Tổng Quan Bốn Bộ A Hàm

Trong tiền thân này, Đức Phật là Tôn sư A-lan-na, giác ngộ mạng người vô thường, ngắn ngủi, vui ít, khổ nhiều nên đã xuất gia học đạo, giáo hóa cho đệ tử tu tập để được sanh thiên. Tuy nhiên, Đức Phật xác nhận trong tiền thân này Ngài thuyết pháp chưa đến chỗ rốt ráo, chưa rốt ráo bạch tịnh, chưa rốt ráo phạm hạnh, chưa thành tựu rổt ráo phạm hạnh, chưa xa lìa được sự sanh, sự già, bệnh tật, sự chết, khóc lóc, áo não, cũng chưa thoát khỏi mọi khố đau. Đến kiếp này, Đức Phật xác định Ngài “là Bậc Xuất Thế, Như Lai, Vô sở trước, Đẳng chánh giác, Minh Hạnh Túc, Thiện Thệ, Thể Gian Giải, Vô Thượng Sĩ, Điều Ngự Trượng Phu, Thiên Nhân Sư, Phật, Thế Tôn; tự làm lợi cho mình, làm lợi ích cho kẻ khác, làm lợi ích cho mọi người”.

Đức Phật thương xót thế gian, mưu cầu thiện lợi và hữu ích, an ổn, khoái lạc cho Trời và Người. Ngài thuyết pháp đã đến chỗ rốt ráo, rốt ráo bạch tịnh, rốt ráo phạm hạnh, thành tựu phạm hạnh; đã xa lìa sự sanh, sự già. tật bệnh, sự chết, khóc lóc, át) não; đã thoát khỏi mọi khổ đau.

Đức Phật khuyên các Tỳ-kheo: “Này các Tỳ-kheo, như một Tôn sư khởi tâm đại bi đoái tưởng, xót thương, mưu cầu thiện lợi ích, an ổn khoái lạc cho đệ tử; sự việc ấy Ta đã làm xong. Các ngươi

hãy nên làm như vậy: Hãy đến nơi rừng vắng, nơi rừng sâu núi thẳm, hay dưới gốc cây, nơi yên tĩnh an ổn mà tĩnh tọa tư duy, không được phóng dật, luôn luôn tinh tan, đừng để hối hận về sau. Đó là lời khuyến giáo của Ta. Đó là huấn thị của Ta”.

161. Kinh Phạm-ma ²⁷⁷

Cuộc cải đạo làm chấn động dư luận

Bấy giờ ở Di-tát-la có Bà-la-môn tên là Phạm-ma, một người nổi tiếng danh đức, giàu có vô lượng, mọi tầng lớp đều kính trọng. Ông có một người đệ tử rất thông minh tên là Ưu-đa-la. Khi hay tin Đức Thế Tôn đang hành đạo tại Vi-đề-hi, Phạm-ma muốn biết đích thực về sự đồn đại bấy lâu của mọi người về một Đức Phật đầy đủ ba mươi hai tướng tốt, thành tựu quả vị Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác, nên đã sai Ưu-đa-la đến chỗ Phật để tìm hiếu hư thực. Ưu-đa-la vâng lời tôn sư đến chỗ Phật và theo dõi đời sống của Đức Thế Tôn suốt bốn tháng mùa hạ, để ý từng cử chỉ đi, đứng, nằm, ngồi, đắp y, mang bát... Tận mắt chiêm ngưỡng tướng hảo và chứng kiến hết mọi oai nghi tế hạnh của Đức Thể Tôn, Ưu-đa-la trở về thuật lại cho Bà-la-môn Phạm-ma nghe, rồi xin được xuất gia theo Đức Phật tu hành phạm hạnh.

Bà-la-môn Phạm-ma sau đó cũng đến gặp Đức Phật, tận mắt chiêm ngưỡng tướng hảo của Thế Tôn và nghe Ngài thuyết pháp, ông cũng xin được thọ trì tam quy, ngũ giới để trở thành một đệ tử tại gia. Không bao lâu thì ông mệnh chung, chứng đắc quả vị A-na-hàm.

Sự kiện Bà-la-môn Phạm-ma, một người đạo cao đức trọng, danh đồn khắp nước, quy y theo Phật đã làm chấn động dư luận và đã tạo nên hiệu ứng tích cực trong xã hội, khiến mọi tầng lớp nhân dân đều quy hướng về Tam bảo.

———

²⁷⁷ Tương đương Pâli: M. 91. Brahmàyu Sutta

n. Phẩm Căn Bản Phân Biệt

Phẩm này có 10 kinh, giải thích những pháp căn bản, như phân biệt 6 giới, 6 xứ, phân biệt quán pháp...

162. Kinh Phăn Biệt Lục Giới²⁷⁸

Nhận ra Thế Tôn sau khi thay pháp

Tôn giả Phất-ca-la-sa-lợi (Pukkusãti) nghe nói về Đức Phật mà phát nguyện xuất gia, thờ Phật làm thầy, nhưng chưa tùng được diện kiến. Dù vậy, Pukkusãti tu hành rất miên mật, đi đứng tịch tĩnh.

Một hôm, Đức Phật hành đạo ở thành Vuơng-xá, nước Ma-kiệt- đà và đến xin tá túc qua đêm trong lò gạch của người thợ gốm. Người thợ gốm đồng ý cho Thế Tôn ở lại, nhung Ngài phải hỏi ý kiến một tu sĩ đã xin ở lại trước đó. Tại đây, Thế Tôn gặp thầy Pukkusãti, người đã thờ Ngài làm thầy, nhưng không hề biết mặt và chưa từng được nghe thuyết pháp. Với trách nhiệm của một người thầy, Thế Tôn đã thuyết pháp cho Pukkusãti nghe. Đến cuối buổi pháp thoại, Pukkusãti viễn ly trần cấu, thấy pháp, đắc pháp, chứng pháp bạch tịnh, đoạn trừ nghi hoặc, mới nhận biết người đang ngồi trước mặt mình chính là Thế Tôn và pháp mà mình đang nghe là giáo pháp vô thượng, Tôn giả liền phát tâm sám hối vì đã gọi Thế Tôn là “Hiền giả”.

Nội dung bài pháp thoại phân tích về sáu giới tụ, sáu xúc xứ, mười tám ý hành, bốn trụ xứ, gồm hai phần. Phần đầu là định nghĩa tổng quát:

- 6 giới tụ là đất, nước, lửa, gió, hư không và thức.

- 6 xúc xứ là xúc con mắt thấy sắc, xúc tai nghe tiếng, xúc mũi ngửi mùi, xúc lưỡi nếm vị, xúc thân cảm xúc, xúc ý 'biết pháp.

- 18 ý hành là sáu hỷ quán, sáu ưu quán, và sáu xả quán.

———

²⁷⁸Tương đương Pãli: M. 140. DhátuvibhahgaSutta.

- 4 trụ xứ là chân đế trụ xứ, huệ trụ xứ, thí xả trụ xứ và tịch tĩnh trụ xứ.

Phàn tiếp theo là diễn giảng rõ ràng phương pháp quán chiếu, phân biệt rõ ràng các giới, xứ, hành và trụ xứ ở trên để không buông lung trí tuệ, đạt được cứu cánh giải thoát.

163. Kinh Phân Biệt Lục Xứ²⁷⁹

Những đức tính của Như Lai

Bấy giờ, Đức Phật trú tại nước Xá-vệ, trong rừng Thắng Lâm vườn Cấp-cô-độc, dạy cho các Tỳ-kheo phân biệt sáu xứ:

1. Phân biệt các pháp:

- 6 xứ bên trong: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý.

- 6 xúc xứ hay sáu ngoại xứ: sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp.

- 18 ỷ hành: mắt thấy sắc, phát sanh ba cảm thọ hỷ, ưu hoặc xả. Tai nghe tiếng, mũi ngửi mùi, lưỡi nếm vị, thân xúc chạm, ý biết pháp cũng như vậy, thành ra phân biệt sáu hỷ, sáu ưu, sáu xả, tổng thuyết là mười tám ý hành.

- 36 loại đao kiếm hay 36 loại cảm thọ của hữu tình: gồm 18 ý hành đắm trước và 18 ý hành vô dục.

Hành giả cần phải đoạn trừ 18 loại ý hành y trên đắm trước, thành tựu 18 ý hành y trên vô dục.

2. Những đức tính của Như Lai:

- Như Lai thuyết pháp cho đệ tử ấy suốt cả một trăm năm; nhũng pháp mà Như Lai thuyết có văn cú, pháp cú, quán nghĩa, bằng tuệ mà quán nghĩa một cách nhanh chóng,vkhông có hỏi lại Như Lai về pháp nữa, vì pháp được Như Lai giảng thuyết không có giới hạn, không thể cùng tận.

———

²⁷⁹ Tương đương Pãli: M. 137. SaỊãyatana vibhaṇga Sutta.

- Như Lai thuyết pháp cho đệ tử là vì mến yêu, mưu cầu nhiều thiện lợi và hữu ích, an ổn và khoái lạc, phát khởi tâm từ bi; nếu đệ tử làm trái lời Thế Tôn, không thế đắc định, nhưng Thế Tôn không vì thế mà buồn rầu; nếu đệ tử không trái lời Thế Tôn, chắc chắn đắc định, thì Thế Tôn cũng không vì thế mà hoan hỷ.

- Thế Tôn chỉ xả, mà không làm gì cả, thường chánh niệm, chánh trí.

- Như Lai là Bậc Vô thượng điều ngự con người, là điều ngự người thú hướng tất cả phương.

164. Kỉnh Phân Biệt Quán Pháp²⁸⁰

Phàm sở hữu tướng giai thị hư vọng

Bấy giờ Phật trú tại tinh xá Kỳ Viên, nói pháp thoại một cách tóm lược rồi vào tịnh thất. Nội dung bài pháp thoại như sau: ‘Tỳ- kheo, quán như vậy như vậy. Ngươi quán như vậy rồi, Tỳ-kheo, tâm hướng về bên ngoài, bị phân rải, tán loạn, tâm không an trú vào bên trong, không chấp thủ nhưng sợ hãi. Nhưng, này các Tỳ-kheo, hãy quán như thế nào mà sau khi các ngươi đã quán như vậy, tâm không hướng về bên ngoài, không bị phân rải, tán loạn, tâm trú bên trong, không chấp thủ, không sợ hãi. Như vậy các ngươi không còn sanh, lão, bệnh, tử nữa. Đó là tận cùng sự khổ’.

Các Tỳ-kheo không hiểu hết ý nghĩa của bài pháp cô đọng đó nên đã tìm đến Tôn giả Đại Ca-chiên-diên, nhờ Tôn giả phân tích rộng rãi cho.

Tôn giả Đại Ca-chiên-diên khiêm tốn giảng giải:

1. Tâm hướng ra bên ngoài, bị phân rải, tán loạn là bởi do sáu căn đắm nhiễm sáu trần, thức chạy theo pháp tướng, thức đắm trước vị lạc của pháp tướng, thức bị trói buộc bởi vị lạc của pháp tướng, nên bị vị của vị ngọt của pháp tướng cột chặt tâm.

———

²⁸⁰ Tương đương Pãli: M. 138. Uddesa-vibhaṅga Sutta.

2. Tâm không hướng ra ngoài, không bị phân rải, tán loạn là khi thực hành quán pháp, nhận thức pháp, thức không chạy theo pháp tướng, thức không đắm trước lạc của pháp tướng, thức không bị trói buộc bởi lạc của pháp tướng.

3. Tâm không trú vào bên trong: Tỳ-kheo tu tập và chứng Tứ thiền, Tứ vô sắc giới, nhưng thức của vị ấy trú trước vào vị ngọt của quả chứng, y vào đó, trú vào đó, duyên vào đó, gắn chặt vào đó, nên thức của vị ấy không trú vào bên trong.

4. Ngược lại, nếu Tỳ-kheo tu tập và chứng Tứ thiền, Tứ vô sắc giới, nhưng thức của vị ấy không trú vào vị ngọt của quả chứng, không y vào đó, không trú vào đó, không duyên vào đó, không gắn chặt vào đó, thì thức trú vào bên trong.

5. Không chấp thủ nhưng còn sợ hãi: do không ly thức nhiễm, không ly thức dục, không ly thức ái, không ly thức khát.

6. Không chấp thủ, không sợ hãi: nhờ ly sắc nhiễm, ly sắc dục, ly sắc ái, ly sắc khát.

Sau khi nghe Đại Ca-chiên-diên giảng giải rộng rãi về nghĩa của quán pháp, các Tỳ-kheo đến đảnh lễ và trình bày lại với Thế Tôn. Đức Thế Tôn ấn chứng cho những lời dạy của Tôn giả Đại Ca-chiên-diên.

165. Kinh Ôn Tuyền Lâm Thiên²⁸¹

Một đêm hạnh phúc

Phật trú tại thành Vương-xạ^trong rùng Trúc, vườn Ca-lan-đa.

Bấy giờ, Tôn giả Tam-di-đề cũng trú tại thànhsVương-xá, trong tinh xá Ôn Tuyền. Có một vị thiên thần thân hình rất đẹp, sắc tướng uy nghi, nhắm lúc trời sắp rạng đông, đi đến Tôn giả Tam-di-đề, cúi đầu đảnh lễ rồi hỏi thầy có thuộc bài kệ Bạt-địa-la-đế chăng?

———

²⁸¹ Tương đương Pãli: M. 133. Kaccãna-bhaddakaratta Sutta

Tôn giả Tam-di-đề không thuộc bài kệ Bạt-địa-la-đế, nên đã hỏi lại thiên thần có biết ai là người thuộc bài kệ đó không. Thiên thần trả lời chính là Đức Thế Tôn, hiện trú tại tinh xá Trúc Lâm. Tam-di-đề liền đi đến chỗ Thế Tôn và thưa hỏi nội dung bài kệ. Đức Thế Tôn nói cho Tam-di-đề nghe bài kệ rồi vào tịnh thất tĩnh tọa. Các Tỳ-kheo do chưa hiểu hết ý nghĩa của bài kệ nên đã thỉnh cầu Tôn giả Đại Ca-chiên-diên giảng nghĩa.

Bài kệ Bạt-địa-la-đế, tiếng Pãli là Bhaddekaratta, có nghĩa “một đêm hạnh phúc” hay “nhất dạ hiền giả”, là một bài thực tập nhằm đạt được nhận thức thực tại bằng cách dùng chỉ mọi ý nghĩ tìm về quá khứ hoặc mơ tưởng đến tương lai, giúp hành giả có ngay được hạnh phúc trong giờ phút hiện tại:

Cẩn thận, đừng nghĩ quá khứ;

Tương lai cũng chớ mong cầu.

Quá khứ đã qua, đã mất,

Tương lai chưa đến, còn xa.

Hiện tại những gì đang có Thì nên quán sát suy tư.

Niệm niệm mong manh không chắc,

Ngicời khôn biết vậy nên tu.

Neu có làm theo hạnh Thánh,

Ai hay nỗi chết ưu sầu.

Nhất định tránh xa sự chết;

Hiếm nguy, khổ lớn dứt trừ.

Như vậy thực hành tinh tấn,

Ngày đêm không chút biếng lười.

Vì vậy phải thường tụng đọc

Bạt-địa-la-đế kệ này.

166. Kinh Thích Trung Thiền Thất Tôn [282]

Đức Phật trú tại nước Xá-vệ, trong rừng Thắng lâm, vườn cấp- cô-độc.

Bấy giờ Tôn giả Lô-di-cường-kỳ ở giữa những người họ Thích tại thiền thất Vô sự. Có một thiên thần thuộc bài kệ Bạt-địa-la-đế nhưng không hiểu ý nghĩa nên đã hỏi Tôn giả. Lô-di-cường-kỳ không thuộc bài kệ, nên sau ba tháng an cư, đã đến đảnh lễ và thưa hỏi Đức Thế Tôn tại tinh xá Cấp-cô-độc. Đức Phật đã nói cho Lô- di-cường-kỳ nghe bài kệ Bạt-địa-la-đế, đồng thời giải thích ý nghĩa như đã thấy trong kinh Ôn Tuyền Lâm Thiên.

167. Kinh A-nan Thuyết[283]

Đúc Phật trú tại nước Xá-vệ, trong rừng Thắng lâm, vuờn Cấp-cô-độc.

Bấy giờ, Tôn giả A-nan nói bài kệ Bạt-địa-la-đế và ý nghĩa của nó cho các Tỳ-kheo đang tụ họp tại giảng đường vào lúc ban đêm. Đức Phật ấn chứng cho những lời dạy của Tôn giả A-nan.

168. Kinh Ý Hành [284]

Chỉ có nghiệp tái sanh, không có ai sanh!

Đức Phật trú tại nước Xá-vệ, trong rừng Thắng lâm, vườn cấp- cô-độc, nói cho các Tỳ-kheo nghe kinh Ý Hành.

Ý hành có nghĩa là nghiệp của ý, hay nghiệp được tạo bởi ý. Kinh đây nói về sự tái sanh của ý hành, tức là chỉ sự thọ sanh do hành nghiệp của ý, và chỉ là sự tái sanh của các hành, không có tái sanh của chúng sanh, của con người. Sự tái sanh này là của những người tu tập thiền định. Người tu đạt được Tứ thiền sẽ tái sanh về Tứ thiền thiên; người tu đạt được Tứ định sẽ tái sanh về Bốn cõi trời vô sắc, và đều là do ý hành sanh, cụ thể như sau:

———

²⁸² Tương đương Pãli: M. 134. Lomasakaṅgiya bhaddekaratta Sutta.

