-dục

Sao gặp khổ như thế!

Như cây A-du-ca

Bị chặt rễ cho chết

Hoa, quả và nhánh, lá

Tất cả đều héo khô

Giờ ta cũng như vậy.

Giàu sang như huyễn hóa chẳng tồn tại dài lâu. Nhà vua nhìn sang vị thầy thuốc nói:

–Than ôi! Giàu sang là tên cướp độc ác giống như sấm chớp, như đốm lửa chóng tàn, như tai voi phe phẩy không ngừng, như lưỡi rắn le ra thụt vào không dứt, cũng như sương mai tan biến khi ánh mặt trời lên. Ta có nghe người khác nói kệ rằng:

Lợi giàu sang khó dừng

Xôn xao chẳng tạm ngưng

Người trí nên khéo biết

Không kiêu mạn, buông lung.

Đời này và đời sau

Hãy nên cầu tự lợi

Nếu như được giàu sang

Tuy bo bo cố giữ

Trăm cách cũng tiêu tan.

Đang trên đường giàu sang

Như rắn bò quanh co

Nếu người khéo quán sát

Khi mình còn khỏe mạnh

Nên mau làm phước đức

Nếu lại bị bệnh khổ

Tâm nên tu việc phước.

Đừng quan trọng hình hài

Kẻ thân thuộc trong nhà

Biết rằng mình phải chết

Tuy mình có tài vật

Không được thí tự tại

Thì tiền tài ích gì!

Được gặp nơi ruộng phước

Hãy mau bố thí cho

Nếu khi thân mạnh khỏe

Và lúc đã bệnh khổ

Nên thường tu bố thí

Như nhau có khác gì!

Nhưng các tài vật này

Chỉ tai họa mà thôi

Nếu khi mạng sắp chết

Vợ con và thân thích

Tuy tài sản của ta

Muốn đem ra ban bố

Lại giữ chẳng chịu cho

Nguy ách trong phút chốc

Ý nguyện không đạt được.

Bấy giờ, vua A-dục tóc tai rối tung, khoác chiếc áo cáu bẩn, lôi thôi lếch thếch, thân thể gầy gò, run rẩy hơi thở khò khè. Ông hướng về chỗ Đức Như Lai nhập Niết-bàn cố gắng chắp tay nhớ nghĩ công đức Phật, nước mắt tuôn rơi và nói kệ:

Giờ chắp tay hướng Phật

Những ngày cuối của con

Phật dạy: Ba không bền

Đổi thành ba pháp bền

Giờ con xin chắp tay

Để đổi pháp bền chắc,

Cũng như núi đá chảy

Mong lấy được vàng ròng

Đối tài vật không bền

Ngày đêm lấy pháp bền.

Giờ con có phước lợi gì

Xin dâng Đấng Tối Thượng

Phước nghiệp này của con

Không mong ngôi Đế Thích

Và quả báo cõi Phạm

Huống làm vua Diêm-phù,

Đem quả bố thí này

Cùng với tâm kính tin

Nguyện được tâm tự tại

Không ai cắt đứt được

Đắc thanh tịnh vô cấu

Dứt hẳn các khổ đau.

Vua A-du-ca muốn dâng cúng nửa quả Am-ma-lặc lên cho chư Tăng, liền gọi một người đứng gần đó bảo:

–Ngươi có nhớ công nuôi dưỡng của ta khi trước chăng? Bấy giờ ngươi hãy nhớ lấy lời dạy cuối cùng của ta, hãy dâng cúng nửa quả Am-ma-lặc này lên chư Tăng chùa Kê-đầu-mạt và nói tên ta là vua A-du-ca, giờ phút cuối cùng xin đảnh lễ dưới chân Tỳ-kheo Tăng và thưa lời ta rằng: Kẻ nơi cõi Diêm-phù-đề được tự tại, nay quả báo suy tàn không còn năng lực tự tại, chỉ còn làm chủ nửa quả xoài này mà thôi. Cúi xin chư Tăng thương xót nhận ta cúng dường nửa quả xoài cuối

cùng, khiến ta đời sau được quả báo rộng lớn. Mong rằng những người khác đừng như ta giờ phút sắp lâm chung mà không được tự tại.

Sứ giả vâng lệnh vua, đem nửa quả Am-ma-lặc đến Tăng phường, thỉnh tất cả chư Tăng nhóm họp và đảnh lễ dưới chân các thầy rồi cung kính chắp tay bạch:

–Vua A-du-ca xin đảnh lễ dưới chân chư Tăng.

Thưa xong, ông ta nước mắt đầm đìa, ngẹn ngào không nói nên lời, dâng nửa quả xoài lên chư Tăng và nói kệ:

Một lọng che trời đất

Lệnh ban mọi nơi theo

Ví mặt trời giữa trưa

Ánh nắng nung nơi nơi

Phước nghiệp đã tiêu tan

Suy sụp bỗng đến nơi

Bị nghiệp báo dối gạt

Suy tàn mất vinh hoa,

Như mặt trời sắp lặn

Tín tâm cung kính lễ

Lại dâng nửa quả này

Lên cúng dường chư Tăng

Nói lên sự vô thường

Giàu sang đều biến đổi.

Bấy giờ, các Thượng tọa nghe kệ xong, động lòng thương xót, xúc cảm, nhận nửa quả xoài và đem trình với đại chúng, nói:

–Giờ đây, chúng ta hãy sinh tâm nhàm chán lìa bỏ. Trong kinh, Đức Phật, Đấng Bà-già-bà có dạy như vầy: Thấy người khác suy yếu, họa hoạn, hãy nên sinh nhàm chán, xa lìa. Những người có sự nhận thức, khi thấy, ai mà không thương xót và sinh tâm nhàm chán.

Thượng tọa liền nói kệ:

Người hăng hái bố thí

Hơn hết trong các vua

Voi lớn trong mọi loài

Tên là A-du-ca

Giàu nhất cõi Diêm-phù

Tất cả đều như ý

Hôm nay bị các quan

Cản ngăn, không tự tại

Tất cả đều cấm đoán

Chỉ còn nửa quả xoài

Được có quyền làm chủ

Cúng dường lên đại chúng.

Rất giàu có rộng lớn

Tất cả được tự tại

Sinh ra tâm tự cao

Hôm nay đâu còn nữa

Kẻ ngu nên xem đây

Hãy mau sửa tâm mình

Giàu sang không tồn tại

Chỉ có nửa quả xoài

Khiến các thầy Tỳ-kheo

Đều sinh tâm nhàm chán.

Vị Thượng tọa bảo bỏ nửa quả Am-ma-lặc này vào món canh của chư Tăng rồi nói:

–Đây là sự cúng dường cuối cùng của Đại đàn-việt vua A-dục. Vì sao nói tất cả tài sản giàu có này đều không bền chắc? Đây là lý do Đức Phật, Đấng Bà-già-bà đã dạy: “Tài vật không bền chắc đổi tài vật bền chắc. Thân không bền chắc đổi lại thân bền chắc. Mạng sống không bền chắc đổi lại mạng sống bền chắc.” Này đàn-việt, hãy sinh tâm vui mừng, đem tài sản không bền chắc làm tư lương cho mình đến đời sau. Hãy thường tu hạnh bố thí, chớ để cho dứt mất.

CHƯƠNG 28

Nếu kẻ phàm ngu khinh chê người hiền đức, người hiền ấy không bao giờ sinh tâm giận tức. Bị người khác hủy báng, mắng nhiếc, người hiền vẫn nói lời tùy thuận.

Tôi từng nghe:

Thuở xưa, có một người bày tiệc đãi khách tại nhà mình. Người

này làm rất nhiều vòng hoa để tặng cho khách mời. Mọi người được tặng vòng hoa đều

đội lên đầu. Có một hiền giả rất nghèo khổ tiều tụy, đi vào giữa tiệc. Khi được đặt vòng hoa ông không đội lên đầu mà đặt bên cạnh mình. Mọi người đều nói:

–Người này nghèo khổ, định bán vòng hoa này cho nên không đội lên đầu.

Vị Ưu-bà-tắc nghe họ nói như vậy liền đáp:

–Vâng! Nếu khi tôi đem bán được giá rất cao, thì sau đó sẽ đem cúng dường.

Ông liền nói kệ:

Như Tu-man ngày xưa

Vốn chỉ bán một hoa

Trong chín mươi mốt kiếp

Hưởng vui sướng cõi trời

Thân cuối cùng hôm nay

Được an vui Niết-bàn,

Như cô gái chăn bò

Đem hoa cỏ xấu hèn

Mọi người không ưa thích

Cô gái bán hoa này

Được sinh trời Đao-lợi,

Như cô gái kia bán

Nay tôi hướng về Phật

Cũng muốn bán hoa này.

