Trăng Rọi Rừng Thiền

6. Khởi Phát Nguồn Tâm

KHỞI PHÁT NGUỒN TÂM

I.BỒ- ĐỀ TÂM:

“Tâm dẫn đầu, tâm làm chủ, tâm tạo tác các pháp, nếu nói hay làm với tâm ô nhiễm thì sự khổ sẽ kéo theo nghiệp như bánh xe lăn theo con vật kéo xe”. “Tâm dẫn đầu, tâm làm chủ... nếu nói hay làm với tâm thanh tịnh thì sự vui vẻ sẽ kéo theo nghiệp như bóng theo hình.” “Chế ngự tâm vào một chỗ, không việc gì chẳng nên”. (Kinh Pháp Cú).

Đức Phật dạy những lời này để khuyên chúng ta phải luôn luôn tu tâm, nhận rõ tâm, phát huy hết khả năng tốt đẹp của tâm.

Kinh Tịnh Danh có dạy: “Bồ-đề tâm là cõi Tịnh độ của Bồ-tát”. Tịnh độ của Bồ-tát xây dựng bởi Bồ-đề tâm, nếu không có Bồ-đề tâm thì không xây dựng được Tịnh độ. Lại nữa, kinh Hoa Nghiêm viết: “Bỏ mất Bồ-đề tâm mà làm các thiện pháp thì đều thành ma nghiệp”. Tại sao vậy? Vì làm các thiện pháp tuy là việc tốt, nhưng nếu hành

giả làm việc đó xuất phát từ Bồ-đề tâm thì nó dẫn đưa hành giả tiến đến quả vị giải thoát ngoài vòng chấp ngã, chấp nhơn, chấp chúng sanh, chấp thọ giả, tức ngoài vòng hữu vi sanh tử. Ngược lai, hành giả làm việc thiện mà không xuất phát từ Bồ-đề tâm thì không khỏi vướng vào tâm vì ngã, vì danh lợi, vì ích kỷ, và kết quả chỉ đưa đến quả báo là thọ sự an lạc trong cõi trời, cõi người, chứ không đưa đến giải thoát an lạc hoàn toàn. Khi việc thiện đó hết năng lực rồi thì quả báo án lạc trong cõi trời cũng hết và quay trở lại làm các loài thấp hơn để chịu cảnh trầm luân đau khổ. Đấy gọi là ma nghiệp. (Chữ ma ở đây nên theo hiểu theo nghĩa rộng là ở trong vòng lục đạo tam giới).

Vậy Bồ-đề tâm là gì? Bồ-đề tâm là phiên âm từ chữ Bodhicita có nghĩa là tâm giác ngộ, Chánh giác hay là Giác – tức không còn vô minh. Ngôn ngữ học Ấn Độ thường có phúc âm, tiếp vĩ ngữ, ý nghĩa của nó cũng thay đổi theo. Ví dụ Bodhi gọi là Bồ-đề nhưng Buddha là Đấng Giác ngộ. Chữ Buddha, Bodhi đều có nghĩa giác, nhưng khi biến thành Bodhisattva thì đọc là Bồ-đề-tát-đỏa. Chữ Sattva gọi là hữu tình, là một loài sinh vật, loài này được phân biệt cao, thấp, lớn, nhỏ, ngu, trí, trời, người, địa ngục, ngạ quỷ, súc sanh... đều nằm trong hữu tình, nhưng khi Giác ngộ thì gọi

Bodhisattva và dịch là Bồ-đề-tát-đỏa, là giác hữu tình hay hữu tình giác, tức là loài hữu tình đã có sự giác ngộ, có sự phát tâm Bồ-đề và muốn dẫn dắt kẻ khác giác ngộ nên gọi là Bồ-đề-tát-đỏa, gọi tắt là Bồ-tát.

Khi nói đến Bồ-tát, trong kinh thường chỉ cho người có hạnh tự độ và độ tha, hạnh này bắt nguồn từ Bồ-đề tâm, cho nên nói không có Bồ-đề tâm thì không có Bồ-tát và Bồ-tát là sự nghiệp tạo thành đưa đến quả Chánh Đẳng Giác và độ thoát chúng sanh.

Hữu tình nào có phát Bồ-đề tâm thì gọi là Bồ-tát. Do đó, người nào muốn thọ giới Bồ-tát, điều quan trọng trướn tiên là phát Bồ-đề tâm. Trong giới Bồ-tát người nào bỏ mất Bồ-đề tâm thì mất giới, nếu không bỏ mất Bồ-đề tâm thì dù có phạm giới còn có thể theo Luật phát lộ sám hối được.

Người phát Bồ-đề tâm là người thế nào? Trong kinh Phật dạy: “Người phát Bồ-đề tâm là người phát tâm tỉnh giác, nguyện trên cầu thành Phật đạo, nguyện dưới hóa độ chúng sanh (Cầu thành Phật đạo là tự lợi, hóa độ chúng sanh là lợi tha).

Chư Phật ra đời cốt chỉ cho chúng sanh con đường thoát vòng luân hồi sanh tử, dứt hết nghiệp hữu lậu và tâm hữu lậu, tức là tâm chấp ngã,

chấp nhơn, chấp chúng sanh, chấp thọ giả. Người chấp như vậy, dù tu và làm việc thiện nhưng tâm còn vướng ngã thì việc thiện ấy chỉ là việc thiện hữu lậu, kết quả chỉ hưởng được phước báo ở cõi người, cõi trời. Vậy nên, muốn hưởng quả vô lậu giải thoát thì phải tu và hành thiện theo tâm vô lậu, tâm vô lậu tức là tâm Bồ-đề, là không chấp ngã, chấp nhơn, chấp chúng sanh, chấp thọ giả.

Người chấp ngã là chấp thân thể và tâm niệm vô thường là ta. Khi đã chấp ngã thì thấy ngã của mình là ngã của một con người, có nhân cách, chứ không phải là súc sanh hay loài địa ngục, ngạ quỷ, thế là chấp nhơn tướng. Lại tự mình thấy mình là một con người, là chúng sinh chứ không phải là loài vô tri vô giác. Đó là chấp chúng sanh tướng. Khi đã chấp mình là một chúng sanh, thì thấy chúng sanh này đang sống trên cõi đời trong khoảng thời gian mấy chục năm gọi là một đời người, chấp như thế gọi là chấp giả thọ tưởng. Khi tâm còn vướng các vọng tưởng chấp tướng thì ấy là tâm hữu lậu, cấu uế, hẹp hòi, chỉ phát sanh những phiền não và đọa lạc trong tam giới. Chỉ khi nào hành thiện, như kinh Kim Cang nói: “Với cái tâm không chấp ngã, không chấp nhơn, không chấp chúng sanh, không chấp thọ giả mà làm tất cả việc thiện thì sẽ được kết quả Vô

thượng Chánh đẳng Chánh giác” mới là sự hành thiện bỉ ngạn.

II.BỐN HOẰNG THỆ NGUYỆN:

Căn cứ Bồ-đề tâm mới có Bồ-tát hạnh, không có Bồ-đề tâm thì không có Bồ-tát hạnh. Bồ-đề tâm có khi còn gọi là Bồ-đề nguyện, cả hai đều cùng một nghĩa, phát Bồ-đề tâm, hay phát Bồ-đề nguyện cũng đều là tâm thượng cầu, hạ hóa. Vậy hành tướng của Bồ-đề tâm như thế nào? Đó là bốn hoằng thệ nguyện:

Chúng sanh vô biên thệ nguyện độ

Phiền não vô tận thệ nguyện đoạn

Pháp môn vô lượng thệ nguyện học

Phật đạo vô thượng thệ nguyện thành.

Bốn lời nguyện trên cũng bắt nguồn nơi giáo lý cơ bản của đức Phật mà khai triển ra.

Đức Phật sau khi thành đạo, trước tiên chuyển Pháp luân tại Lộc Uyển. Ngài dạy về pháp Tứ đế cho năm thầy Kiều Trần Như... gọi là Sơ chuyển pháp luân, đó là Khổ, Tập Diệt và Đạo đế.

Hành giả Thanh văn tu tập Tứ đế thì đạt được quả vị A-la-hán, dứt trừ ái thủ, ái thủ được dứt là Diệu đế, chứng Hưu dư y Niết-bàn, Vô dư y Niết-bàn. Các vị Bồ-tát thì đi xa hơn một bước,

cũng từ nơi Tứ đế, nhưng hiểu rõ mục đích siêu việt của đức Phật trong lời dạy đó mà phát bốn thệ nguyện rộng lớn:

- Duyên Khổ để phát ra lời nguyện: Chúng sanh vô biên thệ nguyện độ.

- Duyên Tập để phát ra lời nguyện: Phiền não vô tận thệ nguyện đoạn.

- Duyên Diệt đế phát ra lời nguyện: Phật đạo vô thượng thệ nguyện thành.

- Duyên Đạo đế phát ra lời nguyện: Pháp môn vô lượng thệ nguyện học.