²⁸³ Tương đương Pãli: M. 132. Ananda bhaddekaratta Sutta.

²⁸⁴ Tương đương Pãli: M. 120. Saṅkhãruppatti Sutta.

- Sơ thiền: mạng chung tái sanh trong cõi Phạm thiên.

- Nhị thiền: mạng chung tái sanh vào cõi trời Hoảng dục, tức Quang âm thiên.

- Tam thiền: mạng chung tái sanh vào cõi Biến tịnh thiên.

- Tứ thiền: mạng chung tái sanh vào cõi Quả thật thiên, tóc Quảng quả thiên.

- Định không vô biên xứ: tái sanh vào cõi Không vô biên xứ thiên.

- Định thức vô biên xứ: tái sanh vào cõi Thức vô biên xứ thiên.

- Định vô sở hữu xứ: tái sanh vào cõi Vô sở hữu xứ thiên.

- Định phi tưởng phi phi tưởng xứ: tái sanh vào cõi Phi tưởng phi phi tưởng xứ thiên.

Nhung, nếu có thể vượt qua tất cả Phi tưởng phi phi tưởng xứ tưởng, nhập tưởng thọ diệt, tự thân tác chúng, thành tựu an trụ, do tuệ kiến đoạn trừ các lậu, chúng đắc tận trí, thì trong các định, định này được nói là tối đệ nhất, tối đại, tối thượng, tối diệu. Bởi chứng đắc định này, y nơi định này, trụ ở định này, không còn thọ lãnh sự khổ của sanh, già, bệnh, chết. Đó là tận cùng sự khổ.

169. Kỉnh Câu-lâu-sẩu Vô Tránh ²⁸⁵

Ỷ nghĩa Trung đạo

Đức Phật trú tại Bà-kì-sấu, ở Kiếm-ma-sắt-đàm, một đô ấp của Câu-lâu, dạy cho các Tỳ-kheo kinh Phản Biệt Vô Tránh:

Đùng nên mong cầu dục lạc, là nghiệp vô'cùng hèn hạ, là hành vi của phàm phu. Cũng đừng mong cầu tự thân khổ hành, rất khổ, không phải Thánh hạnh, không tương ưng với nghĩa.

———

²⁸⁵ Tương đương Pãli: M. 139. Araỵia- Vibhaṅga Sutta.

- Xa lìa hai cực đoan này thì có trung đạo, tác thành con mắt, tác thành trí tự tại, tác thành định, đưa đến trí, đưa đến giác ngộ, đưa đến Niết-bàn.

- Có tán thán và chỉ trích, có sự không tán thán và không chỉ trích, mà chỉ nói pháp.

- Quyết định đúng mức và sau khi đã biết quyết định, thường tùy cầu sự lạc nào đã có bên trong.

- Đừng nói lời ám chỉ, cũng đùng đối mặt khen ngợi.

- Nói vừa phải chứ đùng quá giới hạn.

- Tùy theo phong tục địa phương, đừng nói thị, đừng nói phi.

Sau khi biết rõ các vấn đề trên, vị Tỳ-kheo biết pháp nào dẫn đến tranh cãi, pháp nào không dẫn đến tranh cãi. Đã biết pháp tránh và pháp vô tránh thì nên xả bỏ pháp tránh, tu tập pháp vô tránh. Do đạo vô tránh mà về sau biết được pháp như pháp.

170. Kinh Anh Võ²⁸⁶

Nguyên nhân có sự người giàu, kẻ nghèo...

Đô-đề, cha của Anh Võ Ma-nạp là người thực hành sự bố thí lớn lao, thiết những cuộc trai tự vĩ đại, nhung vì thói tăng thượng mạn mà sau khi chết sanh vào loài chó ngay trong nhà của mình. Đó là con chó trắng mà Anh Võ đang nuôi. Nhờ Đức Thế Tôn mà Anh Võ biết được điều này, và nhân đó, ông hỏi về nhân duyên khiến chúng sanh thọ thân có người cao kẻ thấp, người đẹp kẻ xấu, kẻ sống lâu người chết yểu, kẻ nhiều bệnh người ít bệnh, kẻ thân hình đoan chính người không đoan chính...

Đức Phật cho biết, chúng sanh do nơi hành nghiệp của chính mình, nhân bởi nghiệp mà thọ báo, duyên vào nghiệp, y nơi nghiệp,

———

²⁸⁶Tương đương Pãli: M. 135. CũỊa Kamma-vibhanga Sutta.

tùy theo nơi nghiệp xứ nặng hay nhẹ mà chúng sanh thọ thân có cao thấp, xấu đẹp... bất đồng, cụ thể như sau:

- Chúng sanh nào do bởi tâm sân nhuế, thân hoại mạng chung tất đến chỗ ác, sanh vào địa ngục.

- Chúng sanh nào do bởi thiện tâm, thân hoại mạng chung tất đến chỗ lành, sanh vào trong thiên giới.

- Người nào sát sanh, hung dữ, cực ác, uống máu, ý nghĩ ác hại, không có tâm từ bi đối với tất cả chúng sanh, cho đến các loài côn trùng: nghiệp đọa địa ngục, sau sanh làm người có tuổi thọ ngắn ngủi.

- Người nào xa lìa nghiệp sát, đoạn tuyệt nghiệp sát, bỏ hẳn dao gậy, có tâm tàm, có tâm quý, có tâm từ bi, làm lợi ích cho tất cả cho đến loài côn trùng: nghiệp sanh vào chỗ lành, sanh lên cõi trời, sanh vào loài người thọ mạng lâu dài.

- Người nào nhiễu hại chúng sanh, dùng tay, cây, đá, dao, gậy... nhiễu hại chúng sanh: nghiệp đưa đến chỗ ác, sanh vào địa ngục, đến khi làm người chịu nhiều tật bệnh.

- Người nào không nhiễu hại chúng sanh, không dùng tay, cây, đá, dao, gậy... nhiễu hại chúng sanh: nghiệp đưa đến chỗ lành, sanh vào cõi trời, sanh vào loài người không có bệnh tật.

- Người nào tánh nóng nảy, hay bực dọc, vừa nghe chút ít đã nổi cơn giận dữ, nổi ganh ghét mà sanh lo buồn, nổi thịnh nộ tranh chấp: nghiệp đưa đến chỗ ác, sanh vào địa ngục, mãn địa ngục sanh làm người có hình thể không đoan chính.

- Người nào không nóng nảy, không bực dọc, nghe lời nói êm ái hay thô bỉ cục cằn cũng không nổi cơn giận dữ, không ganh ghét sanh ra buồn rầu, không nổi thịnh nộ tranh chấp: nghiệp đưa đến chỗ lành, sanh vào cõi trời, mãn kiếp trời sanh vào nhân gian, hình thể đoan chính.

- Người nào bên trong ôm lòng tật đố, thấy kẻ khác được cung kính cúng dường liền sanh lòng tật đố, thấy kẻ khác có của thì muốn làm sao của ấy được về mình: nghiệp đưa đến chỗ ác, sanh vào địa ngục, mãn kiếp địa ngục sanh vào trong nhân gian, không có oai đức.

- Người nào không ôm lòng tật đố, thấy kẻ khác được cung kính cúng dường không sanh lòng tật đố, thấy kẻ khác có của không cỏ lòng ham muốn của ấy được về mình: nghiệp đưa đến chỗ lành, sanh vào cõi trời, mãn kiếp trời sanh vào nhân gian có oai đức lớn.

- Người nào kiêu ngạo, ngã mạn, người đáng cung kính thì không cung kính, đáng tôn trọng thì không tôn trọng, đáng quý thì không quý, đáng phụng thờ thì không phụng thờ, đáng cúng dường thì không cúng dường, đáng nhường lối thì không nhường lối, đáng nhường chỗ ngồi thì không nhường chỗ ngồi, đáng chắp tay hướng về lễ bái, thăm hỏi thì không chắp tay hướng về lễ bái, thăm hỏi: nghiệp đưa đến chỗ ác, sanh vào trong địa ngục, mãn kiếp địa ngục sanh vào nhân gian trong dòng dõi ti tiện.

- Người nào không có lòng kiêu ngạo, không đại mạn...: nghiệp đưa đến chỗ lành, sanh vào cõi trời, mãn kiếp trời sanh vào nhân gian trong dòng dõi tôn quý.

- Người nào không thực hành bố thí cho Sa-môn, Bà-la-môn, cho kẻ nghèo cùng đơn độc: nghiệp đưa đến chỗ ác, sanh vào trong địa ngục, mãn kiếp địa ngục sanh vào trong nhân gian nghèo cùng khốn khổ, không có của cải.

- Người nào biết làm thí chủ, biết thực hành bố thí cho Sa-môn, Bà-la-môn và kẻ nghèo cùng, cô độc: nghiệp đưa đến chỗ lành, sanh vào cõi trời, mãn kiếp trời sanh vào nhân gian làm người giàu có, rất nhiều của cải.

- Người nào không học đạo, hoặc học mà không thực hành: nghiệp đưa đến chỗ ác, đọa địa ngục, mãn kiếp địa ngục sanh vào nhân gian trí tuệ kém cỏi.

- Người nào thường hay học đạo, học xong lại thường thực hành: nghiệp đưa đến chỗ lành, sanh vào cõi trời, mãn kiếp tròi sanh vào nhân gian có trí tuệ tốt đẹp.

171. Kinh Phân Biệt Đại Nghiệp [287]

Các trường hợp sai biệt của nghiệp

Khi mà Đức Thế Tôn còn tại thế thì cũng đã có nhiều trường hợp dị học, ngoại đạo tự thêu dệt, hoặc tự đặt điều, hoặc vu khống... về lời dạy của Đức Thế Tôn. Có khi sự thêu dệt, đặt điều ấy nhằm để cật vấn, thừ sức các Tỳ-kheo mới xuất gia học đạo như trong trường hợp của kinh này.

Dị học Potaliputta dám khẳng định rằng ông từng nghe trực tiếp, tiép nhận trực tiếp từ Thế Tôn rằng ‘thân nghiệp, khẩu nghiệp là hư vọng. Chỉ có ý nghiệp là chân thật’. Tỳ-kheo Tam-di-đề bằng nhiều phương tiện khẳng định đó không phải là lời của Thế Tôn, rồi dẫn lời Thế Tôn rằng: Nếu cố ý tạo tác nghiệp, khi tác đã thành, chắc chắn thọ báo ở hiện tại, hoặc đời sau; nếu không cố ý tạo tác nghiệp thì không chắc chắn phải thọ báo.

Nghe nói như vậy, dị học Potaliputta hỏi tiếp: Neu cố ý tạo tác nghiệp, khi tác nghiệp đã thành, phải thọ báo gì?

Tôn giả Tam-di-đề trả lời: Nếu cố ý tạo tác nghiệp, khi tác nghiệp đã thành, tất thọ báo khổ.

Đoạn hội thoại này sau đó, do Tôn giả Đại Châu-na ở gần đó nghe được, đã trình lên Thế Tôn, và Thế Tôn cho biết câu hỏi của Potaliputta thuộc loại câu hỏi không xác định[288], cần trả lời bằng phân biệt đáp, nhưng Tôn giả Tam-di-đề lại trà lời theo nhất hướng

———

[287] Tương đương Pãli: M. 136. Mahã-kamma-vibhanga Sutta.

[288] Câu hỏi không xác định, vấn sự bất định, một trong bốn loại câu hỏi: nhất hướng kí vấn (câu hỏi xác định), phân biệt kí vấn (câu hòi không xác định), phản cật kí vấn (hỏi ngược lại), xả trí kí vấn (câu hỏi vô nghĩa).

đáp[289], đó là sự trả lời không khôn ngoan, thiếu chính xác. Câu trả lời chính xác phải là: ‘Nếu tạo nghiệp khổ, khi tác đã thành, sẽ thọ quả báo khổ; nếu cố ý tạo nghiệp an lạc, khi tác đã thành, sẽ thọ quả báo an lạc; nếu cố ý tạo nghiệp không khổ không lạc, khi tác đã thành sẽ thọ quả báo không khố không lạc’.

Đoạn tiếp theo. Đức Phật phân biệt các trường hợp sai biệt của nghiệp để giải thích tại sao có người làm ác mà được hạnh phúc, kẻ hiền lương lại bị khốn khổ. Tựu trung, có bốn trường hợp sau đây:

1. Tạo nghiệp ác mà sau khi chết được sanh đến chỗ lành, sanh vào cõi trời. Lý do:

- Đời trước tạo nghiệp bất thiện, đời này đã thọ báo xong.

- Do hậu báo chi phối, tức là nhiều đời sau nữa mới chịu quả báo.

- Do trước kia đã tạo nghiệp thiện, quả thiện đã chín muồi.

- Khi chết khởi các tâm và tâm sở thiện, tương ưng với chánh kiến.

2. Tạo nghiệp thiện mà sau khi chết bị sanh về nẻo ác, sanh trong địa ngục. Lý do:

- Trước kia đã tạo nghiệp thiện, nghiệp đã chúi, đã thọ báo xong.

- Do hậu báo chi phối, tức là nhiều đời sau nữa mới chịu quả báo.

- Trước kia tạo nghiệp bất thiện, nghiệp đã chín.

- Khi chết sanh tâm và tâm sở bất thiện, tương ưng với tà kiến.

3. Tạo nghiệp bất thiện, thân hoại mạng chuRg sanh về nẻo ác, đọa trong địa ngục. Lý do:

———

[289] Nhất hướng đáp, Nhát hướng đáp , một trong bốn cách trả lời: nhất hướng (xác định), phàn biệt, phản cật (trả lời bằng cách hòi ngược lại), xả trí (không cẩn trả lời).

- Nghiệp bất thiện tác thành ngay đời sau.

- Nghiệp bất thiện đã tạo trước đây đồng thời chín.

- Khi chết khởi tâm và tâm sở bất thiện, tương ưng với tà kiến.

4. Tạo nghiệp thiện, sanh vào nẻo thiện, sanh trong cõi trời. Lý do:

- Chính nghiệp này đưa tới.

- Nghiệp thiện đã tạo trước đây đồng thời chín.

- Lúc chết sanh các tâm và tâm sở thiện, tương ung với chánh kiến.

Hình ảnh ví dụ: Trái xoài không chín mà giống như chín, chín giống như không chín, không chín giống như không chín, chín giống như chín.

o. Phẩm Tâm

Phẩm này gồm 10 kinh, chủ yếu nói về tâm, về việc kiểm soát tâm trong quá trình hành thiền...

172. Kinh Tâm ²⁹⁰

Cải gì dẫn thế gian đi?

‘Cái gì dẫn thế gian đi? Cái gì bị nhiễm trước? Cái gì sanh khởi mà tự tại?’. Đó là những câu hỏi khéo léo, là câu hỏi của những ai có ý chí hướng thượng, muốn vượt ra khỏi những tư duy thường tình của thế gian, đạt đến Niết-bàn giải thoát. Vậy thì, cái gì dẫn thế gian đi? Cái gì bị nhiễm trước? Cái gì khởi mà tự tại?

Chính tâm dẫn thế gian đi, chính tâm làm nhiễm trước và cũng chính tâm khởi tự tại. Một người đa văn, là đệ tử của bậc Thánh, thì không để tâm dẫn đi, không để tâm nhiễm trước, không để tâm tự tại, người ấy không vâng theo sự tự tại của tâm, mà tâm tùy theo tự tại của người ấy.

———

²⁹⁰ Tương đương Pâli: A. IV. 186. Ummagga.

Bản kinh còn cho biết thế nào một Tỳ-kheo đa văn. Khi nghe Như Lai nói bốn câu kệ mà biết nghĩa, biết pháp, thực hành pháp tùy pháp, thuận theo phạm hạnh, thì đó là Tỳ-kheo đa văn.

Tỳ-kheo nghe rằng ‘Đây là Khổ’, tức thì với trí tuệ mà chân chính thấy khổ như thật, nghe Khổ tập, Khổ diệt, Khổ diệt đạo, tức thì với trí tuệ chân chính thấy Khổ diệt đạo như thật, đó là Tỳ-kheo đa văn có trí tuệ minh đạt.

Tỳ-kheo không có tâm niệm gây tự hại, không có tâm niệm gây hại người, cũng không có tâm niệm hại cả hai. Tỳ-kheo chỉ có tâm niệm làm lợi cho tự thân, và lợi ích cho người, lợi ích cho mọi người, thương xót thế gian, mong muổn cho trời, người được lợi ích và phước lành, được an ổn khoái lạc, như vậy là Tỳ-kheo thông minh có thiệt tuệ, quảng tuệ.

173. Kinh Phù-di²⁹¹

Thể tính của sự nguyện cầu

Sa-môn, Bà-la-môn, hay bất cứ ai tà kiến, tà kiến kiên định, dù có ước nguyện hay không có ước nguyện, tu hành phạm hạnh một cách tà vạy thì chẳng bao giờ đạt được kết quả, vì tìm cầu quà vị một cách tà vạy, không đúng đường lối. Cũng như một người vắt sữa noi sừng bò, hay làm bơ bằng nước lã, ép dầu bằng cát, lấy lửa bằng củi ướt làm mồi thì không bao giờ đạt được như ý.