Phát được tâm như vậy

Ít có rất khó gặp

Như người bán hoa này

Ba cõi không ai bằng.

Bấy giờ, mọi người hỏi Ưu-bà-tắc:

–Ai bố thí ít mà được phước báo lớn?

Ưu-bà-tắc đáp:

–Bây giờ, tôi sẽ nói cho quý vị nghe về pháp lành tốt, bền chắc: khi vòng hoa héo khô sẽ bị vất bỏ. Đức Phật xả bỏ ngôi vua như người ta bỏ vòng hoa héo khô.

Ông nói kệ:

Phật bỏ ngôi Chuyển luân

Như bỏ vòng hoa héo

Bảy hoa giác đẹp tâm

Thanh tịnh không nhơ bẩn

Trang điểm đã đầy đủ

Đâu cần dùng hoa này.

Nhưng tôi chuyên nhất tâm

Cúng tháp Phật vòng hoa

Nay tôi bán dâng Phật

Thế gian không ai bằng.

Người buôn pháp như thế

Không bao giờ nghèo cùng

Việc bán này cao tột

Gọi là có công đức

Nay tôi đem hoa này

Muốn để cúng dường tháp.

CHƯƠNG 29

Thí như nhà ảo thuật dùng lấy thân này làm đủ các trò chơi, có công năng làm cho người trí trông thấy liền được giải ngộ.

Tôi từng nghe:

Thuở xưa, có một nhà ảo thuật có tâm kính tin, ưa mến Phật pháp, vào núi Trú ám thiết trai cúng dường chư Tăng. Cúng dường xong, ông lấy gỗ Thi-đà-la làm thành một cô gái xinh đẹp lạ thường. Trước mặt đại chúng, nhà ảo thuật ôm chặt cô gái này mà hôn hít và hành dâm với cô ta. Lúc đó các thầy Tỳ-kheo thấy việc này đều giận dữ, chê trách:

–Người này không biết xấu hổ, việc ông ta làm thật là bỉ ổi, nếu biết như thế, chúng ta không nhận bữa cúng dường của ông ta!

Nhà ảo thuật hành dâm xong, nghe các thầy Tỳ-kheo chê bai quở trách, liền dùng dao chặt cô gái thành từng đoạn. Ông ta móc mắt, xẻo

mũi, dùng nhiều cách tàn độc để giết cô gái. Các thầy Tỳ-kheo thấy việc này lại sinh tâm giận dữ, chê trách nặng hơn lúc nãy.

–Nếu chúng ta biết như thế, thà là uống thuốc độc còn hơn thọ nhận sự cúng dường của ông ấy.

Lúc bấy giờ, nhà ảo thuật bèn nói:

–Lúc quý thầy thấy con hành dâm liền tỏ ra giận dữ, thấy con dứt dục và giết cô gái, quý thầy lại chê trách. Con phải làm thế nào để thờ phụng chúng Tăng đây?

Các thầy Tỳ-kheo nghe ông nói như vậy bối rối, áy náy không yên và chẳng biết nói sao cho hợp.

Bấy giờ, nhà ảo thuật mang khúc cây Thi-đà-la đưa cho quý thầy thấy và chắp tay thưa:

–Người mà con hành động vừa rồi chính là khúc cây này. Đối với khúc cây này làm sao có chuyện dâm dục và giết hại? Vì con muốn chư Tăng được an thân cho nên thiết trai cúng dường. Và vì muốn làm cho chư Tăng an tâm cho nên làm ra trò ảo thuật này. Xin quý thầy cho phép con nói: Chẳng lẽ quý thầy không nghe trong kinh Đức Phật dạy: “Tất cả pháp đều như huyễn hóa”. Nay con vì muốn thể hiện lời Đức Phật dạy, nên làm ra trò ảo thuật này.

Như cái thân huyễn này không có tuổi thọ, không có mạng sống, nên biết rằng do nhà ảo thuật vận chuyển cái máy khiến cho tượng gỗ biết nhìn ngó, cúi, ngước, liếc ngó, bước đi hay dừng lại, hoặc nói, hoặc cười… nhờ việc ấy mà chúng ta biết một cách sâu sắc rằng: “Thân này thật sự là vô ngã.”

Ông liền nói kệ:

Trước thấy hình ảnh kia

Tưởng tượng sinh vọng hoặc

Nghĩ đó là cô gái

Chìm vào lưới ái dục

Quán sát sâu thật hơn

Biết thân đều vô ngã.

Như nhà ảo thuật kia

Dùng gỗ làm cô gái

Ý hành nơi điên đảo

Kẻ ngu cho chúng sinh

Đối trò ảo thuật này

Vọng tưởng là trai gái.

Người trí khéo quán sát

Ấm giới và các nhập

Giả hợp thành chúng sinh

Mỗi mỗi đều khác nhau

Hòa hợp các phần lại

Tạo tác ra các nghiệp.

Các hành không nam, nữ

Cũng chẳng có thọ mạng

Sắc dục và mịn láng

Cử chỉ và nơi chốn

Bốn thứ dục như thế

Xoay chuyển tâm ngu dại.

Nhất Thiết Trí cũng nói

Huyễn ảo dối thế gian

Như trong lưới huyễn kia

Hóa thành các sắc tượng

Lưới sinh tử cũng vậy

Hiện năm đường khác nhau

Buồn vui và giận dữ

Sầu não và đấu tranh

Các nhiễu loạn như thế

Giống như quỷ khắp thân.

Tâm tạo tác các nghiệp

Giống quỷ kia khác gì

Từ tâm sinh ra gió

Nhân gió gây ra nghiệp

Chúng sinh thấy gây nghiệp

Và các thứ sắc tượng

Đối với hành nghiệp này

Sinh cử chỉ, hình sắc

Không biết chỗ phải dừng

Liền vọng tưởng chấp ngã.

Thân này là bộ máy

Gân, tủy, tóc, da, thịt

Tất cả băm sáu vật

Hòa hợp lại thành thân,

Người ngu chấp chúng sinh

Thật ra không chủ tể

Nhưng nhờ có sức gió

Mà cúi, ngước, co, duỗi

Nhờ nương tựa vào tâm

Mà sinh khởi năm thức

Nhưng mà tâm thức này

Niệm niệm đều biến diệt.

Kẻ ngu khởi si giác

Chấp thân này có ta

Khẩu nghiệp bao nhiêu loại

Thân nghiệp cũng bấy nhiêu.

Nói cười và cử chỉ

Thảy đều là như huyễn

Trong đó không có ngã

Vì không có chủ tể.

Pháp luống dối như thế

Không thọ, không tri kiến

Vọng sinh khởi tưởng tượng

Vùi lấp các phàm phu.

Như việc mà nhà ảo thuật kia đã nói, hoàn toàn chân thật không khác. Khi ấy, các thầy Tỳ-kheo nghe xong đều được Kiến đế. Thế mới biết rằng, các pháp đều như huyễn. Người nào biết được điều đó thì dứt bỏ được cội gốc các hành.

CHƯƠNG 30

Về bố thí, giữ giới và bàn luận sự cạn thấp của vấn đề này, người có căn lành thuần thục sẽ ưa thích pháp sâu xa.

Tôi từng nghe:

Thuở xưa, khi vua A-dục mới phát tín tâm, thường thỉnh chư Tăng

vào cung cúng dường, hằng ngày nghe pháp. Nhà vua ra lệng giăng màn, trướng để che chắn các phụ nữ khi họ nghe pháp. Các thầy Tỳ-kheo nói pháp cho là phụ nữ phần nhiều đắm mê khoái lạc trên đời, nên chỉ khen ngợi pháp bố thí, trì giới cho họ nghe mà thôi. Có một kỹ nữ căn lành đời trước đã thuần thục, nàng không sợ vua sẽ bắt tội, liền vén màn, đến chỗ thầy Tỳ-kheo bạch:

–Những điều Đức Phật dạy chỉ có pháp bố thí và trì giới, không còn pháp nào khác sao?

Thầy Tỳ-kheo đáp:

–Này cô, vì ý tôi không cho rằng có những người lợi căn như vậy cho nên mới nói như thế. Nếu cô muốn nghe pháp, tôi sẽ nói cho cô nghe giáo pháp sâu xa hơn.

Thầy Tỳ-kheo bảo cô gái:

–Đức Phật dạy giáo pháp mà cả thế gian chưa từng nghe,

đó là pháp Tứ đế.

Thầy Tỳ-kheo liền giải thích cho cô gái nghe. Nghe xong, cô gái liền chứng quả Tu-đà-hoàn.

Bấy giờ cô gái nói:

–Tuy trái phép vua nhưng ta được lợi ích lớn.