Bốn lời thệ nguyện này rất quan trọng, cần xét đến tác dụng và kết quả của nó để hiểu rõ và áp dụng trong bước đường tu tập.

1.Chúng sanh vô biên thệ nguyện độ:

Trong câu này có chữ “chúng sanh” cần cắt nghĩa. Trong kinh Kim Cang nêu các loại noãn sanh, thai sanh, thấp sanh và hóa sanh, hữu tưởng, vô tưởng, phi hữu tưởng, phi vô tưởng, hữu sắc, vô sắc. Kinh Từ Bi còn nêu chúng sanh hai chân, bốn chân, nhiều chân, đã sanh sắp sanh, hay hiện có hoặc lớn hoặc nhỏ. Chúng sanh giữa thế giới nầy vô cùng vô tận không sao kể xiết, nếu phân thành sáu nẻo thì gồm có chúng sanh cõi Trời,

Người, A-tu-la, Địa ngục, Ngạ quỷ, Súc sanh. Nếu chia theo loại sanh thì gồm có bốn loại. Noãn sanh, thai sanh, thấp sanh, hóa sanh. Vậy mà người tu hành phát nguyện độ tất cả là nhờ hiểu biết giáo lý và lòng từ bi của Phật, thấy chúng sanh tuy vô lượng nhưng đều là như huyễn, nên mới phát nguyện được như vậy.

“Độ chúng sanh” là danh từ đặc biệt của Phật giáo. “Chúng đa sanh từ” là loại hữu tình đang còn ở trong vòng luân hồi, nhiều lần sanh tử vì mắc nhiều nghiệp hữu lậu. Khi còn nghiệp hữu lậu thì phải thọ sanh thân hữu lậu trong tam giới và gọi là chúng sanh. Như vậy, hễ còn một chút vô minh, một niệm tham ái, một chút hữu lậu thì còn là một chúng sanh. Chúng sanh có tướng chúng sanh và tánh chúng sanh. Tướng chúng sanh là chúng sanh mang thân hình của tứ đại vô thường. Tánh chúng sanh là những tánh chấp ngã, chấp nhơn, phân biệt mình, người. Nếu còn mắc hình tướng chúng sanh, nhưng không còn tánh chúng sanh là vô minh, thì giờ phút đó không còn là chúng sanh nữa.

Tự bản tánh không là chúng sanh, nhưng nếu còn móng niệm vọng tưởng là còn chúng sanh. Móng niệm tham thì thành chúng sanh của niệm tham, cho nên móng niệm sân, si, chấp ngã, thì

thành chúng sanh của các niệm ấy. Nhưng nếu ngộ nhập lý vô ngã, tức là vô lậu, thì không còn luân hồi và bấy giờ không còn là chúng sanh nữa.

Đức Phật mặc dầu Ngài hiện diện trên thế giới chúng ta. Ngài có sanh, có tử như chúng ta, nhưng không thể gọi Ngài là chúng sanh được, mà gọi Ngài là một vị Phật. Vì sao? Vì Ngài đã hết vô minh, hết chấp ngã, cái tướng chúng sanh vẫn còn nhưng tính chúng sanh nơi Ngài không còn nữa. Khi nhìn một chúng sanh, ta thấy người ấy vửa là tính vừa là tướng. Cho nên khi nào ta độ cho ta và cho người thoát khỏi sự ràng buộc của tham, sân, si thì đó là độ sanh.

Như vậy, việc độ sanh rất đa dạng và tế nhị, nếu có Bồ-đề tâm thì lúc nào cũng có thể độ sanh.

Người Phật tử phải theo học hạnh từ bi của Phật, phát nguyện độ vô biên chúng sanh. Lời nguyện đó như không phải là lời nguyện suông không thể thực hành được trong hàng ngày.

Phật dạy có nhiều cách độ sanh: không phá hoại sự sống của muôn loài, đó là độ sanh. Bảo vệ sự sống, phóng thích sự sống cho muôn loài, đó là độ sanh. Làm cho chúng sanh được giác ngộ giải thoát khỏi vô minh ái thủ, đó là cách độ sanh cao thượng nhất. Ta có thể thực hành hạnh bố thí, ái ngữ, lợi hành, đồng sự hoặc thực hành lục

độ Ba-la-mật để độ sanh.

Hiểu như vậy, mới thấy rõ lời dạy của Phật vô cùng thấm thía. Khi nào biết nghĩ tới tự độ và độ tha, khi đó là Bồ-tát, là ý nghĩa của câu chúng sanh vô biên thệ nguyện đó.

2.Phiền não vô tận thệ nguyện đoạn:

Kinh nó phiền não có 88 thứ hoặc vô lượng vô biên phiền não, nhưng tóm lại không ngoài vô minh, ái và thủ.

Vô minh là sự chấp ngã, chấp mình có một cái ta riêng khác với mọi người, mọi vật. Nhưng ngã không phải là một cái gì độc lập riêng rẻ với cái khác mà chỉ là sự tương quan tương duyên với cái khác mà có.

Tôi hiện hữu nhờ có anh, anh hiện hữu nhờ có tôi. Tôi hiện hữu được nhờ những yếu tố khác như cha mẹ, cơm áo, ánh sáng, không khí, đất, nước, gió, lửa và nhiều sự vật xung quanh, chứ không phải tách ngoài các cái đó mà có sự hiện hữu của tôi. Người khác cũng thế, không phải tách ngoài mọi người, mọi vật mà co sự hiện hữu tồn tại ngoài cái khác để bảo đó là ta. Ai còn thấy mình khác với người khác thì người đó còn vô minh, chính vì sự thấy ấy không đúng với thực

tại. Như vậy, ta chỉ nói ngã trên những cái phi ngã, ngã chính là phi ngã, nên ngã chỉ là giả danh. Thực tại, là đạo lý duyên khởi mà nếu nghĩ khác đi thì đó là vô minh, vì vô minh mới sanh ra ái thủ. Chúng ta lấy ví dụ, có hai người lúc đi ngang qua một cánh đồng, cả hai người cùng thấy hoa, một trong hai người thấy hoa, tự nhiên không để ý đến nó và cứ tiếp tục đi, còn người kia thấy hoa lại cho là đẹp mà không biết bản chất của hoa là không đẹp không xấu, bởi nó nở là nở tự nhiên. Nhưng anh ta vọng tưởng cho hoa là đẹp và ưa hoa đó, muốn hái hoa đó, muốn sở hữu hoa đó cho bằng được. Khi đã yêu thích nó thì ban ngày hái không được sẽ chờ hái ban đêm, đêm không hái được thì ăn cắp cho được. Như vậy là vì anh ta vô minh cho nên mới có ái, có ái cho nên có thủ, dẫn đến hành động tạo nghiệp. Chúng sanh vì ái thủ mà tạo nghiệp nên có luân hồi.

Đức Phật dạy chúng sanh muốn không bị luân hồi thì phải đoạn ái thủ. Ai ngộ được chân lý đó thì bớt đau khổ, ai không ngộ được thì đau khổ lâu dài. Song muốn đoạn tận gốc ái thủ thì phải đoạn vô minh, muốn đoạn vô minh thì phải hiểu rõ thực tướng của vạn pháp là duyên sanh, vô tướng, duyên sanh vô tác... đạo lý Thập nhị nhân duyên đức Phật dạy rõ ràng như vậy. Muốn đoạn

phiền não thì phải có tâm tỉnh giác. Cho nên, trong phép tu Thiền luôn luôn dùng hai chữ Tỉnh giác, tỉnh giác trong khi đi, đứng, nằm, ngồi, khi ăn, khi mặc, khi ngủ, khi thức... cho đến khi không tham, không sân, không si, cũng biết mình không có ba thú ấy xâm chiếm. Cách đối trị các phiền não thì nhiều nhưng cách tỉnh giác vẫn là phương pháp hữu hiệu nhất. Ví dụ khi mình khởi tâm tham liền biết và dặn lòng đừng tham, ngay khi ấy lòng tham sẽ lắng xuống. Phép tỉnh giác trong Thiền định giúp ta tỉnh tâm trong những công việc và cử động hàng ngày. Nếu luôn luôn tỉnh giác thì vô minh, ái thủ không làm sao xâm nhập được, tợ như cây bị đốn trụi cành lá, không phát triển được tất sẽ chết.

Tóm lại, phiền não vô tận thệ nguyện đoạn, chủ yếu là đoạn vô minh và thủ, vì nó là một mắt xích rất kiên cố, đoạn nó thì phải dùng đến tâm tỉnh giác.