Nhưng những ai, Sa-môn hay Bà-la-môn có chánh kiến, chánh kiến kiên định, dù có ước nguyện hay không có ước nguyện, tu hành phạm hạnh một cách chân chính thì chắc chắc sẽ chứng quả vị, vì tìm cầu quả vị một cách chân chính và đúng đường lối. Cũng như một người nuôi bò đúng cách, cho ăn đầy đủ, vắt sữa nơi vú bò, làm bơ bằng sữa, ép dầu bàng hạt mè, lấy lửa bằng củi khô làm mồi thì chắc chắn sẽ đạt được như ý nguyện.

———

²⁹¹Tương đương Pãli: M. 126. Bhūmija Sutta.

174. Kinh Thọ pháp 1[292]

Nay vui đời sau vui

Thế gian có bốn loại thọ pháp, đó là:

1. Thọ pháp hiện tại an lạc mà tương lai thọ quả báo khổ: Người tham đắm, vui say trong dục lạc, nhất là tham ái.

2. Thọ pháp hiện tại khổ mà tương lai thọ quả báo lạc: Người có bản tánh nặng đắm dục lạc, hay nổi sân, si mê, thường bị tâm dục, tâm giận dữ, tâm si mê làm cho khổ, cho sầu, nên quyết ữọn suốt cuộc đời tu hành phạm hạnh, cho đến khóc lóc rơi lệ, quyết không bỏ cuộc.

3. Thọ pháp hiện tại khô mà tương lai thọ báo khổ hơn: khố hạnh ép xác, giới cấm thủ kiến.

4. Thọ pháp hiện tại lạc, tương lai quả báo lạc: Người có bản tánh không nặng đắm dục, không nặng đắm sân, không nặng đắm si. Vị ấy không bị tâm dục, tâm sân, tâm si làm cho khổ, un, lo. VỊ ấy do lạc, do hỷ, trọn đời tu hành phạm hạnh thanh tịnh cho đến đạt được tâm hoan hỷ.

175. Kinh Thọ Pháp 2²⁹³

Nội dung tượng tự kinh 174, nhung chi tiết hon, đặc biệt nhấn mạnh hai trường hợp: biết pháp thọ nay vui đời sau khổ, nay khổ đời sau khổ mà không đoạn trừ, và biết pháp thọ nay khổ đời sau vui, nay vui đời sau vui mà không tu tập là ngu si; biết pháp thọ nay vui đời sau khổ, nay khổ đời sau khổ nên đoạn trừ, và biết pháp thọ nay khổ đời sau vui, nay vui đời sau vui nên tu tập đó là pháp tuệ.

176. Kinh Hành Thiền [294]

Kinh nghiệm hành thiền

———

²⁹² Tương đương Pāli: M. 45. Dhammasamādāna Sutta.

²⁹³ Tương đương Pāli: M. 46. Dhammasamādāna Sutta.

[294] Không thấy Pāli tương đương.

Trong thế gian có bốn loại hành thiền:

- Hành thiền xí thạnh, tức là ngày mỗi tiến bộ mà không biết, tưởng là đang suy thoái.

“Người hành thiền kia ly dục, ly pháp ác bất thiện, có tầm, có tứ, hỷ và lạc phát sanh do ly dục, chứng Sơ thiền, thành tựu an trụ. Tâm người đó tu tập chánh tư duy, đang từ Sơ thiền hướng đến Nhị thiền, đó là sự tịch tịnh thù thắng. Người hành thiền đó lại nghĩ rằng, ‘Tâm ta lìa bốn tướng mà hướng đến chỗ khác, làm mất Sơ thiền và diệt mất định’. Người hành thiền ấy không biết như thật rằng ‘Tâm ta tu tập chánh tư duy, khoái lạc tịch tịnh, từ Sơ thiền hướng đến Nhị thiền, đó là tịch tịnh thù thắng’. Vị đó do không biết như thật như vậy, nên đối với sự như thật mà thoái chuyển ý, bèn mất định. Hành thiền như vậy là xí thạnh mà nói là thoái chuyển vậy”.

- Hành thiền suy thoái, tức là ngày mỗi thụt lùi mà không biết, tưởng là đang xí thạnh.

“Vị hành thiền ấy ly dục, ly ác bất thiện pháp, có tầm, có tứ, có hỷ lạc do ly dục sanh, chứng đắc Sơ thiền, thành tựu an trụ. Vị ấy tư duy trong những tưởng hạn hẹp khác mà tu tập con đường dẫn đến Nhị thiền, nhung vị ấy lại nghĩ rằng ‘Tâm ta tu tập chánh tư duy, khoái lạc tịch tịnh, từ Sơ thiền hướng đến Nhị thiền, đó là tịch tịnh thù thắng’. Vị hành thiền ấy không biết như thật rằng chỉ nên tư duy bằng tưởng tương ưng với yểm ly mà nhập Sơ thiền, nhưng không nên bằng tư duy về những tưởng hạn hẹp khác mà vào Nhị thiền. Vị ấy do không biết như thật nên không biết rõ tâm mình, vị ấy vì vậy mà mất định. Hành thiền như vậy là suy thoái mà cho là xí thạnh”.

- Hành thiền suy thoái thì biết như thật là suy thoái.

“Vị hành thiền ấy với sở hành, với đối tượng và mục tiêu, vượt qua tất cả Vô sở hữu xứ, nhập Phi tưởng phi phi tưởng xứ, chứng Phi tưởng phì phi tưởng xứ, thành tựu an trụ, nhưng vị ấy không chấp thọ hành ấy, không suy niệm về đối tượng và mục tiêu ấy, mà

chỉ hành trên niệm tưởng tương ưng Vô sở hữu xứ, bèn thối thất trở lại đó. Vị ấy nghĩ rằng ‘Tâm ta lìa khỏi bổn tướng, lại hướng đến chỗ khác, mất Phi tường phi phi tưởng xứ; diệt mất định vậy’. Vị ấy biết như thật rồi, đối với sự như thật không thoái ý, không mất định. Hành thiền như vậy là suy thoái thì biết như thật là suy thoái”.

- Hành thiền xí thạnh thì biết như thật là xí thạnh.

“Vị hành thiền ấy ly dục, ly ác bất thiện pháp, có tầm, có tứ, có hỷ lạc do ly dục sanh, chứng đắc Sơ thiền, thành tựu an trụ. Tâm vị ấy tu tập chánh tư duy, khoái lạc tịch tịnh, rồi từ Sơ thiền hướng đến Nhị thiền, đó là tịch tịnh thù thắng. Vị hành thiền ấy bèn nghĩ như vầy ‘Tâm ta tu tập chánh tư duy, khoái lạc tịch tịnh, rồi từ Sơ thiền hướng đến đệ Nhị thiền, đó là tịch tịnh thù thắng’. Vị ấy biết như thật rồi, bèn biết rõ tâm ấy mà không mất định. Hành thiền như vậy là xí thạnh thì biết như thật là xí thạnh”.

177. Kinh Thuyết[295]

Hướng dẫn các Tỳ-kheo tu tập thiền định, phải luôn chánh niệm tỉnh giác để biết quá trình hành thiền của mình đang ở trạng thái nào, cấp bậc nào, sở đắc sở hành nào cần chấp thọ, sở đắc sở hành nào cần không chấp thọ để thăng tiến và đạt được mục đích cuối cùng là chúng quả lậu tận.

178. Kinh Lạp Sư[296]

Thoát muôn trùng vây

Lạp Sư là anh thợ săn nai chuyên nghiệp. Anh cùng với quyến thuộc của mình đã đặt ra nhiều cạm bẫy để giăng bắt đàn nai. Có bốn đàn nai đối diện với những cạm bẫy của người thợ săn, và duy nhất chỉ có đàn nai thứ tư, bằng trí khôn lanh cùa mình đã thoát khỏi cảnh giới của người thợ săn và quyến thuộc của thợ săn.

———

²⁹⁵Không thấy Pāli tương đương.

²⁹⁶ Tương đương Pāli: M. 25. NivāpaSutta.

Đức Thế Tôn nói ví dụ này để chỉ: Đồ mồi của thợ săn là năm tố chất của dục vọng: sắc, thanh, hương, vị, xúc. Thợ săn và quyến thuộc của thợ săn là Ma vương và quyến thuộc của Ma vương. Đàn nai chính là Sa-môn, Bà-la-môn.

Cách thức đàn nai thứ tư thoát khỏi cảnh giới của người thợ săn là tìm một nơi trú ẩn an toàn, nơi mà thợ săn và quyến thuộc của anh ta không đến được, rồi ở đó, đàn nai đốỉ diện với những cạm bẫy, ăn mồi của thợ săn mà không đến gần, không kiêu loạn phóng dật.

Cũng vậy, cách duy nhất để người xuất gia thoát khỏi Ma vương và quyến thuộc của Ma vurơng là tìm nơi trú ẩn an toàn, nơi mà Ma vương và quyến thuộc của Ma vương không tìm đến được. Nơi đó chính là ly dục, ly ác bất thiện, chứng đắc Tứ thiền, tâm từ, bi, hỷ, xả rộng lớn bao la, cho đến vượt qua tất cả các sắc tưởng, thành tựu và an trụ Phi tưởng phi phi tưởng xứ, rồi ở đó nhập tưởng thọ diệt.

179. Kinh Ngũ Chi Vật Chủ²⁹⁷

Con đường Giới - Định - Tuệ

Ngũ Chi Vật Chủ, Pancakañga Thapati, là một cư sĩ làm nghề thợ mộc, sống ở thành Xá-vệ.

Bấy giờ Dị học Sa-môn Văn-kì-tử chủ trương rằng người nào thành tựu bốn sự sau đây thì đó là bậc đệ nhất thiện, là bậc Vô thượng sĩ, chứng đắc đệ nhất nghĩa, là Sa-môn chất trực:

- Thân không tạo nghiệp ác

- Miệng không nói ác

- Không sống bằng tà mạng

- Không suy niệm niệm ác.

Cư sĩ Ngũ Chi Vật Chủ đem chủ trương này hỏi Đức Thế Tôn và Ngài cho biết:

———

²⁹⁷ Tương đương Pāli: M. 78. Samanamaṇḍlkā Surta.

- Người nào thành tựu bốn sự trên thì người ấy thành tựu thiện, đệ nhất thiện, nhưng không phải là bậc Vô thượng sĩ, không thể chứng đắc đệ nhất nghĩa, cũng không phải là Sa-môn chất trực, vì đứa trẻ sơ sanh cũng thành tựu được.

- Thân, miệng, ý bất thiện phát sanh từ tâm tham, sân, si, do đó, để diệt trừ không còn tàn dư, bị bại hoại không tàn dư, đệ tử của Thế Tôn phải quán Tứ niệm xứ.

- Thân, miệng, ý thiện phát sanh từ tâm không tham, không sân, không si. Muốn vậy, đệ tử của bậc Thánh phải hành trì giới thiện. Nhưng rồi giới thiện cũng phải diệt trừ, tức hành trì giới mà không dính trước nơi giới, ở đây, chúng ta thấy tư tưởng Đại thừa đã hình thành!

- Niệm, là suy niệm, tư duy, là một loại tâm sở. Tư duy về dục, về sân, về si là tư duy bất thiện. Tư duy bất thiện này lại có nguồn gốc từ dục tưởng, sân tưởng, hại tưởng. Muốn diệt trừ niệm bất thiện này cần phải chứng đắc Sơ thiền, tu Tứ niệm xứ.

- Suy niệm thiện là suy niệm vô dục, vô sân, vô si. Suy niệm này phát sanh từ tưởng vô dục, tưởng vô sân, tưởng vô si. Nhưng suy niệm thiện này cũng cần phải diệt trừ và nó được diệt trừ ở Tứ thiền, phải tu Tứ niệm xứ.

- Tựu trung, do tuệ quán sát mà biết như thật về giới bất thiện, biết nhu thật giới bất thiện phát sanh từ đâu, giới bất thiện đã bị diệt trừ không còn dư tàn; và cũng do tuệ quán sát mà biết như thật suy niệm thiện, biết như thật niệm thiệt phát sanh từ đâu và biết như thật niệm thiện đã bị diệt trừ không còn dư tàn. Tuệ Hầy có mặt nhờ tu tập Bát Chánh đạo.

Bản kinh giới thiệu con đường giải thoát độc nhất: Giới - ĐịnhTuệ. ở đây, và bất cứ lúc nào Thế Tôn cũng giới thiệu con đường này, bằng hình thức này hay hình thức khác.

180. Kinh Cù-đàm-di²⁹⁸

Bảy cách bố thí cho chư Tăng

Cù-đàm-di cúng dường Thế Tôn tấm y may bằng kim tuyến, Thế Tôn không nhận mà bảo bà hãy cúng dường đại chúng. A-nan trách khéo Thế Tôn bằng cách nhắc nhở rằng Cù-đàm-di có công nuôi dưỡng Thể Tôn khi thân mẫu của Ngài qua đời. Thế Tôn đồng ý rằng Cù-đàm-di đã đem lại cho Ngài nhiều lợi ích, nhưng chính Ngài cũng đã đem lại cho Cù-đàm-di nhiều lợi ích hơn nữa, đó là nhờ Ngài mà Cù-đàm-di quy y Tam bảo, nghe pháp Tứ đế, thành tựu tín, giới, đa văn, bố thí, trí tuệ... Đức Phật dạy: ‘Này A-nan, nếu có người nhờ người ấy mà được quy y Tam bảo, không nghi ngờ Tứ đế, thành tựu tín, giới..., thì người này cúng dường lại người kia suốt đời vẫn chưa thể đền ơn’.

Nhân đây, Thế Tôn giảng về công đức của sự bố thí:

- 7 loại bo thí cho Tăng chúng: 1. Phật tại thế, bố thí Tăng chúng với Phật đứng đầu. Sau khi Phật diệt độ; 2. Bố thí cho chúng Tỳ-kheo; 3. Bố thí cho chúng Tỳ-kheo-ni; 4. Bố thí cho cả hai chúng; 5. Bố thí cho một số Tỳ-kheo trong tinh xá, hoặc bố thí cho một số Tỳ-kheo-ni trong tinh xá; 6. Bố thí cho danh tánh Tỳ-kheo ờ trong chúng; 7. Bố thí cho Tỳ-kheo thành tựu tín, giới, đa văn, huệ thí... ở trong chúng.

- 14 loại bố thí riêng cho từng người: 1. Đức Như Lai; 2. Duyên giác; 3. A-la-hán; 4. A-la-hán hướng; 5. A-na-hàm; 6. A-na- hàm hướng; 7. Tư-đà-hàm; 8. Tư-đà-hàm hướng; 9; Tu-đà-hoàn; 10. Tu-đà-hoàn hướng; 11. Tiên nhân ngoại đạo ly dục; 12. Người tinh tấn; 13. Người không tinh tấn; 14. Súc sanh.

Trong đó, bố thí cho Đức Như Lai, bậc Vô sở trước, Đẳng chánh giác được đại phước, đại quả.

———

²⁹⁸ Tương đương Pāli: M. 142. Dakkhināvibhaṅga Sutta.

- Bốn loại bổ thí và chỉ ba loại được thanh tịnh:

1. Thí chủ thanh tịnh, người thọ nhận không tinh tấn.

2. Người thọ nhận thanh tịnh, thí chù không tinh tấn.

3. Thí chủ không thanh tịnh, người nhận cũng không thanh tịnh.

4. Thí chủ thanh tịnh, người nhận cũng thanh tịnh.

Trong bốn loại trên, loại thứ ba bố thí không đúng pháp, không thanh tịnh, không đưa đến quả báo.

181. Kinh Đa Giới[299]

Nguồn gốc của sợ hãi

Những ai có sợ hãi, tất cả chúng đều có nguồn gốc từ ngu si mà sanh chứ không từ trí tuệ. Những ai vướng tai hoạn, ưu não, tất cả chúng đều từ ngu si mà sanh, chứ không phải từ trí tuệ.

Trong quá khứ, hiện tại, tương lai đều như thế.

Nhưng, đến mức độ nào thì liệt vào loại ngu si?

Đó là không biết giới, không biết xứ, không biết nhân duyên, không biết thị xứ phi xứ[300].

Ngược lại ngu si là trí tuệ, đó là biết giới, biết xứ, biết nhân duyên, biết thị xứ phi xứ.

- Biết giới: Thấy và biết như thật về 62 giới sau:

+ 18 giới: Nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới; sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp giới; nhãn thức, nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức, ý thức giới.

+ 6 giới: Dục giới, sân giới, hại giới, vô dục 'giới, vô sân giới, vô hại giới.

———

[299] Tương đương Pãli: M. 115. Bahudhãtuka Sutta.

[300] Thị xứ phi xứ: trường hợp đúng và trường họp sai.

+ 4 giới: Thọ giới, tưởng giới, hành giới, thức giới.

+ 3 giới: Dục giới, sắc giới, Vô sắc giới.

+ 3 giới: Sắc giới, Vô sắc giới, Diệt giới.

+ 3 giới: Quá khứ giới, vị lai giới, hiện tại giới.

+ 3 giới: Diệu giới, bất diệu giới, trung giới.

+ 3 giới: Thiện giới, bất thiện giới, vô ký giới.

+ 3 giới: Học giói, vô học giới, phi học vô học giới.

+ 2 giới: Hữu lậu giới, vô lậu giới.

+ 2 giới: Hữu vi giới, vô vi giới.

- Biết xứ: Thấy và biết như thật về 12 xứ: nhãn xứ, sắc xứ, nhĩ xứ, thanh xứ, tỷ xứ, hương xứ, thiệt xứ, vị xứ, thân xử, xúc xứ, ý xứ, pháp xứ.

