Đại Tập 15 · Bộ Bản Duyên VI · Số 199–202

Đại Trang Nghiêm Kinh Luận Quyển IX

ĐẠI TRANG NGHIÊM KINH LUẬN

QUYỂN 9

CHƯƠNG 51

Nhân duyên sân giận Đức Phật không thể can ngăn. Cho nên người có trí tuệ nên dứt bỏ tức, sân giận.

Tôi từng nghe:

Thuở xưa, các Tỳ-kheo nước Câu-diệm-di vì tranh cãi nên chia làm hai bộ, tranh chấp nhau về đạo lý suốt trong thời gian dài. Đức Thế Tôn có lòng Đại bi vô thượng dùng bàn tay có hình bánh xe để ngăn các Tỳ-kheo. Ngài nói kệ:

Tỳ-kheo chớ tranh cãi

Tranh cãi nhiều mất mát

Tranh hơn thua không ngừng

Nối nhau luôn không dứt

Bị người đời chê trách

Việc bất lợi thêm lớn.

Tỳ-kheo cầu lợi lành

Dứt bỏ các ái dục

Lìa gia đình, vợ con

Tâm mong được giải thoát

Nên nương pháp xuất gia

Chớ làm việc không nên,

Mà phải dùng móc trí

Khéo bỏ tâm ngạo mạn

Không hợp, gây tranh cãi

Gốc rễ của oán hại

Nương theo pháp xuất gia

Chẳng nên khởi tâm xấu.

Ví như nước trong mát

Chẳng thể sinh lửa dữ

Đã đắp y hoại sắc

Phải nên tu pháp lành

Áo này nên vắng lặng

Thường nghĩ tự điều phục.

Vì sao mặc áo này

Mà trợn mắt sừng sộ

Lại nhăn mày nhíu trán

Khởi lên tâm tức giận?

Phải nhớ đã đắp y

Cạo đầu làm Sa-môn

Tất cả đều xả bỏ

Tại sao lại tranh giành

Tướng Sa-môn như vậy

Phải chấm dứt tranh cãi.

Các Tỳ-kheo ấy quay hướng về Đức Phật và thưa:

–Bạch Đức Thế Tôn, xin Ngài tha thứ. Các thầy Tỳ-kheo kia khinh thường con thì tại sao con không trả thù?

Rồi họ nói kệ:

Việc khó điều phục kia

Nhẫn được càng thấy nhẹ

Nhẫn là muốn nhún mình

Giận dữ càng đầy ắp,

Tâm ác muốn chê bai

Giống như búa chặt đá

Người kia làm tổn hại

Ta cũng phải báo thù.

Đức Thế Tôn giống như Đấng Cha Lành nói như vầy:

–Người xuất gia phải siêng năng dùng mọi phương tiện dứt bỏ sân hận. Nếu thuận theo sự tức giận thì rất trái với đạo lý. Tức giận gây ra nhiều lỗi lầm.

Thế Tôn liền nói kệ:

Tức giận như dao bén

Cắt đứt tình thân thuộc

Tức giận giết hại họ

Người giữ đúng pháp luật

Người xuất gia tức giận

Là việc không nên làm.

Giận ghét như gông cùm

Tức tối là sợ hãi

Nhà cửa của khinh thường

Hạt giống của xấu ác

Bạn của lời thô ác

Lửa dữ đốt rừng ý.

Người chỉ ra nẻo ác

Cửa oán hại tranh cãi

Giường chiếu tiếng tăm xấu

Cội gốc gây điều ác.

Người tức giận bị người khác chê bai quở trách. Thầy hãy nên quán sát lỗi lầm như thế.

Ngài lại nói kệ:

Sân mạnh hơn cọp dữ

Như ghẻ lở khó chạm

Rắn độc, khó thấy vui

Tức giận cũng như vậy.

Người sân ngủ cũng khổ

Phá hoại tiếng tăm tốt

Người tức giận bừng bừng

Không biết việc mình làm

Và việc người khác làm

Lúc phân chia tài lợi

Thì mình không được phần.

Nếu ở nơi vui chơi

Không hòa hợp với người

Nơi có lợi như thế

Do sân không vào được.

Người sân không ưa thích

Việc của họ rất nhiều

Thường có tâm hổ thẹn

Dù nói bằng trăm lưỡi

Nói không thể nào hết.

Nếu nói tóm lại thì

Chịu khổ trong địa ngục

Không thể nào nói hết

Tức giận gây ác rồi

Ăn năn đốt thân tâm

Cho nên người hiểu biết

Phải dứt bỏ tức giận.

Đức Như Lai nói pháp bằng nhiều cách cho các thầy Tỳ-kheo nghe nhưng sự giận dữ của các thầy vẫn không dứt. Do nhân duyên này chư Thiên, Thiẹân thần đều nổi giận mà nói kệ:

Giống như trong nước đục

Bỏ châu Ma-ni vào

Nước liền được lắng trong

Không còn bẩn đục nữa,

Như Lai, Bậc Tôn Quý

Vì các thầy Tỳ-kheo

Tùy thuận phương tiện nói

Các pháp mầu tốt đẹp.

Các thầy Tỳ-kheo này

Tâm nhơ còn chưa sạch

Thà làm nước dơ bẩn

Sức châu làm cho trong

Không làm Tỳ-kheo này

Nghe pháp do Phật nói

Mà trong tâm ý họ

Vẫn còn dơ không sạch.

Như nhật chiếu thế gian

Xua tan mọi bóng tối

Mặt trời Phật gần thầy

Tâm đen tối quá sâu.

Đức Như Lai Thế Tôn quở trách các Tỳ-kheo mang gánh nặng

như vậy. Ngài có tâm thương xót, lại kể câu chuyện về vua Trường Thọ, nhưng các Tỳ-kheo cứ nhăn trán nhíu mày không thôi. Họ thưa:

–Đức Phật là Đấng Tự Tại đối với các pháp, xin hãy đợi giây lát! Chúng con tự biết.

Như Lai nghe lời này liền bỏ nơi ấy, đi đến chỗ khác cách đó mười hai do-tuần đến rừng Ta-la ngồi dưới gốc cây tự nghĩ: “Giờ đây Ta đã xa lìa các Tỳ-kheo tranh cãi nước Câu-diệm-di.”

Lúc ấy, có một con voi đầu đàn tránh xa bầy voi đến ở dưới gốc cây, cách Phật không xa, nhắm mắt đứng yên. Nó cũng khởi niệm: “Ta xa lìa bầy cảm thấy rất yên tịnh.” Đức Phật biết tâm niệm của voi đầu đàn liền nói kệ:

Voi kia voi đây ngà rất dài

Xa lìa bầy thấy vui yên tịnh

Vui thích một mình, Ta cũng vậy

Xa lìa nơi nhóm họp tranh cãi.

Nói kệ xong, Ngài nhập vào thiền định thật sâu. Các thầy Tỳ-kheo không chịu nghe lời Đức Phật dạy về sau ăn năn. Thiên thần giận dữ, cả nước nghe được việc ấy đều tức giận quát tháo. Các thầy Tỳ-kheo nói với nhau:

–Làm sao chúng ta còn được thấy Phật.

Họ bèn cùng nhau chắp tay thỉnh Phật, nói kệ:

Chúng con trái lời Phật Phật,

Thầy ba cõi dạy

Tội lỗi xấu tức giận

Ở tại trong tâm ta

Ngọn lửa hừng ăn năn

Đốt cháy cả rừng ý.

Lành thay! Đấng thương xót

Xin lại dạy chúng con

Nay chúng con phát nguyện

Đều cầu mong giải thoát

Từ nay trở về sau

Thà xả bỏ nhục thân

Chứ không trái lời Phật.

Đức Phật biết ý nghĩ trong tâm các thầy Tỳ-kheo, Ngài liền nói kệ:

Muốn ngăn chận tức giận

Không thuận theo buồn bực

Giờ Ta nên thương xót

Trở về cứu khổ nạn.

Trẻ ngu gây lỗi xấu

Người trí phải nhẫn chịu

Ví như người bế con

Chịu mọi thứ ô uế

Không thể vì phân thối

Mà vất bỏ con mình.

Nói kệ xong, Đức Phật từ tấm trải ngồi bằng cỏ đứng dậy, định trở về Tăng phường. Trời, Rồng, Dạ-xoa, A-tu-la… chắp tay hướng về phía Phật nói kệ:

Than ôi! Đấng Đại Bi

Bậc Đại Tiên chánh đạo

Các thầy Tỳ-kheo kia

Bị buông lung làm mù

Tâm ganh tức không ngừng

Xúc não Đức Thế Tôn.

Như Lai tâm Đại bi

Vẫn không hề xả bỏ

Thương xót không giận ghét

Ý muốn cho điều phục

Như cưỡng ép ngựa dữ

Quất roi để điều phục.

Như Lai trở về đến Tăng phường, ánh sáng chiếu soi, các thầy Tỳ-kheo biết Phật đã trở về liền ra đón rước. Họ kính lễ Đức Thế Tôn rồi thưa:

–Bạch Đức Thế Tôn, chúng con tranh chấp làm cho nhiều người sinh tâm tức giận, lại còn bị họ khinh thường. Ngày nay chúng con đều phạm tội phá Tăng. Cúi xin Ngài trở lại nói pháp, làm cho chúng con được hòa hợp.

Lúc ấy Như Lai nói sáu pháp hòa kính cho các thầy Tỳ-kheo nghe, giúp họ trở lại hòa hợp. Thế nên Đức Phật dạy dứt bỏ tức giận.

CHƯƠNG 52

Phải nên quán sát các thức ăn. Đức Thế Tôn cũng dạy chánh quán trong khi ăn.

Tôi từng nghe:

Thuở xưa, vì việc khất thực của Tôn giả Hắc-ca-lưu-đà-di mà Đức Phật chế giới. Đức Phật nói các nhân duyên khen ngợi giới, khen ngợi giữ giới, ít muốn biết đủ, thực hành hạnh đầu-đà. Đức Phật nhóm họp Tỳ-kheo Tăng, khen ngợi pháp giữa ngày ăn một bữa, cho đến muốn chế giới giữa ngày ăn một bữa. Tỳ-kheo Tăng đều yên lặng, giống như biển lớn lặng yên, không có tiếng sóng. Lúc ấy, trong chúng Tăng có một thầy Tỳ-kheo tên Bà-đa-lê bạch Phật:

–Bạch Đức Thế Tôn, Ngài đừng chế giới ấy vì con không giữ được.

Phật bảo thầy Tỳ-kheo:

–Việc sinh tử ở quá khứ là do ăn uống, trong khi đang sinh tử phải chịu khổ vô cùng, trôi lăn cho đến nay. Thuở xưa, cách nay vô lượng kiếp có bốn vị Tiên cầm thú. Vị Tiên thứ nhất lúc bấy giờ là con quạ nói như vầy: “Trong các khổ, đói khát là khổ nhất.” Lúc kiếp mới bắt đầu, chư Thiên ở tầng trời Quang âm xuống nhân gian. Có một vị trời, đầu tiên dùng ngón tay nếm thử vị đất rồi liền lấy ăn. Vị trời ấy nay chính là Bà-đa-lê. Vào thời đó Bà-đa-lê nếm vị đất trước, ngày nay cũng lại như vậy, chỉ vì ăn uống.

Bà-đa-lê không vì pháp nên từ chỗ ngồi đứng dậy sửa lại y phục bạch Phật:

–Bạch Đức Thế Tôn, xin Ngài đừng chế pháp giữa ngày ăn một bữa.

Bà-đa-lê liền nói kệ:

Nay con không thể giữ

Giới một bữa của Phật

Nếu một người không kham

Không nên chế giới này.