Cô liền nói kệ:

Nghe giảng bốn Chân đế

Pháp nhãn tịnh vô cấu

Đem mạng mong manh này

Đổi mạng bền pháp Phật.

Dù bị vua cõi người

Giờ đến giết chết ta

Ta đã được Tuệ mạng

Tâm không hề ăn năn.

Khi ấy, các cung nhân thấy người kỹ nữ này trái phạm pháp vua, trong lòng rất sợ bị kết tội đồng lõa. Người kỹ nữ thấy việc ấy, tự tay cầm dao đến trước vua, gieo năm vóc sát đất, thú tội xin được chết. Cô gái nói:

Lệnh vua rất nghiêm ngặt

Không ai dám trái phạm

Tôi vì nghe pháp mầu

Trái phạm xin chịu chết.

Tôi vì khát khao pháp

Đường đột đến chỗ Tăng

Như trâu khát nắng xuân

Tìm nước chẳng sợ roi

Đột nhập dòng nước trong

Uống đã mới quay về.

Xin đại vương biết cho

Pháp Phật khó được nghe

Thí như hoa Ưu-đàm

Khó có thể được gặp

Các pháp mầu do Phật

Thầy ba cõi đã nói

Tôi được nghe pháp này

Sao lại chẳng vui mừng!

Pháp do Phật chỉ dạy

Mới thật ngọn đuốc sáng

Tiếng trống lớn diệt kiết

Cầu bến của trời người

Nghe tiếng linh giải thoát

Tiếng hoan hỷ an vui.

Ngày xưa Đức Bồ-tát

Khổ hạnh siêng cầu pháp

Nhảy vực sâu, cắt thịt

Để cầu đạo Vô thượng

Đã được người chỉ giáo

Rất khó có thể gặp

Tôi được gặp pháp này

Vì sao không nghe nhận!

Thân này như chùm bọt

Cây chuối và đốm lửa

Rắn tứ đại quấn nhiễu

Nay hội thí pháp này

Khó được nghe và gặp

Tiếc gì thân dơ xấu

Mà không nghe pháp mầu.

Thân mong manh huyễn ảo

Tuy hoạt động tới lui

Các cử chỉ ngó nhìn

Nằm, ngồi và đến đi

Xem xét cùng nói năng

Nhưng thật chẳng chúng sinh

Mà tưởng là chúng sinh.

Mọi hành động cử chỉ

Tất cả đều như huyễn

Không lâu sẽ tan hoại

Vất bỏ ngoài gò mả

Thi hài đồng gỗ đá

Diều, quạ đến giành ăn

Mưa gió làm thối rã

Vữa nát cũng như bùn.

Lúc ấy, nhà vua nghe kệ xong nói:

–Ngươi có thành ý nghe pháp như vậy, giờ đây ngươi đã chứng đắc được quả gì?

Kỹ nữ liền nói kệ:

Bây giờ không che giấu

Tôi phải nói sự thật

Đã chứng Tu-đà-hoàn.

Nên phát tâm vui mừng

Dốc lòng khéo lắng nghe

Nay tôi tự thấy pháp

Không còn tin người khác,

Tâm không có lưới nghi

Đã đóng ba nẻo ác

Sinh tử là ven bờ.

Tôi đã lìa ngục hữu

Đối sáu hai tà kiến

Đã mở hết buộc ràng

Chẳng lâu sẽ xa lìa

Tiến về thành cam lộ.

Nơi Đức Phật dẫn dắt

Ấm giới và các nhập

Tôi đều thấy như thật

Quán thân như giỏ rắn

Ấm như giặc rút đao

Dục như oán giả thân

Các căn như mây nhóm

Sáu trần giặc phá xóm

Dòng sông ái lấp vùi

Đã ngộ việc như thế

Mong chỗ an ổn kia.

Nhà vua nghe những lời này sinh lòng kính tin pháp Phật gấp bội. Ông nói:

–Hay thay pháp Phật! Con đường nhàm chán sinh tử của Đấng Đại Lực Thế Tôn. Hay thay pháp Phật. Người có lòng tin hướng đến đều được giải thoát. Vì sao mà biết như vậy? Người nữ trí nông cạn còn có khả năng giác ngộ, hơn cả sáu vị giáo chủ ngoại đạo! Nay con phát tâm quy y hướng về Đấng Vô Thượng Điều Ngự Trượng Phu. Con xin kính lễ Đấng Đại Bi cứu giúp tất cả chúng sinh, khai mở pháp cam lộ cho nam nữ, trẻ già… cùng nhau tu hành.

Vua nói kệ:

Nếu cho rằng người nữ

Trừ hiểu biết nông cạn

Những người trí sâu khác

Phải kính mới ngộ được.

Nghĩa sâu xa như thế

Được người trí tôn kính

Chính là Đấng Mâu-ni

Tối thắng đạo chánh nói,

Pháp mầu do Ngài nói

Người nghe rất vui mừng

Chuyên niệm và nhất tâm

Khiến cho chẳng buông lung.

Ngài không dạy luận bàn

Cũng không vì bài xích

Các ngôn luận ngoại đạo

Tất cả tự phá hoại.

Chưa hề tự khen ngợi

Vang danh khắp thế gian

Tuy nói công đức thật

Không phải tự khen ngợi,

Tuy oai đức rỡ ràng

Đầy sáng trong vắng lặng

Đầy đủ trí Nhất thiết

Không cậy mình, tự cao,

Việc làm tuy mạnh mẽ

Nhưng lại khéo điều hòa

Dứt bỏ các cống cao

Nhưng lại không thấp hèn.

Pháp truyền bá lâu dài

Không ai chê trách được

Lời Đấng Vô Hại nói

Rất nhiều loại khác nhau

Nhưng tất cả mọi người

Không thể nói lỗi Ngài.

Lời nói tuy dồi dào

Không có ai chán nhàm

Pháp nói tuy giống tục

Nhưng lý xuất thế gian.

Lời Thiện Thệ đã dạy

Văn tự truyền thế gian

Nhưng thường chưa từng có

Hóa độ thường đổi mới

Lời nhiệm mầu như thế

Ai cũng chắp tay lễ

Đều ngợi khen Thế Tôn

Đại Sư Tử khéo dạy.

Thí như lúc mùa xuân, hạ

Râm, nắng đều lợi vật

Lời Phật cũng như vậy

Nhiều lợi ích chúng sinh

Dứt tâm nghi mọi người

Đối trị khéo giải thích

Giúp thoát ra ba cõi

Chỉ rõ chốn an ổn,

Cũng làm cho chúng sinh

Hoặc vui, hoặc sợ hãi

Cũng làm cho ưa thích

Cũng khiến cho buồn thương

Cũng làm được lợi ích.

Pháp diệt kiết đã nói

Chân thật là thần biến

Điều nên nói sẽ nói

Ý không tiếc tình người

Dạy lời tuy cứng cỏi

Nhưng không trái pháp tướng.

Đấng Tối Thắng trí tuệ

Tợ như nước biển lớn

Đầu, giữa và bờ mé

Cùng một vị như nhau

Pháp Phật cũng như thế

Đầu, giữa, cuối đều lành

Người nghe đều thanh tịnh.

Người trí nghe lời Phật

Ý mạnh mẽ đầy đủ

Lắng nghe lời Phật rồi

Chẳng ham sách ngoại đạo,

Ngôn từ đều đầy đủ

Biện tài rất văn hoa

Cũng không tự cống cao

Lời nói không yếu hèn

Hơn hết trong tất cả

Nghĩa hiển bày đầy đủ

Thật là Nhất thiết trí.

Thể nghĩa ngoại đạo ít

Trang nghiêm từ bằng trí

Ngôn từ rất bóng bẩy

Nhưng không có nghĩa vị

Nói dua nịnh, tà vại,

Thế gian thật ngu tối

Cầm đuốc pháp của người

Đi vào nơi Chân đế

Như vào nhà của mình.

Đệ tử Đấng Thiện Thệ

Sẽ được ta ủng hộ

Các vị đại đệ tử

Khéo điều phục các căn

Điều Phật dạy đệ tử

Nay ta tin sâu xa.

Ở trước các đại chúng

Ta tuyên nói lời này

Từ hôm nay trở đi

Cho phép các Thích tử

Thường được vào cung ta.

Nay thể nhận kính tin

Hàng Sa-môn Thích tử

Tự tiện được vào cung

Thỏa mãn tâm người nữ

Bằng giáo pháp cam lộ.

Tâm nữ đã vắng lặng

Hướng về nơi giải thoát

Thế nên thường phải nghe

Nghĩa bốn Đế sâu xa.