- Biết nhân duyên: Thấy và biết như thật pháp Duyên khởi.

- Biết thị xứ phi xứ: Thấy và biết như thật về những trường họp có xảy ra và hoàn toàn không thể xảy ra. Chẳng hạn, trong một đời có hai Đức - Như Lai là điều hoàn toàn không có. Người thấy đã thấy để lý, tức chứng quả Tu-đà-hoàn mà còn phạm giới, bỏ đạo... là điều hoàn toàn không thể xảy ra.

p. Phẩm Song

Phẩm này gồm 10 kinh, chia làm hai phần. Phần đầu gồm 5 kinh thuộc ngày tụng thứ tư (Phân biệt tụng), từ kinh 182-186. Phần hai còn lại, thuộc ngày tụng thứ năm, gọi là ‘Hậu tụng’.

182. Kinh Mã Ấp 1³⁰¹

Đe không trở thành kẻ hư danh >

Phật trú tại nước Ương-kị.

———

³⁰¹ Tương đương Pãli: M. 39. (Mahã)-Assapura Sutta.

Bấy giờ Phật dạy các Tỳ-kheo học pháp như thật Sa-môn để trở thành một Sa-môn chân chính, không phải là Sa-môn hư danh, đế các Tỳ-kheo không lạc mất ý nghĩa của sự tu học. Pháp ấy là thân hành thanh tịnh, khẩu hành thanh tịnh, ý hành thanh tịnh, mạng hành thanh tịnh, chính đại quang minh, khéo léo giữ gìn, không có tì vết mà vẫn không tự đề cao, không khinh chê người, không vấn đục, được các đồng phạm hạnh có trí khen ngợi.

Muốn cầu học tiến thêm nữa, các Tỳ-kheo phải học thủ hộ các căn, chánh niệm tỉnh giác, độc cư tại nơi xa vắng để hạ thủ công phu, đoạn trù' năm triền cái, chúng đắc Bốn sự thật, thành tựu vô lậu giải thoát. Đó là mục đích tối thượng của đời sống tu học.

Đức Thế Tôn định nghĩa: Sa-môn, Bà-la-môn, Thánh hay Tịnh dục là người đã đình chỉ các pháp ác bất thiện.

183. Kinh Mã Âp II³⁰²

Pháp học của Tỳ-kheo

Cũng tại nước Ương-kị, thêm một lần nữa Đức Phật dạy các Tỳ-kheo phải học và thực hành pháp của Tỳ-kheo, bởi mọi người đều gọi quý thầy là Tỳ-kheo và chính bản thân của quý thầy cũng tự xung mình là Tỳ-kheo.

Tỳ-kheo học và thực hành pháp của Tỳ-kheo để làm Tỳ-kheo chân chính, chứ không phải chi có hư danh, thì nhũng ai cung cấp các thứ phẩm vật cúng dường người ấy sẽ được phước lớn, được quả báo lớn.

Những ai có tham, có nhuế, có sân, có phú tàng, có kết, có bỏn sẻn, có tật đố, có dua nịnh, có lường gạt, có vô tàm, có vô quý, có ác dục, có tà kiến... mà không dứt bỏ thì dù khoác áctăng-già-lê cũng không phải là Sa-môn.

———

³⁰² Tương đương Pãli: M. 40. (CuỊa)-Assapura Sutta.

184. Kinh Ngưu Giác Sa-la Lâm 1³⁰³

Sáng chói cả khu rừng

Phật trú tại Bạt-kì-sấu, trong rừng Ngưu giác sa-ỉa cùng với các Tỳ-kheo Đại đệ tử là những bậc Thượng tôn danh tiếng.

Bấy giờ, vào buổi sáng sớm, các Tôn giả Đại Mục-kiền-liên, Tôn giả Đại Ca-diếp, Tôn giả Đại Ca-chiên-diên, Tôn giả A-na-luật- đà, đi đến chồ Tôn giả Xá-lợi-phất. Sau khi chào hỏi nhau, Tôn giả Xá-lợi-phất hỏi các vị Thượng tôn: Rừng Ngưu giác sa-la này ban đêm có trăng sáng, các cây sa-la đều tỏa hương thơm ngát, ví như hoa trời, Nhung, Tỳ-kheo như thế nào có thể làm rực sáng khu rừng Ngưu giác sa-la?

Mỗi Tỳ-kheo tùy theo chỗ chúng đắc của minh mà trả lời câu hỏi:

- A-nan: Thành tựu đa văn.

- Ly-việt-đa: Tọa thiền.

- A-na-luật đà: Thiên nhãn.

- Ca-chiên-diên: Phân biệt pháp sư.

- Ca-diếp: Vô sự.

- Mục-kiền-liên: Đại như ý túc.

- Xá-lợi-phất: Tùy dụng tâm tự tại.

Vậy, ai là người trả lời đúng? Thế Tôn nói: Tất cả đều đúng! Vì các pháp đó chính là điều Thế Tôn đã dạy, và Ngài kết luận: Vị Tỳ-kheo nào tùy theo chỗ ở, sáng sớm đi khất thực, khéo léo thủ hộ, thúc liễm các căn, giữ tâm niệm. Sau khi khất thực và thọ thực xong, đến chỗ vô sự ngồi kiết-già, ngồi luôn cho đến chứng lậu tận mới giải kiết-già. Vị ấy không giải kiết-già cho đến khi nào chưa chứng được lậu tận. Tỳ-kheo như vậy làm rực sáng khu rừng Ngưu giác sa-la.

———

³⁰³ Tương đương Pāli: M. 32. (Mahā)-Gosiṅga Sutta.

Người thích như ý đạo là Đại Mục-kiền-liên, người thích hạnh Đầu-đà là Đại Ca-diếp, người luận nghị là Ca-chiên-diên, người thành tựu thiên nhãn là A-na-luật-đà, người tu thiền là Ly-việt-đa, người đa văn là A-nan theo sự hiểu biết của mình mà đáp lại lời hỏi của ngài Xá-lê-tử về sở đắc tu hành.

185. Kinh Ngưu Giác Sa-la Lăm 2 [304]

Hòa hợp thanh tịnh

Đức Phật đi đến Na-ma-đề-sấu, ở tại tinh xá Kiền-kì. Vào một buổi chiều, Thế Tôn đi đến khu rừng Ngưu giác sa-la, chỗ có ba người con dòng quý tộc cùng ở chung tu tập là Tôn giả A-na-luật- đà, Tôn giả Nan-đề, Tôn giả Kim-tì-la.

Ba Tôn giả sống với nhau theo nguyên tắc lục hòa, cùng hòa hiệp như nước với sữa, an ổn, không có gì thiếu thốn, được Thế Tôn khen ngợi và rồi Ngài ân cần hỏi thăm quý thầy có chứng đắc pháp Thượng nhân hay không? Khi đó, Tôn giả A-na-luật bằng sở đắc của mình mà thấy được sở đắc của hai vị đồng tu, trình bày lên Đức Thế Tôn, mọi người đã chứng Tứ thiền, thành tựu Tứ vô lượng tâm, vượt qua Phi tưởng phi phi tưởng xứ định, đắc như ý túc, thiên nhãn trí, tha tâm trí, túc mạng trí, sanh tử trí, các lậu đã hết, tâm giải thoát, tuệ giải thoát.

Sau khi nghe xong, Đức Phật thêm một lần nữa ngợi khen các Tôn giả và thuyết pháp cho họ nghe.

186. Kinh cầu Giải[305]

Làm sao để có niềm tin kiên cố vào Tam bảo?

Đức Phật trú tại Câu-lâu-sấu, ở đô ấp Kiếm-ma-sắt-đàm, một đô ấp của Câu-lâu.

———

[304] Tương đương Pāli: M. 31. (Cūla)-Gosiṅga Sutta.

[305] Tương đương Pāli: M. 47. Vīmamsaka Sutta.

Một người, bằng sự hiếu của mình mà không thể hiểu biết như thật về tâm trí của người khác thì làm sao có thể hiểu biết được Như Lai, làm sao có thể tin được Như Lai là bậc Giác ngộ Chính đẳng Chánh giác? Nói cách khác, một người bình thường làm sao để có được niềm tin chắc chắn đối với Phật, đối với Tam bảo?

Có hai cách để tìm hiểu, một là quan sát, hai là lắng nghe. Quan sát và lắng nghe để thấy và biết pháp ô nhiễm, pháp hỗn tạp, pháp bạch tịnh đã bị Như Lai diệt tận, đoạn trừ, nhổ tuyệt gốc rễ, không bao giờ sanh trở lại. Đồng thời hãy hỏi những người đã có niềm tịnh tín với Như Lai rằng, tại sao người ấy có niềm tịnh tín? Người có niềm tịnh tín sẽ trả lời: ‘Tôi do nơi Thế Tôn mà có tịnh tín như vậy. Thế Tôn nói pháp cho tôi nghe, pháp cao siêu càng lúc càng cao siêu, pháp vi diệu càng lúc càng vi diệu, khéo đoạn trừ hắc bạch. Như Lai nói như vậy, tôi nghe như vậy, biết tường tận từng pháp một, đối với các pháp mà chửng đắc cứu cánh, tịnh tín nơi Thế Tôn, biết rằng ‘Thế Tôn là vị Chánh đẳng giác’.

E. Ngày thứ năm tụng 3 phẩm rưỡi

Gồm 35 kinh

p1. Phẩm Song (tiếp theo)

187. Kinh Thuyết Trí³⁰⁶

Làm thế nào để biết được một Tỳ-kheo đã chứng đắc, giác ngộ?

Một thời, Phật trú tại Xá-vệ, trong rừng Thắng lâm, vườn cấp- cô-độc. Bấy giờ Đức Thế Tôn chỉ cho các Tỳ-kheo cách nhận biết một Tỳ-kheo đã chứng đắc bằng cách đặt các câu hỏi như sau:

- Làm thế nào để biết được là không còn chấp thủ năm uẩn?

Câu trả lời đúng pháp sẽ là: Năm uẩn không có lực, là không hư, không đáng ham muốn, không bằng hữu, cũng không thể dựa, là

———

³⁰⁶ Tương đương Pãli: M. 112. Chabbisodhana Sutta.

pháp biến dịch. Tất cả mọi tham dục, ô nhiễm, đắm trước, trói buộc đối với năm uẩn đều bị tận trừ, ly dục, diệt, tịch tĩnh, do đó mà biết là không còn chấp thủ, dứt sạch các lậu, tâm giải thoát.

- Làm thế nào để biết được không còn chấp thủ, đã dút sạch các lậu, tâm giải thoát đối với bốn loại thức ăn? Vì tất cả chúng sanh đều nhờ đó mà tồn tại và trưởng dưỡng?

Câu trả lời đúng pháp sẽ là: Đối với bốn loại thức ăn tâm không coi trọng, không coi rẻ, không đam mê, không ràng buộc, không nhiễm, không đấm, được giải thoát, giải thoát một cách rốt ráo, tâm không còn điên đảo.

- Làm thế nào để biết được không còn chấp thủ đối với bốn loại ngôn thuyết?

Câu trả lời đúng pháp: Đối với bốn loại ngôn thuyết không coi trọng, không coi rẻ, không đam mê, không ràng buộc, không nhiễm, không đắm, được giải thoát, giải thoát một cách rốt ráo, tâm không còn điên đảo.

- Làm thế nào để biết không còn chấp thủ đối với sáu nội xứ?

Câu trả lời đúng pháp: Ái lạc đối với sáu nội xứ và pháp được biết bởi sáu nội xứ đã dút sạch, do dứt sạch, ly dục, diệt, tịch tĩnh mà biết đã sạch các lậu, không còn chấp thủ, được tâm giải thoát.

- Làm thế nào để biết không còn chấp thủ đối với sáu giới?

Câu trả lời đúng pháp: Sáu giới không phải là ngã, không phải là ngã sở, chẳng phải là tự ngã, nhưng do ba kiến thủ là dục thủ, kiến thủ, ngã ngữ thủ nương vào đó mà sanh. Chúng bị diệt sạch.

- Làm thể nào để thấy biết bên trong thân cùng với thức và tất cả các tướng bên ngoài, ngã, ngã tác và kết sử mạn thảy đều được đoạn tri[307], nhổ tuỵệt cội gốc của chúng, không còn tái sanh nữa?

———

[307] Theo bản Pãli: ở trong các thân câu hữu với thức này và trong tất cả các tướng bẻn ngoài, mà hoàn toàn đoạn tuyệt ngã kiến, ngã sở kiến và mạn tùy miên.

Câu trả lời đúng như pháp: Xuất gia, từ bỏ gia đình sống không gia đình, thành tựu Thánh giới, diệt năm triền cái, chứng đắc Tứ thiền, thấy Bốn sự thật.

188. Kinh A-di-na [308]

Chủng đúng pháp và chúng phi pháp

Đức Phật trú tại nước Xá-vệ, trong Đông viên, giảng đường Lộc tử mẫu.

Bấy giờ Thế Tôn phân biệt hai chúng: chúng đúng pháp và chúng phi pháp, nhung chỉ nói vắn tắt, các Tỳ-kheo tìm đến Tôn giả A-nan để mong được giải thích. Tôn giả A-nan nói:

- Chúng phi pháp: Tà kiến, tà trí là phi pháp. Nhũng điều được nói ra từ tà kiến, tà trí dù cho có vô lượng cũng là pháp ác bất thiện, đó gọi là phi nghĩa.

- Chúng đúng pháp: Chánh kiến, chánh trí là pháp. Những điều được nói ra từ chánh kiến, chánh trí nên sanh ra vô lượng pháp thiện, đó gọi là nghĩa.

189. Kinh Thánh đạo ³⁰⁹

Đường lên thượng trí

Phật trú tại nước Câu-lâu-sấu, ở Kiếm Ma-sắt-đàm, đô ấp Câu-lâu.

Bát Thánh đạo là con đường khiến chủng sanh được thanh tịnh, xả bỏ ưu sầu, than khóc, dứt hết buồn khổ áo não, chứng được như pháp.

Bát Thánh đạo cận tập, trợ bạn và tư cụ lẫn nhau, trong đó chánh kiến đứng đầu.

Bậc hữu học thành tựu tám chi: Từ chánh kiến đến chánh định.

———

³⁰⁸ Tương đương Pāli: A. X. 116. Aīna và A. X. 115, và một đoạn trong M. 76.

³⁰⁹Tương đương Pāli: M.117. Mahā - Cttārīsaka Sutta.

Bậc lậu tận A-la-hán thành tựu mười chi: Từ vô học chánh kiến đến vô học chánh định và vô học chánh giải thoát, vô học chánh trí.

Nhờ mười chi này, nếu nhân tà kiến sanh vô lượng ác pháp bất thiện, vị ấy cần phải đoạn trừ nó; nếu nhân chánh kiến sanh ra vô lượng thiện pháp, vị ấy tu tập được sung mãn; nếu nhân tà trí sanh vô lượng pháp ác bất thiện, vị ấy đoạn trừ nó; nếu nhân chánh trí sanh vô lượng pháp thiện, vị ấy tu tập để được sung mãn.

Đó là 20 phẩm thiện và 20 phẩm bất thiện. Tất cả cỏ 40 đại pháp phẩm được chuyển vận nơi Phạm luân mà không một ai có thể chế ngự để bài xích, dù là Sa-môn, Bà-la-môn, chư Thiên, Ma, Phạm, và các loại thế gian khác.

Nhũng ai chê bai chánh kiến, khen ngợi tà kiến, cho đến chê bai chánh trí, khen ngợi tà trí là gồm mười trường họp đáng bị chỉ ừích.

Tất cả những ngoại đạo khác khi nghe 40 đại phẩm này đều lo lắng, sợ hãi.

190. Kinh Tiểu Không³¹⁰

Tư tưởng tánh Không

Bản kinh in đậm dấu ấn Đại thừa, nhất là tư tưởng tánh Không của Bát-nhã và Trung quán luận... Từ kinh này có thể thấy sự liên hệ giữa hai truyền thống, Nguyên thủy và Phát triển, để xô ngã đi cái tri kiến sai lầm chê bai Tiểu thừa, hay Đại thừa không phải Phật nói.

Phật trú tại nuớc Xá-vệ, tại Đông viên, Lộc tử mẫu giảng đường.

Bấy giờ, Tôn giả A-nan nhớ lại Phật từng nói: ‘Ta phần nhiều hành nơi Không tánh’, phần nhiều an trụ nơi tánh Không, sống trong trạng thái Không tánh, nên vào lúc xế chiều đi đến chỗ Thế Tôn và hỏi lại về ý nghĩa này.

———

³¹⁰Tương đương Pāli: M. 121. CūỊa-Suññatā Sutta. Tiểu không là kinh ngắn vể Tánh không.

Thế Tôn xác nhận, không những Ngài, bậc Như Lai, Vô sở trước, Đẳng chánh giác an trụ trong tánh Không, không điên đảo, lậu tận, vô vi, tâm giải thoát này, mà trong quá khứ, trong vị lai các Đức Như Lai, Vô sở trước, Đẳng chánh giác, tất cả đều hành trong tánh Không.