3. Pháp môn vô lượng thệ nguyện học:

Trong suốt 45 năm giảng dạy chúng sanh, đức Phật không đưa ra một pháp môn nhứt định, nhưng chúng sanh thấy lời Ngài dạy thì thật vô lượng, nó như là một phương thuốc trị bệnh. Chúng sanh bệnh khổ. Nguyên nhân khổ

của chúng sanh là vô minh, ái và thủ gây ra. Ba thứ giặc phiền não nầy biến ra muôn hình vạn trạng, nên pháp của Phật cũng có nhiều cách để đối trị. Ví dụ người có tâm tham dục nhiều thì Phật dạy tu pháp quán bất tịnh, người có tâm sân hận nhiều thì Phật dạy tu pháp quán từ bi, người có tâm trì độn nhiều thì Phật dạy tu pháp quán giới phân biệt, quán nhãn duyên. Tóm lại, pháp môn của Phật tùy theo căn bệnh của chúng sanh mà biến chế ra, chứ không có một phương thức gì nhất định. Trong kinh Phật có nêu 37 Pháp trợ đạo, Tứ nhiếp, Lục độ...cũng y như những phương thuốc trị bệnh cho chúng sanh mà thôi.

Trong thời đức Phật tại thế, có một lần, các Tỳ-kheo trong khi đi hóa đạo, có dạy cho hai cư sĩ thợ rèn và thợ giặt, tu hai pháp môn quán bất tịnh và quán sổ tức, cả hai đều tu mà không có kết quả. Họ đi đến hầu Phật trình bày việc trên. Phật hỏi : “Ông ở nhà sống về nghề gì ?” Ông cư sĩ thợ rèn thưa : “Con sống về nghề thợ rèn”. Phật hỏi tiếp : “ Các Tỳ-kheo dạy ông tu pháp gì ?” “ Dạ! Các thầy dạy con tu pháp quán bất tịnh”. Phật hỏi ông cư sĩ thợ giặt sống nghề gì? Ông ta thưa : “Làm nghề thợ giặt”. Phật hỏi : “Các vị Tỳ-kheo dạy ông tu pháp gì ?” Ông đáp : “Dạ! Các thầy dạy con tu pháp

Quán sổ tức”. Đức Phật dạy : “ Thôi được, bây giờ Ta chỉ thay đổi phương pháp tu một chút để cho hợp căn cơ hai ông”. Ngài liền dạy : “ Ông thợ rèn nên tu pháp quán sổ tức, vì hàng ngày thợ rèn phải thụt ống lò hợp với hơi thở vô hơi thở ra của pháp quán sổ tức. Còn ông thợ giặt thì nên tu pháp quán bất tịnh, vì hàng ngày thợ giặt phải giặt đồ nhơ thì quán bất tịnh dễ thành”. Phật đổi cho họ phương pháp tu như vậy, họ tu một thời gian sau đó có kết quả. Như thế, pháp môn của Phật chỉ là phương thuốc cứu chúng sanh theo đúng căn cơ. Do vậy, người học đạo phải tìm minh sư, nếu không gặp minh sư thì cố gắng lựa chọn cho được pháp môn thích hợp mà tu thì mới dễ có kết quả. Tóm lại, dù Phật có vô lượng pháp môn nhưng không ngoài ba pháp môn căn bản nhất đó là Giới, Định, Tuệ.

Giới là gì? Là điều để ngăn chặn tai hại xảy ra. Có giới để giúp ta nhận thức rõ hành động của mình như thế nào là đúng, như thế nào là sai để ngăn chặn sự sai quấy của ba nghiệp, bởi vì tâm và ba nghiệp của ta như ngựa không cương, khi buông ra sẽ chạy rong khắp chốn, tức nhiên là tai họa. Giới cũng như dây cương, ngựa như người hành giả, ngựa có cương đó là ngựa tốt, có lợi ích, người tu hành có giới cũng vậy, sẽ có lợi ích lớn.

Định là gì? Là tập trung tư tưởng. Tư tưởng có ổn đinh thì việc làm mới có hiệu quả. Pháp môn Thiền định là pháp môn tu rất quý đã có từ rất xưa tại Ấn Độ, được Đức Phật sửa đổi bổ sung tạo thành một pháp môn ưu việt, đưa thẳng đến giác ngộ cứu cánh, đồng thời cũng từng bước đem lại lợi lạc, hạnh phúc cho hành giả.

Tuệ là gì? Là trí tuệ. Tuệ có ba thứ là Văn tuệ, Tư tuệ, Tu tuệ. Văn tuệ nhờ chú tâm đọc là hiểu rõ được ý nghĩa của câu văn, lời nói. Tư tuệ là nhờ suy nghĩ hiểu rõ văn, lời nói. Nhờ đó mà ta hiểu rõ vấn đế trong thực tế. Tu tuệ là thực hành ngay cái Tư tuệ, tức những gì mình đã suy nghĩ đúng đắn, liền thực hành ngay theo sự suy nghĩ đó. Thí dụ như có một người quá nghèo, không bố thí được nhiều nhưng với tâm từ bi, họ đem một hạt cơm để bố thí cho kiến cũng là một cách Tu tuệ.

Tóm lại, pháp môn nào của Phật, nếu cố gắng suy tư cho thật kỹ và sau đó áp dụng từng bước hay từng hoàn cảnh cụ thể, tự nhiên thấy khai tâm mở trí và ngay khi đó hưởng được sự an lạc.

4. Phật đạo vô thượng thệ nguyện thành:

Lời nguyện này có hai chừng mực áp dụng.

Thành Phật đạo một cách viên mãn như đức Phật và thành Phật đạo từng phần một như những người đang tu. Nếu mỗi ngày mình có độ sanh, có đoạn phiền não, có hành thiện pháp thì cũng là mỗi ngày mình có thành Phật đạo, chứ không hẳn phải chờ một ngày nào đó ngồi dưới cội Bồ-đề mới gọi là thành Phật đạo. Đây là ý nghĩa câu : “Chư Phật là Phật đã thành, chúng sanh là Phật sẽ thành”. Vậy trong việc tu tập, giờ phút nào mình không còn tham ái, không còn sân si, không còn vô minh thì giờ phút đó mình cũng thành Phật đạo, tức thành tựu lời dạy của Phật, thành tựu sự giải thoát giác ngộ từng phần.

Tóm lại, bốn lời nguyện trên là hành tướng của Bồ-đề tâm, ai thành tựu bốn lời nguyện đó là thành tựu Bồ-đề tâm.

Bốn lời nguyện này có thế nói là thâu tóm tất cả các nguyện lực khác. Phật tử tụng kinh hàng ngày với bao nhiêu lời nguyện thì cũng đều là thực hiện Bồ-đề tâm. Thí dụ như tụng:

Nguyện tiêu tan chướng trừ phiền não

Nguyện đắc trí huệ chơn minh liễu

Phổ nguyện tội chướng tất tiêu trừ

Thế thế thường hành Bồ-tát đạo

Hoặc:

Nguyện đem công đức nầy,

Hướng về khắp tất cả,

Đệ tử và chúng sanh,

Đều trọn thành Phật đạo.

Đây là những thể hiện Bồ-đề tâm qua bốn lời thệ nguyện.

7. Khái Quát Về Bồ Tát Giới

KHÁI QUÁT VỀ

BỒ-TÁT GIỚI

Bồ-tát giới là tên gọi tắt của Đại thừa Bồ-tát tâm địa giới. Danh từ Bồ-tát nói cho đủ là Bồ-đề-tát-đỏa. Từ đó có nghĩa là giác hữu tình. Giác hữu tình là một chúng sanh, một hữu tình đã có sự giác ngộ, đồng thời phát nguyện giác ngộ cho kẻ khác gọi là Bồ-tát.

Cùng một danh từ Bồ-tát nhưng khi phân biệt ra có các cấp:

• Sơ phát tâm Bồ-tát

• Gia hạnh Bồ-tát

• Địa thượng Bồ-tát

• Địa hậu Bồ-tát

Nay, tôi xin tóm tắt ý nghĩa các cấp nói trên:

Khi một người đạ thọ Bồ-tát giới, thì ngay giờ phút ấy gọi là Sơ phát tâm Bồ-tát. Từ đó, tu tập trải qua các giai đoạn tín, trụ, hạnh, hướng, tôi luyện theo những pháp môn đại thừa mà đức

Phật đã chỉ dạy thì gọi là Gia hạnh Bồ-tát. Nhờ sự gia hạnh đó mà vô minh tiêu diệt dần và chân như sẽ được chúng thành, dần dần nhập vào Sơ địa, Nhị địa Tam, Tứ địa cho đến Thập địa. Những vị Bồ-tát ở những địa vị này gọi là Địa thượng Bồ-tát. Các vị ấy sau khi thành tựu Đăng giác, vẫn tùy duyên hóa độ chúng sanh dưới nhiều hình thức, tùy căn cơ và dùng nhiều phương tiện để hóa độ. Tính cách tùy duyên hóa độ không trú Niết-bàn ấy của các vị Bồ-tát là Địa hậu Bồ-tát.

Vậy cùng một danh từ Bồ-tát mà có Sơ phát tâm, Gia hạnh, Địa thượng, Địa hậu Bồ-tát khác nhau. Hiểu khái quát như thế để chúng ta có một khái niệm rõ rệt, hầu khi phát tâm thì phát tâm một cách sáng suốt.