Đại Trang Nghiêm Kinh Luận Quyển VI

ĐẠI TRANG NGHIÊM KINH LUẬN

QUYỂN 6

CHƯƠNG 31

Nếu người có công đức thật sự mới xứng đáng thọ nhận sự cúng dường. Nếu thật không có công đức thì không xứng đáng thọ nhận sự cúng dường với tín tâm của người.

Tôi từng nghe:

Thuở xưa, trong dòng họ Câu-sa có vị vua tên Chân-đàn-ca-nị-tra, đánh dẹp phía Đông xứ Thiên trúc. Sau khi bình định đất nước này, nhà vua trở về nước trong vinh quang lẫy lừng và phước lực tràn trề. Giữa đường, đi ngang qua xứ Bình bác, đoàn quân dừng chân tạm nghỉ. Lúc đó, điều mà tâm nhà vua ưa thích chỉ có pháp Phật; pháp Phật chính là chuỗi anh lạc trang sức quý báu. Ở chỗ nghỉ chân, nhà vua trông thấy xa xa có một ngôi tháp, vua cho là tháp Phật, bèn cùng một ngàn người hầu đến chỗ ngôi tháp. Khi còn cách ngôi tháp không xa, nhà vua cùng mọi người xuống ngựa, đi bộ đến. Ngài đội mũ báu cõi trời để trang sức trên đầu, đến chỗ tháp quy mạng đảnh lễ, nói kệ:

Đấng lìa dục chướng kết

Đầy đủ trí Nhất thiết

Ở trong các Tiên thánh

Tối thượng chẳng ai bằng

Hay vì các chúng sinh

Làm người bạn không mời

Tiếng khen khắp thế gian

Được ba cõi tôn trọng.

Dứt bỏ hẳn ba cõi

Pháp do Như Lai nói

Trên hết trong các luận

Phá dẹp các luận tà

Nay con quy mạng lễ

A-la-hán chân thật.

Lúc ấy vị vua kia cúi đầu kính lễ, vì nghĩ nhớ công đức của Như Lai, khi đang đảnh lễ, thì ngôi tháp bỗng sụp đổ giống như bị ngọn cuồng phong thổi sập vỡ vụn. Nhà vua trông thấy việc ấy rất đỗi sợ hãi, thắc mắc, bèn nói:

–Ngôi tháp này không có ai đến gần đụng chạm, tại sao tự nhiên lại ngã xuống tan nát như vậy? Sự biến đổi khác thường như thế này chắc chắn là có nguyên nhân.

Vua liền nói kệ:

Trời Đế Thích sống lâu

Cũng tôn trọng như thế

Chắp tay lễ tháp Phật

Đều không có tướng khác.

Thế Tôn đại oai đức

Đấng tôn trọng tối cao

Phạm thiên đến kính lễ

Phật cũng không tướng khác.

Thân con kém hơn kia

Không vì con mà hoại

Là sức chú thuật này

Làm ra vì chán đạo.

Vua nói kệ xong, vì thấy tháp sụp đổ nên tâm vẫn còn kinh sợ, bèn nói:

–Xin sự biến đổi khác thường này đừng đem đến tai họa, mà hãy đem đến điều tốt lành, làm cho các chúng sinh được an ổn. Từ trước đến nay tôi đã năm vóc sát đất lễ kính trăm ngàn ngôi tháp, nhưng chưa bao giờ thấy việc hư hoại, dầu chỉ là một hạt bụi rơi. Không biết hôm nay sao có sự biến đổi khác thường như vậy. Hiện tượng như thế này tôi chưa từng thấy!

Vua liền nói kệ:

Các trời, A-tu-la

Cùng chiến đấu với nhau

Muốn phá hoại nước này,

Mạng sống tôi không trọn

E rằng có giặc thù

Muốn hủy hoại nước tôi?

Không đao binh, mất mùa

Cũng không có tật dịch

Chẳng phải cả thế gian

Sắp có tai họa chăng?

Đây là điềm xấu ác

Phải chăng pháp sắp diệt?

Bấy giờ, người dân sống trong ngôi làng gần tháp thấy vua lấy làm lạ thắc mắc lạ, liền tâu vua:

–Xin đại vương biết cho, đây không phải là ngôi tháp Phật.

Rồi họ nói kệ:

Ni-kiền rất ngu si

Tà kiến thiêu đốt tâm

Đây là tháp của họ.

Vua với tâm lễ Phật

Đức tháp này mỏng manh

Lại không có xá-lợi

Không kham nhận vua lễ

Cho nên mới vỡ vụn.

Vua Ca-nị-tra sinh tâm kính tin gấp bội đối với tháp Phật, toàn thân nổi ốc, buồn vui lẫn lộn, nước mắt tuôn trào, nói:

Việc này thật phải thế

Tôi tưởng tháp Phật, lễ

Nên pháp phải hư hoại

Vật nặng voi khỏe chở

Lừa làm sao chở nổi.

Phật dạy: ba hạng người

Nên xây tháp thờ họ

Ni-kiền mất tà đạo

Không nên xây tháp thờ.

Ni-kiền tử bất tịnh

Không nên nhận ta lễ.

Khi tháp này đổ nát

Phát ra tiếng động lớn

Dụ như tháp Đa tử.

Phật đến chỗ Ca-diếp

Ca-diếp lễ chân Ngài

Là Đạo Sư của con

Phật Thế Tôn của con

Phật bảo Ca-diếp rằng:

Nếu không phải La-hán

Mà nhận lễ của thầy

Đầu vỡ làm bảy mảnh

Nay tôi nhân tháp này

Nghiệm lời Phật rất đúng.

Như loại gỗ đá này không có tâm thức mà còn làm minh chứng cho Ni-kiền, nghiệm biết mình chẳng phải Bậc Nhất Thiết Trí.

Nhà vua thấy việc này rồi, ở trước mọi người vui mừng hớn hở, sinh lòng kính tin gấp bội, dung nhan vui tươi, nói thế này:

–Nam-mô Bà-già-bà, Bậc Thầy giải thoát, tất cả chúng ta đều tôn kính. Phật Thích-ca Mâu-ni phát ra tiếng rống Sư tử, dạy rằng: “Ngoài pháp này ra, không có Sa-môn và Bà-la-môn”. Lời Phật chân thật không có nhầm lẫn. Có các chúng sinh một chân, hai chân, không chân, nhiều chân, có sắc, không sắc, có tưởng, không tưởng cho đến phi tưởng, phi phi tưởng… trong các loài chúng sinh này chỉ có Như Lai là Bậc tôn quý hơn hết. Tóm lại, những điều Phật đã dạy hôm nay đều thể hiện rõ ràng. Tất cả ngoại đạo đều như cây cỏ, huống gì là giáo chủ Ni-kiền Phú-lan-na Ca-diếp.

Vua nói kệ:

Ta là vua cõi người

Không nhận nổi ta lễ

Huống gì vua Chuyển luân

Vua A-tu-la thảy.

Hôm nay ngôi tháp này

Như bị voi đầu đàn

Dùng oai lực đôi chân

Giẫm đạp làm vỡ vụn.

Thân có bốn thứ kiết

Nên gọi Ni-kiền-đà

Như người xua được nóng

Khi trời rất nóng bức,

Tên gọi Ni-đà-già

Như Lai Phật Thế Tôn

Đoạn được tất cả kiết

Thật là Ni-đà-già

Đo đó nên hôm nay

Các đệ tử Ni-kiền

Và các trời, người khác

Đều nên cúng dường Phật.

Phật thuộc dòng trí tuệ

Tiếng khen vang rộng khắp

Cho nên tháp miếu Ngài

Trời, Người, A-tu-la

Một khi đến kính lễ

Không có sự, nghiêng động,

Như dùng cánh con muỗi

Mà quạt núi Tu-di

Tuy dốc hết sức lực

Núi không hề dao động.

Thế nên, nếu người muốn được phước đức lớn, hãy nên lễ bái tháp miếu Phật.

CHƯƠNG 32

Nếu người có học vấn, tuy đã hủy giới hạnh, nhưng nhờ năng lực học vấn nên có thể đắc đạo. Vì ý nghĩa này cho nên hãy siêng năng học vấn.

Tôi từng nghe:

Thuở xưa, có một thầy Tỳ-kheo học rộng ở chỗ vắng vẻ. Lúc đó,

có một quả phụ thường hay lui tới chỗ thầy Tỳ-kheo để nghe nói pháp. Dần dà thầy Tỳ-kheo học rộng sinh tâm đắm nhiễm bà quả phụ. Vì có tâm đắm nhiễm cho nên các pháp lành dần dần yếu kém, vì bị các kết sử của tâm phàm phu sai khiến nên thầy Tỳ-kheo thề hẹn với người phụ nữ. Bà ta nói:

–Nếu bây giờ thầy bỏ đạo, hoàn tục, tôi sẽ làm vợ thầy.