Tất cả các Tỳ-kheo nghe kệ này xong đều cúi đầu suy nghĩ thật lâu rồi nói:

–Chao ôi! Vị ấy không thấy được tội lỗi của việc ăn uống. Vì việc ăn uống nên ở trong đại chúng bị hủy nhục.

Họ nói kệ:

Thà ăn cỏ với nai

Như rắn hít thở gió

Không ở trước Phật, Tăng

Cũng vì việc ăn uống

Mà trái lời Phật dạy.

Đức Phật bảo Bà-đa-lê:

–Cho phép thầy ăn một nửa tại nhà đàn-việt, còn một nửa đem về chùa ăn.

Bà-đa-lê vẫn cố ý không chịu. Ngay lúc ấy, Đức Phật chế giới giữa ngày ăn một bữa. Lần thứ hai, thứ ba Bà-đa-lê cũng xin Phật như vậy. Đức Phật không chấp nhận liền chế giới. Bà-đa-lê liền bỏ Phật mà đi, trong lòng rất ăn năn liền nói kệ:

Tôi trái lời Phật dạy

Vì sao lưỡi không đứt

Vì sao đất không lấp

Mà vẫn mang chở tôi?

La-sát, Tỳ-xá-xà

Rồng độc và giặc cướp

Không ai dám trái lời

Chỉ vì việc ăn uống

Ngu si trái lời Phật,

Thà dùng dao mổ bụng

Ăn nuốt các dòi trùng

Ăn đất cho đầy bụng

Tại sao vì ăn uống

Mà trái lời Phật dạy!

Nay con tự quở trách

Dụ như người vô tâm.

Bà-đa-lê nói kệ xong, hổ thẹn tự trách. Trong ba tháng thầy cảm thấy xấu hổ không dám gặp Phật. Lúc gần đến ngày Tự tứ ngày đêm ông buồn bã bức rứt, thân thể gầy ốm xấu xí, mất hết oai đức. Các thầy Tỳ-kheo những vị có tâm Từ rất thương xót nói kệ:

Nay các thầy Tỳ-kheo

May y và giặt nhuộm

Không lâu sẽ ra đi

Sau thầy đừng ăn năn

Thầy mau đến chỗ Phật

Lễ dưới chân hoa sen

Hướng về Bậc Tôn Quý

Hết lòng mà cầu xin

Phải đem hết sức lực

Mới có thể sám hối.

Nghe kệ xong, Bà-đa-lê nghẹn ngào rơi lệ nói kệ:

Lời Đức Thế Tôn dạy

Đời đều không dám trái

Vì tôi quá ngu si

Dám trái lời Phật dạy.

Tôi quá sức xem thường

Trước chúng không hổ thẹn

Không thấy đời sau cười

Làm giặc cướp trong chúng.

Không nghĩ lỗi xấu ấy

Nên nói lời như vậy

Việc này Tăng nên làm

Chẳng phải điều tôi xin

Do tôi không tâm định

Lỡ nói lời như vậy.

Những vị Tỳ-kheo đồng phạm hạnh nghe kệ, liền muốn thỉnh Phật cầu xin sám hối.

Bà-đa-lê lại nói kệ:

Giờ tâm con tha thiết

Cầu xin được sám hối

Xấu hổ làm sao dám

Đưa mắt nhìn Thế Tôn.

Các Thầy Tỳ-kheo bảo Bà-đa-lê:

–Nếu Đức Thế Tôn còn phiền não lậu hoặc thì thầy hãy sợ, giờ đây Đức Thế Tôn từ lâu đã dứt bỏ các lậu hoặc, thầy có điều gì sợ mà không đi? Bà-đa-lê nói kệ:

Tôi nghi tội lỗi mình

Như thấy vầng trăng tròn

Không sân, mặt dễ nhìn.

Đấng Từ Bi ba cõi

Nay con muốn nhìn thấy

Từ bi dạy cho con

Bị ngu si che mờ

Nên không vâng lời Phật.

Ví như người muốn chết

Không uống thuốc đúng bệnh

Trái với lời Phật dạy

Giờ chịu khổ ăn năn.

Các thầy Tỳ-kheo đồng tu phạm hạnh nói:

–Thầy hãy cùng chúng tôi đến gặp Đức Thế Tôn để bày tỏ lỗi lầm.

Các thầy Tỳ-kheo lại hỏi Bà-đa-lê:

–Thầy có quyết định sám hối chăng?

Bà-đa-lê liền nói kệ:

Giờ, nếu tôi lễ Phật

Thà khiến thân tan nát

Phật không bảo tôi dừng

Tôi không bao giờ dừng

Nếu Phật nói với tôi

Thân tâm mới thỏa mãn.

Bà-đa-lê cùng các thầy Tỳ-kheo đến chỗ Phật. Lúc ấy, Đức Phật Thế Tôn đang ở trong đại chúng. Ở trước Đức Phật, Bà-đa-lê sụp lạy và nói kệ:

Cho con sám hối tội

Thầy Điều Ngự loài người

Đấng thể tánh thương xót

Con như ngựa bị ép

Vượt qua đường điều thuận

Dù cho không được ăn

Mắt sâu, xương má lồi

Gầy còm cho đến chết

Thà chịu khổ như thế

Không trái lời Phật dạy.

Đế Thích và Phạm thiên

Kính vâng theo lời Phật

Con vì quá ngu si

Không vâng lời Phật dạy.

Đức Như Lai khéo biết lúc nào là đúng thời và lúc nào chẳng đúng thời. Ngài quở trách thật nặng để tất cả đều hiểu rõ. Đức Phật bảo Bà-đa-lê:

–Nếu có vị A-la-hán bị ngã vào đống phẩn dơ bẩn hôi thối, Ta đi trên lưng, ý thầy nghĩ thế nào? Vị A-la-hán kia có buồn khổ chăng?

Bà-đa-lê thưa:

–Thưa không, bạch Đức Thế Tôn.

–Nếu thầy đã chứng quả A-la-hán, A-na-hàm, Tư-đà-hàm, Tu-đà-hoàn thì không bao giờ trái lời Đức Phật dạy, bởi thầy còn là phàm phu ngu si chưa chứng được gì hết. Dụ như trong cây chuối không có lõi… nói rộng như trong kinh.

Lúc ấy người ta cho rằng Bà-đa-lê chứng A-la-hán nhưng nghe Đức Phật nói xong họ biết Bà-đa-lê là phàm phu còn đầy phiền não. Các thầy Tỳ-kheo đều không tin khi nghe Bà-đa-lê chưa chứng quả A-la-hán. Như thế, nếu hàng quý tộc xuất gia mà không chứng quả A-la-hán thì làm sao Ni-đề thuộc dòng dõi thấp hèn xuất gia lại chứng quả A-la-hán được? Đức Phật muốn làm cho người nào hết lậu hoặc thì người ấy được hết lậu hoặc, còn không muốn cho người nào hết lậu hoặc thì người ấy không được hết lậu hoặc. Phật biết tâm niệm của các thầy Tỳ-kheo, liền bảo:

–Nếu tu Xa-ma-tha, Tỳ-bà-xá-na thì chắc chắn sẽ dứt được lậu

hoặc, còn không tu pháp ấy thì không thể dứt hết lậu hoặc. Nếu ai biết hoặc thấy như vậy thì dù

sinh trong dòng họ thấp hèn vẫn chứng được quả A-la-hán. Nếu Bà-đa-lê không biết, không thấy dù sinh trong dòng họ cao quý cũng vẫn không chứng được quả A-la-hán. Cho nên Như Lai nói một cách bình đẳng không có thiên vị.

CHƯƠNG 53

Điều làm cho buông lung ngông cuồng không gì hơn tham dục. Vì vậy phải siêng năng dứt bỏ tham dục.

Tôi từng nghe:

Thuở xưa, lúc Đức Thế Tôn còn tu hành đạo Bồ-tát, lúc ấy thế gian hoàn toàn không có Phật, Hiền thánh xuất hiện ở đời. Bấy giờ, có vị vua tên là Quang Minh cỡi voi đã được huấn luyện thuần thục đi du ngoạn.

Vua có các kỹ nữ ca múa theo hầu trước sau, đến chỗ núi nguy hiểm, con voi vua cỡi nhìn thấy voi cái ở đằng xa thì tâm dục rạo rực, liền rống lên một cách hung hăng cuồng dại. Nhanh như gió thổi, nó liền chạy đến chỗ voi cái, bất chấp nguy hiểm. Lúc ấy người nài voi dùng các móc sắt kềm hãm lại nhưng không làm cho voi đứng lại được. Vua Quang Minh rất sợ hãi nói:

–Sử dụng móc sắt mà không kềm hãm được, giống như đệ tử tội ác không thuận theo lời thầy.

Voi đi quá nhanh, vua rất hoảng hốt, trong lòng buồn khổ, cho rằng chắc chết, liền nói kệ:

Như thấy hư không động

Nhanh chóng trốn các nơi

Thảy đều nhóm họp lại

Thấy khắp nơi chuyển động

Mặt đất đều rung chuyển.

Voi kia chạy quá nhanh

Ví như núi đi mau

Các núi như theo sau

Sông giữa khe hang cao

Cây cối hại thân thể.

Vua sợ hãi buồn bực

Phát nguyện cầu Thần núi

Cho mình được an toàn,

Móc sắt làm hại thân

Dục khởi không biết khổ

Voi càng chạy càng nhanh

Giống như bị gió mạnh

Gai, góc đâm vào thân

Bị đá làm tổn thương

Đầu tóc đều rối tung

Bụi đất bám nhơ bẩn

Áo quần lại rách nát

Chuỗi ngọc và vòng vàng

Rơi rớt hết xuống đất.

Bấy giờ, vua bảo người nài voi:

–Mạng sống của ta sợ khó an toàn.

Vua lại nói kệ:

Ngươi gắng tìm cách nào

Kềm chế cho dừng lại

Ta như ở trên cân

Nghiêng hẳn về bên chết.

Người nài voi dùng hết sức dùng móc sắt đâm voi nhưng vẫn không kềm chế được. Ông ta luôn luôn than thở, sắc mặt xấu hổ, nước mắt ràn rụa, ngoảnh mặt tránh đi nơi khác không nỡ để vua nhìn thấy, rồi tâu:

–Thưa đại vương, hạ thần phải làm sao đây?

Ông liền nói kệ:

Hết sức tụng chú voi

Lời dạy của cổ tiên

Móc sắt đập hết sức

Đều không kềm chế được.

Như người lúc sắp chết

Chú thuật và thuốc hay

Mạng hết ắt phải chết

Thuốc hay không cứu được.

Đại vương bảo người nài voi:

–Bấy giờ chúng ta rơi vào hoàn cảnh này phải tính sao đây?

Người nài voi tâu với vua:

–Thưa đại vương, không có cách nào khác chỉ còn cách leo lên cây.

Nghe người nài voi nói, vua đưa tay đu lên cây, con voi vụt chạy theo voi cái. Khi voi đi rồi thì đoàn người theo hầu mới đến chỗ vua. Vua từ từ bước về hướng quân lính. Người nài voi tìm theo dấu vết voi. Trải qua nhiều ngày, ông ta tìm được voi và trở về trong quân. Lúc ấy, vua đang ngự giữa mọi người thì người nài voi cỡi voi đến chỗ vua. Vua tức giận nói:

–Trước kia ngươi nói voi đã được huấn luyện thuần thục có thể cỡi được. Nay tại sao đem con voi ngông cuồng này để dối gạt ta?

Người nài voi chắp tay tâu với vua:

–Thưa đại vương, con voi này thật sự đã được huấn luyện thuần thục. Nếu vua không tin hạ thần sẽ làm cho nó thể hiện rõ sự thuần thục để ngài được biết.

Người nài voi nung hòn sắt đem để trước mặt con voi rồi bảo nó nuốt. Vua không nghe lời người nài voi thưa.