Địa vị đã khác nhau như thế, thì tại sao người mới thọ cũng được gọi là Bồ-tát, các vị đã tu lâu như Gia hạnh, Địa thượng, Địa hậu Bồ-tát cũng gọi là Bồ-tát cả? Bởi vì cấp bực tuy khác nhau nhưng cùng có một điểm đồng nhất ấy là Bồ-đề tâm. Khi bắt đầu, phát Bồ-đề tâm là phát tâm thượng cầu Phật đạo, hạ hóa chúng sinh (trên cầu giác ngộ, dưới cầu hóa độ chúng sanh). Tâm đó phát ra giờ phút nào thì chính giờ phút đó được gọi là Bồ-tát. Tâm ấy được bền chắc mãi mãi, suốt thời gian không gian không bao giờ lay chuyển

cho đến khi trải qua các địa vị Gia hạnh, Địa thượng, Địa hậu...vẫn một tâm Bồ-đề ấy, không khác gì một sợ chỉ xuyên qua các hột chuỗi.

Nhìn vào địa vị thì chúng ta thấy có Sơ phát tâm Bồ-tát, Gia hạnh Bồ-tát, Địa hậu Bồ-tát khác nhau. Nhưng chúng ta không thể nào sánh bằng đức Quán Thế Âm, đức Đại Thế Chí và các vị Đại Bồ-tát khác. Chúng ta cũng không thể nào sánh bằng các vị Bồ-tát trên các địa vị tín, trụ, hạnh, hướng và thập địa...nhưng bên trong vẫn là một tâm Bồ-đề xuyên suốt tất cả. Vì tâm Bồ-đề xuyên suốt đó mà tất cả đều được mang danh từ Bồ-tát.

Đức Bổn Sư Thích-ca của chúng ta, lúc ban sơ cũng là một chúng sanh lăn lộn trong vòng luân hồi sanh tử. Nhưng một hôm, như bao nhiêu chúng sanh khác trong cảnh địa ngục, Ngài cũng phải vất vả kéo xe và còn bị ngục tối hành hạ. Khi ấy, Ngài phát tâm mong sao cho mình được mạnh khỏe mà kéo thay cho tất cả chúng sanh khác, để họ khỏi bị hành hạ. Bắt đầu từ đó Ngài phát tâm lợi tha, lấy tâm ấy làm căn bản rồi tư đây chuyển nghiệp tiến tu cho đến khi thành Phật, tâm Bồ-đề ấy vẫn không đứt đoạn. Cũng vì sự phát tâm ấy là một sự phát tâm rộng lớn, căn cứ vào Đại thừa tánh, cho nên kinh thường tán thán

rằng, những người nào phát Bồ-đề tâm tức là đã giác ngộ rồi. Bởi thế sự phát tâm Bồ-đề trở thành Bồ-tát là một điều hết sức quan trọng.

Khi Đức Phật truyền thọ pháp giới cho hàng Tỳ-kheo và Sa-di là họ đã trở thành người xuất gia với đầy đủ tư cách tự độ lắm rồi. Nhưng đứng về phương diện độ tha, hành đạo rộng rãi nên mới căn cứ vào tâm địa giác mà chế ra Đại thừa giới. Bồ-tát giới, Tâm địa giác là giác tánh có sẵn trong tất cả chúng sanh đồng thời cũng có nơi chư Phật và Bồ-tát. Nhưng ở chúng ta thì không thành tâm địa giác, bởi vì tâm địa giác ở chúng ta thì không được để ý, không được khai thác, không được khuếch trương, không được hiểu biết. Tâm địa giác nơi chúng ta luôn bị vùi lấp dưới hành vi sai quấy, những nghiệp chướng nặng nề, những tâm niệm ích kỷ, nên không thể thành Đại thừa tâm địa giới. Phật thấy chúng sanh đã có tâm địa giác nhưng chưa có tâm địa giới nên mới căn cứ vào tâm địa giác mà chế ra những điều mục tu hành để thành tựu tâm địa giới. Tâm địa giới ấy gọi là Đại thừa Bồ-tát tâm địa giới. Tâm địa chúng ta vốn có khả năng ngăn ngừa tất cả các điều ác nên Phật từ đó chế ra Nhiếp luật nghi giới. Tâm địa chúng ta vốn đủ khả năng làm mọi điều ích lợi, chuyên nghiệp, căn cứ vào đó Phật chế ra Nhiếp thiện Pháp giới. Tâm địa

chúng ta vốn là giác tánh bình đẳng, lợi tha hữu tình, từ bi hỷ xả, quảng đại vô biên, Phật căn cứ vào đó chế ra Nhiếp chúng sanh giới.

Tu tập theo Nhiếp luật nghi giới là ngăn ngừa mọi tội lỗi nơi ba nghiệp: thân, khẩu, ý. Tu tập theo Nhiếp thiện pháp giới khiến chúng ta làm mọi việc lành, giữ gìn ba nghìn oai nghi, tám vạn tế hạnh hay tám vạn bốn ngàn pháp môn mà đức Phật đã chỉ giáo cho chúng ta tu hành. Nhiếp luật nghi giới là mười giới trọng và bốn mươi tám giới khinh mà kinh Phạm võng đã đề ra. Tám vạn bốn ngàn pháp môn là những pháp môn phụng thờ Tam bảo, thừa sự Như Lai, không phải một hai đức Phật mà vô lượng đức Phật, với một tâm địa Đại thừa quả cảm, dũng mảnh tinh tấn như đức Bổn sư của chúng ta đã có lần vì lòng dũng mảnh phụng thờ Tam bảo mà khi gặp đức Phật Đé-sa-di đi ngang qua, Ngài đã say sưa chiêm ngưỡng đức Phật Đế-sa-di trong bảy ngày với một cái chân đưa lên quên để xuống mà không biết, mắt không nháy mà không hay. Lúc ấy, Ngài chỉ thấy việc tán dương đức Phật tôn thờ chiêm ngưỡng đức Phật là sung sướng, quý báu hơn tất cả thời gian không gian nào khác. Nhiếp thiện pháp giới có vô số phương pháp tu tập, nhưng tóm lại Tứ nhiếp Lục độ là những phương pháp viên mãn nhất để lợi lạc chúng sanh. Cuối cùng vượt lên

trên tất cả Nhiếp luật nghi giới. Nhiếp thiện pháp giới và Nhiếp chúng sanh giới. Đây là một giới điều nhằm vào sự cứu độ chúng sanh lợi lạc hữu tình. Trong Sa-di giới, Tỳ-kheo giới, sự cứu độ này được coi nhẹ, nhưng Bồ-tát giới rất coi trọng. Vì lẽ một tâm Bồ-đề thượng cầu hạ hóa là một tâm nhìn xa thấy rộng, biết sâu, không phải là một tâm còn hạn cuộc trong một chúng sinh, trong một thân ngũ uẩn. Tâm đó vượt ngoài biên cương của một thể xác để nhìn khắp tất cả mọi chúng sanh cùng chung một tâm địa giác như mình, khổ đau như mình, cùng một khả năng giác ngộ như mình, để theo một niệm đại bi đồng thể đó mà cứu độ tất cả. Tu tập theo đó gọi là nhiếp chúng sanh giới.

Nói tóm lại, Bồ-tát giới chia ra từng đề mục: mười giới trọng, bốn mươi tám giới khinh, nhưng tóm tắt có ba mục chính yếu là:

• Nhiếp luật nghi giới: Ngăn ngừa tất cả tội lỗi.

• Nhiếp thiện pháp giới: Làm tất cả việc lành.

• Nhiếp chúng sanh giới: Làm những việc lợi ích chúng sanh.

Trong Tỳ-kheo giới đức Phật dạy họ chú trọng

vào việc giải thoát sanh tử luân hồi. Sự giải thoát sanh tử này, nhằm vào bản thân, nên giới cấm đầu tiên đức Phật răn dạy cho Tỳ-kheo là bất dâm, rồi mới đến bất đạo, bất sát, bất vọng ngữ. Dục là căn bản của vô lượng sinh tử luân hồi. Còn nước ái dục thì gốc của luân hồi còn sinh mãi. Khi nước ái dục hết thì gốc luân hồi sẽ cháy khô. Thấy rõ như vậy, nên Phật dạy người xuất gia muốn cầu giải thoát phải chú trọng đến việc diệt ái dục. Do đó, giới trọng đầu tiên của Tỳ-kheo là bất dâm rồi mới đến bất đạo, bất sát, bất vọng.