Lúc bấy giờ, thầy Tỳ-kheo hoàn tục, sau khi hoàn tục, không chịu được sự khổ não của thế gian nên thân thể gầy ốm không biết làm nghề gì để sinh sống. Thầy chưa biết phải tìm cách nào làm ít mà được nhiều tiền, bèn suy nghĩ: “Bấy giờ ta phải tìm cách nào để sinh sống đây? Chỉ có cách là mổ dê mướn là ít tốn công mà được nhiều lợi”. Nghĩ như vậy, chàng ta bèn đi tìm lò mổ dê. Vì tâm phàm phu dễ hư hỏng, nên gây ra nghiệp này, chàng ta liền kết bạn với người hàng thịt. Trong lúc ông đang bán thịt, có một đạo tĩnh khất thực vốn quen biết với ông thầy tu xuất này, nên đang đi trên đường, đạo tĩnh tình cờ gặp ông ta đầu tóc bù xù, mặc áo xanh, trên mình dính đầy máu giống như Diêm-la, La-sát, tay cầm cái cân thịt cũng đều dính máu. Ông ta đang cân thịt để bán cho người. Đạo tĩnh thấy như vậy, thở dài: “Đức Phật dạy thật đúng! Tâm phàm phu lao chao không ngừng, rất dễ đổi thay. Người này trước đây siêng tu học vấn, giữ gìn giới cấm, không hiểu tại sao hôm nay bỗng nhiên lại làm việc này?!”

Nghĩ xong, vị đạo tĩnh liền nói kệ:

Nếu không điều ngựa ý

Buông lung gây điều ác

Tại sao không hổ thẹn

Lìa bỏ pháp điều phục.

Oai nghi và cử chỉ

Làm người thích ngắm nhìn

Chim muông và cầm thú

Nhìn thấy không kinh sợ,

Bước đi sợ giẫm kiến

Tâm từ thương chúng sinh

Tâm Từ bi như thế

Bấy giờ bỏ đâu rồi?

Tâm phàm phu bất định, chính tính cách đó cũng là của Sa-môn hay Bà-la-môn. Thế nên Đức Như Lai không y cứ vào hình tướng, hễ người nào chân thật được đế lý thì gọi là Sa-môn và Bà-la-môn.

Đạo tĩnh lại nói kệ rằng:

Vỗ ngực mà tự xưng

Cho mình thật Sa-môn

Do họ chẳng điều tâm

Nên làm điều ác này.

Vị đạo tĩnh suy nghĩ: “Bây giờ, ta phải làm cách nào để cho anh ta được giác ngộ? Như lời Đức Phật dạy, nếu khi chỉ dạy người, trước hết phải làm cho người ấy phát khởi lòng tin thanh tịnh đối với bốn pháp không thể hư hoại. Bốn pháp không thể hư hoại này có công năng làm cho chúng sinh thấy được Tứ đế. Ta sẽ nói cho anh ta nghe về căn bản của sự tạo nghiệp”. Nghĩ xong, đạo tĩnh liền nói:

–Ông cân rất giỏi.

Người bán thịt suy nghĩ: “Thầy Tỳ-kheo này đã không mua thịt, lại sao lại bảo ta cân rất giỏi?”. Nghĩ rồi, anh ta liền nói kệ:

Thầy chắc vì thương ta

Đến gặp cứu giúp ta

Thầy Tỳ-kheo như vậy

Lìa chợ lâu, theo pháp

Thấy ta làm việc ác

Nên đến muốn cứu độ

Thật là bậc Hiền thánh

Làm lợi ích cho ta.

Nói kệ xong, người bán thịt nhớ lại ngày xưa, lúc còn làm Tỳ-kheo đã gây ra các nghiệp, anh ta nhớ lại đoạn kinh đã tụng ngày trước: “Khổ nhóm do lỗi của dục, vị của dục”. Suy nghĩ xong, ông ta liền ném cây cân ra xa rơi xuống đất, sinh tâm nhàm chán đối với sinh tử, nói với thầy Tỳ-kheo kia bằng lời kệ:

Vị dục và lỗi dục

Thứ nào là nhiều nhất

Tôi dùng dây tàm quý

Nắm giữ cân trí tuệ

Cân nhắc việc như vậy

Tâm đã được thông suốt

Không thấy nó có lợi

Chỉ thấy dục có hại,

Thế nên hôm nay tôi

Phải nên dứt bỏ dục

Đi đến nơi Tăng phường

Xin xuất gia trở lại.

Tôi vì làm theo dục

Thân hèn hạ khổ đau

Tuy thân đang còn sống

Mà như đọa đường ác.

Xưa kia tôi xuất gia

Lọc nước rồi mới uống

Thương giữ mạng chúng sinh

Chẳng có tâm giết hại

Ngày nay như quỷ dữ

Ăn tinh huyết của người

Nay tôi thích sát hại

Thói quen không thể bỏ.

Lành thay! Lời Phật dạy,

Gần gũi với người dục

Việc ác nào cũng làm

Nay tôi bị dục sai

Suy tàn đến nỗi này.

Đấng Nhất Thiết Trí dạy

Tôi chưa thấy Tứ đế

Từ ngày nay trở đi

Không bao giờ buông lung,

Lời Đức Thế Tôn dạy

Trước là người buông lung

Giờ đây xin chấm dứt

Như trăng ra khỏi mây

Chiếu sáng cả thế gian

Vì vậy nay tôi sẽ

Chuyên tâm giữ giới cấm.

Giả sử lửa cháy đầu

Cháy luôn cả y phục

Tôi vẫn mãi tinh tấn

Tu hành pháp điều phục

Đoạn kết sử khó trừ

Chắc chắn được vắng lặng.

Giả sử cắt gân mạch

Hình hài bị héo khô

Chưa thấy lý Tứ đế

Thì không hề ngưng nghỉ

Trước diệt oán kết sử

Được quả báo, thi ân.

Lúc đó, thầy Tỳ-kheo biết rõ tâm niệm của ông thầy tu xuất, ngọn lửa trí tuệ đã bắt đầu nhen nhúm, bèn nói kệ:

Giờ nếu ông xuất gia

Ắt sẽ được giải thoát

Ca-lê và Tăng-kiềm

Cho đến Chất-đa-la

Các thầy Tỳ-kheo này

Đều bảy lần thôi tu

Sau xuất gia trở lại

Chứng được quả La-hán.

Giới của Phật Thế Tôn

Ông cũng không hủy phạm

Ông không khởi tà kiến

Lại có trí học rộng

Khéo sinh tâm chán lìa

Tu tập vui vắng lặng,

Ông có đèn học rộng

Gió kết sử đã tắt

Tu học rộng trở lại

Ắt đến nơi vô úy.

Bị nước kết cuốn trôi

Nên nương tu định lực

Tu định được sức mạnh

Thấy kết sử rõ ràng.

Do ông thường tu tập

Nên thích pháp xuất gia

Tâm gần công đức lành

Bị kết sử hủy hoại

Tu tập theo chánh đạo

Dùng ý loại kết sử

Như voi đứt dây nài

Muốn đi đâu tùy ý.

Ngay khi đó, người bán thịt liền dứt bỏ nghiệp xấu, xuất gia trở lại nỗ lực siêng tu, chứng quả A-la-hán.

CHƯƠNG 33

Nếu muốn trang nghiêm nghiệp lành không lỗi thì phải siêng tu các việc lành.

Tôi từng nghe:

Thuở xưa, có một người làm ruộng thông minh sáng dạ, ông cùng các bạn dẫn nhau vào thành, thấy có một người dung mạo khôi ngô tuấn tú, y phục chỉnh tề, trang sức bằng ngọc ngà châu báu xinh đẹp, có nhiều người theo hầu, tất cả đều trang sức vòng vàng lộng lẫy. Người làm ruộng thông minh nói với các bạn:

–Không tốt! Không tốt!

Các bạn nói:

–Người có oai đức khôi ngô như vậy rất đáng được kính yêu. Có gì đâu mà bạn cho là không tốt? Người làm ruộng nói:

–Tôi tự cho mình là không tốt chứ không phải cho rằng người kia là không tốt. Vì đời trước tôi không làm công đức, khiến cho ngày nay phải chịu thân nghèo hèn này, không có oai đức, chẳng được ai tôn kính. Nếu trước tôi có tu phước thì làm gì mà không sánh kịp với người này! Thế nên bây giờ tôi phải gắng sức làm điều lành, chắc chắn đời

tương lai tôi sẽ vượt hơn người này.