Vua bảo:

–Ngươi nói nó đã được thuần thục, tại sao lại hung hăng cuồng dại như thế?

Người nài voi quỳ thẳng chắp tay tâu:

–Thưa đại vương, voi hung hăng cuồng dại như thế chẳng phải lỗi nơi hạ thần.

Vua bảo:

–Vậy thì lỗi nào mới chẳng phải do ngươi làm?

Người nài voi tâu:

–Thưa đại vương, voi có tham dục vì đó là tâm bệnh của nó chẳng phải do nơi hạ thần. Cúi xin đại vương hiểu cho, bệnh như thế dù dùng roi quất móc đâm cũng không thể trị được. Tham dục phá hoại tâm cũng lại như thế.

Ông liền nói kệ:

Dục, tên độc của tâm

Không biết từ đâu sinh

Nhờ đâu được thêm lớn

Làm sao tiêu diệt nó?

Vua nghe nói tham dục không thể trị được liền hỏi người nài voi:

–Bệnh tham dục này không thể trị được sao?

Người nài voi tâu:

–Thưa đại vương, bệnh tham dục này không thể nào che đậy hoặc cho qua mà không điều trị.

Ông liền nói kệ:

Nên làm các phương tiện

Siêng tìm cách đoạn dục

Không biết nơi nó đến

Nhớ tinh tấn lui về

Xả bỏ năm món dục

Xuất gia tu khổ hạnh

Vì dứt bỏ dục kết

Phải siêng năng tu đạo.

Hoặc buông lung năm dục

Nói đủ sức tự dứt

Bao nhiêu thứ hạnh tu

Mong được xa lìa dục

Mỗi mỗi nơi như thế

Mong nhổ sạch gốc dục

Rừng dục khó nhổ sạch.

Trời, người, A-tu-la

Dạ-xoa, Cưu-bàn-trà

Tất cả loài hữu sinh

Lưới dục tâm nhỏ nhiệm

Trói buộc các chúng sinh

Xoay vòng trong rừng hữu

Bởi không tự nhổ sạch.

Nghe nói tham dục không thể dứt bỏ, vua rất lấy làm quái lạ, liền nói kệ:

Nếu không có người nào

Dứt trừ được dục ấy

Vậy không có người nào

Dứt được tham dục sao?

Trong trời, người không có

Người nào dứt dục sao?

Bấy giờ, người nài voi tâu vua:

–Thưa đại vương, thần được nghe người ta nói chỉ có Đức Phật Thế Tôn, Bậc Thầy cao cả của thế giới có tâm Đại từ xem tất cả chúng sinh đều như con, thân như vàng ròng, được trang nghiêm bằng tướng của bậc Đại nhân. Ngài có trí tự nhiên biết được nhân duyên dục sinh khởi và sự diệt dục. Ngài có tâm vô ngại, từ bi thương xót tất cả.

Vua nghe Đức Phật là Bậc Đại Nhân liền đứng dậy chắp tay như hoa sen chưa nở ở trước mọi người phát thệ nguyện rộng lớn:

–Tôi dùng chánh pháp giúp cho nước nhà và đem bố thí của cải, nhờ công đức này, nguyện đời vị lai tôi được thành Phật, dứt bỏ tai họa tham dục cho chúng sinh.

Vì nhân duyên gì mà nói việc này? Vì chúng sinh không biết nhân duyên và cách đối trị tham dục nên nói kinh này.

CHƯƠNG 54

Đức Phật quán xét trong thời gian lâu xa mới có được tín tâm, cho nên không làm việc một cách vội vã.

Tôi từng nghe:

Thuở xưa Tôn giả Ưu-ba-cúc-đa ngồi thiền ở trong rừng. Ma Ba-tuần đội các vòng hoa lên đầu Tôn giả. Bấy giờ, Tôn giả xuất thiền thấy các vòng hoa ở trên đầu, ngài liền nhập định xem ai làm việc đó. Biết chính là do Ma vương Ba-tuần làm, ngài dùng năng lực thần thông cột ba thây chết vào cổ Ma vương. Ma vương thấy thây chết cột trên cổ mình, từ xa thấy Tôn giả biết chính là do ngài làm. Bấy giờ, Tôn giả liền nói kệ:

Đồ trang sức vòng hoa

Là vật Tỳ-kheo bỏ

Thây chết rất hôi thối

Người ái dục chán ghét.

Phật tử đấu sức nhau

Tranh giành ai thắng được

Nay ta đêï tử Phật

Bỏ vòng hoa của ngươi

Nếu ngươi có sức mạnh

Hãy tháo gỡ thây chết.

Biển lớn sóng đánh vào

Người không thể kềm chế

Chỉ có núi Thiết vi

Nước tấp thì dội ngược.

Nghe xong kệ, Ma vương muốn cởi bỏ thây chết. Dù dùng hết năng lực thần thông nhưng Ma vương không thể cởi được. Như muỗi kiến muốn lay động núi Tu-di cao nhất thế giới, dù kiệt sức chúng cũng không thể lay động được. Ma Ba-tuần không thể cởi bỏ thây chết liền bay đi và nói kệ:

Nếu ta không tháo được

Thì các vị trời khác

Người oai đức tự tại

Chắc chắn họ gỡ được.

Bấy giờ, Tôn giả lại nói kệ:

Đế Thích và Phạm thiên

Đều không thể tháo được

Dù nhảy vào lửa cháy

Hay lặn xuống biển lớn

Không tiêu cũng không hoại

Thây trên cổ ngươi ấy

Không khô không mục nát

Cứ cột trên cổ ngươi

Không có người giải cứu.

Trời Ma-hê-thủ-la

Và ba vị vua trời

Vua trời Tỳ-sa-môn

Và cho đến Phạm thiên

Các vị trời như thế

Dù dùng hết thần lực

Không thể giải cứu được.

Bấy giờ Phạm thiên vương thấy Ma vương dùng hết sức nhưng không thể cởi bỏ thây chết liền bảo:

–Ngươi chớ sinh tâm kiêu mạn!

Phạm thiên vương liền nói kệ:

Đệ tử của Thế Tôn

Dùng thần thông của mình

Do ngươi xem thường họ

Họ cố hủy nhục ngươi.

Ai mà có năng lực

Để giải cứu cho ngươi

Dù có sóng biển lớn

Không ngăn được sóng mòi,

Ví như dùng tơ sen

Để mà treo núi Tuyết

Ta dùng hết thần lực

Cũng không gỡ giùm được.

Ta tuy có sức mạnh

Không bằng Sa-môn kia

Giống như ngọn đèn sáng

Không bằng đống lửa lớn

Đống lửa lớn tuy sáng

Nhưng không bằng mặt trời.

Ma vương nghe kệ xong hỏi Phạm thiên:

–Tôi phải nhờ ai mới thoát được tai họa này?

Để đáp lời Ma vương, Phạm thiên nói kệ:

Ngươi mau hướng Sa-môn

Để cầu xin quy y

Tiếng thần thông vang lừng

Giúp ngươi khỏi tai họa

Giống như người bị ngã

Chống đất để đứng lên.

Ma vương suy nghĩ: “Đệ tử của Như Lai phạm hạnh cao cả, oai lực của chư Thiên không bì kịp. Chính là các vị được Phạm thiên tôn kính.” Ma vương nói kệ:

Các đệ tử của Phật

Được Phạm thiên tôn kính

Huống gì đức hạnh Phật

Làm sao xét lường được!

Ta quá làm não loạn

Thương xót nên cố nhịn

Cho nên không vì ta

Làm các việc suy não

Hay nhẫn giúp đỡ ta

Đâu thể nào nói được.

Nay ta mới biết Phật

Bậc Đại Bi chân thật

Thể tánh rất thương xót

Không sinh tâm oán ghét.

Thân như ngọn núi vàng

Sáng chói hơn mặt trời

Ngu si mờ tâm ta

Làm những việc não loạn,

Ngài tinh tấn chắc thật

Chưa bao giờ nặng lời

Thường thấy Ngài thương xót.

Khiến tâm ta không vui.

Bấy giờ, Ma vương tự tại ở cõi Dục nói như vầy:

–Thấy khắp trong ba cõi không ai có khả năng giải cứu. Giờ đây ta chỉ còn trở về quy y với Tôn giả mới được thoát nạn.

Nói lời ấy xong, Ma vương hướng về chỗ Tôn giả, năm vóc gieo sát đất đảnh lễ dưới chân ngài rồi thưa như vầy:

–Bạch Đại đức, con ở dưới cây Bồ-đề cho đến gây ra trăm thứ

khổ não làm não loạn Phật, nhưng Ngài vẫn không làm khổ con.

Ma vương liền nói kệ:

Trong ngôi làng Bà-la

Xóm ấp Bà-la-môn

Cù-đàm đến khất thực

Con làm cho bát không

Đúng ngọ không được ăn

Nhưng Ngài không trách con.

Con từng làm trâu dữ

Cho đến làm rắn độc

Năm trăm xe lội nước

Làm Phật không uống được

Phật đều biết con làm

Nhưng Ngài không nói ác.

Việc con làm ít thôi

Tôn giả hủy nhục con

Trời, người, A-tu-la

Tất cả đều khinh thường

Trách con làm hư danh

Đem thây làm khổ con.

Tôn giả bảo Ma vương:

–Nay, ngươi là chúng sinh độc ác, bất thiện. Thanh văn làm sao hơn Thế Tôn.

Ngài liền nói kệ:

Sao sánh hạt đình lịch

Với núi Tu-di được

Ánh sáng của đom đóm

Sao sánh với mặt trời?

Một vốc nước trong tay

Đem sánh với biển lớn,

Phật có tâm Đại bi

Thanh văn không đại bi

Như Lai dùng Đại bi

Tha thứ lỗi cho ngươi

Ta cũng theo ý Phật

Muốn ngươi gieo căn lành.

Ma vương nghe xong, liền nói kệ:

Nghe con nói Phật đức

Phước lợi, oai đức sáng

Ngài đã làm được việc

Dứt sạch các ái dục

Nhẫn nhục không chê trách

Nhưng vì con ngu si

Thường ngày hay xúc não

Như mẹ thương con một.

Tôn giả Ưu-ba-cúc-đa bảo ma Ba-tuần:

–Ngươi hãy nghe ta nói, đối với Đức Như Lai ngươi luôn luôn làm các việc ác. Muốn dứt sạch tội lỗi ấy để sinh các căn lành không gì hơn niệm Phật Thế Tôn.

Tôn giả liền nói kệ:

Nhờ nhân duyên như vậy

Biết Phật thấy sâu xa

Chưa từng đối với ngươi

Sinh tâm không thương xót.

Bậc trí đệ nhất ấy

Muốn ngươi được tín tâm

Thường nói lời thân ái

Người trí sinh chút tin

Liền được vui Niết-bàn.

Ta nói lược cho ngươi

Nói về lỗi lầm của

Ngu si và tối tăm

Nay ngươi sinh lòng tin

Có thể rửa sạch hết.

Toàn thân Ma vương nổi ốc như các thứ hoa Ba-đàm kia sinh ra xúc não, giống như đứa con có lỗi, tấm lòng mà người cha thương yêu hơn cả mặc đất bao dung, không hề trách mắng. Đức Phật là Bậc hơn hết trong các vị Tiên. Nếu tin Phật một chút thôi cũng rửa sạch tội lỗi.

Lúc ấy, Ma vương ở trước Tôn giả nghĩ nhớ công đức Phật, đảnh lễ dưới chân Tôn giả rồi thưa như vầy:

–Bạch Tôn giả, ngài đã cứu con và giúp cho con sinh tâm kính tín. Xin ngài phát tâm cởi bỏ thây chết treo trên cổ con. Con tuy làm xúc não ngài nhưng cúi xin ngài mở lòng Từ bi cởi bỏ cho con.