Trong Bồ-tát giới, không phải chỉ nhìn vào mình mà xoay cái nhìn của mình vào chúng sanh, cho nên giới trọng đầu tiên là bất sát rồi mới đến bất đạo, bất dâm, bất vọng. Tỳ-kheo giới, giới bất dâm đứng đầu. Bồ-tát giới, giới bất sát đứng đầu. Vì Bồ-tát xem việc cứu chúng sanh trọng hơn việc giải thoát luân hồi sanh tử của bản thân. Vì sự sai biệt ấy, nên muốn hoàn thành cả hai khía cạnh, tự giác, giác tha, tự lợi, lợi tha thì phải cho cả hai giới là Tỳ-kheo và Bồ-tát giới. Cũng chính vì lẽ đó mà sau khi thọ Sa-d giới, Tỳ-kheo giới phải thọ thêm Bồ-tát giới.

Cái nhìn đã khác, mục đích đã khác, cho nên những điều mục tu hành ở Bồ-tát giới cũng khác. Chẳng hạn ở giới Sa-di, uống rượu là một trọng

tội, nhưng qua Bồ-tát giới, bán rượu mới là trọng tội, vì lẽ trong khi uống rượu mình chỉ mất phần tự lợi còn bán rượu hay mời rượu là làm hại bao nhiêu người khác. Đó là một cách phân biệt để thấy rõ sự khác biệt, sự liên hệ giữa hai giới. Vậy, nhằm vào việc giải thoát bản thân, chúng ta nên thọ và nên giữ Tỳ-kheo giới. Nhằm mục đích lợi ích tất cả chúng ta nên giữ cả hai giới Tỳ-kheo và Bồ-tát.

Người thọ Bồ-tát giới luôn luôn nhìn đến những khía cạnh đau khổ mà chúng sanh phải gánh để đồng cảm mà tìm cách cứu độ. Chính những đau khổ đó ai ai cũng mắc phải, nhưng người không có Bồ-đề tâm thì không bao giờ biết căn cứ vào sự đau khổ của mình mà cảm thông nỗi khổ của người khác, bằng vào sự ưa muốn của mình mà cảm thông sự ưa muốn của kẻ khác. Do thiếu tâm Bồ-đề mà cứ muốn ta sống chứ không biết gì đến kẻ khác chết, cứ muốn ta vui mà không kể gì đến kẻ khác khó. Vì họ thiếu tâm Bồ-đề nên không bao giờ có được sự thông cảm với mọi chúng sanh qua những khía cạnh an lạc, khổ đau để giúp tất cả. Đó là yếu điểm qua tâm Bồ-đề trong giới bốn Bồ-tát.

Giới Bồ-tát muốn thọ trì trước hết phải phát tâm Bồ-đề, vì đây là giới mà đức Phật đã căn cứ

vào tâm địa giác để chế ra. Bồ-đề tâm là tâm viên mãn, tâm giải thoát, giác ngộ, tâm vô ngã, vô nhân, vô chúng sanh, vô thọ giả tưởng, như trong kinh Kim Cương Phật đã dạy: “ Dĩ vô ngã vô nhân vô chúng sanh vô thọ giả, tu nhất thiết thiện pháp tức đắc A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề. Nhược hữu ngã nhân chúng sanh thọ giả tức phi Bồ-tát”.

Nhờ phát Bồ-đề tâm mà chúng ta có thể thành tựu được trí giác sáng suốt, không bị vô minh mù quáng che lấp. Cho nên những vị Bồ-tát có khi làm những việc long trời lở đất mà chúng ta không thể làm nếu không sáng suốt. Và giả sử có nhắm mắt làm càng cho long trời lở đất thì lại thành ra tại hại. Bởi thế phát Bồ-đề tâm cũng là tôi luyện trí Bát-nhã để có thể nhìn thấy mọi khía cạnh của việc làm lợi lạc chúng sanh. Phát Bồ-đề tâm, thành Bồ-tát giới là phát bốn Hoằng thệ nguyện:

Chúng sanh vô biên thệ nguyện độ

Phiền não vô tận thệ nguyện đoạn

Pháp môn vô lượng thệ nguyện học

Phật đạo vô thượng thệ nguyện thành.

Vậy nên những người nào muốn thọ và giữ trọn Bồ-tát giới thì phải phát Bồ-đề tâm, tạo bốn đại nguyện. Từ căn bản đó mới phát sinh thành tựu các giới đức một cách viên mãn để sưu độ chúng sanh.

8. Khai Mở Nguồn Tâm

KHAI MỞ NGUỒN TÂM

Đã một lần chúng ta quỳ trước Tam sư Thất chứng để lãnh thọ giới pháp, ngay từ giờ phút đó, chúng ta đã trở nên những người Phật tử chân chính, những mầm non của hạt giống bồ-đề, là nền móng của đời sống Thánh nhân. Trong giờ phút thiêng liêng đó, chúng ta đã không kể gì đến xác thân, tính mệnh hay bất cứ một thứ gì khác để hướng về hạnh Phổ hiền hầu làm lợi lạc quần sanh. Khi đã xả thân để cầu giới thì chúng ta cũng ý thức được rằng: Chính giới pháp của đức Phật mới là pháp môn viên mãn nhất, nó có khả năng giải thoát chúng ta ra khỏi khổ đau, luân hồi và vô minh phiền trược. Vì nghĩ đếm sự cao quý của giới pháp, nên đã có những phút chúng ta đem hết sự thành tâm thiện chí để lãnh thọ. Những giới pháp của đức Phật đã thành tựu viên mãn là nhờ công đức bao kiếp tu hành mà Ngài đã đạt đến Chánh quả. Vì thượng chúng sanh Ngài đã đem giới pháp đó dạy lại chúng ta để vượt thoát mọi khổ đau trong cuộc

đời. Là Phật tử sau khi đã thọ giới hãy coi giới pháp đó như là pháp thân, tuệ mang của chính Ngài. Nhờ vậy mà sau khi Ngài nhập Niết-bàn, giới pháp ấy vẫn cón tồn tại để dẫn dắt cho những người có thiện duyên xuất gia cũng như tại gia làm chiếc thuyền để vượt qua bể khổ.

Trước khi sắp nhập Niết-bàn đức Phật đã dạy : “Sau khi Ta diệt độ các ngươi hãy tôn trọng, trân quý Ba-la-đề-mộc-xoa như người đi trong đêm tối mà gặp được ánh sáng, như người nghèo khó mà gặp được châu báu. Giới luật chính là đức Thầy cao cả của các ngươi, dù Ta có ở đời cũng không gì khác”. Giả sử có duyên may được sinh vào thời đức Phật thì chắc chắn chúng ta được nghe lời dạy ấy, sẽ tuân giữ giới pháp của Ngài và tôn Ngài làm đấng Đạo sư. Nhưng vì bạc đức vô duyên. Chúng ta phải sinh vào thời mạt pháp nên đã không gặp được đức Phật, nghe chính Ngài dạy để tìm cầu sự thoát ly sanh tử.

Thời nay, mặc dù không gặp Phật, chúng ta vẫn còn được phước duyên có những giờ phút được nghe giáo pháp Ngài đã dạy, biết những giới luật Ngài đã truyền để chúng ta còn nhớ giới pháp làm đấng Đạo sư như Phật ở đời không khác.

Một người đi trong đêm tối muốn khỏi sa hầm sỉa hố cần được ánh sáng bao nhiêu thì khi

gặp được ánh sáng ấy sẽ quý bấy nhiêu. Cũng giống như kẻ nghèo khổ đói rách cần tiền của bao nhiêu, thì khi được tiền bạc họ sẽ giữ gìn coi trọng bấy nhiêu.

Chúng ta những người tối tăm vì vô minh, đói khổ vì thiếu thốn sự giác ngộ, sự giải thoát cho nên chúng ta sẽ trân quý giáo pháp của Phật không khác gì những người đi trong đêm tối mà gặp được ánh sáng, người nghèo khó mà gặp được châu báu. Người trong đêm tối được ánh sáng chắc chắn sẽ không để mất, kẻ nghèo gặp được châu báu sẽ bảo tồn quý trọng nó không bao giờ lơi lỏng. Thế thì người hảo tâm xuấ gia, tại gia cũng vậy, khi đã biết giới luật là phương pháo cao quý để nương theo thì chắc chắn sẽ đem hết thành tâm thiện chí kính cẩn cầu lãnh thọ, bảo trì cho bằng được.

Đã là con người chắc chắn không ai không khỏi mang trong mình ít nhiều thói hư tật xấu, nhiều thứ phiền não tội lỗi. Những tội lỗi phiền não ấy không nhờ những pháp môn, giới luật ngăn ngừa thì chắc chắn đời đời chúng ta vẫn là người nghèo hèn, không bao giờ bước lên được con đường giải thoát giác ngộ.

Nên yếu điểm đầu tiên của Phật chế giới luật là muốn chúng ta gạt bỏ tục tình quê kịch

nghèo hèn, mà tạo công đức tốt đẹp lập chí nghiệp lớn lao.