Ông liền nói kệ:

Người kia không buông lung

Làm lành được phước lợi

Còn tôi do buông lung

Không tu các công đức

Thế nên nay nghèo hèn

Thấp kém không oai thế.

Tôi tự trách, tự thẹn

Nên nói mình không tốt.

Tôi tự quán sát mình

Nghèo cùng rất đáng thương

Bị kết sử dối lừa

Bị buông lung làm hại

Từ nay trở về sau

Siêng tu thí, giới, định

Ắt khiến đời tương lai

Dòng họ, quyến thuộc tốt

Đẹp đẽ, có oai đức

Giàu sang, nhiều kẻ hầu

Các việc không thể chê

Người đời đều tôn kính.

Đừng như thân hiện tại

Tự ăn năn không kịp

Tâm ác làm hại tôi

Khi dối đến nghèo hèn.

Tâm tự hối tự trách

Tu thiện được vui sướng

Nếu khi gây nghiệp ác

Các thiện đều không sinh

Nếu giữ tâm tu thiện

Đầy đủ mọi điều vui.

Lời thế gian không ngoa

Báo thiện, ác khác nhau

Phật dạy: tám Chánh đạo

Đưa người đến Niết-bàn

Nếu tâm tham tài lợi

Giàu sang và vinh hoa

Mong cầu cho đời sau

Không khỏi nạn già suy.

Tôi sẽ gắng tinh chuyên

Hướng về nơi vô úy

Ví như họa tĩnh say

Vẽ đủ các hình tượng

Tỉnh rồi biết là xấu

Hủy bỏ, vẽ bức khác,

Vì đời trước ngu si

Tạo ra thân xấu này

Nay xin diệt nghiệp ác

Mong báo tốt tương lai

Thấy quả báo xấu rồi

Người hiểu biết tự trách.

CHƯƠNG 34

Nếu nghe nói về điều thiện, hãy nên suy gẫm, chắc chắn được lợi ích. Cho nên người hiểu biết thường nên lắng nghe và lãnh thọ pháp lành nhiệm mầu.

Tôi từng nghe:

Thuở xưa, trong nước Xá-vệ, Đức Phật cùng Tôn giả A-nan đi trên cách đồng rộng, ở bên bờ ruộng thấy có kho báu được chôn giấu, Đức Phật bảo A-nan:

–Đây là rắn độc.

A-nan bạch Phật:

–Vâng, đây là rắn rất độc.

Bấy giờ, có một người nông dân đang cày ruộng, nghe Phật bảo A-nan là có rắn độc, ông ta suy nghĩ: “Ta sẽ đến xem vì sao mà Sa-môn cho là rắn độc”. Người nông dân đi thẳng đến bên bờ ruộng, thấy có khối vàng ròng, ông ta nói một mình:

–Cái mà Sa-môn bảo là rắn độc chính là vàng ròng!

Ông ta liền gom hết số vàng này đem về để trong nhà. Người nông dân này trước đây rất nghèo khổ, cơm ăn, áo mặc hoàn toàn thiếu hụt, nhờ được số vàng này mà trở nên giàu có, cơm áo dư dật.

Nhà vua tra xét nghi ngờ chuyện ông ta bỗng nhiên giàu to, bắt trói nhốt vào ngục. Số vàng nhặt được trước đây, người nông dân nạp hết cho vua mà vẫn không thoát khỏi tội, sẽ bị tử hình. Ông ta than lớn:

–Rắn độc A-nan! Rắn rất độc Thế Tôn!

Người chung quanh nghe được, đem tâu vua. Nhà vua cho gọi người ấy đến hỏi:

–Vì sao ngươi nói rắn độc A-nan, rắn rất độc Thế Tôn?

Người nông dân đáp:

–Hôm đó, tôi đang cày ruộng, nghe Đức Phật bảo A-nan: “Đây là rắn độc”. A-nan đáp: “Vâng! Đây rắn rất độc”. Bây giờ tôi mới hiểu rõ rằng đúng thật là rắn độc.

Người nông dân liền nói kệ:

Lời Phật dạy: không hai

Bảo rằng là rắn độc

A-nan bạch Thế Tôn

Thật là rắn rất độc.

Sức mạnh của rắn độc

Nay tôi mới chứng biết

Đối với Phật Thế Tôn

Càng kính tin hơn nữa.

Nay tôi gặp nguy khốn

Cho nên nhắc lời Phật.

Nọc độc của rắn độc

Chỉ chích vào một người

Họ hàng và vợ con

Tôi trai và tớ gái

Tất cả không khổ não

Chỉ một người gánh chịu

Còn nọc độc tiền của

Lan khắp cả quyến thuộc.

Nay đối với tiền tài

Cùng họ hàng thân thích

Tôi coi như rắn độc

Đang nổi cơn giận dữ.

Người trí hãy mau lìa

Như tránh con rắn độc

Hãy mau cầu xuất gia

Đi vào nơi rừng núi.

Ai người có trí tuệ

Thấy nghe việc thế này

Mà còn đắm tiền của

Mê loạn hoặc tâm người

Như tôi tưởng lợi lớn

Dè đâu bị khổ đau.

Nhà vua nghe kệ xong, biết rõ tâm niệm người nông dân đã tin hiểu sâu xa lời Đức Phật dạy. Vua bèn nói kệ:

Nay ngươi đã kính tin

Đấng Đại Tiên thương xót

Lời Ngài nói chân thật

Chưa từng có hai lời.

Của chôn giấu trước đây

Ta trả hết lại ngươi

Ta lại đem của cải

Cấp dưỡng thêm cho ngươi.

Kính tin Đức Điều Ngự

Vì Thiện Thệ nói thật

Được Đại Phạm kính tin

Bạt-lê, A-tu-la,…

Thiên vương và Đế Thích

Ta đây và các vua

Hào tộc, Bà-la-môn,

Sát-lợi ở trong thành

Ai cũng đều kính tin

Bậc tri kiến tôn thắng.

Vì cùng nhau kính tin

Hiện tại được hoa báo

Tin điều đáng tin nhất

Nên được quả bậc nhất.

CHƯƠNG 35

Những người mong cầu lợi lộc có lúc được, có lúc không. Người có tâm lành chân thật thì không mong cầu mà tự được lợi ích chân thật. Còn người không có tâm lành chân thật vì mong được lợi thì phải khởi tâm lành chân thật.

Tôi từng nghe:

Thuở xưa có một vị vua. Khi ấy, con của quan phụ tướng sớm mất cha, vì còn thơ dại nên chưa được nhận quyền thừa kế. Tiền tài đã hết, lại không có người hướng dẫn yết kiến nhà vua, đứa bé sống thật nghèo khổ. Người con dần dần khôn lớn, có tài phụ tướng, trị dân, xử đoán, tất cả đều giỏi. Tuổi vừa trưởng thành, đang tuổi tráng niên, thân hình cao lớn, sức lực mạnh mẽ, tài nghệ đầy đủ, anh ta suy nghĩ: “Hiện giờ ta quá nghèo khổ, biết phải làm gì đây? Ta lại không thể làm những nghề thấp hèn được. Ta thật vô phước, có đủ tài nghệ mà không được thi thố, lại không sinh trong nhà thấp hèn!”. Anh ta nói kệ:

Nghiệp đến biến đổi ta

Mới nghèo khốn như vậy

Nghề nghiệp của mẹ cha

Nay không chỗ sử dụng

Còn nghề nghiệp thấp hèn

Chẳng phải việc ta làm.

Nếu ta không phước đức

Nên sinh nhà thấp hèn

Tuy sinh nhà giàu sang

Nhưng khốn khổ như thế.

Nghề hèn rất dễ học

Nhưng ta không thể làm

Nên làm nghề ăn trộm

Khiến người không hay biết?

Hay làm nghề ăn cướp

Che giấu người không biết

Hông buộc hai ống tên

Và cầm kiếm thật bén

Bó chân, tay nắm cung

Các thứ đều đầy đủ

Giống như con sư tử

Chẳng biết sợ là gì.

Nói kệ xong, người con của quan phụ tướng suy nghĩ: “Nếu như ta cướp của ở những nơi khác sẽ làm cho những người đó nghèo thiếu, chi bằng ta đến cướp của vua”. Nghĩ rồi, anh ta lẻn vào cung, đến chỗ vua nằm. Nhà vua biết có kẻ cướp nhưng sợ không dám lên tiếng. Kẻ cướp lấy y phục của nhà vua và lấy các chuỗi ngọc gom lại một chỗ. Lúc đó, cạnh đầu vua có một cái bình nước kế bên, lại có tro. Bị cơn đói khát ép ngặt, tên cướp cho rằng tro là đường mật nên bỏ vào nước khuấy để uống. Uống no nê xong mới biết đó là tro. Anh ta nghĩ: “Tro còn có thể ăn được, huống là những vật khác. Ta thà ăn cỏ chứ sao lại cướp? Tổ tiên ta từ xưa đến nay đâu có làm nghề này!”. Tên cướp liền bỏ lại hết các vật rồi quay về nhà.