Tôn giả bảo:

–Ngươi phải làm một việc thì sau đó ta mới cởi các thây chết cho ngươi.

Ma vương thưa:

–Bạch Tôn giả, đó là những việc gì?

Tôn giả đáp:

–Đó là bắt đầu từ hôm nay ngươi không được làm não hại các Tỳ-kheo.

Ma vương thưa:

–Con không dám não hại nữa.

Tôn giả nói:

–Ngươi nên biết cách Đức Phật Niết-bàn một trăm năm ta mới ra đời.

Tôn giả nói kệ:

Bậc Chân Tế ba cõi

Ta thấy pháp thân Ngài

Nhưng không thấy thân vàng.

Nay ngươi hãy hóa hiện

Thân Phật cho ta thấy

Nay ta rất mong mỏi

Yêu kính thân Như Lai.

Ma vương thưa với Tôn giả:

–Con cũng xin một điều là: Nếu thấy hình tướng Phật xin Ngài đừng vội đảnh lễ; dùng trí Nhất thiết chủng thận trọng đừng đảnh lễ con. Con giả làm tướng mạo Phật xin Ngài cẩn thận đừng đảnh lễ con. Ma vương nói kệ:

Vì cung kính nhớ Phật

Mà ngài đảnh lễ con

Thì con bị tiêu diệt

Con có thế lực gì

Được Bậc Ly Dục kính.

Dụ như mầm Y-lan

Bị cuốn bởi vòi voi

Hư hoại không dùng được

Nếu con nhận ngài kính

Việc ấy cũng như vậy.

Tôn giả đáp:

–Ta sẽ không kính lễ, ngươi cũng không trái lời đã hứa.

Ma vương lại thưa với Tôn giả:

–Xin đợi con trong giây lát.

Ma vương đi vào rừng vắng, nói kệ:

Con dùng phép thần thông

Hiện thân vàng sáng chói

Thân Phật không nghĩ bàn

Con làm thân như thế

Hiện thân sáng rực rỡ

Hơn mặt trời, mặt trăng

Làm vui mắt mọi người

Rõ như uống cam lộ.

Tôn giả nói:

–Bây giờ ngươi hãy hiện ra thân Phật cho ta thấy.

Ma vương thưa:

–Bây giờ con sẽ hiện thân Phật để cởi bỏ thây chết.

Lúc bấy giờ, Ma vương liền vào trong rừng vắng hiện làm thân Phật giống như người thợ tài giỏi trang trí từng nét đẹp. Các thân của Như Lai thể hiện tướng của bậc Đại nhân, có công năng giúp cho người nhìn thấy được mắt pháp thanh tịnh. Dụ như bức tranh mới vẽ, thân Phật bắt đầu từ trong rừng đi ra, làm trang nghiêm khu rừng ấy, khiến người chiêm ngưỡng không nhàm chán và thấy đủ, vầng ánh sáng tròn vây quanh một tầm hóa làm thân Phật, Xá-lợi-phất đứng hầu bên phải, Mục-kiền-liên đứng hầu bên trái, A-nan theo sau ôm bình bát của Phật. Tôn giả Ma-ha Ca-diếp, A-ni-lô-đầu, Tu-bồ-đề, các vị đại Thanh văn một ngàn hai trăm năm mươi vị như thế đứng hầu hai bên Phật

giống như hình bán nguyệt, biểu hiện tướng mạo của Phật, hướng về chỗ Tôn giả Ưu-ba-cúc-đa.

Tôn giả thấy tướng mạo Phật tâm rất vui mừng liền đứng dậy khỏi chỗ ngồi quan sát hình tướng Phật. Chao ôi! Thật chán ghét vô thường không có tâm thương xót thân sắc tuyệt diệu của Kim Sơn vương, vì sao lại phá hoại thân Mâu-ni? Bị vô thường hoại diệt như thế? Bấy giờ, Tôn giả thấy tâm ý của mình muốn rối loạn. Ta thật sự thấy Phật, liền chắp tay như hoa sen nói như vầy: “Đẹp thay! Sắc thân kỳ diệu không thể tả xiết”, liền nói kệ:

Mặt đẹp hơn sen nở

Mắt như lá sen xanh

Thân hình đẹp tuyệt diệu

Tướng đẹp hơn mặt trăng

Sâu xa như biển cả

Đứng vững như Tu-di

Oai đức hơn mặt trời

Đi oai như sư tử

Mắt như trâu đầu đàn

Sắc đẹp hơn vàng ròng.

Tôn giả càng vui mừng kính tin hơn, hoan hỷ càng sinh thêm, liền nói kệ:

Than ôi! Nghiệp thanh tịnh

Được quả báo nhiệm mầu

Do nghiệp trước cảm nên

Chẳng phải nghiệp đang làm.

Trong trăm ngàn ức kiếp

Thân, miệng làm việc tốt

Tu thí, giới, nhẫn nhục

Thiền định và trí tuệ

Quyết định làm chánh hạnh

Lấy đó tự trang nghiêm.

Mọi người đều ưa nhìn

Thanh tịnh không nhơ bẩn

Khi hiện hình tướng này

Oan gia đều vui mừng

Huống gì ta ngày nay

Lẽ nào không ai kính.

Tôn giả nghĩ như vậy, chỉ nhớ đến Phật mà không nhớ đến ma, Ngài liền đứng dậy, gieo năm vóc lạy sát đất.

Lúc ấy Ma vương kinh sợ nói như vầy:

–Vì sao Đại đức không giữ lời hứa?

Tôn giả hỏi:

–Ta đã hứa gì?

Ma vương nói:

–Lúc nãy ngài có hứa là không làm lễ, bây giờ sao ngài lại lễ.

Tôn giả liền đứng dậy nói kệ:

Mắt ưa thích muốn thấy

Tâm nghĩ là lễ Phật

Nay ta thật không phải

Cung kính làm lễ ngươi.

Ma vương nói:

–Ngài gieo năm vóc sát đất làm lễ con, ngài lại nói là không kính lễ?

Tôn giả nói với Ma vương:

–Ta không kính lễ, ngươi cũng không trái với lời hứa. Dụ như lấy bùn gỗ làm tượng Phật thì người trời đều kính lễ. Ta không kính lễ bùn gỗ mà ta muốn kính lễ Đức Phật. Ta kính lễ sắc tượng của Phật chứ không kính lễ hình tượng của ma.

Nghe những lời ấy xong, Ma vương hiện lại nguyên hình như cũ, đảnh lễ dưới chân Tôn giả rồi bay về trời.

Vì nhân duyên gì mà nói việc này? Vì hàng đại Thanh văn… muốn cho đàn-việt cúng dường chúng Tăng, không để bị thiếu thốn. Lại khiến cho Tỳ-kheo nghe pháp rồi thực hành theo, cho nên nói pháp cho bốn chúng nghe. Nếu muốn khen ngợi Phật phải làm theo lời ấy. Tuy đã dứt bỏ kết sử tham dục nhưng bất giác cũng làm lễ.

Đại Trang Nghiêm Kinh Luận Quyển X

ĐẠI TRANG NGHIÊM KINH LUẬN

QUYỂN X

CHƯƠNG 55

Nếu người nào khen ngợi Phật thì được quả báo lớn, được mọi người cung kính. Thế nên phải thành tâm cung kính khen ngợi.

Tôi từng nghe:

Thuở xưa, vào thời Phật Ca-diếp có một vị Pháp sư nói pháp cho đại chúng nghe. Ở trước đại chúng, vị Pháp sư ấy khen ngợi Đức Phật Ca-diếp, nhờ nhân duyên ấy nên lúc qua đời được sinh lên cõi trời. Trong cõi trời, cõi người vị ấy thường thọ hưởng sự vui sướng. Sau khi Đức Phật Thích-ca nhập Niết-bàn một trăm năm, vào thời vua A-du-già vị ấy làm đại Pháp sư chứng quả A-la-hán có đầy đủ ba minh, sáu thông, tám giải thoát, từ nơi miệng thường tỏa mùi thơm. Ở cách vua A-du-già không xa, vị Pháp sư ấy nói pháp cho đại chúng nghe. Mùi thơm trong miệng ngài bay đến chỗ vua A-du-già. Vua ngửi mùi thơm tâm sinh thắc mắc liền nghĩ rằng: “Có lẽ vị Tỳ-kheo kia hòa các mùi thơm ngậm vào miệng nên có mùi thơm như vậy”. Nghĩ rồi, vua thưa với vị Tỳ-kheo:

–Xin thầy há miệng ra.

Thầy Tỳ-kheo há miệng thì trong miệng không có gì cả.

Vua lại thưa:

–Xin thầy súc miệng.

Vị Tỳ-kheo súc miệng xong thì trong miệng vẫn có mùi thơm.

Thầy Tỳ-kheo hỏi vua:

–Vì sao đại vương bảo tôi há miệng rồi súc miệng làm gì?

Vua đáp:

–Vì trẫm ngửi thấy mùi thơm, trong tâm thắc mắc nên bảo thầy há miệng và súc miệng. Mùi thơm càng nồng, chỉ có mùi thơm, trong miệng không có gì.

Vua nói:

–Xin thầy hãy giải thích cho trẫm biết.

Thầy Tỳ-kheo mỉm cười nói kệ:

Bậc tự tại trên đời

Sẽ giải thích ngài hiểu

Đó chẳng phải các hương

Trầm thủy, hoa lá cọng

Của loại gỗ chiên-đàn

Hòa hợp ra thế ấy.

Tôi sinh tâm ít có

Nên nói lời như vầy

Nhờ xưa khen Ca-diếp

Nên được mùi thơm ấy.

Hương của thời Phật ấy

Không khác với hương nay

Ngày đêm cũng đều thơm

Không bao giờ dứt tuyệt.

Vua thưa:

–Bạch Đại đức, ngài có được mùi thơm này bao lâu rồi?

Thầy Tỳ-kheo đáp:

–Tôi được đã lâu rồi. Xin đại vương hãy lắng nghe: Thuở xưa có Đức Phật hiệu là Ca-diếp, vào thời Đức Phật ấy tôi siêng năng tu tập nên có được mùi thơm này.

Nghe xong, vua sinh tâm ít có, hỏi thầy Tỳ-kheo:

–Trẫm vẫn chưa hiểu. Xin thầy giải thích.

Thầy Tỳ-kheo thưa với vua:

–Thưa đại vương, xin ngài dốc lòng lắng nghe: Vào thời Đức Phật Ca-diếp, tôi là một vị Tỳ-kheo nói pháp, ở trước đại chúng, tôi sinh tâm vui mừng khen ngợi Đức Phật Ca-diếp, nói kệ rằng:

Thân sắc vàng rực rỡ

Vui mừng sinh khen ngợi

Nhờ sức phước đức này

Hễ sinh đến nơi nào

Mỗi thân theo nghiệp này

Thường có mùi thơm ấy,

Thơm hơn Ưu-bát-la

Và mùi thơm Chiêm-bặc

Mùi thơm thoảng khắp nơi

Ai ngửi đều vui thích

Như uống nước cam lộ

Uống hoài không chán đủ.

Đại vương nghe xong, khắp mình nổi ốc liền nói như vầy:

–Ôi, nhờ khen ngợi công đức Phật mà được phước báo ấy.

Thầy Tỳ-kheo thưa:

–Thưa đại vương, ngài chớ cho rằng quả này được báo như thế.

Vị Tỳ-kheo liền nói kệ:

Tiếng khen và phước đức

Sắc lực và an lạc

Đã có công đức này

Người không kể sang hèn

Oai quang đáng yêu thích

Ý chí rất rộng lớn

Lìa được các lỗi ác

Đều do khen ngợi Phật.

Những phước báo như thế

Hiền trí mới nói được

Thọ thân đã chấm dứt

Được dấu vết cam lộ.