“Này A-nan, như giảng đường Lộc tử mẫu này ừống không, không có voi, ngựa, bò, dê, tài vật, lúa thóc, nô tỳ; nhưng có cái không trống không. Đó là chỉ có chúng Tỳ-kheo. Cho nên, này A-nan, nếu trong đó không có gì cả thì chính do đó mà Ta thấy là trống không. Neu tong này còn có cái khác thì Ta thấy là chân thật có. Này A-nan, đó là hành trong sự chân thật, không tánh, sự không điên đảo”.

Rồi Đức Phật hướng dẫn cách tu tập an trụ trong tánh Không ấy.

191. Kinh Đại Không³¹¹

Ưng vô sở trụ

Phật trú giữa nhũng người họ Thích, ở trong thành Ca-duy-la- vệ, tại vườn Ni-câu-loại.

Cũng như kinh Tiểu Không, kinh này tiếp tục hướng dẫn cách an trú trong tánh Không. Kinh có những đại ý sau:

- Một Tỳ-kheo ưa thích ồn ào, thích tụ tập chỗ đông người mà có được sự an lạc của bậc Thánh là điều không thể xảy ra.

- Tỳ-kheo ưa thích yên tĩnh, sống độc cư nơi xa vắng, vị ấy có được sự an lạc của bậc Thánh, điều này tất có thể xảy ra.

- Tỳ-kheo ưa nói chuyện ồn ào, thích tụ tập đông người thì sẽ không bao giờ chứng đắc bất di động tâm giải thoát.

- Tỳ-kheo nào ưa thích yên tĩnh, sống độc cư viễn ly thì chắc chắn chứng đắc được bất di động tâm giải thoát.

———

³¹¹ Tương đương Pāli: M. 122. Mahā-Suññatā Sutta

- Tỳ-kheo muốn hằng an trụ trong Không tánh thì hãy giữ vững nội tâm an trụ, tĩnh chỉ, khiến cho chuyên nhất và định, rồi hãy suy niệm về ngoại không, nội không, nội ngoại không, tâm không di động.

-Tâm an trụ trong trụ xứ Không tánh rồi, vị Tỳ-kheo muốn kinh hành, tọa thiền... trong tâm sẽ không sanh tham lam, ưu sầu, ác bất thiện pháp.

- Cũng trong trụ xứ Không tánh, Tỳ-kheo dễ dàng đoạn trừ những suy niệm bất thiện, từ bỏ luận bàn không liên hệ đến mục đích của Thánh đạo, đoạn trừ năm tính chất cùa dục, không chấp thủ năm uẩn, cho đến thành tựu giác ngộ.

Bản kinh còn cho biết mối phiền lụy cho Tôn sư và mối phiền lụy cho đệ tử:

- Tôn sư sống viễn ly mà các đệ tử tại gia và xuất gia vây quanh, khiến tâm tự cao khởi lên, đắm trước dục lạc, đó là mối phiền lụy cho Tôn sư.

- Đệ tử của vị Tôn sư cũng sống viễn ly mà bị các đệ tử tại gia và xuất gia vây quanh, khiến tâm tự cao khởi lên và bị phiền lụy bởi các pháp ác bất thiện, đó là mối phiền lụy cho đệ tử.

Đức Phật vì hai ý nghĩa sau mà sổng nơi rừng vắng, trong rừng sâu: Một là sống an lạc ngay trong hiện tại cho chính mình. Hai là từ mẫn đối với những người đời sau.

Đức Phật dạy: Một vị Tôn sư không chỉ nuông chiều đệ tử, như người thợ gốm phải nhẹ tay đối với đồ gốm chưa nung, mà đôi khi phải nghiêm khắc, khắc khổ.

q. Phẩm Đại

Gồm 10 kinh, đề cập nhiều đến giới luật.

192. Kinh Ca-lâu-ô-đà-di³¹²

Lv do không ăn quá ngọ

———

³¹²Tương đương Pãli: M. 66. Laṭukikopama Sutta.

Phật trú trong nước Ương-già, cùng với đại chúng Tỳ-kheo, đến A-hòa-na, ở tại tinh xá Kiền-nhã.

Khi Đức Thế Tôn chế giới ‘Không ăn quá ngọ’, Tôn giả ô-đà- di, cũng như nhiều Tỳ-kheo khác cảm thấy không kham, không nhẫn, không vui, và cho đó là ‘việc nhỏ nhặt, đủ thiếu gì mà phải từ bỏ’. Nhưng vì lòng kính trọng Như Lai, cho nên ô-đà-di chấm dứt việc ăn sau giữa trưa.

Một thời gian sau, Ô-đà-di chứng nghiệm được Thánh quả, thấy được sự nguy hiểm của việc không thục hành Học giới và thấy được lợi ích của việc giữ gìn Học giới. Lòng tràn ngập pháp lạc, Ô-đà-dỉ không ngăn được cảm xúc đã nói lên lời tán thán: ‘Đức Thế Tôn làm lợi ích rất nhiều cho chúng ta. Đức Thiện Thệ mang lại sự an ổn rất nhiều cho chúng ta. Đức Thế Tôn trừ cho chúng ta các pháp khổ, làm tăng thêm pháp lợi ích an lạc cho chúng. Đức Thế Tôn trừ cho chúng ta vô lượng pháp ác, pháp bất thiện, làm tăng thêm vô lượng pháp thiện và vi diệu cho chúng ta’.

Rồi ô-đà-di nêu lên những lý do khiến các Tỳ-kheo không từ bỏ được thói quen ăn tối:

- Các gia chủ thường có thời gian chuẩn bị thức ăn ngon vào buổi tối và buổi sáng, vì buổi trưa phần nhiều bận việc, mà Tỳ-kheo thì đi khất thực bữa trưa nên ít có đồ ăn ngon.

- Khi chưa xuất gia, các Tỳ-kheo đã quen với đời sống ở gia đình ăn ngày nhiều bữa.

Nhưng đi khất thực phi thời lại gặp nhiều nguy hiểm:

- Đi vào đường hiểm, hầm hố, cọp, beo... và cả những con đường có dâm nữ.

- Làm người ta sợ.

Đức Thế Tôn cho biết, có những Tỳ-kheo không những không vừa ý, không nhẫn thọ đối với Thế Tôn, khi Ngài chế định Học giới,

mà còn không vừa ý, không nhẫn thọ đối với các Tỳ-kheo khéo giữ gìn Học giới. Nguyên do là vì bị trói buộc rất cứng, rất chặt vào các thói quen hưởng thụ dục lạc.

Đức Phật dạy thêm:

- Những ai suy niệm tương ưng với dục, bị ái lạc ràng buộc, dù là ái lạc Niết-bàn, ham thích nó, không đoạn, không trụ, không nhả bỏ... thì không được giải thoát, vì kết sử bất thiện.

- Những ai nơi gốc rễ của khổ mà an trụ không sanh tử, ở nơi vô thượng ái tận mà tâm khéo giải thoát... thì người đó được giải thoát, vì kết sử đã chấm dứt.

- Ngũ dục là gai nhọn, là mụt nhọt... không nên tập hành, không nên phát triển.

- Lạc vô dục, lạc viễn ly, lạc tịch tĩnh, ỉạc Chánh giác, không thuộc vật dục, không thuộc sanh tử, nên tu, nên tập hành, nên phát triển.

- Tỳ-kheo nên tu tập ly dục, ly bất thiện pháp, chứng đắc Sơ thiền cho đến đoạn tận lậu hoặc, thấy Bốn sự thật, thành tựu Phạm hạnh.

- Muốn thành tựu những pháp trên cần phải bắt đầu từ sự thực hành các Học giới, hãy từ bỏ những điều mà Đức Phật khuyên từ bỏ, như không ăn quá ngọ.

193. Kinh Mâu-lê-phá-quần-na ³¹³

Liên hệ Tỳ-kheo-ni

Phật trú tại nước Xá-vệ, trong rừng Thắng lâm, vườn cấp- cô-độc.

———

³¹³Tương đương Pāli: M. 21. KakacūpamaSutta.

Bấy giờ, Tỳ-kheo Mâu-lê-phá-quần-na thường tụ tập với các Tỳ-kheo-ni, nếu có ai nói điều không tốt về Tỳ-kheo-ni thì ông sân hận, cãi vã; các Tỳ-kheo-ni cũng vậy, nếu có ai nói điều không tốt về Tỳ-kheo Mâu-lê-phá-quần-na thì quý cô cũng sân hận, đến cãi vã. Phật do nhân duyên này mà gọi Tỳ-kheo Mâu-lê-phá-quần-na đến và dạy:

- Người chí tín, lìa bỏ gia đình, sống không gia đình mà học đạo thì nếu có dục, có niệm nào y cứ trên thế tục, hãy đoạn trừ.

- Tỳ-kheo hãy học pháp nhất tọa thực, tức ăn ngày một bữa, như sẽ nói ở kinh dưới đây.

- Những Tỳ-kheo nói lời thiện ngữ, cung thuận chỉ vì những nhu dụng sanh sống thì Đức Phật không công nhận đó là lời ái ngữ.

- Những Tỳ-kheo nào vì viễn ly, y trên viễn ly, sống nơi viễn ly mà thiện ngữ, cung thuận thì Đức Phật mới công nhận đó là lời ái ngũ’.

- Các Tỳ-kheo phải khéo thủ hộ trước năm con đường của ngôn ngữ: nói đúng thời hay không đúng thời, nói chân thật hay không chân thật, nói dịu dàng hay cứng nhắc, nói từ hòa hay sân nhuế, nói có nghĩa hay không có nghĩa. Đối với năm con đường của ngôn ngừ này, các Tỳ-kheo phải tu tập Tứ vô lượng tâm, học hạnh như đất, học hạnh như nước, học hạnh như hư không... để tâm không biến đổi, tâm từ mẫn, tâm như đất, như nước, như hư không, không kết, không oán, không nhuế, không tranh...

- Tỳ-kheo tu tập, cho dù bị người khác đánh đập, đâm chém, cưa cắt thân... cũng đừng nên khởi tâm biến đổi, miệng đùng phát ra lời thô ác, mà hãy hướng đến những hại mình khởi tâm từ mẫn...

194. Kinh Bạt-đà-hòa-lợỉ[314]

Ngày ăn một bừa

———

³¹⁴Tương ưng Pãli: M. 65. Bhoddãli Sutta.

Đức Phật an cư tại nước Xá-vệ, rừng Thắng lâm, vườn cấp- cô-độc.

Bấy giờ Thế Tôn thiết lập giới nhất tọa thực, tức ăn ngày một bữa ngọ và chỉ ngồi ăn một lần, nếu có duyên sự gì phải đứng dậy nửa chừng thì không ngồi ăn trở lại. Chúng Tỳ-kheo thảy đều vâng giữ học giới và các pháp vi diệu trong cảnh giới của Thế Tôn, chỉ trừ Tỳ-kheo Bạt-đà-hòa-lợi tuyên bố là không thể kham nổi, rời chỗ đứng dậy và bỏ đi.

Sau ba tháng an cư, Tỳ-kheo Bạt-đà-hòa-lợi nhận thấy lỗi lầm, đến truớc Thế Tôn phát lồ sám hối. Đức Phật nhận sự sám hối của Bạt-đà-hòa-lợi và dạy thêm rằng:

- Nếu Tỳ-kheo nào không học giới cụ túc, chê bai học giới của Thế Tôn... thì vị ấy sống trong rừng vắng, độc cư, thiền tọa... cũng không thể chứng đắc được pháp tăng thượng tâm.

- Nhưng nếu Tỳ-kheo nào học đầy đủ giới cụ túc, sống trong rừng vắng, độc cư, thiền tọa... thì sẽ chửng đắc pháp tăng thượng tâm, cho đến lậu tận, chứng quả giải thoát, thăng tiến Niết-bàn.Nhân đây, Tỳ-kheo Bạt-đà-hòa-lợi hỏi Đức Thế Tôn vì sao ngày xưa ít có thiết lập học giới nhưng được nhiều Tỳ-kheo vâng lĩnh phụng trì? Ngày nay thiết lập nhiều học giới nhưng ít có Tỳ- kheo vâng lãnh phụng trì?

Đức Thế Tôn đáp rằng:

- Khi Tăng chúng chưa hưng thịnh, pháp hỷ hảo chưa phát sanh, khi ấy không cần thiết lập nhiều học giới, nhưng Tỳ-kheo vâng lĩnh phụng trì.

- Khi Tăng chúng hưng thịnh, có thịnh lợi, có danh dự, có bậc kỳ túc được kính trọng, có học vấn cao thì pháp hữu lậu phát sanh trong Tăng chúng.

- Vì để đoạn trừ hữu lậu trong đời sau, Đức Thế Tôn thiết lập

học giới cho các đệ tử, cũng như để huấn luyện một con người thuần, cần phải sừa trị nhiều lần.

195. Kinh A-thẩp-bối[315]

Phân biệt hạnh phúc

Phật trú tại nước Ca-thi.

Bấy giờ, Đức Thế Tôn đã thiết lập học giới một ngày chỉ ăn một lần và một lần là xong, nhưng có hai Tỳ-kheo ờ Ca-la-nại là A-thấp-bối và Phất-na-bà-tu[316] ăn sáng, ăn trưa, ăn chiều, ăn tối. Các Tỳ-kheo khác đến khuyên hai Tỳ-kheo này nên phụng hành học giới mà Đức Phật đã thiết lập thì hai Tỳ-kheo này trả lời: ‘Chúng tôi ăn sáng, ăn trưa, ăn chiều, ăn tối, xong rồi vô vi, vô cầu, không có đau bệnh, thân thể nhẹ nhàng, khí lực dồi dào, an ổn khoái lạc. Vậy, vì lý do gì chúng tôi phải bỏ hiện tại đế phải chờ đợi cái mai sau?’.

Nhân sự kiện này, Đức Thế Tôn cho gọi hai Tỳ-kheo A-thấp-bối và Phất-na-bà-tu đến quở trách rồi dạy:

- Có cảm thọ lạc khiến pháp ác bất thiện tăng trưởng, pháp thiện tổn giảm: Hãy đoạn trừ.

- Có cảm thọ lạc khiến pháp ác bất thiện tổn giảm, pháp thiện tăng trưởng: Hãy tu tập.

- Có cảm thọ khổ khiến ác pháp bất thiện tăng trưởng, pháp thiện tổn giảm: Hãy đoạn trừ.

- Có cảm thọ khổ khiến pháp ác bất thiện tổn giảm, pháp thiện tăng trưởng: Hãy tu tập.

- Nếu thân lạc, tâm lạc mà pháp ác bất thiện tăng trưởng, pháp thiện lại giảm: Không nên tu.

———

[315] Tương đương Pāli: M. 70. Kīṭāgiri Sutta.

³¹⁶Xem Tứ phần luật, quyển 5, hai Tỳ-kheo này vi phạm giới luật bị yết ma tẩn xuất.

- Nếu thân lạc, tâm lạc mà pháp ác bất thiện giảm, pháp thiện tăng trưởng: Hãy nên tu.

- Nếu thân khổ, tâm khổ mà pháp ác bất thiện tăng trưởng, pháp thiện giảm: Không nên tu.

- Nếu thân khổ, tâm khổ mà pháp ác bất thiện giảm, pháp thiện tăng trưởng: Hãy nên tu.

- Đối với những người đạt được bát giải thoát thì không cần học pháp không phóng dật, bởi những vị ấy vốn đã không phóng dật từ trước khi chúng quả.

- Các Tỳ-kheo đều phải tuần tự học tập và thực hành, nhận lãnh giáo huấn, chịu khiến trách, sau đó mới có thể được cứu cánh trí.

- Đệ tử xứng đáng của Thế Tôn thì đối với cảnh giới của Thế Tôn có nhiều điều phải làm và thế nhập trong cảnh giới của Thế Tôn.

196. Kinh Châu-na³¹⁷

Một ngày kia Như Lai khuất bóng...

Một thời Phật trú tại nước Bạt-kì, thôn Xá-di.

Châu-na là em ruột của Tôn giả Sãriputta, đắc quả A-na-hàm trong lúc là Sa-di.

Bấy giờ Sa-di Châu-na an cư ở Ba-hòa. Tại xứ Ba-hòa có một Ni-kiền tên Thân Tử vừa qua đời không bao lâu thì các đệ tử của ông ta chia rẽ, phá hoại, tranh đấu, kiện tụng nhau.

Kết thúc mùa an cư, Sa-di Châu-na đến thôn Xá-di, rừng Thi- nhiếp-hòa đảnh lễ Tôn giả A-nan và kể lại sự kiện xảy ra ở xứ Ba- hòa. Theo như lời Tôn giả A-nan trần thuật thì, sau khi nghe câu chuyện đó, Tôn giả ‘kinh sợ hãi hùng’ vì nghĩ đến một ngày kia Như Lai khuất bóng.

———

³¹⁷ Tương đương Pãli: M. 104. Sãmagãma Sutta

Tôn giả A-nan đề nghị đem nhân duyên này trình bày lên Đức Thế Tôn với hy vọng nhân đó mà nghe được pháp thoại.

Thế Tôn hỏi Tôn giả A-nan do đâu có tranh chấp? Tôn giả đáp: Do sự khác biệt về giới, định, tuệ. Thế Tôn cho rằng nếu do giới, định, tuệ mà có sự tranh chấp thì tránh sự ấy quá nhỏ nhặt. Tránh sự trong chúng Tăng do các vấn đề liên hệ Thánh đạo và sự tu tập Thánh đạo mới là nguy hiểm bởi nó không giúp gì cho ai mà chỉ gây khổ đau cho mọi người.

Rồi Thế Tôn dạy 6 gốc rễ của tránh sự, 7 phương pháp dập trừ tránh sự và 6 pháp ủy lạo.