Ở đời, những vị quân tử Thánh nhân hàng mong mỏi lập ba điều bất hủ lập công, lập đức và lập ngôn. Vậy người Phật tử chúng ta chắc chắn cũng muốn lập những công đức, sự nghiệp lớn lao như vậy. Nhưng dù muốn làm nên sự nghiệp lớn mà không giữ giới luật cứ bê tha theo tục tình, thả lỏng thân khẩu ý theo thói thấp hèn thì biết bao giờ chúng ta mới có thể lập được chí nghiệp mới xả bỏ được những tục tình quê kịch ấy? Cho nên một người đã có thành tâm thiện chí muốn làm đệ tử của đức Phật thì trước hết phải giữ giới để ngăn ngừa tội lỗi, xả bỏ tục tình để trở thành một con người toàn thiện. Khi các nhân đã trở nên toàn thiện toàn mỹ thì mới có thể đặt lên đó những hạnh nghiệp giải thoát, cầu đạo Bồ-đề, cứu độ chúng sanh.

Yếu điểm thứ hai là người đệ tử xuất gia của đức Phật sống trong một đoàn thì không phải chỉ có một người, hai người mà ngay trong thời đức Phật tại thế đã có đến một ngàn hai trăm năm mươi người thường tùy tùng. Với một số đông đệ tử như thế, nếu không có giới luật thì biết căn cứ vào đâu để sống hòa hợp tương ứng và tu học với nhau! Mỗi người khi ấy sẽ hành động mỗi

cách, ngôn ngữ một nẻo, làm sao tạo thành một giáo đoàn gương mẫu để truyền bá giáo pháp, để tiến tu đạo nghiệp? Nếu chúng tăng không có kỷ luật, không có giới pháp để răn dè, thì chúng Tăng ấy sẽ trở thành một chúng Tăng ô hợp. Khi đã ô hợp thì cá nhân đã không được tu học, mà đoàn thể ấy cũng không ích lợi gì. Huống nữa, một đoàn thể cầu giải thoát mà lại có thể ô hợp được sao? Chắc chắn là không. Vì vậy mười hai năm sau khi thành đạo, với một số đồ chúng xuất gia và tại gia đã đông, đức Phật đã tùy căn cơ chúng sanh mà lần lượt chế ra những giới luật.

Sau khi Ngài nhập diệt, những giới luật ấy đã được tôn giả Ưu-ba-ly kiết tập thành ngũ giới, bát giới, Bồ-tát tại gia và mười giới, hai trăm năm mươi giới cho hàng xuất gia. Những giới luật đó trải qua thời gian và không gian đến nay vẫn còn tồn tại và chúng ta có thể nghe thấy một phần nào những lời Phật đã dạy lúc bấy giờ. Những giới pháp đó, hàng tại gia cũng như xuất gia, ai tuân giữ được thì đều xứng đáng là con Phật. Sự thành tâm thiện chí của đệ tử Phật đối với giáo pháp của Ngài chính là sự cúng dường cao quý nhất bởi vì, khi một người xuất gia có tác phong tề chỉnh, gương mẫu thì có thể thay thế Phật ở cõi thế gian này và giáo pháp của Phật nhờ đó mà tồn tại mãi mãi.

Giới luật tạo cho con người trở thành đức hạnh giải thoát, gương mẫu trong cuộc sống hàng ngày. Trong thời đức Phật, lúc Ngài hướng tâm tìm hiểu thế gian, hình ảnh một vị Sa-môn uy nghi tề chỉnh dáng điệu thanh thoát đã đáng thức mầm mống giác ngộ nơi Ngài, gây cho Ngài một ấn tượng mạnh mẽ về sự lựa chon con đường giải thoát sau này.

Giờ đây nhờ giới luật mà hàng xuất gia giữ được đạo phong và làm gương mẫu cho hàng Phật tử tại gia noi theo. Giới có công năng giải thoát như vậy cho nên đức Phật đã dạy cho chúng ta phải trân trọng tôn kính giới luật như chính Ngài còn ở đời không khác.

Trong Luật Thiện Kiến, Ngài đã dạy Tôn giả A-nan năm điều để làm cho giáo pháp của Ngài được tồn tại lâu bền:

• Thứ nhứt: Hàng đệ tử biết tuân giữ Tỳ-ni giới luật.

• Thứ hai: Tịnh Tăng thành chúng. Trong thời đức Phật, Giáo hội đầu tiên gồm có năm người xuất gia mà giữ giới thanh tịnh, chính nó là một yếu tố quan trọng để giáo pháp tồn tại lâu bền.

• Thứ ba: Truyền thọ bất diệt. Nếu ở trung quốc, chúng ta có mười người lập giới đàn truyền

thọ đại giới xuất gia, và ở biên quốc năm người, sự truyền thọ dưới hình thức mười người hay năm người như thế, từ chỗ này đến chỗ khác, quốc độ này đến quốc độ khác cũng là yếu tố khiến cho Phật pháp trụ thế lâu dài.

• Thứ tư: Hạnh nghiệp thanh tịnh. Khi đã lãnh thọ giới pháp thì giới pháp chính là mối ưu tư, là mục tiêu tu hành. Nếu chúng Tăng phạm giới mà liền biết sám hối, tập chúng hai mươi người theo luật định để xuất những tội tăng tàn của Tỳ-kheo phạm giới khiến cho những vị này trở lại thanh tịnh như bao nhiêu Tỳ-kheo khác, thì đó là yếu tố làm giáo pháp tồn tại lâu bền.

• Thứ năm: Chánh pháp trụ trì vĩnh cửu.

Tóm lại, nếu có năm người cho đến nhiều hơn mà nhất tâm giữ luật, biết sự phạm giới, sám hối những tội đã phạm, thì đó là những yếu tố quan trọng làm cho Phật pháp tồn tại trong năm ngàn năm. Thời gian năm ngàn năm mà từ trước đến nay chúng ta thường nghe nhắc đến trong các buổi lễ, chính là căn cứ vào các yếu tố căn bản: giữ giới, tu giới, xuất giới khi phạm tội, thanh tịnh tập chúng. Giữ được những yếu tố ấy một cách viên mãn tức là bảo vệ Phật pháp vững bền trên thế gian này vậy.

9. Cái Thấy Chân Chính

CÁI THẤY CHÂN CHÍNH

Một hôm Phật ở Tịnh xá Kỳ Hoàn nơi thành La Duyệt Kỳ. Trong lúc gần ngọ, Ngài cùng năm trăm vị Tỳ-kheo, một ngàn vị Bồ-tát và Ưu bà tắc, bưng đồ cúng dường đi ra ngoài thành La Duyệt Kỳ, bỗng gặp cây đại thọ tên là Cau Hương, cành lá xum xuê, cây to gốc lớn, hoa trái tươi tốt đỏ hồng, chứa chất một mùi vị thơm ngọt dưới gốc cây bằng phẳng. Phật muốn dừng lại đây lót lá mà ngồi. Hàng đệ tử tùy tùng vâng theo ý Phật, sửa chỗ cho Phật ngồi, rồi ai nấy cũng đều ngồi quanh Ngài.

Trong hàng đệ tử, có một vị Tỳ-kheo tên là Kiến Chánh, người mới nhập đạo tu hành, nhân trong tâm có chỗ nghi hoặc : “Phật thường nói có đời sau nhưng từ loài vật đến loài người, khi chết rồi chưa từng ai trở lại báo tin cho biết việc ấy như thế nào cả?” Ông liền đem điều ấy bạch Phật : Phật nhân đấy bảo cho các đệ tử rõ, bằng những điều chứng minh, thí dụ như sau:

- Gốc đại thọ này, vốn từ một hột giống và

nhờ các trợ duyên: đất, nước, gió, lửa mà nó được to lớn, tàng cây có thể che một số người như thế này. Tuy nguyên thời kỳ hột giống thì không thấy có nhánh, lá, hoa, trái gì cả, nhưng gặp đủ nhân duyên tứ đại, nó nứt nhánh, sanh hoa, kết trái dần dần thành một cây to, tàng che một khoảnh đất rộng. Ban đầu nó chỉ gọi là hột, hột sinh mầm, mầm sinh nhánh, nhánh sinh lá, lá sinh hoa, hoa sinh trái, trải qua nhiều giai đoạn, thay đổi tiến chuyển mới thành cây đại thọ, đối với hột giống không phải một mà chẳng phải khác, có danh nhưng chẳng phải thường danh. Nó đã trở thành cây đại thọ. Có thể nhóm tất cả hoa, trái, nhánh, lá, cành, gốc kia lại làm hột giống khi xưa được không?

- Không thể được – Lời các đệ tử đáp – Chúng đã biến chuyển thì không thể trở lại được nữa. Một ngày một mục nát, hột giống trở thành mầm, nhán v.v... Cứ vậy sanh càng đủ, tuy không bị tiêu mất, nhưng cũng không thể trở lại hột giống như xưa.