Đại vương lại hỏi thầy Tỳ-kheo:

–Bạch Đại đức, khen ngợi công đức Phật, việc ấy như thế nào?

Thầy Tỳ-kheo nói kệ:

Tôi ở trong chúng khen

Công đức thật của Phật

Do nhờ nhân duyên ấy

Tiếng khen khắp mười phương.

Nói nghiệp lành của Phật

Đại chúng nghe vui mừng

Hình tướng đều vui hòa.

Do trước khen ngợi Phật

Nhan sắc có oai quang

Nói pháp được hết khổ.

Điều Đức Phật ấy dạy

Cho những người tu thiện

Tạo các nhân duyên vui

Được quả báo an vui.

Thế nào gọi là Phật?

Lời nói có mười lực

Mà ở trong ba cõi

Không bị người khinh thường,

Huống người nói các pháp

Bước lên trên pháp tòa

Khen ngợi công đức Phật

Hàng phục các ngoại đạo.

Nhờ khen công đức Phật

Được thân tướng tốt đẹp

Liền nói mọi người nghe

Chánh đạo đáng ưa thích,

Nhờ vào nhân duyên ấy

Như trăng tròn mùa thu

Được ọi người yêu thích.

Khen đức thật của Phật

Suốt kiếp vẫn không hết

Giả sử lưỡi tiêu tan

Cũng không ngưng giữa chừng

Thường giữ tâm như vậy

Đời đời sinh nơi nào

Lời nói đều rõ ràng.

Nói trí tự nhiên Phật

Các trí tuệ thêm lớn

Nhờ vào nhân duyên ấy

Sinh đâu đều có trí.

Nói tất cả thế gian

Đều do nghiệp duyên tạo

Nghe rồi được điều lành,

Do xa lìa điều ác

Sinh đâu, lìa các lỗi.

Tham sân ngã kiến thảy

Như dầu rót sắt nóng

Khô cạn hết không còn

Các sự việc như thế

Nơi nào không thích ý?

Nhờ mũi tên nhân duyên

Tôi phá cung của ngài

Đã nói rõ cha rồi

Suy nghĩ khéo nói mẹ.

Đại vương nghe kệ xong, liền đứng dậy chắp tay thưa:

–Điều Đại đức nói rất nhiệm mầu khéo nhập vào tâm trẫm.

Vua nói kệ:

Nghe nói, ý ta hiểu

Quả khen công đức Phật

Nếu nói tóm lại thì

Thường nên khen ngợi Phật.

Do nhân duyên gì nói việc này? Vì người nói pháp được quả báo lớn. Những người nói pháp trong ba cõi nên sinh tâm vui mừng.

CHƯƠNG 56

Người có công đức lớn còn tu không hề biết mỏi mệt, huống gì người không có phước đức mà lại biếng nhác, ngã mạn.

Tôi từng nghe:

Thuở xưa, Tôn giả Ma-ha Ca-diếp nhập vào các tam-muội thiền định giải thoát. Ngài muốn làm cho chúng sinh tu phước gieo hạt giống lành, được phước vô lượng. Vào lúc sáng sớm, Ngài đắp y Tăng-già-lê do Đức Phật cho, rồi đi khất thực. Lúc ấy có người trông thấy nói kệ:

Tán thán Bậc hơn người

Đắp y của Như Lai

Trước trời, người, tám bộ

Phật chia tòa cho ngồi.

Đức Phật cũng khen ngợi Tôn giả Ca-diếp với bài kệ:

Nay thầy tu hạnh lành

Như trăng dần dần tròn

Như tay vung trong không

Không có gì chướng ngại.

Thân như nước sạch trong

Không có các bụi đất

Phật thường ở trước người

Khen ngợi công đức thầy.

Cho đến đời vị lai

Lúc Di-lặc thành Phật

Cũng khen công đức thầy

Mà bảo đại chúng rằng:

Đây là vị đệ tử

Khổ hạnh của Mâu-ni

Đủ mười hai đầu-đà

Trong ít muốn biết đủ

Được gọi là bậc nhất.

Đây gọi là Ca-diếp

Trước trời, người, tám bộ

Khen ngợi công đức Thầy.

Lúc bấy giờ, từ xa thấy ngài Ca-diếp ung dung đi bộ, trời Đế Thích đang ngự trong cung điện bèn chắp tay cung kính. Phu nhân của trời Đế Thích là Xá-chi liền hỏi:

–Thưa ngài, ngài đang thấy ai mà cung kính như vậy?

Đế Thích nói kệ đáp:

Ở trong lửa tham dục

Thường buộc niệm ở trước

Tuy được vợ sắc vàng

Cùng phòng tâm không đắm.

Thân nương vào thiền định

Tâm ý cũng vui sướng

Vào thành ấp xóm làng

Vì muốn đi khất thực,

Dùng trí tuệ cày xới

Nhổ bỏ cỏ xấu hại

Đó gọi ruộng phước lành

Quả được trồng tốt tươi.

Nhìn Đế Thích với lòng kính trọng, Xá-chi thưa:

–Ngài sang quý cao tột lại ở nơi nhàn nhã mà còn có tâm lành tu phước đức.

Đế Thích dùng kệ đáp:

Nhờ nhân duyên bố thí

Ta rất được tự tại

Trời, Người, A-tu-la

Quý trọng, tôn kính ta.

Ngày đêm nghĩ bố thí

Nên ta được như vậy

Nhiều kho tàng như thế

Lấy ra đầy của báu.

Tôn giả Ca-diếp vào trong các hang cùng ngõ hẻm, thích nhận người nghèo khó bố thí. Lúc ấy, Đế Thích hóa thành ông lão thợ dệt nghèo nàn, còn Xá-chi hóa làm bà lão ăn mặc rách rưới. Vợ chồng ngồi nghỉ bên vệ đường.

Tôn giả thấy hai vợ chồng người kia nghèo nàn rách rưới liền nghĩ: “Trên thế gian không có ai nghèo hơn hai người này”, bèn đến chỗ họ muốn an ủi. Ông lão thợ dệt vội đứng dậy cầm lấy bát của Tôn giả, đổ thức ăn Tu-đà cõi trời vào đầy bát rồi dâng lên Tôn giả.

Sau khi nhận thức ăn, trong tâm Tôn giả thắc mắc nên nói kệ:

Người kia quá nghèo nàn

Lại ăn ngon khác thường

Việc này rất đáng nghi

Thật là việc điên đảo.

Nói kệ xong, Tôn giả lại nghĩ: “Bây giờ ta nên hỏi ai? Ta phải tự quán sát.”

Tôn giả liền nói kệ:

Ta là hạt giống lành

Dứt mê cho người khác

Trời người làm việc gì

Ta còn giải thích cho,

Nay ta có thắc mắc

Không biết phải hỏi ai?

Nói kệ xong, Tôn giả dùng mắt tuệ thấy chính là trời Đế Thích, liền nói:

–Hay thay! Người thích tu phước dùng mọi cách để được phước báo tốt đẹp.

Tôn giả nói kệ:

Xả bỏ tướng tôn quý

Hóa thành người nghèo nàn

Già yếu và tiều tụy

Mặc y phục rách rưới

Xả bỏ cung điện trời

Giả dừng nghỉ bên đường.

Nói kệ xong, Tôn giả mỉm cười, lại nói kệ:

Ta muốn người vô phước

Có được phước nghiệp tốt

Phước ông đã đầy đủ

Cớ sao lại quấy nhiễu

Cúng dường ta thức ăn?

Hơn cả năm diệu dục

Thế Tôn lậu đã dứt

Ba đường ác cho ông

Nhưng ông vẫn tinh tấn

Tìm cách cầu phước nghiệp.

Trời Đế Thích hiện lại nguyên hình, ở trước mọi người đảnh lễ dưới chân Tôn giả rồi thưa:

–Bạch Tôn giả, vì sao ngài làm vậy?

Đế Thích liền nói kệ:

Tôi thấy thí được báo

Được lợi ích tốt đẹp

Giúp nghiệp thêm rộng lớn

Tín tâm vững chắc hơn

Vì cớ gì Đại đức

Ngăn cản việc tôi làm?

Đế Thích lại nói kệ:

Người nghe nói bố thí

Vẫn còn bố thí được

Huống tôi được báo thí

Tự chứng biết rõ ràng.

Cha mẹ và bạn thân

Cứu giúp muốn lợi ích

Không thể bằng bố thí

Dứt bỏ khổ sinh tử.

Báo thí như hình bóng

Ban an vui khắp nơi

Trong sinh tử nguy nan

Chỉ có thí đi theo,

Lúc mưa gió lạnh lẽo

Chỉ thí làm an lạc

Như đi đường hiểm xấu

Hành trang phải đầy đủ.

Thí là chiếc xe lành

An ổn khỏi mệt mỏi

Nơi nạn cướp hiểm ác

Thí chính là bạn tốt.

Thí dứt các sợ hãi

Cao tột trong cứu giúp

Ở trong chỗ giặc thù

Thí là thanh kiếm bén.

Thí là thuốc hay nhất

Trị lành các bệnh nặng

Đi trên đất gồ ghề

Dùng thí để làm gậy.

Nói kệ xong, Đế Thích cúng dường Tôn giả rồi trở về cõi trời.

Do nhân duyên gì nói việc này? Vì người có trí tuệ hiểu rõ quả báo của sự bố thí, muốn làm cho người siêng làm việc phước. Trời Đế Thích là người có phước báo hơn người vẫn còn tu phước, huống gì người đời lại không tu bố thí. Đối với bậc Thanh văn mà Đế Thích còn cúng dường, huống gì đối với Đức Thế Tôn.

CHƯƠNG 57

Tuy gieo chút ít căn lành nhưng phải cầu thành Phật, với chút ít căn lành mà cầu thành Phật giống như được cam lộ. Thế nên phải hết lòng cầu thành Phật.

Tôi từng nghe:

Thuở xưa, có một người nhờ năng lực nhân duyên nên phát tâm xuất gia. Vì muốn cầu giải thoát, nên ông đến Tăng phường, gặp lúc Phật đi giáo hóa không có ở Tăng phường. Ông ta suy nghĩ: “Không có Đức Thế Tôn ở Tăng phường ta nên đến chỗ ngài Xá-lợi-phất đại tướng của chánh pháp”.

Bấy giờ, ngài Xá-lợi-phất quán sát nhân duyên của vị ấy, xem thuở xưa ông ta có chút nào ghét việc ác, tu căn lành hay chăng. Quán sát xong, ngài không thấy có chút ít căn lành nào cả; một đời không có cho đến trong trăm ngàn đời cũng không có căn lành; lại thấy một kiếp không có căn lành cho đến trăm ngàn kiếp cũng không có. Tôn giả Xá-lợi-phất nói với người ấy:

–Ta không xuất gia cho ông.

Người ấy lại đến chỗ vị Tỳ-kheo khác. Thầy Tỳ-kheo hỏi:

–Vừa rồi ông xin xuất gia với ai?

Ông ta thưa:

–Bạch Đại đức, con đến xin xuất gia với Tôn giả Xá-lợi-phất nhưng ngài không chịu xuất gia cho con.

Các thầy Tỳ-kheo nói:

–Tôn giả Xá-lợi-phất không chịu xuất gia cho ông, chắc chắn ông có lỗi lầm gì rồi. Chúng tôi làm sao dám xuất gia cho ông?

Cứ như thế người ấy lần lượt đến chỗ thầy Tỳ-kheo này rồi thầy Tỳ-kheo khác nhưng không có vị nào chịu xuất gia cho ông ta. Giống

như người bệnh, người thầy thuốc giỏi đã không chữa trị được thì các thầy thuốc tầm thường khác không ai chữa trị được. Không được toại nguyện, ông ta đứng khóc trước cửa Tăng phường và nói:

–Sao tôi bạc phước quá! Không có ai chịu xuất gia cho tôi cả. Cả bốn giai cấp đều được xuất gia, còn riêng tôi gây ra nghiệp ác gì mà không được xuất gia? Nếu không được xuất gia chắc tôi phải chết.