- 6 gốc rễ của tránh sự: 1. Phẫn hận; 2. Phú não; 3. Tật san; 4. Cuống siểm; 5. Vô tàm vô quý; 6. Ác dục tà kiến.

- 7 pháp đình chỉ tranh sự: 1. Hiện tiền tì-ni; 2. ức niệm tì-ni; 3. Bất si tì-ni; 4. Tự ngôn tì-ni; 5. Đa nhân ngữ; 6. Tội xứ sở; 7. Như thảo phú địa.

- 6 pháp ủy lạo: tức sáu pháp lục hòa: thân hòa, khẩu hòa, ý hòa, lợi hòa, giới hòa, kiến hòa.

Ghi nhớ: Sự tranh chấp không giúp gì cho ai mà chỉ gây khổ đau cho mọi người. Nó không phải là sự thiện lợi và hữu ích, không phải sự an ổn và khoái lạc, cho đến loài trời và người loài người cũng phải chỉ đau khổ và tai hoạn.

197. Kinh ưu-ba-ly ³¹⁸

Yết -ma đúng pháp

Phật trú tại Chiêm-ba, nơi bờ ao Hằng-già.

Tôn giả Ưu-ba-ly hỏi Đức Thể Tôn về các trường hợp giới luật, tác pháp yết-ma.

———

³¹⁸Tương đương Pãli: Vinaya, Mah. IX. 6.(1-8).

Chúng Tăng hòa hợp, tác pháp yết-ma một đường mà thuyết yết-ma một nẻo, như trong trường hợp cần áp dụng luật ức niệm mà lại áp dụng luật căn bản trị, cần do căn bản trị mà lại áp dụng luật ức niệm... thì yết-ma đó không đúng Pháp, không đúng Luật, và chúng Tăng tiến hành yết-ma đó cũng có tội.

Do đó, chúng Tăng phải nên học tùy theo loại yết-ma nào mà thuyết yết-ma đó. cần áp dụng luật diện tiền liền áp dụng luật diện tiền, cần áp dụng luật ức niệm liền áp dụng luật ức niệm...

198. Kinh Điều Ngự Địa³¹⁹

Kẻ phàm phu không thê hiêu được

Phật trú tại thành Vương-xá, ở tại Trúc lâm, trong vườn Ca- lan-đà.

Sa-di A-di-na-hòa-đề, mới xuất gia học đạo chưa bao lâu, cũng ở tại thành Vương-xá, tại một am cốc thiền, trong khu rùng vắng.

Bấy giờ, Vương tử Kì-bà-tiên-na đến thăm Sa-di và hỏi ‘phải chăng thật sự Tỳ-kheo ở trong Pháp Luật này không phóng dật, tu hành tinh cần, sẽ đạt đến nhất tâm?’.

Sa-di A-di-na-hòa-đề y theo nhũng điều đã nghe, đã tụng tập nói cho Vương tử nghe đúng thật nếu một ‘Tỳ-kheo ở trong Pháp Luật của Thế Tôn không phóng dật, tu hành tinh cần, sẽ đạt đến nhất tâm’, nhưng Kì-bà-tiên-na không tin có trường hợp này và đứng dậy bỏ đi.

Sa-di A-di-na-hòa-đề đem sự việc trình lên Thế Tôn và được Ngài dạy:

Một người sống trong dục vọng, bị dục vọng-đốt cháy, bị dục ái nhai nuốt... không thể hiểu, không thể thấy, không thể tin được những điều mà bậc vô dục, bậc đoạn trừ dục, đoạn trừ ái đã chứng

———

³¹⁹ Tương đương Pāli: M. 125. Dơntabhūmi Sutta.

được. Cũng như một người đứng dưới chân núi không thể thấy được những gì bên kia ngọn núi.

- Khi Bậc Như Lai xuất hiện thế gian, dẫn những người chí tín xuất gia ra khỏi thế tục, bắt đầu điều ngự Tỳ-kheo ấy cho đến khi thành tựu giải thoát, cũng như người huấn luyện voi rừng thành voi thiện nghệ.

- Khi Thánh đệ tử vâng theo Như Lai mà có thể kham nhẫn, vị ấy lúc bấy giờ được gọi là điều ngự, thiện điều ngự, đương thượng điều ngự, tối thượng điều ngự, thượng tịch tịnh, tối thượng tịch tịnh, trừ bỏ các tà vạy, sợ hãi, ngu si và siểm nịnh, thanh tịnh lắng đọng các trần lao, không cấu nhiễm, không ô uế, xứng đáng tán thán, đáng thỉnh, đáng kính, đáng trọng, thật sự xúng đáng cúng dường, là ruộng phước cho hết thảy chư thiên và nhân loại.

199. Kinh Si Huệ Địa ³²⁰

Dấu hiệu nhận biết người ngu

Phật trú tại nước Xá-vệ, trong rừng Thắng lâm, vườn Cấp-cô-độc.

Kinh gồm có hai phần:

Phần thứ nhất nói về pháp ngu si: ba dấu hiệu nhận biết người ngu và quả báo của sự ngu si.

1. Dấu hiệu nhận biết người ngu si: Nói điều ác, làm điều ác, suy nghĩ điều ác: sát sanh, trộm cắp, tà dâm cho đến tà kiến.

2. Quả báo của sự ngu si:

- Người đời chê cười.

- Luật pháp trừng trị.

- Bệnh tật đớn đau, chết không nhẹ nhàng.

———

³²⁰Tương đương Pāli: M. 129. BaplāṇḍitaSutta.

- Đọa vào địa ngục. Hết kiếp địa ngục đọa vào súc sanh. Nỗi khổ không sao nói hết! Hết kiếp súc sanh, sanh lên làm người bần cùng, hạ tiện, xấu xí, rồi lại đọa địa ngục.

Phần thứ hai nói pháp trí tuệ: ba dấu hiệu nhận biết người trí và quả báo của trí tuệ.

1. Ba dấu hiệu nhận biết người trí tuệ: Suy nghĩ thiện, nói lời thiện, làm việc thiện: không trộm cắp cho đến không tả kiến.

2. Quả báo của trí tuệ:

- Người đời tán thán.

- Thân tâm cảm thọ lạc vì không lo sợ luật pháp trừng trị.

- Khi bệnh, không sanh tâm hối hận, thân tâm thơ thới, người ấy chết nhẹ nhàng, mạng chung an lành.

- Sanh vào chỗ lành, sanh lên cõi trời.

200. Kinh A-lê-tra ³²¹

Hiểu sai Phật pháp

Phật trú tại nước Xá-vệ, trong rừng Thắng lâm, vườn Cấp-cô-độc.

Tỳ-kheo A-lê-tra khởi lên ác tri kiến, cho rằng ‘hành dục không bị chướng ngại’.

Đức Phật quở trách Tỳ-kheo A-lê-tra và nói bản kinh này với nhiều ví dụ sanh động, sâu sắc.

- Dục như khúc xương khô, như miếng thịt, như bó đuốc, như hầm lửa, như rắn độc, như mộng, như đồ vay mượn, như trái cây. Dục là pháp chướng ngại, cần phải đoạn trừ.

- Ví dụ người bắt rắn:

———

³²¹ Tương đương Pãli: M. 22. Alagaddūpama Sutta.

Người học Phật pháp phải vì mục đích giải thoát mà học để ghi nhớ và hiểu biết chính xác lời Phật dạy, như người bắt rắn thiện nghệ, lấy gậy đè lên đầu rắn mà bắt. Còn những ai học Phật pháp vì mục đích tranh luận, ghi nhớ và hiểu nghĩa một cách điên đảo những lời Phật dạy thì chỉ chuốc lấy cực khổ, luống công, tự gây phiền nhọc, như người bắt rắn không có phương pháp bị rắn quay lại cắn.

- Ví dụ chiếc bè:

Chiếc bè là để qua sông, mặc dù nó đã đưa ta đến bờ yên ổn, nó cho ta nhiều thiện lợi, nhưng không vì thế mà khi qua đến bờ kia ta lại đội nó trên đầu mà đi. Cũng vậy, người học Phật pháp là để đạt được mục đích giải thoát, là để xả bỏ chứ không phải để chấp thủ. Chánh pháp còn phải bỏ, huống là phi pháp.

Tiếp theo, Phật dạy quán sáu xứ, năm uấn là vô ngã, vô ngã sở.

- Sợ hãi phát sanh từ sự chấp ngã, ngã sở bên trong hoặc bên ngoài, đến khi những thứ được cho là ta, của ta ấy biến dịch, vô thường thì sanh ra sợ hãi, lo buồn.

- Vô thủ trước là tuệ quán đưa tới đoạn tận mọi khổ đau, chứng nhập Niết-bàn.

201. Kinh Trà-đế³²²

Không ra ngoài duyên khởi

Phật trú tại nước Xá-vệ, trong rừng Thắng lâm, vườn Cấp-cô-độc.

Bấy giờ, Tỳ-kheo Trà-đế Kê-hòa-đa tử nhận thức sai lạc về giáo lý Duyên khởi, cho rằng ‘Thức này luân chuyển và tái sanh, nhưng không đổi khác’. Các Tỳ-kheo đồng phạm hạnh đã khuyên Tỳ-kheo Trà-đế từ bỏ nhận thức ấy đi, nhưng Trà-đế vẫn cố chấp ác kiến của mình. Sự việc được trình bày lên Đức Thế Tôn, bản kinh này được thuyết:

———

³²² Tương đương Pāli: M. 38. Mahā-Taṇhā Sankhaya Sutta.

- Thức do duyên mà sanh, cũng do duyên mà diệt. Thức tùy theo những gì nó duyên vào để sanh khởi mà gọi tên theo duyên ấy. Chẳng hạn, mắt duyên sắc sanh thức, thức sanh khởi ấy được gọi là nhãn thức. Tai, mũi, lưỡi, thân, ý cũng như vậy.

- Tất cả các pháp hữu vi đều là pháp hủy diệt. Đây là tri kiến thanh tịnh, dẫn đến sự không chấp trước, không tiếc nuối, dẫn đến yểm ly, vô dục và chứng đắc tuệ giải thoát thấy biết như thật.

- Bốn loại thức ăn đoàn thực, xúc thực, tư niệm thực và thức thực lấy ái làm nhân, do ái mà tập khởi. Ái lấy thọ làm nhân, do thọ mà tập khởi. Và như vậy là cả 12 nhân duyên cùng vận hành, toàn vẹn khổ đau phát sanh.

- 12 duyên khởi diệt thì toàn vẹn khối lớn đau khổ cũng diệt.

- Do thấy biết như thật về 12 duyên khởi nên không còn ý nghĩ ‘ta có trong quá khứ hay ta không có trong quá khứ? Ta có trong quá khứ như thế nào? Do nhân gì mà có trong thời quá khứ?’... Đại loại những câu hỏi như vậy đối với tương lai, với hiện tại, với hoài nghi và sợ hãi đều bị tiêu diệt.

- Cũng từ sự thấy biết như thật về 12 duyên khởi mà người ấy không còn phạm tội cực ác, không xả giới bỏ đạo, cũng không tìm cầu sự che chở gia hộ ở nơi nào khác.

- Đoạn cuối, Thế Tôn nói có ba sự kiện hội họp để thác vào thai mẹ: Cha mẹ giao họp, người mẹ trong thời kỳ có thể mang thai và hương ấm đến. Từ đó, sự sống mới hình thành và đầy đủ tương tục bị trói buộc bởi ái.

- Nếu mắt thấy sắc nhưng đối với sắc đẹp không hoan lạc chấp trước, đối với sắc xấu không ghét bỏ, lập niệm tại thân với một tâm vô lượng, biết như thật là tâm giải thoát, tuệ giải thoát, các pháp ác bất thiện đã sanh bị tận diệt vô dư, bị hủy hoại không dư tàn. Tai, mũi, lưỡi, thân và ý cũng vậy. Đó là đoạn tận ái, cũng là đoạn tận 12 duyên khởi, chấm dứt dòng tương tục của khổ đau sanh tử luân hồi.

r. Phẩm Bô-lợi-đa

Gồm 10 kinh, nói về pháp tu Bát quan trai, niệm Phật, những phiền não và phương pháp diệt trừ phiền não, pháp giải thoát, nhập Niết-bàn và còn cho biết hai loại tìm cầu, Thánh cầu và phi Thánh cầu.

202. Kinh Trì Trai³²³

Giữ giới đúng pháp

Phật trú tại nước Xá-vệ, trụ trong Đông viên, Lộc tử mẫu giảng đường.

Bấy giờ, nhân sự việc nữ cư sĩ Tì-xá-khứ trì trai, Đức Thế Tôn dạy về ba loại trai giới.

1. Trai giới của mục đồng: Mục đồng chăn trâu, luôn luôn nghĩ đến việc hôm nay cho trâu ăn chỗ này, ngày mai chồ kia, ngày mốt chỗ nọ. Người thọ trai giới mà luôn nghĩ đến việc phải làm thức ăn, hôm nay ăn món này, ngày mai ăn món kia... Neu trì trai kiếu này thì không thu hoạch được lợi ích lớn, không có quả báo lớn, không có công đức lớn, không được phát triển.

2. Trì trai của Ni-kiền: Ngoại đạo Ni-kiền thiết chế và thọ trì những giới luật cực đoan, như không mặc quần áo; và tuyên bố một đàng làm một nẻo, như ngày hôm trước nói không gì là sở hữu của mình, nhưng ngày hôm sau tự ý thọ dụng những vật ấy, tức là lấy cùa không cho. Trì trai kiểu này thì không thu hoạch được lợi ích lớn, không có quả báo lớn, không có công đức lớn, không được phát triển.

3. Thánh trai tám chi: Tức một ngày một đêní giữ gìn tám giới thanh tịnh (Bát quan trai giới). Trong quá trình trì trai giữ giới, người Phật tử thực hành năm pháp: Niệm Phật, niệm Pháp, niệm Tăng,

———

³²³ Tương đương Pãli: A. VIII. 43. Visãkhã Sutta.

niệm Thí và niệm Thiên. Nhờ niệm tưởng như vậy mà ác tham nếu có liền bị tiêu diệt, nhưng pháp tạp uế, ác bất thiện, nếu có cũng bị tiêu diệt. Đây Thánh trai vi diệu, có đại lợi, đại quả, đại công đức, có an lạc gấp trăm ngàn làn an lạc của nhân vương.

203. Kinh Bô-lợl-đa [324]

Đoạn tuyệt tục sự

Phật trú tại Na-nan-đại, trong khu rừng xoài của Ba-hòa-lị.

Bô-lợi-đa sau khi đem tất cả những tài sản trong nhà cho con cái hết rồi mặc áo cư sĩ (áo trắng) thong dong đi khắp nơi và tuyên bố là người đã lánh tục, đoạn tục, xả các tục sự. Lần hồi ông đi đến chỗ Đức Phật. Đức Phật gọi ông là cư sĩ và chỉ chỗ cho ngồi, nhưng ông tự nhận mình không còn là cư sĩ nữa, tại sao Thế Tôn lại gọi ông là cư sĩ? Nhân đó, Đức Phật dạy việc ông đang làm không phải là lánh tục, đoạn tục, xả các tục sự; đoạn tuyệt tục sự trong Thánh pháp luật phải thực hành tám chi:

1. Xa lìa sát sanh; 2. Đoạn trừ sự lấy của không cho; 3. Đoạn trừ tà dâm; 4. Đoạn trừ nói láo; 5. Đoạn trừ tham trước; 6. Đoạn trừ nhuế hại; 7. Đoạn trừ đố kỵ thù nghịch; 8. Đoạn trừ tăng thượng mạn.

Ngoài ra, còn có pháp quán chiếu dục vọng như bộ xương khô, như miếng thịt, như bó đuốc đang cháy, như hầm lửa, như rắn độc, như nằm mộng, như trái cây, vui ít khổ nhiều, đau khổ càng nhiều hơn. Quán chiếu như vậy rồi thì xả ly dục, ly ác pháp bất thiện, tất cả mọi vật dục thế gian vĩnh viễn đoạn tận không dư tàn. Đó là phương pháp đoạn tuyệt tục sự đạt đến giác ngộ.

204. Kinh La-ma ³²⁵

Cuộc đời Đức Phật

———

³²⁴Tương đương Pãli: M. 54. Potaliya Sutta.

³²⁵ Tương đương Păli: M. 26. Ariyapariyesana Sutto.

Bản kinh có sức manh mãnh liệt tác động đến đời sống của người xuất gia, bởi đây chính là một phần lịch sử của Đức Thế Tôn do chính Ngài thuật lại mà chủ đích của nó là định hướng đi cho những ai tìm cầu con đường giác ngộ giải thoát được mệnh danh là Thánh cầu.

Kinh có mấy đại ý:

1. Người xuất gia có hai việc cần làm, đó là im lặng như Chánh pháp, tức thực hành thiền định, và nói năng như Chánh pháp, tức chỉ nói những gì đưa đến mục đích giải thoát.

2. Có hai sự tìm cầu mà người xuất gia phải luôn luôn giác tỉnh đế nhận biết mình đang đi về hướng nào: Thánh cầu và phi Thánh cầu.

- Thánh cầu: Nhận thức rõ ràng vì bị sanh, già, bệnh, chết, sầu bi, khổ não, tạp uế... mà tìm cầu cái không bệnh, vô thượng an ổn Niết-bàn, cho nên phải nỗ lực đoạn trừ những pháp lệ thuộc sự già, chết... đó là con cái, anh em, nhà cửa, chùa chiền, tài sản...