- Sanh tử cũng thế, thần thức là pháp duyên khởi, pháp đáy là si (vô minh), do vô minh sanh tham ái. Vô minh in như hạt giống. Hột giống tuy nhỏ mà trưởng thành cây đại thọ, vô minh tuy ẩn vi mà gây thành nhiều hiện tượng nhân

duyên sai khác. Các hiện tượng nhân duyên đều do thức tâm xuất hiện. Từ vô minh sanh ra hành, hành sanh thức, thức sanh danh sắc, danh sắc sanh lục nhập, lục nhập sanh xúc, xúc sanh thọ, thọ sanh ái, ái sanh thủ, thủ sanh hữu, hữu sanh sanh, sanh sanh lão tử, hợp lại là Mười hai nhân duyên, làm bản thể cho thân này. Đã có thân thì có ngày già chết. Khi ấy thần thức tùy theo hạnh nghiệp tắt dần, mà sanh thành một xác thân khác, cũng có cha mẹ, cũng thọ hình thể, cũng sanh lục tình, cũng khởi tập nhiễm cũng chịu khổ vui, cũng theo phong tục, nhưng không thứ nào trở lui như cũ thì chẳng làm sao biết được quá khứ. Người ta chỉ một mặt theo kiến thức mới, bảo là thực có, là thường còn, rồi cố chấp theo những điều trị kiến đó, nên không biết rằng, đời trước và đời sau do thần thức chuyển đi theo hạnh nghiệp mà phải hiện ra vậy.

Thần thức đã chuyển đi, lại nhờ cha mẹ làm trợ duyên sanh ra hình thể mới, bị khuôn khổ theo lục tình, tập nhiễm, khổ vui, phong tục, không thể trở lại đời cũ, cũng không thể trở lại thân hình cũ tập quán cũ, kiến thức cũ, như cây đại thọ không thể trở lui hột giống của ngày trước.

Sau khi nghe Phật dạy, Tỳ-kheo Kiến Chánh đứng dậy, quỳ thẳng bạch Phật: “Nguy ý của đệ

tử vẫn chưa trừ giải. Giờ đây chính là lúc đệ tử tỏ bày chỗ ngu si, ngưỡng mong đức Thế Tôn thương xót chỉ dạy cho đệ tử. Đệ tử từ khi nhỏ đến giờ gặp người chết không phải là ít hoặc cha mẹ, anh em, vợ chồng, nội ngoại, hoặc bằng hữu đang thương yêu nhau, hoặc kẻ oán thù đang ghen ghét nhau mà sau khi chết, thần thức họ vẫn không trở lại gặp mặt trả lời cho biết ai sướng ai khổ thế nào cả. Tại sao vậy? Thần thức bị điều gì làm cách ngại mà không trở lại hiện báo cho người sống biết? Mong đức Thế Tôn giải bày phân biệt để cho chúng đệ tử đoạn trừ nghi kiến, sớm thấy lẽ thật”.

-Nầy Tỳ-kheo! Thần thức kia không hình trạng khi chuyển đi tùy theo hạnh nghiệp mà phát hiện. Nếu người ở đời làm phước, thần thức phước đức chuyển sang đời khác, cũng còn không thể trở lại hiện báo cho biết được, huống chi là kẻ hung ác. Vì sao? Vì như nhà kỹ sư nấu đá cho chảy để tìm thiếc, khi đã thành thiếc rồi lại đúc làm các khí cụ, những khí cụ đó có thể khiến nó trở lại đá được không?

-Thưa không.

-Thần thức di chuyển, ở tại thân trung ấm, ví như đã lọc thành thiếc : từ trung ấm thay đổi, thọ sanh thân khác, như thiếc đã đúc thành

khí cụ. Hình thể đã thay đổi tiêu ma, không trở lại thân cũ được.

Những ai tu hành năm điều thiện (năm giới) họ sẽ được bẩm thọ thân người, họ sẽ có cha mẹ và bị sáu thứ ràng buộc:

1. Ở tại trung ấm, không thể trở lại kiếp xưa.

2. Bị bó buộc trong bào thai.

3. Khi sơ sanh bị ép bức đau đớn quên hêt dĩ vãng.

4. Rớt xuống đất, các kiến thức trước đều mất, sanh ra kiến thức mới.

5. Sanh ra rồi liền tham trước vật dục, vì tham trước nên kiến thức cũ bị gián đoạn.

6. Lần lần khôn lớn, tập theo kiến thức mới, chứ không nhớ lại kiến thức xưa.

- Các đệ tử : Ví như người khách buôn, đi khắp bốn phương, gặp đủ điều vui khổ. Khi nhớ những điều ở một quận ấp về phương Đông, thì họ không còn nhớ gì về ba phương kia nữa. Trong đường sanh tử cũng vậy. Trong đời này tạo các hạnh nghiệp rồi sanh qua đời khác. Khi đã thọ thân khác, liền sanh kiến thức mới, cho nên kiến thức cũ không phát hiện ra.

Bởi sáu việc ấy chằn trói ngăn ngại, nên không biết lại đời cũ và báo tin cho ai.

- Hoặc như người thợ gốm, nung đất làm đồ, do sức lửa đốt, miếng đất trở thành tấm ngói, ta có thể khiến tấm ngói ấy trở lại cục đất được không?

- Thưa, không thể được.

- Hoặc như một cây đại thọ bị người ta đốn xuống, cưa xẻ, làm thành trăm thứ đồ dùng. Nếu có người muốn nhóm góp những đồ vụn vặt và các tấm gỗ đã bị cưa, làm lại cây đại thọ như trước được không?

- Thưa, không được.

- Hoặc nha người thợ nấu cát thành ra sắc hồng, rồi lại thành sắc trắng mà hóa ra nước. Ta có thể khiến sắc hồng ấy trở lại cát được không?

- Sanh tử cũng như thế, người chưa có đạo ý chưa có đạo nhãn, khi thân chết thần thức biến hóa theo hạnh nghiệp, thọ sanh thân khác, trong những đời khác, họ bị bưng bít trong bào thau, trong kiến thức, trong tập tánh mới rồi, thì họ không thể nào biết lại đời trước được.

Hoặc như nước đựng trong hình tròn, thời nước thành tròn, đổ sanh đồ vuông thời nước lại thành vuông. Tùy theo đồ đựng, mà nước phải thay hình đổi dạng, tùy theo tướng trạng lớn nhỏ, tròn vuông. Sanh tử cũng như thế. Thức tâm vốn không không có hình thể nhứt định, chỉ tùy theo hành vi thiện ác mà lãnh thọ báo thân. Có trắng, đen, dài, ngắn, khổ, vui, lành, dữ, đều là sự biến đổi hiện hành theo hạnh nghiệp cả. Như tâm thức của chúng ta khi ở đời đã gây điều phi pháp, nên bị đọa làm súc sanh, mất tự do trong khổ sở, làm sao biết lại đời trước mà báo tin cho ai hay.

Hoặc như con sùng, sinh ở trong đất, không kêu, không có cánh, nhưng đúng thời tiết nó hóa thành con ve, ở trên cây kêu suốt ngày không ngớt. Ta có thể bảo con ve ấy trở lại với thân hình con sùng đặng báo tin cho các con khác ở trong đất biết được không?

- Thưa không được. Con sùng đã biến đổi, rời âm để sống trong dương khí, thân hình thay đổi dần cho đến ngày chết đi, hoặc bị chim chóc bắt ăn thịt, chứ không thể trở lại thân sùng được.

- Sanh tử cũng vậy. Thân này chết rồi, thần thức di chuyển, thọ sanh thân mới, bị ngũ ấm ngăn che, nào kiến thức, nào tập tánh, đều đổi mới trong một hoàn cảnh khác, cho đến ngày tiêu

mòn già chết, chứ không thể trở lại thân hình cũ với kiến thức cũ, báo tin cho ta biết.

Hoặc như miếng thịt sống, để lâu ngày hôi hám hóa sanh trùng giòi. Muốn nó trở lại thành miếng thịt tươi được không?

- Thưa, không được.

- Sanh tử cũng vậy. Người thế gian, tâm nghĩ ác, miệng nói ác, thân làm ác, khi họ chết, thần thức di chuyển, đọa làm thân địa ngục, súc sanh, ở cảnh giới mới lạ, sự thấy biết khác với ngày trước, lại bọ lưới tội buộc ràng, không biết được ngày xưa, nên cũng không trở lại báo tin cho ta hay được.

- Hoặc như đêm tối không trăng, mọi vật ở trong hắc ám. Giá như có người trong trăm vạn người xem mọi vật trong đêm tối ấy, họ có thể biết được màu sắc xanh, vàng, đỏ, trắng không?

- Dù ức triệu người xem trong đêm tối, cũng chẳng thấy được gì, huống chi là biền biệt năm màu sắc.

- Nếu có người cầm đuốc soi sáng, bảo cho họ xem, họ có thể thấy được không?

- Có thể thấy được.

- Nếu có người ngu không cầm đuốc, đi vào chỗ tối, càng đi càng xa, càng tối, khi ấy họ muốn thấy năm sắc được không?

- Người ngu đã xây lưng với ánh sáng mà đi vào chỗ tối, họ đi xa không bao giờ thấy màu sắc được cả.