Ông liền nói kệ:

Giống như nước sạch trong

Tất cả đều uống được

Dù cho Chiên-đà-la

Cũng đều được xuất gia.

Trong Phật pháp như thế

Không chịu thâu nhận tôi

Tôi không được toại nguyện

Vậy còn sống làm gì.

Bấy giờ Đức Thế Tôn với tâm Từ bi muốn giáo hóa người ấy. Như người mẹ thương con, như bóng rợp của núi Hành kim che lấp mặt trời, Ngài đến cửa Tăng phường nói kệ:

Thân Nhất Thiết Chủng Trí

Lấy đại Bi làm thể

Phật ở trong ba cõi

Tìm người đáng hóa độ

Như bò mẹ tìm con

Thương nhớ mãi không thôi.

Đức Thế Tôn thanh tịnh vô cấu như hoa sen nở, cánh tay sáng rực, lòng bàn tay có hình bánh xe, có màng lưới bao bọc các ngón tay, Phật dùng cánh tay nhiệm mầu này xoa đầu ông ta rồi hỏi:

–Vì sao ông khóc?

Ông ta buồn bã thưa:

–Bạch Đức Thế Tôn, con xin xuất gia nhưng tất cả các thầy Tỳ-kheo đều không nhận, do đó mà con khóc.

Đức Thế Tôn hỏi:

–Các thầy Tỳ-kheo không nhận hay ai ngăn cản không cho ông xuất gia?

Phật liền nói kệ:

Ai có Nhất thiết trí

Mà còn muốn do dự

Nghiệp lực rất nhỏ nhiệm

Ai biết được cạn sâu.

Nghe kệ xong, người ấy bạch với Đức Thế Tôn:

–Bạch Đức Thế Tôn, vị đại tướng trong Phật pháp là Tỳ-kheo Xá-lợi-phất có Trí tuệ bậc nhất không cho con xuất gia.

Bấy giờ, Đức Thế Tôn dùng âm thanh như tiếng sấm vang an ủi người ấy:

–Trí lực của Xá-lợi-phất chẳng thể biết được. Trong vô lượng kiếp, ta đã làm những hạnh khổ khó làm, tu tập trí tuệ. Bây giờ Ta sẽ nói kệ cho ngươi nghe:

Đệ tử Xá-lợi-phất

Không phải Nhất Thiết Trí

Cũng không hiểu thể tánh

Không biết hết trung, hạ

Hiểu biết có hạn chế

Không hiểu được sâu xa

Không có trí hiểu biết

Các nghiệp báo nhỏ nhiệm.

Đức Thế Tôn bảo vị ấy:

–Giờ đây Ta cho phép ngươi xuất gia trong Phật pháp. Ta cho ngươi ở trong giáo pháp của Ta thử qua, nếu ngươi là người có tâm tin tưởng ưa thích thì Ta sẽ hóa độ đúng pháp, không để lỡ mất cơ hội.

Đức Thế Tôn đưa cánh tay mềm mại tốt đẹp có hình bánh xe cầm tay ông ta dắt vào trong Tăng phường, ở trước chúng Tăng bảo ngài Xá-lợi-phất:

–Này Xá-lợi-phất, vì lý do gì thầy không cho người này xuất gia?

Ngài Xá-lợi-phất bạch Phật:

–Bạch Thế Tôn, vì con thấy ông ta không có chút căn lành nào cả.

Đức Phật dạy:

–Này Xá-lợi-phất, thầy chớ nói như thế.

Thế Tôn liền nói kệ:

Ta thấy căn lành này

Thật là rất nhỏ nhiệm

Như cát đá trong núi

Nung chảy cho ra vàng.

Thiền định và trí tuệ

Như ống bể, lò rèn

Ta dùng công đức thổi

Ắt sinh ra vàng ròng

Người này cũng như vậy

Lành nhỏ như vàng kia.

Lúc ấy, Tôn giả Xá-lợi-phất sửa lại y Uất-đa-la-tăng, bày vai bên phải, quỳ gối chắp tay hướng về Đức Phật Thế Tôn nói kệ:

Đấng hơn hết trong luận

Cúi xin nói con nghe

Ngọn đèn trí tuệ lớn

Xua tan các bóng tối

Trong bao lâu người kia

Trồng được căn lành này

Làm được ruộng phước nào

Nảy mầm rất mau chóng?

Phật bảo Xá-lợi-phất:

–Bây giờ thầy hãy lắng nghe, Ta sẽ nói cho nghe: Nhân ấy rất nhỏ nhiệm, không phải cảnh giới mà hàng Bích-chi-phật thấy được. Thuở xưa có một người nghèo vào trong núi A-luyện-nhã đốn củi bị cọp uy hiếp. Vì sợ hãi nên ông ta niệm “Nam-mô Phật “. Nhờ hạt giống này mà được nhân giải thoát.

Ngài nói kệ:

Chỉ thấy họ xưng Phật

Cho đó là nhỏ nhiệm

Nhờ đó dứt mé khổ

Như thế là tốt lành.

Dốc lòng quy mạng Phật

Chắc chắn được giải thoát

Được quả giống như vậy

Thật không có ai bằng.

Bấy giờ Đức Phật liền độ cho người ấy xuất gia. Đích thân Ngài giáo hóa, Tỳ-kheo tâm khai ngộ, chứng đắc quả La-hán. Do nhân duyên này cho nên người nào gieo chút ít căn lành đối với Đức Thế Tôn cũng được vô lượng quả báo, huống gì là xây dựng hình tượng tháp miếu.

CHƯƠNG 58

Người nào căn lành đã chín muồi thì được quả giải thoát. Do đó nên tu điều lành.

Tôi từng nghe:

Thuở xưa, khi Đức Thế Tôn còn học đạo, làm Bồ-tát, Ngài khổ hạnh trong sáu năm, mỗi ngày chỉ ăn một hạt mè, một hạt gạo nhưng không đạt được kết quả gì, cũng không được lợi ích gì.

Vì không đạt được kết quả gì nên Bồ-tát bèn ăn cháo sữa ngon. Lúc ấy, năm người bạn hỏi Bồ-tát:

–Thưa Ngài, trước đây Ngài tu khổ hạnh còn không đạt được kết quả gì, huống gì bây giờ ăn cháo sữa mà đắc đạo sao?

Nói xong, họ liền bỏ đi, đến thành Ba-la-nại.

Sau khi thành Phật, Đức Thế Tôn suy nghĩ: “Ta nên hóa độ chúng sinh nào trước?” Ngài lại nghĩ: “Chỉ có năm vị ấy có nhân duyên đắc đạo, họ có ân nghĩa với Ta”. Nghĩ rồi, Đức Thế Tôn đến thành Ba-la-nại, tới chỗ năm vị ấy nói kệ:

Với oai quang tốt đẹp

Khắp thân đều trang nghiêm

Đi một mình tướng hảo

Sáng chói đầy oai đức,

Mắt hơn trâu đầu đàn

Ngực rộng, thân sáng rực

Dung nghi rất xinh đẹp

Đi như voi đầu đàn

Bước từng bước khoan thai,

Việc làm đã làm xong

Trí hạnh đã đầy đủ

Trí sâu là mão trời

Lụa giải thoát buộc đầu

Tôn quý trong loài người

Vua Pháp luân trên hết.

Cõi trời trổi kỹ nhạc

Theo hầu cả trước sau

Dù các vua mạnh mẽ

Có xe giá, bốn binh

Vây quanh không bằng Phật.

Đi một mình khắp cõi

Ví như vua Chuyển luân

Các xe, ngựa, voi, binh

Mão trời rất tốt đẹp

Lọng lụa che ở trên

Như vua Đại Chuyển luân

Các phước lợi đầy đủ

Không trang nghiêm bằng Phật.

Tốt đẹp hơn vua kia

Tướng bậc nhất ai bằng

Oai đức hơn các Thánh

Chúng sinh thấy dung nghi

Sáng chói hơn mặt trời

Người, thú, các chim muông

Chiêm ngưỡng thân tướng Phật

Đang đi, chạy cũng dừng.

Thấy Đức Phật tướng mạo sáng chói, oai đức đầy đủ, trí đức vẹn toàn, không giống như trước kia, cả năm vị chưa biết là ai thì một vị nói kệ hỏi bốn vị kia:

Ai phát ra ánh sáng

Soi chiếu khắp núi rừng

Giống như nhiều mặt trời

Từ dưới đất mọc lên

Lưới ánh sáng đầy khắp

Chiếu soi khắp tất cả,

Như ngôi lầu vàng ròng

Ca-sa phủ lên trên,

Lại giống như luyện vàng

Chảy tan khắp trên đất.

Các thú ở đất liền

Và các trâu đầu đàn

Hươu nai và chim thỏ

Thấy Phật đều đứng lại

Đang ăn cỏ thì nhả

Nhìn chăm không chớp mắt,

Chim công xòe đôi cánh

Giống như vòng sen xanh

Khi ấy không buông lung

Đều vui múa với nhau

Vui vẻ hót tiếng hay.

Khi Phật đi trên đường

Tất cả loài chúng sinh

Mắt tâm đều thích quán

Bị sắc Phật hấp dẫn

Tự nhiên chạy đến nhìn.

Khi Phật đi trên đường

Ai sờ dấu chân Phật

Vui cả bảy ngày đêm

Theo đạo hạnh hơn hết

Trong sáng không xao động

Thân thể rất mềm mại

Bước nhẹ không chạm đất

Đi bộ không mỏi mệt.

Một vị khác lại nói với bốn vị kia:

Tôi thấy tướng mạo ấy

Trong lòng cũng thắc mắc

Là oai quang của ai?

Sáng chói hơn mặt trời

Do tướng sáng chói kia

Núi rừng đều màu vàng.

Thấy Đức Phật đến gần, năm vị bèn nói với nhau:

–Đây chính là người thanh niên dòng họ Thích đã bỏ nếp sống khổ hạnh trở về nuôi dưỡng thân mình bằng dục lạc. Ông ta đã bỏ nếp sống khổ hạnh mà còn đến gặp chúng ta.

Họ nói kệ:

Chúng ta chớ đứng dậy

Cũng đừng có kính lễ

Nên ở xa chỉ chỗ

Rồi bảo ông ta ngồi.

Đức Phật đi đến nơi, lúc ấy bỗng dưng cả năm vị tự đứng dậy và nói kệ:

Mặt như trăng tròn đầy

Thấy Ngài chợt đứng dậy

Ví như biển cả kia

Trăng tròn thì nước dâng.

Chúng ta tự đứng dậy

Như người bị kéo lên

Đây do oai Đức Phật

Tự nhiên khiến như vậy.

Như cột cờ Đế Thích

Trời khác đến không đứng

Khi trời Đế Thích đến

Tự nhiên nó đứng thẳng,

Chúng ta cũng như vậy

Phật đến tự nhiên đứng

Như dầu châm vào lửa

Lửa cháy nhanh phừng phựt

Chúng ta thấy Phật đức

Đứng dậy nhanh hơn lửa.

Vô số kiếp đến nay

Bẻ gãy các kiêu mạn

Được mọi người tôn trọng

Thầy tổ và cha mẹ

Loài trời và loài người

Các Quỷ, Rồng, Dạ-xoa

Nếu có ai thấy Phật

Tất cả đều kính lễ.

Người trí đâm thắc mắc

Phải nên khéo phân biệt

Nếu Phật đưa chân xuống

Đất từ trên hạ xuống

Các núi như cỏ nhẹ

Thấy Phật đều nghiêng động.