- Phi Thánh cầu: Bị lệ thuộc vào sanh, già, bệnh, chết... mà tìm lại tìm những pháp lệ thuộc vào sanh, già, bệnh, chết... đó là tiền tài, danh lợi, ngũ dục...

3. Đoạn tự sự, kể lại quá trình xuất gia học đạo của Đức Thế Tôn, từ khi lìa bỏ gia đình, đắp áo cà-sa, tìm thầy học đạo, cho đến chứng Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác, thuyết pháp độ năm anh em Tôn giả Kiều-trần-như.

205. Kinh Ngũ Hạ Phần Kiết³²⁶

Phương pháp đoạn ngũ hạ phần kiết

Phật trú tại nước Xá-vệ, trong rừng Thắng Lâm, vườn Cấp-cô-độc.

Năm hạ phần kiết sử, còn gọi là năm kiết sử tùy miên, năm triền cái. Nói là tùy miên bởi chúng nằm phục theo, tiềm phục theo tâm.

———

³²⁶ Tương đương Pāli: M. 64. (Mahā) Māluṅkya Sutta.

Năm hạ phần kiết sử là: Dục tùy miên, Sân tùy miên, Thân kiến tùy miên, Giới cấm thủ tùy miên, Nghi tùy miên.

Phương pháp đoạn trừ năm hạ phần kiết sử này là phải y trên đạo và đạo tích, tức là y trên pháp Tứ diệu đế.

Đoạn cuối, Đức Phật nói một người muốn đạt đến cứu cánh diệt tận phải có ý chí và nghị lực để đoạn trừ dục vọng, xả ly ác pháp bất thiện...

206. Kinh Tâm Uế³²⁷

Tâm ô nhiễm

Phật trú tại nước Xá-vệ, trong rừng Thắng Lâm, vườn Cấp-cô-độc.

Tỳ-kheo hay Tỳ-kheo-ni chắc chắn tu tập thối thất, nếu:

- Không nhổ sạch năm thứ tạp uế trong tâm: 1. Hoài nghi; 2. Do dự; 3. Không ngộ nhập; 4. Không quyết đoán; 5. Không tịnh tín đối với Thế Tôn, đối với Chánh pháp, đối với học giới, đối với giáo huấn và đối với những vị đồng phạm hạnh được Thế Tôn khen ngợi.

- Không cởi bỏ năm sự trói buộc trong tâm:

1. Đối với thân không ly dục, không ly nhiễm, không ái, không ly khát, tâm không thú hướng, không tịnh tín, không an trụ, không thắng giải trong nỗ lực tinh tấn và không chuyên cần tĩnh tọa.

2. Đối với dục không ly dục, không ly nhiễm, không ái, không ly khát, tâm không thú hướng, không tịnh tín, không an trụ, không thắng giải trong nỗ lực tinh tấn và không chuyên cần tĩnh tọa.

3. Đối với Thánh nghĩa mà tâm không thú hướng, không tịnh tín, không an trụ, không thắng giải trong nỗ lực tinh tấn và không chuyên cần tĩnh tọa.

4. Thường tụ hội chung với đạo hay tục, nói loạn, kiêu sa, không học hỏi.

———

³²⁷ Tương đương Pâli: M. 16. Cetokhila Sutta.

5. Ít sở đắc mà nửa đường dừng lại, không mong cầu thăng tiến.

Ngược lại, Tỳ-kheo hay Tỳ-kheo-ni nào khéo nhổ sạch năm thứ tạp uế trong tâm, và khéo cởi mở năm thứ trói buộc trong tâm thì Tỳ-kheo hay Tỳ-kheo-ni ấy được pháp thanh tịnh.

207. Kinh Tiễn Mao 1[328]

Năm pháp tối thượng

Bấy giờ, Dị học tên Tiễn Mao ở trong rừng Khổng tước cùng với đám đông đệ tử ồn ào nói chuyện phiếm, thấy Thế Tôn đi đến, ông bảo mọi người im lặng đế hy vọng Thế Tôn ghé thăm. Đức Thế Tôn ghé thăm và hỏi nhân duyên gì các ông tụ hội ở đây? Dị học Tiễn Mao cùng đám thuộc hạ ồn ào bàn chuyện phiếm, nhưng khi được Thế Tôn hỏi như thế thì trả lời khác, rằng họ đang bàn luận đến Lục sư ngoại đạo và cả Thế Tôn, nói đến những pháp mà Lục sư ngoại đạo không được đệ tử cung kính và pháp của Thế Tôn được đệ tử kính trọng.

Theo Tiễn Mao, Đức Thế Tôn sở đĩ được các đệ tử cung kính hầu hạ, tôn trọng, cúng dường là vì Thế Tôn có năm pháp: tri túc về y phục, ăn uống đạm bạc, ăn ít, tri túc ngủ nghỉ và ưa thích tĩnh tọa.

Thế Tôn phủ nhận năm pháp đó và nêu năm pháp tối thượng: 1. Giới vô thượng; 2. Vô thượng trí tuệ; 3. Vô thượng tri kiến; 4. Giác ngộ Tứ để; 5. Chứng đắc tam minh.

208. Kinh Tiễn Mao [329]

Những chủ trương sai lam cùa ngoại đạo

Bối cảnh thuyết kinh như kinh 207.

Trong kinh này, Dị học Tiễn Mao tự cho mình là người có sách

———

[328] Tương đương Pāli: M. 77.(Mahā) Sakuludāyi-Sutta.

[329] Tương đương Pāli: M. 79. (CūỊa) Sakulūdāyi Sutta.

lự, có tư duy, trụ trong trạng thái sách lự, trụ trong trạng thái tư duy, có trí tuệ, có biện tài, vì ông đã từng nghị luận và hạ gục Lục sư ngoại đạo, nhũng người tự cho có ‘Nhất thiết tri’. Và vì vậy, ông nghĩ, trong số những Tôn sư, chỉ có Thế Tôn là người đủ tầm vóc để cùng nghị luận cùng ông.

Thế nhưng, sau cuộc pháp đàm, Đức Thế Tôn đã cho Dị học Tiễn Mao thấy rằng ông là người có dị kiến, dị nhẫn, dị lạc, dị dục, dị ý, nên không thể thấu triệt ý nghĩa những điều mà Thế Tôn nói.

Thế Tôn lại tiếp tục chỉ cho Dị học Tiễn Mao thấy được sai lầm của mình khi cho rằng ‘Sắc là tối thượng’ và ‘Cảnh giới nhất hướng lạc’.

Cuối cùng, Dị học Tiễn Mao bị khuất phục và có ý định xin xuất gia, nhưng các đệ tử của ông đã cản bước.

209. Kinh Ti-ma-na-tu [330]

Phật trú tại nước Xá-vệ, tong rùng Thắng Lâm, vườn Cấp-cô-độc.

Tì-ma-na-tu là thầy của Dị học Tiễn Mao, nhân vật trong kinh 208 và 209. Sau khi DỊ học Tiễn Mao bị khuất phục bởi Phật, Tì-ma- na-tu thân hành đến tìm hiểu sự thật.

Vừa mới gặp Phật, Tì-ma-na-tu đã nêu lại lập luận chủ trương của mình, điều mà học trò ông, Tiễn Mao, đã từng nêu lên và tranh luận với Phật, rằng ‘Sắc là tối thượng’.

Sau cuộc tranh luận, Tì-ma-na-tu xa lìa trần cấu, pháp nhãn của các pháp phát sanh. Ông xin xuất gia và trở thành đệ tử của Phật.

210. Kinh Tỳ-kheo-ni Pháp Lạc[331]

Cả hai vợ chồng đều đắc quả A-na-hàm

———

³³⁰ Tương đương Pāli: M. 80. Vekhanassa Sutta.

³³¹ Tương đương Pāli: M. 44. Cūḷa Vedalla Sutta.

Phật trú tại nước Xá-vệ, trong lùng Thắng Lâm, vườn Cấp-cô-độc.

Xem bản Pãli tương đương, kinh ngắn Phương Quảng, Trung bộ số 44, để được rõ ràng hơn về hai nhân vật trong kinh này.

Theo Trưởng lão Tăng kệ và Trưởng lão Ni kệ, cũng như các bản sớ giải, đây là cuộc đàm luận giữa hai người từng là vợ chồng của nhau. Pháp Lạc Tỳ-kheo-ni, Dhammadinnã bhikkhunĩ, vốn là vợ của Visãkha, người mà ứong bản Hán gọi là cư sĩ Tì-xá-khư. Visãkha nghe Phật thuyết pháp thì có ý định xuất gia, nhưng chưa kịp xuất gia thì vợ ông, Tỳ-kheo-ni Pháp Lạc đã xuất gia và chứng quả trước. Hay tin Pháp Lạc đã chúng quả, ông đến hỏi Phật pháp để trắc nghiệm sự chứng nghiệm của bà, vì bản thân ông cũng đã đắc quả A-na-hàm.

Nội dung bản kinh có nhiều định nghĩa căn bản về giáo lý, như Năm uẩn, Bát Chánh đạo, sự khác biệt giữa một người chết và người nhập định...

Đức Phật ấn chứng cho những trả lời của Tỳ-kheo-ni Pháp Lạc là đúng Chánh pháp.

211. Kinh Đại Câu-hy-la³³²

Những giáo lý căn bản

Phật trú tại thành Vương-xá, trong rừng Trúc, vườn Ca-lan-đa.

Bản kinh ghi lại cuộc pháp đàm giữa Tôn giả Xá-lợi-phất và Tôn giả Đại Câu-hy-la. Trong bản kinh xuất hiện nhiều định nghĩa căn bản về giáo lý cần ghi nhớ:

- Bất thiện: Thân hành ác, khẩu hành ác, ý hành ác.

- Bất thiện căn: Tham, sân, si.

- Thiện: Thân, khẩu, ý diệu hành. Thiện căh: Không tham, không sân, không si.

———

³³² Tương đương Pãli: M. 43. (Mahã) Vedalla Sutta.

- Trí tuệ: Thấy rõ Tứ diệu đế.

- Những gì được biết bởi trí tuệ cũng được biết bởi thức. Nhưng Tôn giả Đại Câu-hy-la biết bởi trí tuệ chứ không phải biết bởi thức. Bởi cái biết của trí có công năng đưa đến sự vô dục, yếm ly, còn cái biết của thức thì đắm nhiễm.

- Thấy rõ Tứ diệu đế là chánh kiến. Chánh kiến này có thể học mà cũng có thể tự chửng đắc từ nội tâm tư duy.

- Có năm chi thâu nhiếp chánh kiến để đạt được tâm giải thoát quả, tuệ giải thoát quả, đạt được tâm giải thoát công đức, tuệ giải thoát công đức: chân đế, giới, bác văn, chi, quán.

- Vô minh là cái nhân dẫn đến tái sanh đời sau.

Và còn nhiều vấn đề khác.

s. Phẩm Lệ

Gồm 11 kinh, đề cập đến các vấn đề Tỳ-kheo muốn tổng tri, biệt tri vô minh và đoạn trừ vô minh, thì phải tu tập những pháp căn bản như 37 bồ-đề phần, 10 biến xứ, 10 pháp vô học. Những kinh khác cho biết quan điểm của Đức Phật về vấn đề siêu hình.

212. Kinh Nhất Thiết Trí³³³

Nhất thiết trí không có nghĩa là ngay một lúc mà biết tất cả.

Bản kinh ghi lại cuộc đàm đạo giữa vua Ba-tư-nặc với Đức Thế Tôn.

Vua hỏi, có phải Đức Thế Tôn đã từng nói: “Trong quá khứ không có, trong tương lai không có, và hiện tại cũng không có, không có Sa-môn, Bà-la-môn nào là bậc nhất thiết trí, nhất thiết kiến?”.

———

³³³ Tương đương Pāli: M. 90. Kaṇṇakatthala Surra.

Đức Phật trả lời Ngài không nói như vậy, mà Ngài nói rằng: “Trong quá khứ không có, trong tương lai không có, và hiện tại không có, không có Sa-môn, Bà-la-môn nào trong một lúc mà biết tất cả, trong một lúc mà thấy tất cả’.

Phần tiếp theo là những câu trả lời của Đức Thế Tôn liên quan đến các vấn đề xã hội và tín ngưỡng tôn giáo, ở đây, chúng ta nhận ra rằng, khi Đức Phật thuyết pháp, tùy theo đối tượng mà Ngài thuyết giảng sao cho phù hợp với trình độ, quan niệm tín ngưỡng và chuẩn mực đạo đức, trật tự xã hội... mà không thể nói khác đi được. Chẳng hạn, đối với Chánh pháp luật của Đức Thế Tôn thì không có sự phân biệt giai cấp, nhưng đế trả lời cho vua Ba-tư-nặc, bậc quân vương đang cai trị thiên hạ, giữ gìn trật tự xã hội, Ngài cũng phải thừa nhận có sự phân biệt trong bốn giai cấp. Tuy nhiên, bằng trí tuệ thiện xảo, Đức Phật cho biết bốn giai cấp không phải tồn tại mãi mãi đời này qua đời khác như các tôn giáo bấy giờ chủ trương, mà nó sẽ sai biệt tùy vào hành nghiệp của mỗi người.

Đức Phật cũng thừa nhận có Phạm thiên, nhưng là Phạm thiên thanh tịnh, chứ không phải Phạm thiên là Thượng đế trong quan niệm của các tôn giáo.

Vua Ba-tư-nặc có thể được xem là người đại diện cho tầng lớp thượng tầng xã hội, cả về tri thức lẫn địa vị. Do đó, những nhận xét của vua Ba-tư-nặc về Đức Phật và Tăng đoàn có giá trị chuẩn mực và thước đo trong xã hội Ấn Độ thời bấy giờ.

213. Kinh Pháp Trang Nghiêm ³³⁴

Vua chúa kính phục

Trong một lần đi kinh lý, Ba-tư-nặc đi qua một khu rùng vắng vẻ, thanh tịnh thì nhớ đến Đức Thế Tôn, bởi chính những nơi thanh tịnh, yên tĩnh như thế này Thế Tôn thường tĩnh tọa. Một chi tiết nhỏ

———

³³⁴ Tương đương Pãli: M. 89. Dhamma CetiyaSutta.

này cũng đủ cho thấy niềm tịnh tín của vua Ba-tư-nặc đối với Tam bảo biết bao nhiêu!

Rồi vua Ba-tư-nặc đi đến thăm Thế Tôn. Đức Thế Tôn hỏi: ‘Đại vương thấy nơi Ta có những nghĩa lợi nào mà tự hạ mình đảnh lễ dưới chân và cúng dường cung kính như vậy?’.

Vua Ba-tư-nặc đưa ra một loạt những đánh giá, nhận xét, so sánh, suy diễn dựa trên những chứng nghiệm thực tế để rồi đi đến kết luận: ‘Pháp được Như Lai, Vô sở trước, Đẳng chánh giác giảng dạy thật là toàn thiện, chúng đệ tử của Thế Tôn thật khéo thực hành’. Những lý do khiến vua Ba-tư-nặc kính tin Tam bảo đại ý là:

1. Tăng chúng tu tập thanh tịnh theo pháp lục hòa, không tranh chấp, nói xấu nhau.

2. Tăng chúng tụ nguyện trọn đời tu tập phạm hạnh.

3. Tăng chúng sống hân hoan đoan chính, sắc mặt tươi vui, hình thể tịnh khiết, vô vi vô cầu, ly dục, chúng đắc tăng thượng tâm.

4. Thế Tôn nhiếp phục tất cả những Sa-môn, Bà-la-môn thông minh trí tuệ, bác học.

5. Vua một nước nhung không có tự do và uy quyền như Thế Tôn.

6. Những người được vua ban phát ân huệ nhưng vẫn không kính trọng vua bằng kính trọng Phật.

Những nhận xét, đánh giá của vua Ba-tư-nặc được Thế Tôn thừa nhận là Pháp trang nghiêm, bởi nó phản ánh đúng sự thật thực tế của Tam bảo.

214. Kinh Ti-ha-đề³³⁵

Quan điểm thiện ác của Phật giáo

Trong một lần đi Phật sự tại Đông viên Lộc mẫu giảng đường,

———

³³⁵Tương đương Pāli: M. 88. Bāhitika Sutta.

khi trở về tinh xá Kỳ Viên, Tôn giả A-nan gặp vua Ba-tu-nặc. Bản kinh ghi lại cuộc hội kiến và đàm đạo này.

Đại ý vua Ba-tư-nặc nêu lên những câu hỏi liên quan về thiện, ác. Thiện, ác là vấn đề căn bản đạo đức ở đời. Trong bối cảnh xã hội Ấn Độ bấy giờ có nhiều quan niệm khác nhau về vấn đề này, do đó, Ba-tư-nặc muốn tìm hiểu quan niệm của Phật giáo.

Câu hỏi:

1. Đức Thế Tôn có làm những việc bị các Sa-môn, Bà-la-môn, những người thông minh trí tuệ và người thế gian chê cười không?

2. Thế nào là bất thiện?

3. Thế nào là thiện?

Câu trả lời:

1. Đức Thế Tôn không bao giờ làm những việc bị các Sa-môn, Bà-la-môn, những người thông minh trí tuệ và người thế gian chê cười. Vì sao? Vì Như Lai đã ly dục và dục đã diệt tận, ly nhuế và nhuế đã diệt tận, ly si và si đã diệt tận.