- Các đệ tử! Chúng sanh ở trong đường sanh tử tối tăm cũng như thế. Từ loài người cho đến loài vật, hễ đã mang thân hình, ngu si mờ ám, không có đạo hạnh, không hiểu được nguồn gốc thân tâm, chưa có tuệ nhãn mà vội mong biết đến thần thức qua lại thọ sanh trong đường sanh tử, lui về báo tin chẳng khác nào ở trong đêm tối muốn thấy năm sắc. Trái lại, nếu biết học Kinh trì giới, tu hành Ba mươi bảy món trợ đạo Bồ-đề, giữ gìn tâm ý thanh tịnh, là họ như người cầm đuốc sáng thấy rõ năm sắc. Người nương theo giáo pháp đức Phật, có thể biết đường sanh tử và cảnh giới thiện ác mà thần thức đã qua lại. Ngoài ra những người không thấu rõ thân tâm, ngược bỏ kinh giới, theo dòng trần tục, tự ý buông lung, đoạn diệt thật pháp, lòng không tin tưởng thật hành Phật pháp, kẻ ấy như người vác đuốc đi vào chỗ tối, càng đi càng mù mờ không trông thấy gì cả.

- Các đệ tử! Các ông chớ thuận theo tâm

ý ngu si, khiếp phược mà nghi ngờ đạo lý chơn chánh thanh tịnh. Nếu thuận theo tâm ý ngu si, các người khó tránh khỏi cảnh giới tối tăm, đọa đày thống khổ. Ta đã có ý dẫn dụ giải bày rành rẽ, vậy các Ông hãy siêng năng phụng hành, đừng bao giờ quên.

- Các đệ tử! Người đời chỉ dùng mắt thịt mà thấy những việc trong hiện tại, nhưng không thể thấy trước đây mình từ đâu đến, và sau khi già chết, bước sang đời sau, thọ một thân hình khác cũng không biết lại những việc ngày nay. Vì sao?

Vì mỗi lần sống chết, thần thức chuyển dịch theo mười hai nhân duyên, mà trong mười hai nhân duyên, ngu si là chủ yếu mà tối tăm, nên một lần thay đổi khó biết lại việc cũ. Như đem tấm vải trắng nhuộm thành các màu xanh, vàng, đỏ, tím, tấm vải đã bị nhuộm không thể trở lại như cũ được. Sanh tử chuyển dịch cũng như thế. Thức tâm không có tánh thể thường nhựt, nó bị nhuộm theo hạnh nghiệp mà thay đổi mãi. Và tâm lý của chúng sanh thường tưởng niệm mọi pháp, trong một đời người, lòng nghĩ muốn về những điều lành dù báo ứng rất nhiều, hễ các niệm mới sanh thì niệm cũ diệt, mà trong đường sanh tử chỉ ngu si là thường hơn cả. Ai muốn hiểu nguồn

gốc sanh tử qua lại, hãy cố gắng tu luyện thân tâm, thâm nhập thanh tịnh, suy nghĩ nguồn gốc mọi pháp, thì có thể khai ngộ như thức giấc ngủ.

- Các đệ tử! Thần thức bị điều si ám trong việc thiện ác, nên hễ chết rồi lại sanh với những thân hình sai khác. Không hạnh nghiệp thiện ác là không thọ sanh, như lửa gặp củi thì còn, củi cháy hết thì không, ý thức không hành vi thiện ác thì cũng không còn có hình thức gì vậy.

- Hoặc như gương mờ không thể soi thấy gì được. Bức gương thức tâm bị hỗn trược ngăn che, chuyển di sanh tử, đầy dẫy thảm khốc sợ hãi, và bị dắt dẫn theo sự họa phúc tai ương cũng vậy, chẳng soi thấy việc trong đời cũ. Như ao nước đục, dẫu có cá tranh trong đó, vẫn không làm sao trông thấy. Ở trong sah tử hỗn loạn, bị mọi điều ưu tư bưng bít nên hễ một lần chuyển sang kiểu khác, là quên mất đời cũ. Như người nhắm mắt đi trong đêm tối hoàn toàn chẳng trông thấy gì. Người đi trong đêm tối sanh tử trôi theo dòng họa phúc, phải cam chịu mừng vui, khổ não, không thể biết lại việc cũ trong kiếp trước.

- Các đệ tử! Ta lấy huệ nhãn thanh tịnh soi thấy một cách rõ ràng, hết thảy chúng sinh qua lại sinh tử trong vòng ba cõi, khác nào nhìn sợi chỉ trong hột ngọc thủy tinh, lưu ly. Xanh

vàng đều trông thấy rõ. Và như nước trong, có thể nhìn thấu đáy tất nhiên thấy rõ các loài thủy nọc trong ấy. Phật dạy chúng sanh sống chết trong năm đường, như người đứng trên cầu lớn, thấy rõ tất cả hành khách qua lại trên cầu. Hoặc như đứng trên núi cao, nhìn thấy cả bốn bề xa gần. Phật ý cao viễn, Ngài thấy mọi loài sanh tử cũng vậy.

Các Ông nếu tùy theo lời chỉ dạy của Như Lai, thì biết rõ sanh tử trong muôn ngàn kiếp. Thật hành ba mươi bảy pháp trọng yếu là bốn Niệm xứ, bốn Chánh cần, bốn món Thần túc, Năm căn, Năm lực, bảy món Giác ý, tám món Chánh đạo, để trừ bỏ sự nhơ xấu nơi tự tâm, diệt trừ ba độc tham, sân, si, cắt đứt mối nghi ngờ, khai hóa trí thức thanh tịnh, như chư Phật, là có thể biết được việc quá khứ vị lai.

- Các đệ tử! Người đời làm những điều thiện ác, chết rồi đều có sự báo đáp lại cả. Nhưng không ai biết được là vì chưa có ba thứ tịnh nhãn. Bị ngăn hại theo lục căn, nhìn với con mắt thịt, cứ nhìn theo những việc xấu xa ô trượt, đắm đuối trong chỗ ngu si, chuyển hóa theo dòng sanh tử, bị xác thân chướng ngại, nên rời việc cũ xây việc mới, không thể biết có sự báo đáp tùy theo hạnh nghiệp ấy. Chứ ở đời, có sự thọ phước, thọ ương

hoặc tương lân, tương ố lẫn nhau, đó chính là sự thật, chứng nghiêm việc báo tin của hạnh nghiệp quá khứ vậy.

Người đời bị trói buộc trong sự nghi ngờ sanh ra từ chỗ ngu si, không chút hành vi thanh tịnh mà muốn biết việc đời trước cùng những hiệu quả báo ứng, họ khác nào kẻ không tay muốn viết, không bắt mắt muốn trông. Vì cớ đó Phật ra đời, giảng bày kinh đạo, mở mang tâm ý mọi người. Ai là kẻ muốn biết rõ và cái hoán nhãn quả hưởng thọ của mình trong đường sanh tử, hãy tùy theo Phật giáo, thật hành đạo pháp, trau dồi trí tuệ, điều chỉnh tâm ý, luyện tập thiền quán, thì đều có hiệu quả được cả.

- Các đệ tử! Thần thức có danh không hình, tùy hành vi thiện ác và bốn món tứ đại làm thể chất. Lúc mới sanh thân nhỏ, sáu căn chưa đủ, kiến thức hẹp hòi, hiểu biết cạn cợt, đến khi khôn lớn, đủ cả sáu căn, thức tâm huân tập thêm những điều ái dục càng ngày càng nhiều, cho đến ngày suy yếu, bốn đại tiêu mòn, thức tâm không còn minh mẫn, sáu tình giảm ít. Chỉ trong một đời hiện tại mà vô thường thay đổi, sau không giống trước, kiến thức khi trẻ như bị quên, hết với tuổi già, huống chi nhiều đời cách biệt, thai ấm ngăn che, chưa đạo được ý, tà hạnh mê lầm,

mà mong biết sau khi chết trở lui báo tin. Mong biết việc trước như vậy, khác nào kẻ xâu kim trong đêm tối, tìm lửa trong nước mà thôi.

Vậy các đệ tử! Hãy siên năng thực hành kinh giới, thẳm tư nguồn gốc sanh tử : từ đâu lại và sẽ về đâu! Nhân gì mà có sự qua lại? Duyên gì mà phải sanh tử? Suy xét cho kỹ tự tánh các pháp vô ngã, thì mọi việc điều nghi ngờ nhất thời tự giải.

Phật nói kinh này rồi, năm trăm Tỳ-kheo và Ưu bà tắc đều được kiến đạo, và các hàng Bồ-tát đều được bất thối tam muội. Tất cả đứng dậy, nhiễu quanh Phật ba vòng, lễ Phật sát đất, lễ xong, theo Phật trở về tịnh xá.

(Lược dịch Kinh Kiến Chánh)

———

*Đầu đề là do người sưu tập mạn phép đặt