Năm vị thấy Đức Phật thì cùng đứng dậy, đến đón rước. Người thì ôm bát, người trải đồ ngồi, người lấy nước; người thì rửa chân cho Ngài và nói kệ:

Năm người gặp Thiện Thệ

Thấy Phật rất oai đức

Tâm cả tâm đều vui

Không còn giữ lời hứa

Chậu rửa tay ba chân

Nhìn kỹ sợ núi lở

Đều thọ pháp không nói

Mười phần cũng được nửa.

Nghe kệ, Đức Thế Tôn mỉm cười bảo họ:

–Các vị là người si mê, tại sao lại bỏ lời hứa với nhau?

Sau khi Đức Phật ngồi, họ cung kính đứng hầu và nói như vầy:

–Thưa Ngài Cù-đàm có mạng sống bừng trí tuệ, Phật là người có tâm Từ không có ý thương ghét.

Đức Phật nói kệ:

Nay Ta đã đắc đạo

Lau sạch các bụi nhơ

Các vị chớ xem thường

Nên đứng dậy cung kính.

Ví như dùng bùn gỗ

Để đắp thành tượng Phật

Khi chưa đắp xong thì

Đạp dưới chân để đẽo

Khi đã đắp xong rồi

Thì hương hoa kính lễ.

Các vị cũng phải nên

Đừng xem Ta như bạn

Mà nên cung kính Ta

Không nên sinh khinh mạn.

Khen ngợi cũng không mừng

Mắng nhiếc cũng không giận

Ta thương xót các vị

Muốn giúp cho giải thoát

Để được vui vắng lặng

Được các việc lợi ích.

Các si ái, giận tức

Đều tự có tướng mạo

Chê bai nói lời ác

Như bôi tro vào ghẻ.

Nay Ta đã giác ngộ

Gọi Ta là Cù-đàm

Ta không còn thương, ghét

Nên sinh tâm cung kính

Chớ buông ra những lời

Hủy báng chê bai người.

Dù nghe Đức Thế Tôn nói như thế nhưng năm vị ấy vẫn còn cho Đức Thế Tôn chưa chứng được quả vị Giác ngộ nên nói kệ:

Trước Ngài tu khổ hạnh

Còn chưa được Giác ngộ

Nay chìm đắm trong bùn

Làm sao ngộ đạo được?

Ví như bỏ thuyền lớn

Mà vác cục đá to

Muốn vượt qua sông hiểm

Làm sao có thể được?

Biết tâm niệm của năm vị còn dính mắc khổ hạnh, cho đó là Chánh đạo. Phật liền dạy rằng dứt bỏ năm dục chính là Chánh đạo và cho rằng bỏ lối tu khổ hạnh cũng là Chánh đạo, Ngài dạy phải bỏ tất cả hai bên là không quá khổ hạnh, cũng không quá hưởng thọ năm thứ dục lạc. Ngài nói về pháp Trung đạo, lầy tâm từ làm đầu. Phật nói kệ đáp:

Chỉ người trí dứt được

Chướng Vô trí ngu si

Thế nên cần trí tuệ

Để giữ gìn thân mạng.

Có mạng, được trí tuệ

Giường đệm, y phục thảy

Ăn uống và thuốc thang

Dùng nó giữ thân mạng

Không có những thứ này

Thì thân mạng phải chết.

Dùng nó giữ thân mạng

Nên giữ vững giới cấm

Giữ giới được định, tuệ

Tu khổ hạnh không được,

Pháp nhịn đói không ăn

Chắc chắn không được đạo

Thân chết thì mạng mất

Mạng mất, thân không còn.

Hủy giới, không thiền định

Không thiền thì không trí

Vì thế nên giữ mạng

Cũng giữ gìn giới cấm.

Nhờ giữ gìn giới cấm

Được thiền định, trí tuệ

Cho nên phải dứt bỏ

Khổ não hại pháp thân

Cũng dứt bỏ năm dục

Không đắm sâu dục lạc.

Nếu mê đắm tham dục

Là hủy phạm giới cấm

Lại nuôi lớn ái dục

Ngu si đắm khổ hạnh.

Tự thích pháp không ăn

Hoặc ăn các cỏ lá

Nằm trên tro, gai nhọn

Hại thân mạng như thế

Không thể được định tuệ.

Vì thế, theo Trung đạo

Nương nhờ pháp như thế

Không chìm trong bùn dục

Cũng không làm khổ thân.

Có trí khéo phân biệt

Hai lỗi lầm như thế

Như trăng mọi người thích,

Ở đây cũng như vậy

Tham dục chìm bùn nhơ

Nhiều người bị chết chìm

Khổ hạnh đốt thân tâm

Không tránh khỏi họa ấy

Dứt bỏ hai bên này

Trung đạo đến Niết-bàn.

Bấy giờ ngài Kiều-trần-như là người có mạng sống bằng trí tuệ,… hiểu được lời Đức Phật dạy, muốn dứt bỏ các kết sử, khen ngợi lời Đức Phật dạy là pháp lành chân chánh ngay thẳng, liền nói kệ:

Nếu sống với trí tuệ

Dây si tự nhiên mở

Do vì các nghĩa này

Khổ thân thì vô ích.

Nếu có giới, định, tuệ

Sẽ đạt được dấu đạo

Ví như người giữ thân

Muốn diệt các lỗi ác.

Nên giữ tâm như vậy

Vì các ý nghĩa này

Không nên bỏ y phục

Ăn uống và đồ nằm

Cũng không sinh ưa đắm

Đối với các vật này.

Củi lửa và đống tuyết

Các vị nên lìa bỏ

Nướng mình trên đống lửa

Và sống cạnh bên tuyết

Cả hai nên chấm dứt

Không nên hành trì nữa.

Thấy Kiều-trần-như hiểu rõ việc này, Phật khen lành thay và Ngài nói kệ:

Uống ăn và thuốc men

Phòng nhà, đồ nằm thảy

Người yêu mến thân mạng

Việc ăn uống đúng thời,

Với các thức ăn ngon

Không nên sinh đắm nhiễm

Không hoàn toàn lìa bỏ.

Ví như đống lửa lớn

Thể tánh là đốt cháy

Người trí dùng tùy lúc

Sinh các thứ lợi ích

Nhưng không bị đốt cháy.

Đạt được văn tuệ rồi, muốn đi vào tư tuệ, Tôn giả Kiều-trần-như suy nghĩ giây lâu, bèn bạch Phật:

–Bạch Đức Thế Tôn, bỏ ăn uống và các nhạc cụ không phải là tu đạo pháp sao?

Đức Thế Tôn liền nói kệ:

Phật bảo Kiều-trần-như

Tâm thầy nên tin Ta

Nếu có gì thắc mắc

Nên thưa hỏi việc ấy

Thầy nên phá rừng nghi

Ta đốt bằng lửa trí.

Nghe Đức Phật nói như vậy, Kiều-trần-như hết sức vui mừng, nét mặt hớn hở, liền bạch Phật:

–Bạch Đức Thế Tôn, cúi xin Ngài cho phép con được nêu lên những điều thắc mắc.

Kiều-trần-như liền nói kệ:

Chán ác, cảm thấy đủ

Khổ hạnh rất là khó

Bỏ khổ hạnh khó này

Mà mê đắm năm dục

Thì làm sao Tỳ-kheo

Dứt bỏ được tham dục?

Đức Thế Tôn bảo Kiều-trần-như:

–Ông quán khổ Thánh đế sẽ thoát được sinh tử.

Kiều-trần-như đứng dậy khỏi chỗ ngồi chắp tay hướng về Đức Phật thưa:

–Bạch Đức Thế Tôn, con vẫn chưa hiểu! Cúi xin Ngài dùng phương pháp nào giải thích để con được hiểu. Vì sao muốn giải thoát phải quán khổ Thánh đế?

Thấy Kiều-trần-như đã được Văn, Tư tuệ, nay đúng lúc nói pháp Tu tuệ, Đức Phật liền nói kinh Chuyển Pháp Luân. Ngài bảo các Tỳ-kheo:

–Khổ Thánh đế này trước đây chưa từng nghe. Ta chứng được chánh quán nhãn trí minh giác… như trong kinh Chuyển Pháp Luân có nói rộng.

Hỏi rằng:

–Phật nói pháp cho Kiều-trần-như nghe tại sao Phật tự nói pháp do mình chứng đắc?

Đáp:

–Vì để nói lên pháp Vô sư tự ngộ.

Hỏi:

–Vì sao Đức Phật lại nói pháp trước kia chưa từng nghe?

Đáp:

–Vì dứt bỏ các thắc mắc của Kiều-trần-như. Nghe pháp với A-lan-ca-lan, Uất-đầu-lam-phất… mà được hiểu, vì dứt bỏ được thắc mắc như thế cho nên nói: “Trước kia ta chưa từng nghe.” Như nay chỉ bày rõ ràng, hiện làm năng lực của mình mà nói pháp Trung đạo. Nếu có người nào tu được Trung đạo thì không cần nghe người khác nói mà vẫn hiểu được nghĩa của Chân đế.

Đức Phật chỉ bày pháp Tứ đế. A-nhã Kiều-trần-như theo đó thấy được Chân đế, thuận theo Trung đạo thấy được bốn Chân đế, liền chứng đạo quả, vui mừng đến rơi lệ, đứng dậy khỏi chỗ ngồi, đảnh lễ dưới chân Phật, rồi nói kệ:

Như bệnh dại, mụt nhọt

Bị sâu dòi rúc rỉa

Thầy thuốc trị bằng dầu

Chẳng những không biết ân

Lại còn mắng thầy thuốc.

Phật dùng dầu thiền định

Nấu với trí oai đức

Giết bỏ sâu kết sử

Con bị vô minh che

Không biết làm lợi mình

Vì đại Bi tự đến

Trái lại còn xúc não.

Tất cả các trời thảy

Còn nên phải cúng dường

Bậc tự tại với pháp.

Nay cho con sám hối

Trước con cho khổ hạnh

Được trí Nhất thiết chủng

Do ngu si làm mờ

Che lấp mất tâm này.

Nay, con nghe Ngài dạy

Muốn xé màng vô minh

Nay mới chân thật biết

Nhịn đói là pháp tà.

Thế Tôn dạy thế gian

Hướng về đạo giải thoát

Luận ngoại đạo nghĩa hẹp

Chải chuốt các ngôn từ

Lời nói ra tốt đẹp

Gian xảo và dối trá

Lừa gạt cả thế gian

Ngu si tự trói buộc

Lời nói Thiện Thệ rộng

Sáng sủa ai cũng hiểu.

Tại sao Đức Phật nói việc này? Vì muốn giúp cho năm vị Tỳ-kheo dứt bỏ chấp hai bên mà tu hành Trung đạo, để thấy rõ Chân đế, chứng đắc đạo quả.

CHƯƠNG 59

Chúng sinh gây ra nghiệp nào thì phải chịu quả báo của nghiệp ấy.

Tôi từng nghe:

Thuở xưa, có một người nghèo nghĩ như vầy: “Ta nên đến đền thờ trời cầu xin trong đời này được nhiều tiền tài của báu”. Nghĩ rồi, ông ta nói với người em:

–Này em, em hãy siêng năng làm ruộng cho tốt để kiếm sống, đừng để cho gia đình phải thiếu thốn!

Rồi ông ta dẫn người em đến ruộng chỉ cho biết chỗ này có thể trồng mè, chỗ kia để trồng lúa, chỗ nọ để trồng đậu, trồng bắp. Hướng dẫn cho em xong, ông ta đi đến đền thờ trời làm đệ tử vị Thiên thần, tổ chức hội tế trời thật lớn, cúng dường hương hoa, tô bùn thêm dưới mặt đất rồi ngày đêm lễ bái cầu xin ân phước, mong đời này được thêm nhiều tài sản.