Nhà vua thấy tên cướp đi ra mà không mang theo vật gì bèn khen rằng: “Lành thay!”, liền gọi người ấy lại hỏi:

–Vì sao ngươi đã lấy các vật này rồi bỏ lại mà đi tay không ra như thế?

Chàng trai tâu:

–Tâu đại vương, cho phép tôi được nói.

Chàng liền nói kệ:

Vì sao làm phi lý

Chỉ vì đói khát thôi

Nhờ nước tro no lòng

Thế nên dứt tâm cướp.

Nay biết đói khát này

Dễ tìm cách ngăn dứt

Tôi uống nước tro rồi

Ném bình xuống dưới đất

Sinh hổ thẹn, ăn năn

Không còn gây điều ác.

Xin đại vương biết cho

Tôi chẳng phải thường dân

Là con quan phụ tướng

Do cảnh nhà cùng khốn

Nên lẻn vào cung vua

Mà làm việc phi pháp.

Từ nay trở về sau

Thường muốn uống nước tro

Ăn cỏ để nuôi sống

Không làm việc trộm cắp.

Tổ tiên, gia đình tôi

Vốn thuộc nhà lễ giáo

Thà hủy bỏ thân này

Không quên lời dạy xưa.

Vua thấy việc này, khen ngợi là điều chưa từng có. Khen ngợi con dòng cháu giống chân thật không luống dối. Tuy có lỗi nhưng kịp thời sửa đổi ngay.

Vua bèn nói kệ:

Nghèo nàn làm nhụt chí

Bỏ mất tâm hổ thẹn

Người thấp hèn xấu xa

Nhanh chóng gây nghiệp ác

Dùng móc pháp nhà mình

Chế ngự voi làm càn

Ngươi đã tự nén lòng

Không trái phép gia giáo

Làm theo hạnh người hiền

Noi theo gương cha ngươi.

Nay ngươi bỏ tâm si

Làm được việc khó làm

Ta rất là vui mừng

Phong ngươi làm phụ tướng.

Không cần xem xét lại

Ta đã thấy hạnh ngươi

Tâm vững, chí mạnh mẽ

Có trí tuệ, năng lực

Nay ta biết rất rõ

Việc này thật khó có

Tài năng hơn cha ngươi

Nhờ tâm lành chân thật.

Thế nên người hiểu biết hãy làm điều chân thật, không nên luống dối.

CHƯƠNG 36

Hiện tại, kết sử tuy không còn sinh khởi, nhưng nếu chưa dứt hết kết sử thì kết sử cũng có lúc sẽ xuất hiện trở lại. Như đổ nước lạnh vào nước sôi.

Tôi từng nghe:

Thuở xưa, có một vị thầy và một người đệ tử. Vào một ngày mùa đông trong căn thất ấm áp, hai thầy trò thấy có một đống lửa mà không thấy ngọn lửa và khói. Thầy bảo đệ tử:

–Con có thấy lửa này không có ngọn lửa và khói chăng?

Người đệ tử thưa:

–Thưa con có thấy.

Vị thầy bảo:

–Con bỏ củi khô vào thì khói sẽ bốc lên ngay.

Lại nói:

–Dùng miệng thổi thì ngọn lửa sẽ bốc lên.

Vị thầy vì đệ tử nói kệ:

Lửa không ngọn lửa, khói

Tâm từ quán bất tịnh

Hiện tại kiết không sinh

Như lửa không ngọn, khói

Nếu lửa gặp củi khô Ngọn,

khói đồng thời sinh,

Lửa tâm gặp nhân duyên

Khi gặp ác tri thức

Khói giận tức liền sinh

Nếu khi thấy sắc đẹp

Lửa tham dục bốc cao,

Thế nên hãy dứt bỏ

Đầy đủ ba thứ minh

Để dứt tham, sân, si

Nên riêng tu tinh tấn.

Minh hạnh túc dứt tâm

Có kết sử không mọc

Dụ như đường thường đi

Các loại cỏ không mọc,

Tham dục và giận tức

Chưa gặp duyên không khởi

Gốc rễ chưa nhổ bỏ

Gặp duyên lại phát khởi,

Dụ như bệnh sốt rét

Bốn ngày mới tới cử

Có lúc hai, ba ngày

Gặp duyên lại tái phát,

Giống như định thế tục

Tạm nén kiết không khởi

Hoàn toàn không tướng bệnh.

Dụ như rễ cây độc

Không nhổ, tược lại sinh

Như người thẹn tóc bạc

Cạo luôn cả tóc đen

Cạo tóc chẳng bao lâu

Tóc bạc mọc trở lại

Không dứt hẳn kết sử

Việc ấy cũng như vậy.

Dục kiết và giận tức

Cửa Giới hạnh ngăn cấm

Đối trị ẩn không khởi

Không gây nghiệp thân, miệng,

Nạn vọng tưởng sinh dần

Sau, kết sử lại khởi

Hủy phạm các giới hạnh

Tham đắm năm thứ dục

Như rắn trốn vào hang

Bò ra liền cắn người.

CHƯƠNG 37

Bố thí vì giải thoát chứ không vì vật chất của cải. Nếu vì vật chất, của cải thì không gọi là bố thí. Nếu vì giải thoát thì chứng được vô sinh và được vui Niết-bàn. Thế nên người hiểu biết vì mong cầu giải thoát mà thực hành bố thí.

Tôi từng nghe:

Thuở xưa, có người đàn-việt đến Tăng phường mở hội. Vị đạo nhân quen biết với đàn-việt thưa với vị Thượng tọa:

–Hôm nay đàn-việt cúng dường một bữa ăn ngon, mong thầy hãy vui lòng nói pháp cho đàn-việt nghe.

Vị Thượng tọa đã chứng được ba Minh, sáu Thông và tám pháp Giải thoát, biết rõ tâm người khác, nên quán sát sâu xa lý do vì sao mà thiết hội này, bèn biết chỉ vì muốn có lợi lộc về vật chất mà người đàn-việt mở hội này.

Bấy giờ, Thượng tọa dạy người đàn-việt này về nỗi khổ trong ba đường ác. Ngài nói:

–Lành thay! Lành thay! Đàn-việt hôm nay ông đã thiết trai cúng dường rất đúng thời. Sắc, hương, mỹ vị… tất cả đều đầy đủ, rất là thanh tịnh, trong ba đường ác ông không thiếu đường nào.

Bấy giờ, vị đạo nhân quen biết thưa với Thượng tọa:

–Vì sao Thượng tọa lại chú nguyện cho ông ta, trong ba đường ác đều không thiếu đường nào?

Thượng tọa nói với vị đạo nhân:

–Tuy ta già cả, nói pháp nhầm lẫn, nhưng đàn-việt này không giữ giới, bị kết sử sai khiến. Ta quán sát tâm đàn-việt nên mới nói lời ấy. Vị đàn-việt này cúng dường là mong được cái vui dục và của báu, súc sinh.

Thượng tọa nói kệ:

Người thí sinh chỗ nào

Của cải rất là nhiều

Vì ỷ nhiều tiền của

Làm sinh khởi kiêu mạn.

Kiêu mạn vượt pháp độ

Kẻ phàm phu mù tối

Vì vượt quá pháp độ

Nên đọa ba đường ác,

Ở trong ba đường ác

Giống như nhà cửa mình

Nếu sinh lên trời, người

Giống như nhà ở tạm.

Nên giữ giới, bố thí

Đều hưởng vui Niết-bàn

Giữ giới được sinh Thiên

Thí sẽ đủ các vật.

Bố thí vì giải thoát

Ắt sẽ hết khổ đau

Thí như trồng ngó sen

Hoa lá thảy đều được

Rễ sen cũng ăn được.

Tu bố thí, giữ giới

Gần gũi rừng giải thoát

Vui sướng dụ hoa, lá

Rễ sen dụ giải thoát

Thế nên tu giới, thí

Ắt phải vì giải thoát

Không vì lợi thế gian.

CHƯƠNG 38

Được làm thân người là khó, lìa khỏi các nạn cũng là khó. Nếu đã xa lìa các nạn, thường phải nỗ lực tinh tấn.