Bấy giờ, vị Thiên thần nghĩ như vầy: “Ta phải quán xét coi người nghèo kia ở đời trước có gieo nhân duyên công đức bố thí hay không? Nếu có chút ít nhân duyên thì ta sẽ bày cách để ông ta được lợi ích”.

Quán xong, không thấy ông ta có chút nhân duyên bố thí nào cả, vị Thiên thần lại nghĩ: “Ông ta không có chút nhân duyên nào cả, nay lại tha thiết cầu xin ta, chỉ uổng công khổ nhọc chứ không có lợi ích, rồi đây sẽ oán ta”, nên liền hóa làm người em đi đến đền thờ. Bấy giờ người anh bảo: –Tại sao em không lo trồng trọt lại đến đây làm gì?

Người em hóa thân thưa:

–Thưa anh, em cũng muốn đến cầu xin Thiên thần vui lòng ban cho cơm áo. Em dù không trồng trọt gì cả nhưng nhờ năng lực Thiên thần, trong ruộng tự nhiên có đầy đủ lúa bắp!

Người anh trách em:

–Em à, đâu có thửa ruộng nào không gieo hạt mà hy vọng được thu hoạch!

Ông liền nói kệ:

Trong bốn biển, đất liền

Cho đến khắp mọi nơi

Đâu có việc không trồng

Mà thu hoạch quả trái!

Bấy giờ, người em do Thiên thần hóa hiện thật thà thưa với anh mình:

–Thưa anh, ở thế gian hễ ai không gieo hạt thì không gặt quả phải không?

Người anh đáp:

–Thật đúng như vậy! Nếu không gieo hạt thì không được quả.

Lúc ấy, vị Thiên thần kia hiện lại nguyên hình, rồi nói kệ:

Nay, chính ông tự nói

Không trồng không gặt quả

Đời trước không nhân thí

Nay làm sao được quả?

Dù ông chịu khổ nhọc

Nhịn ăn cúng dường ta

Luống tự mình khổ nhọc

Lại còn quấy nhiễu ta.

Do đâu sai sử ông

Hiện có việc lợi ích?

Nếu muốn được của báu

Vợ con và quyến thuộc

Phải giữ gìn thân, miệng

Mà làm việc bố thí

Không gieo mà thu hoạch

Thì trời và trăng sao

Không nên soi thế gian

Do soi sáng thế gian

Nên biết do nghiệp duyên.

Trong các trời trên trời

Cũng đều khác nhau cả

Phước nhiều, oai đức lớn

Phước ít, oai đức kém.

Cho nên biết thế gian

Tất cả đều do nghiệp

Bố thí được giàu có

Giữ giới sinh cõi trời.

Nếu không có bố thí

Oai đức đều tổn giảm

Định, tuệ được giải thoát

Quả báo ba thứ này

Lời do Phật đã dạy.

Giống này đều là nhân

Không nên nhiễu loạn ta

Thế nên phải tu nghiệp

Để cầu các quả lành.

CHƯƠNG 60

Gieo hạt được quả, chẳng phải nhờ vào năng lực của điềm lành nào cả. Vì vậy không nên mê đắm các điềm lành.

Tôi từng nghe:

Thuở xưa, có một thầy Tỳ-kheo đến nhà người đàn-việt. Bấy giờ,

người đàn-việt sau khi đánh răng và súc miệng xong, bôi ngưu hoàng lên trán, cầm tù và đội lên đỉnh đầu, cầm quả Tỳ-lặc giơ lên cao, cung kính đặt ngay trên trán. Thầy Tỳ-kheo thấy vậy bèn hỏi:

–Vì sao đàn-việt làm những việc như vậy?

Người đàn-việt thưa:

–Tôi làm điềm lành.

Thầy Tỳ-kheo lại hỏi:

–Đàn-việt làm điềm lành có phước lợi gì?

Người đàn-việt thưa:

–Là công đức lớn, bây giờ thầy hãy thử xem! Điều gọi là điềm lành có công năng làm cho người chết không chết, người bị roi vọt giam cầm đều được giải thoát.

Thầy Tỳ-kheo mỉm cười rồi nói:

–Nếu điềm lành được như thế thì rất tốt! Nhưng điềm lành này từ đâu đến, xuất xứ từ chỗ nào?

Người đàn-việt thưa:

–Chất ngưu hoàng này lấy từ trong tim và phổi con bò.

Thầy Tỳ-kheo hỏi:

–Nếu chất ngưu hoàng đem lại điều lành thì tại sao con bò lại bị người ta dùng dây xỏ mũi bắt cày, kéo xe còn đánh bằng roi, đâm bằng dùi, đánh đập đủ mọi cách, dù đói khát mệt mỏi vẫn phải cày kéo không được ngừng nghỉ?

Người đàn-việt thưa:

–Thật có việc ấy!

Thầy Tỳ-kheo hỏi:

–Con bò có chất ngưu hoàng còn không tự cứu được mình, phải chịu khổ như vậy thì làm sao có khả năng đem lại điềm lành cho ông?

Thầy Tỳ-kheo liền nói kệ:

Ngưu hoàng ở trong tim

Không thể tự cứu giúp

Huống gì là chút ít

Được bôi lên da trán

Làm sao mà giúp được

Ông nên khéo xem xét.

Lúc ấy, dù suy nghĩ rất lâu nhưng người đàn-việt vẫn im lặng không trả lời được. Thầy Tỳ-kheo lại hỏi:

–Đây gọi là vật gì mà trắng như nắm tuyết và làm bằng cái gì mà phải ngâm bằng nước, thổi mới ra tiếng?

Người đàn-việt thưa:

–Nó là con ốc sống ở dưới biển.

Thầy Tỳ-kheo hỏi:

–Ông nói con ốc đó từ ngoài biển trôi dạt vào đất liền, bị phơi nắng khổ sở nhiều ngày rồi mới chết phải không?

Người đàn-việt thưa:

–Thật đúng như vậy!

Thầy Tỳ-kheo nói:

–Nếu như thế thì nó không phải là điềm lành rồi!

Vị Tỳ-kheo nói kệ:

Ruột, vỏ ốc cùng sinh

Ngày đêm ở trong vỏ

Đến khi ruột bị chết

Vỏ không thể cứu được,

Huống ông cầm chốc lát

Mà là điềm lành sao?

Lành thay! Việc như vậy

Ông phải nên phân biệt

Nay vì lý do gì

Đi vào đường si mê?

Người đàn-việt cúi đầu im lặng suy nghĩ nhưng không trả lời được. Thầy Tỳ-kheo nghĩ: “Dường như người đàn-việt kia sắp hiểu, ta nên hỏi tiếp”, rồi hỏi người đàn-việt:

–Người đời gọi viên hoan hỷ đó là vật gì?

Người đàn-việt thưa:

–Đó là quả Tỳ-lặc.

Thầy Tỳ-kheo hỏi:

–Quả Tỳ-lặc là loại quả ở trên cây mà lúc hái, người ta ném đá để quả và cành đều rơi xuống, do đó quả và cành lá đều bị dập có đúng không?

Người đàn-việt thưa:

–Thật đúng như vậy!

Thầy Tỳ-kheo hỏi:

–Nếu đúng như vậy thì tại sao ông cầm nó, lại mong được điềm lành?

Vị Tỳ-kheo liền nói kệ:

Quả này sống nhờ cây

Không thể tự sống được

Khi có người hái quả

Cành lá gãy rụng theo,

Nhặt lại để làm củi

Khô thì dùng để chụm

Nó không tự cứu được

Làm sao giúp cho ông?

Nghe những câu hỏi này, người đàn-việt không đối đáp được nên thưa với Tỳ-kheo:

–Bạch Đại đức, như những câu ngài đã hỏi thì đó thật không phải là các điềm lành! Con có điều thắc mắc, cúi xin ngài giải thích cho con được hiểu.

Thầy Tỳ-kheo đáp:

–Ông cứ việc hỏi, tôi sẽ giải thích.

Lúc ấy người đàn-việt dùng kệ hỏi:

Các Thần tiên thuở xưa

Đều nói là điềm lành

Nhưng thật sự quán sát

Đều không có việc lành

Làm sao truyền nhau làm

Nói bừa có điềm lành

Vì những lý do gì?

Xin giải thích con hiểu!

Thầy Tỳ-kheo giải đáp cho người đàn-việt:

–Tất cả những kiến thức nảy sinh đều có lý do gốc gác.

Thầy Tỳ-kheo liền nói kệ:

Thuở xưa, vào kiếp đầu

Tất cả chưa có dục

Về sau dục phát khởi

Lìa dục, vào rừng sâu.

Người tham dục ở rừng

Sau này đi về nhà

Nói những lời như vầy:

Vô dục, không vợ con

Không được sinh cõi trời.

Nhiều người nói lời này

Cho lời đó là thật

Do tin lời nói ấy

Nên tìm cầu người nữ.

Việc dục đã lan rộng

Thay nhau tự trang nghiêm

Lại dối gạt lẫn nhau

Rồi lại sinh kiêu mạn.

Người kiêu mạn lẫy lừng

Cho dục là xinh đẹp

Soạn sách điềm lành này

Bị mọi người, chê trách:

Tại sao như phụ nữ

Lại trang điểm như vậy?

Người kia nói dối rằng:

Tôi mới làm điềm lành

Chẳng phải tự tô chuốc

Ngưu hoàng, vỏ, quả thảy

Đều là vật trang điểm

Vì những lý do này

Điềm lành càng thêm nhiều.

Mỗi nhân duyên sinh khởi

Do phụ nữ trang điểm

Người ngu, tâm kiêu mạn

Cho thật là điềm lành.

Nghe kệ xong, người đàn-việt nổi ốc khắp mình, liền nói kệ:

Người nên gần bạn tốt

Khen ngợi đấng Trượng phu

Bởi vì bậc Thánh kia

Khéo phân biệt tốt xấu.

Thế nên phải thuận theo

Ở trong các thế giới

Lời Phật đều chân thật.

Không cầu chỗ hay dở

Cũng không có hơn thua

Lời nói có nhân duyên

Mỗi việc có nguồn gốc

Nay con cũng hiểu rõ

Phước nghiệp là điềm lành

Ác nghiệp là điềm dữ

Lành cùng với không lành

Đều từ nhân duyên quả.

Thầy Tỳ-kheo bảo người đàn-việt:

–Lành thay! Lành thay! Ông là bậc Trượng phu khéo léo, biết Chánh đạo!

Thầy Tỳ-kheo nói kệ:

Tất cả các thế gian

Đều do nghiệp thiện, ác

Thiện, ác đọa năm đường

Nghiệp giữ mạng chúng sinh.

Nghiệp duyên tạo ngày tháng

Mười lăm ngày đầu tháng

Mười lăm ngày cuối tháng

Nghiệp ác tuy nhỏ nhiệm

Gọi là nửa tháng cuối

Nghiệp lành là nửa đầu

Do nghiệp gọi nửa đầu

Do nghiệp mà phân biệt

Cho nên có đầu, cuối.

Những người có phước nghiệp

Không tốt cũng thành tốt

Giống như núi Tu-di Đầu,

cuối đều màu vàng.

Những người không phước nghiệp

Điềm lành cũng thành dữ

Giống như nước biển cả

Tốt, xấu đều vị mặn.

Tất cả các thế gian

Đều có từ nghiệp duyên

Cho nên người hiểu biết

Nên dứt bỏ nghiệp ác

Bỏ tà vạy là lành

Siêng năng tu nghiệp lành,

Giống như người làm ruộng

Cày cấy trên đất lành

Nếu không gieo hạt giống

Mà thu hoạch kết quả

Đó mới gọi điềm lành!

Tại sao nói là phải thường siêng năng nghe pháp? Vì nghe pháp có công năng diệt trừ ngu si, tâm có khả năng phân biệt rõ ràng những điều thiện ác.