Tôi từng nghe:

Thuở xưa có một chú bé nghe trong kinh dạy: “Như con rùa mù gặp bọng cây nổi, việc này rất khó.” Một hôm, chú bé đục một miếng ván làm thành cái lỗ có thể đút đầu vào, rồi vất miếng ván xuống ao. Chú bé lội trong ao, cúi đầu, ngẩng đầu những mong chui vào lỗ miếng ván. Do nước đẩy, miếng ván trôi lình bình cho nên không thể chui vào lỗ được. Chú bé liền nghĩ: “Thật là chán ghét! Khó thay được làm thân người. Đức Phật dùng biển rộng mênh mông làm ví dụ. Bọng cây nổi nhỏ quá mà con rùa lại bị mù không thấy đường, lại trăm năm mới trồi lên một lần, rất khó gặp gỡ. Ta đang ở trong cái ao nhỏ mà cái lỗ ván lại lớn, mình còn có hai mắt đầy đủ vậy mà hằng ngày nhô đầu cả trăm lần mà còn không gặp được lỗ ván, huống gì con rùa kia mù làm sao gặp được lỗ ván.”

Chú bé nói kệ:

Biển cả rất rộng lớn

Bọng cây nổi lại nhỏ

Rùa trăm năm mới nổi

Rất là khó gặp được.

Nay ta trong ao nhỏ

Lỗ ván nổi lại to

Đầu luôn trồi lên nước

Còn không gặp lỗ ván

Rùa mù gặp cây nổi

Chui được rất khó thay!

Từ đường ác làm người

Khó được cũng như vậy

Nay ta được thân người

Phải nên đừng buông lung.

Hằng sa số Đức Phật

Chưa từng gặp bao giờ

Hôm nay được nghe nhận

Lời của Phật Thế Tôn

Pháp mầu do Phật nói

Con nhất định tu hành,

Nếu khéo léo tu tập

Sự cứu giúp rất rộng

Chẳng người làm, mình được

Thế nên tự tinh tấn.

Nếu rơi vào tám nạn

Làm sao thoát khỏi ra?

Nghiệp thế gian đeo đuổi

Bị rơi vào đường ác

Nay ta nay nên xa lánh

Được thoát ngục ba cõi.

Nếu không thoát ngục này

Làm sao được giải thoát?

Bao nhiêu đường súc sinh

Vô lượng kiếp lâu dài

Địa ngục và ngạ quỷ

Tăm tối, khổ não đầy

Nếu ta không gắng tu

Làm sao ra khỏi được

Các đường ác hiểm nạn?

Ngày nay được thân người

Không ra khỏi mé khổ

Chẳng lìa ngục ba cõi

Phải siêng tu phương tiện

Ắt lìa ngục ba cõi

Nay con xin xuất gia

Ắt sẽ được giải thoát.

CHƯƠNG 39

Tiền tài khó xả bỏ. Nếu người hiểu biết tu tập bố thí chút ít, chớ có ý khinh thường họ.

Tôi từng nghe:

Thuở xưa, ở nước Tu-hòa-đa có vị vua tên Tát-đa-phù. Một hôm, vua đi săn tình cờ gặp một ngôi tháp, liền cúng dường ngôi tháp ấy năm đồng tiền. Có một người Chiên-đà-la từ xa trông thấy khen rằng:

–Lành thay!

Vua liền sai người đến bắt người này đem đến chỗ vua. Nhà vua hỏi:

–Có phải ngươi thấy ta cúng dường ít cho nên chê cười phải không?

Người Chiên-đà-la tâu:

–Xin đừng làm tôi sợ, rồi tôi sẽ nói: Trước đây tôi là tên cướp ở những đoạn đường nguy hiểm. Tôi bắt được một người, hắn ta vội vàng nắm bàn tay lại. Tôi suy nghĩ: “Người này nắm chặt tay, chắc là có tiền vàng”. Tôi bảo mở tay ra, nhưng người ấy không chịu. Tôi cầm cung tên để dọa hắn ta và bảo mở tay ra, nhưng hắn cũng dứt khoát không chịu. Tôi liền giương cung về phía hắn. Chỉ vì tham của cho nên hắn bị bắn chết. Giết người này xong, tôi lấy được một đồng tiền đồng. Hắn thà tiếc một đồng tiền chứ không tiếc thân mạng. Nay đại vương không bị ai ép buộc mà cúng dường năm đồng tiền vào tháp Phật, cho nên tôi khen ngợi: “Lành thay!”

Người Chiên-đà-la lền nói kệ:

Giương chiếc cung thật cong

Định hại mạng hắn ta

Hắn thà mất thân mạng

Không chịu mất một tiền.

Tôi thấy như người này

Bỏ mạng, không bỏ tiền

Cho nên bây giờ tôi

Thấy có người bỏ tiền

Sinh ý tưởng ít có

Ngợi khen việc khó làm.

Không thấy có đao cung

Ép buộc đại vương đây

Cũng không có sợ hãi

Tự ý bỏ khó bỏ.

Khổ tìm mới có tiền

Cho nên hôm nay tôi

Thấy có người xả của

Sinh tâm chưa từng có.

Tôi tự thấy việc ấy

Khổ mấy cũng không bỏ

Xin đại vương biết cho

Tâm sinh tham khó xả.

CHƯƠNG 40

Khéo quán sát việc mình làm thì ngay lúc ấy có lỗi lầm nhưng sau chắc chắn được nhiều lợi ích.

Tôi từng nghe:

Thuở xưa, có một thầy Tỳ-kheo thường bị trộm cắp. Một hôm, thầy Tỳ-kheo ở trong nhà đóng chặt các cửa lại. Tên trộm lại đến gõ cửa gọi. Thầy Tỳ-kheo đáp:

–Mỗi khi thấy ngươi, ta rất kinh sợ. Ngươi hãy đưa tay vào phía trong, ta sẽ cho ngươi đồ đạc.

Tên trộm liền đưa tay vào bên trong cửa, thầy Tỳ-kheo liền dùng dây trói chặt tay hắn ta vào cây cột, rồi mở cửa cầm gậy đánh cho hắn một trận. Xong trận đòn đầu tiên, thầy Tỳ-kheo nói:

–Quy y Phật.

Tên trộm vì sợ quá, nói theo:

–Quy y Phật.

Thầy Tỳ-kheo đánh gậy thứ hai, nói:

–Quy y Pháp.

Tên trộm sợ chết nên lại nói:

–Quy y Pháp.

Thầy Tỳ-kheo đánh lần thứ ba, lại nói:

–Quy y Tăng.

Tên trộm sợ quá, cho nên nói:

–Quy y Tăng.

Hắn suy nghĩ: “Đạo nhân này chỉ quy y có mấy lần chứ nếu nhiều nữa thì chắc chắn ta sẽ chết, không còn nhìn thấy cõi đời này nữa”.

Thầy Tỳ-kheo mở trói cho tên trộm, tên trộm vì bị đánh cho nên thân thể đau nhức. Lâu lắm hắn mới đứng dậy được và xin được xuất gia. Có người hỏi:

–Trước đây anh làm ăn cướp đã gây ra biết bao nhiêu việc ác, vì lý do gì mà nay lại xuất gia tu đạo như thế?

Tên trộm đáp:

–Tôi cũng đã suy xét sự lợi ích của pháp Phật, rồi mới xuất gia. Hôm nay tôi được gặp Thiện tri thức lấy gậy đập cho ba trận, chỉ còn một chút nữa là mạng sống không còn. Đức Như Lai Thế Tôn đúng là Bậc Nhất Thiết Trí. Nếu ngài dạy cho các đệ tử bốn lần quy y thì mạng tôi coi như chấm dứt. Đức Phật có lẽ từ xa thấy rõ sự việc này nên Ngài dạy các thầy Tỳ-kheo xuất gia chỉ đánh kẻ trộm ba lần, cho tôi khỏi chết. Thế nên, Đức Thế Tôn chỉ dạy có ba quy y chứ không dạy bốn quy y. Đức Phật xót thương tôi cho nên dạy ba quy mà không dạy bốn quy.

Tên trộm liền nói kệ:

Hẳn Bậc Nhất Thiết Trí

Vì lòng thương xót tôi

Nên nói ba quy y

Không dạy bốn quy y

Vì ở trong ba cõi

Nên Phật dạy: Ba quy

Nếu Ngài dạy đến bốn

Tôi còn đâu quy y.

Nay, tôi thật đáng thương

Thân mạng dứt liền đó

Tôi thấy Phật Thế Tôn

Nhìn xa sự việc này.

Sinh tâm chưa từng có

Liền bỏ hẳn tâm cướp

Có người giải việc thô

Có kẻ ngộ việc tế.

Người thô ngộ việc thô

Kẻ tế ngộ việc tế

Do vì tâm tôi thô

Nên giải ngộ việc thô

Tôi thấu rõ việc này

Vì thế xin xuất gia.