2. Bất thiện là những việc làm hại mình, hại người, hại cả hai, diệt trí tuệ, hỗ trợ sự ác, không chứng đắc Niết-bàn.

3. Thiện là những việc làm không hại mình, không hại người, không hại cả hai, có giác, có tuệ, không hỗ trợ bởi sự ác, chứng đắc Niết-bàn.

Sau buổi pháp đàm, vua Ba-tư-nặc tỏ lòng tôn kính muốn cúng dường Tôn giả A-nan, nhưng Tôn giả nói ‘đã có đủ ba y rồi’. Đạo đức giải thoát của Tôn giả càng làm cho vua Ba-tư-nặc tịnh tín hơn nữa đối với Tam bảo.

215. Kinh Đệ Nhất Đắc336

———

336 Tương đương Pãli: A. X. 29. Kosala.

Đức Phật bị chỉ trích chủ trương thuyết hư vô

Đức Thế Tôn dạy, có những cảnh giới mà người đời và các ngoại đạo cho là đệ nhất tối thắng, như:

- Trong một nước, vua là đệ nhất;

- Trong Tiếu thiên thế giới, Đại phạm vương là được coi là đệ nhất;

- Khi thế giới này hủy diệt, chúng sanh sanh lên cõi trời Hoảng dục, bấy giờ cõi trời Hoáng dục được cho là đệ nhất;

- Trong bốn sự tưởng, chúng sanh trong Vô sở hữu xứ được coi là đệ nhất;

- Trong tám thắng xứ, thắng ý nơi lạc thắng xứ được coi là đệ nhất;

- Trong mười biến xứ, biến xứ thức được coi là đệ nhất.

Nhưng rồi tất cả nhũng cái được coi là đệ nhất trên đều lệ thuộc vào biến dịch, lệ thuộc sự thay đổi. Đa văn Thánh đệ tử quán tưởng như vậy ắt sanh ra nhàm tởm sự ấy. Nhàm tởm rồi, đối với cái đệ nhất còn không muốn, huống nữa là cái hạ tiện?

Đoạn cuối, Đức Phật phân tích những thuyết thanh tịnh của ngoại đạo để đi đến kết luận, chỉ có Bát Chánh đạo là con đường đưa đến đoạn khổ một cách nhanh chóng, ngay trong đời hiện tại vĩnh viễn đoạn trừ tất cả khổ mà chứng đắc Niết-bàn tịch tịnh, diệt tận. Kinh ghi: “Thế nào là sự đoạn của Ta được phát triển, được lưu bố cho đến chư thiên và nhân loại cũng tán thán, lưu bố? Đó là Thánh đạo tám chi, Chánh kiến cho đến Chánh định là tám”.

Đức Phật giảng dạy như vậy, nhưng các ngoại đạo lại hủy báng Đức Phật, cho rằng Đức Phật chủ trương thuyết hư vô, vì có chủng sanh được tuyên bố là đã được vô sanh. Đức Phật thừa nhận, quả thật có chúng sanh được tuyên bố là đoạn hoại, tức là đã chúng A-la-hán không còn tái sanh, nếu không, “Ta không thuyết giảng như vậy. Như Lai ngay trong đời hiện tại đã vĩnh viễn đoạn trừ tất cả mà chúng đắc Niết-bàn tịch tịnh, diệt tận”.

216. Kinh Ái Sanh [337]

Luyến ái sanh lo buồn

Bấy giờ có một Bà-la-môn có một đứa con độc nhất, trong lòng hết sức thương yêu, chiều chuộng. Bỗng nhiên đứa con mạng chung. Bà-la-môn vì quá thương con đã phát cuồng đi lang thang khắp nơi, lần hồi đến chỗ Phật.

Phật dạy: ‘Khi ái sanh thì phát sanh những sầu bi, khóc than, ưu khổ, phiền muộn, áo não’.

Bà-la-môn có thể vì quá đau khổ nên không hiện quán được lời Thế Tôn dạy, lại nghĩ rằng: ‘Khi ái sanh thì hỷ cũng sanh, tâm hoan lạc’.

Câu chuyện sau đó truyền đi khắp nước và đến tai vua Ba-tư- nặc. Bấy giờ, có lẽ vua Ba-tư-nặc chưa có niềm tin sâu sắc với Tam bảo nên cũng không đồng ý quan điểm của Thế Tôn, trong khi đó hoàng hậu Mạt-lị thì tin. Cho đến khi sự việc được Đức Thế Tôn chứng minh bằng sự thật thì mọi người mới ngộ ra rằng: ‘Ái sanh ưu sầu, ái sanh khố não’.

Sự thật ‘ái là nguyên nhân của khố’ đã được Đức Phật tuyên thuyết lần đầu tiên tại vườn Nai. Sự thật này không cần đòi hòi người học phải có một trình độ nào cả, mà chỉ bằng vào kinh nghiệm cuộc sống của chính mỗi người, ai cũng có thế giác ngộ, bởi ỉẽ đây là sự thật hiển nhiên. Ai thấy được sự thật này là thấy đạo, thấy con đường đưa đến giải thoát.

217. Kinh Bát Thành [338]

Duy nhất một con đường

Phật nhập Niết-bàn không bao lâu. một số lớn các Tỳ-kheo danh đức, thượng tôn đến thành Ba-lị-tử, trú tại Kê viên.

———

[337] Tương đương Pãli: M. 87. Piyaịớtika Sutta.

[338]Tương đương Pãli: M. 52. AỊỊhakanãgara Sutta.

Bấy giờ cư sĩ Đệ Thập, người Bát thành, sau khi làm ăn buôn bán ở thành Ba-lị-tử, đã thu vén đến đảnh lễ tôn đức và đến thành Tì-xá-li thăm Tôn giả A-nan. Bản kinh ghi lại cuộc pháp đàm giữa cư sĩ Đệ Thập với Tôn giả A-nan.

Cư sĩ hỏi: ‘Thế Tôn có dạy một pháp nào mà Thánh đệ tử nếu an trú và đó sẽ đoạn trừ các lậu, tâm giải thoát?’.

Tôn giả A-nan đáp:

- Ly dục, ly bất thiện pháp cho đến chứng đắc Tứ thiền. An trú vào đây mà đoạn trừ năm hạ phần kiết sử, hóa sanh nơi kia mà nhập Niết-bàn.

- Tứ vô lượng tâm.

- Tứ vô tưởng định. Vượt qua tất cả sắc tưởng, cho đến phi tưởng phi phi tưởng xứ, thành tựu an trú, vị ấy ở nơi đây mà quán pháp như pháp, an trú vào đây mà dứt sạch các lậu.

Một pháp độc nhất mà sau khi an trú vào đó sẽ đoạn trừ lậu, tâm giải thoát, theo Tôn giả A-nan, bậc đa văn đệ nhất sau bao năm theo Phật làm thị giả, pháp độc nhất đó là con đường thiền định. Nhưng cần phải lưu ý lời dạy của A-nan, là phải vượt qua tất cả để hướng đến Niết-bàn.

218. Kinh A-na-luật-đà 1[339]

Làm sao để chết an lành?

Các Tỳ-kheo hỏi Tôn giả A-na-luật-đà về một vấn đề hết sức thiết yếu của đời người, đó là ‘Làm sao có được cái chết an lành?’.

Để có được cái chết an lành, Tỳ-kheo cần phải:

- Ly dục, ly bất thiện pháp, cho đến chứng đắc Tứ thiền.

———

[339] Không thấy bản Pãli tương đương, nhưng nội dung thì tìm thấy trong nhiêu kinh khác.

- Chứng đắc như ý túc về thiên nhĩ, tha tâm trí, túc mạng trí, sanh tử trí, lậu tận trí, lậu tận, chứng đắc vô lậu, tâm giải thoát, tuệ giải thoát, ngay trong đời này mà tự tri, tự giác, tự tác chứng, thành tựu an trụ, biết như thật rằng ‘Sự sanh đã dứt, phạm hạnh đã vững, việc cần làm đã làm xong, không còn tái sanh nữa’.

213. Kinh A-na-luật-đà 2 [340]

Làm sao để chết nhẹ nhàng?

Bối cảnh thuyết kinh và nội dung câu hỏi tương đương kinh 218. Tỳ-kheo làm thế nào để chết không bứt rứt, mạng chung không bứt rứt?

Tôn giả A-na-luật-đà trả lời:

- Tỳ-kheo ấy phải có tri kiến chất trực và thành tựu Thánh giới.

- Thực tập thiền quán Tứ niệm xứ.

- Thực tập Tứ vô lượng tâm, tâm tương ưng với từ, bi, hỷ, xả biến mãn thập phương.

- Vượt qua tất cả sắc tưởng, cho đến chứng phi tưởng phi phi tưởng xứ, thành tựu an trụ.

- Vượt qua tất cả phi tưởng phi phi tưởng xứ, tưởng thọ diệt thân chứng thành tựu an trụ, và do tuệ quán mà các lậu diệt tận. Và đây là cùng cực, không có cách nào khác để chết không bứt rứt, mạng chung không bứt rứt.

220. Kinh Kiến [341]

Có không còn mắt chang băn khoăn!

Sau khi Thế Tôn nhập Niết-bàn không lâu, Tôn giả A-nan trú tại thành Vương-xá, trong rừng Trúc, vườn Na-lan-đa.

———

³⁴⁰ Không thấy bản Pāli tương đương.

[341] Tương đương Pāli: A. VII. 51. Avyākata.

Bấy giờ, một dị học Bà-la-môn có quen biết với Tôn giả A-nan trước đây tìm đến thăm và đặt lại nhũng vấn đề triết học siêu hình mà trước kia Thế Tôn không đề cập đến, là ‘Thế giới hữu thường hay vô thường, hữu biên hay vô biên’ v.v...

Tôn giả A-nan lặp lại quan điểm của Thế Tôn, rằng những vấn đề này gác qua một bên, loại bỏ, không giải thích tường tận làm gì, mặc dù Thế Tôn, Vô sở trước, Đẳng chánh giác thấy biết tường tận.

Được trả lời như vậy, dị học Bà-la-môn xin quy y với Tôn giả A-nan, nhưng Ngài không nhận mà bảo ông hãy tự quy y với Phật.

221. Kinh Tiễn Dụ ³⁴²

Quan điêm của Phật giáo về triết học siêu hình

Đây là bản kinh tối quan trọng, bày tỏ quan điểm của Phật giáo đối với các vấn đề triết học siêu hình, một trong những vấn đề các tôn giáo quan tâm và y chỉ trên đó mà hình thành; đồng thời biểu thị mục đích tối hậu của Đức Phật khi xuất hiện giũa thế gian này.

Phật trú tại nước Xá-vệ, trong rừng Thắng lâm, vườn Cấp-cô-độc.

Bấy giờ, Man Đồng tử bị vướng mắc vào những tri kiến hữu ngã và những vấn đề sau:

1. Thế giới hữu thường hay vô thường;

2. Thế giới hữu biên hay vô biên;

3. Sanh mạng tức là thân hay sanh mạng khác thân khác;

4. Như Lai tồn tại sau khi chết hay Như Lai không tồn tại sau khi chết;

5. Như Lai vừa tồn tại sau khi chét vừa không tồn tại sau khi chết;

6. Như Lai cũng không phải tồn tại sau khi chết, cũng không phải không tồn tại sau khi chết.

———

³⁴² Tương đương Pāli: M. 63. (Cūḷa) Māluṅya Sutta.

Thế Tôn đã gác lại, loại bỏ, không giải thích tường tận nhũng vấn đề trên khiến Man Đồng tử không hài lòng và sự kiên nhẫn chờ đợi câu trả lời đã hết, nay ông thách thức Thế Tôn rằng, ‘nếu Thế Tôn biết thì nói biết, không biết thì nói không biết’.

Thế Tôn hỏi Man Đồng tử ràng, có phải trước đây ông đòi Như Lai xác quyết những vấn đề trên rồi ông mới theo Phật xuất gia học đạo không? Man Đồng tử trả lời không.

Thế Tôn nói: Trước kia Ta không nói với ngươi như vậy, và ngươi cũng không nói với Ta như vậy, tại sao nay lại xuyên tạc Như Lai một cách hư dối?’.

1. Đức Phật nói không với những van đề triết học siêu hình

Dù thế giới hữu thường hay không, v.v... thì vẫn có sanh, có già, có bệnh, có chết, sầu bi, khóc than, ưu khổ, áo não, như vậy toàn vẹn khối lớn khổ đau này phát sanh.

Những vấn đề siêu hình ‘không tương ưng với cứu cánh, không tương ung với pháp, không phải căn bản phạm hạnh, không đưa đến trí, không đưa đến giác, không dẫn đến Niết-bàn’.

Nhũng người theo Thế Tôn xuất gia học đạo không phải vì đê biết các vấn đề siêu hình mà để giải quyết vấn đề sanh tử, nhũng vấn đề khổ đau trước mắt.

Đức Phật nói: “Nếu có người ngu si nghĩ như vầy, ‘Neu Đức Thế Tôn không xác quyết nói cho ta biết rằng ‘Thế giới hữu thường’ thì ta không theo Đức Thế Tôn tu hành phạm hạnh’. Những người ngu si ấy chưa biết được gì thì nửa chừng mạng chung”.

2. Đức Phật chỉ quan tâm đến khổ và con đừờng diệt khổ

Ví nhu một người bị trúng tên độc, nhiệm vụ cấp bách nhất là của người bị trúng tên và thân quyến của anh ta là lấy mũi tên ra và nhanh chóng trị thương chứ không phải đi tìm người bắn tên tên gì, da đen hay da trắng... Cũng vậy. Đức Phật thị hiện giữa cuộc đời

là để chỉ cho chúng sanh thấy những mũi tên độc tham, sân, si, khát ái... đang cắm vào thân thể và tâm thức của chúng sanh. Nhiệm vụ cần kíp nhất của Ngài là phải làm bằng mọi cách để nhổ mũi tên tam độc ra khỏi thân tâm của chúng sanh, để trị thương cho chúng và đưa chúng đến an lạc Niết-bàn.

Cho nên, Phật chỉ nói ‘Đây là Khổ, đây là Khổ tập, Khổ diệt, Khổ diệt đạo tích’.

“Vì những lý do gì mà Ta xác quyết nói những điều này? Vì những điều này tương ưng với cứu cánh, tương ưng với pháp, là căn bản phạm hạnh, đua đến trí, đua đến giác, dẫn đến Niết-bàn, cho nên Ta xác quyết nói những điều này”.

222. Kinh Lệ[343]

Toàn bộ giáo pháp của Như Lai

Bản kinh tóm tắt toàn bộ giáo pháp mà Đức Phật giảng dạy trong suốt 49 năm hoang pháp.

Mục đích của giáo pháp là đoạn trừ vô minh. Muốn đoạn trừ vô minh, cần phải:

- Tu Tứ niệm xứ, Tứ chính đoạn, Tứ như ý túc, Tứ thiền, Ngũ căn, Ngũ lực, Thất giác chi, Bát Thánh đạo, Thập biến xử, Thập vô học.

- Đoạn trừ vô minh phải tu như vậy, mà đoạn trừ hành, thức, danh sắc, lục nhập, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, già, bệnh, hết, chết... cũng tu như vậy.

“Nếu khi Như Lai xuất thế, Vô sở trước, Đẳng chánh giác, Minh hạnh thành, Thiện thệ, Thế gian giải, Vô thượng sĩ, Điều ngự trượng phu, Thiên Nhân sư, hiệu là Phật, Thế Tôn; vị ấy đoạn trừ cho đến năm triền cái, những thứ làm tâm ô uế, tuệ yếu kém, tu vô học chánh kiến cho đến tu vô học chánh trí. Đó là nếu muốn đoạn

———

[343] Không thấy Pãli tương đương.

trừ già chết nên (Tứ niệm xứ... cho đến) nên tu mười pháp vô học. Cũng vậy, số đoạn, giải thoát, quá độ, bạt tuyệt, diệt, chỉ, tống tri và biệt tri”.

II. Nhận xét:

1. Nhận xét chung

Bản dịch đàu tiên của kinh Trung A-hàm cùng với kinh Tăng nhất A-hàm là của Đàm-ma-nan-đề, còn bản dịch hiện nay do Tăng- già-la-xoa đọc bản Phạn, Tăng-già-đề-bà chuyển dịch Phạn Hán, hai vị này đều là người ở nước Ke Tân, căn cứ địa của Hữu bộ. Ngoài ra, Tăng-già-đề-bà còn dịch Luận A-tv-đàm Bát Kiền-độ (tức Luận Phát Trí), ngài Tăng-già-la-xoa dịch tiếp thành ra bộ mà sau này ngài La-thập dịch lại mang tên Luật Thập Tụng, đều là những tác phẩm trọng yếu của Hữu bộ. Ket cấu của kinh này và bản dịch Tây Tạng Trung A-hàm Hữu bộ mà ngài Chỉ Thiên dẫn dụng trong Câu-xá Luận Sớ Yếu Dụng Luận rất tương tự. Xét từ các phương diện kể trên, kinh này có thể là truyền bản của Hữu bộ. Đọc Trung A-hàm, quả nhiên ta thấy kinh này phản ánh nhiều quan điểm độc đáo, biểu thị rõ nét về đặc trưng tư tương Phật giáo Hữu bộ, xen lẫn một ít giáo nghĩa Kinh lượng bộ.

Trong 4 bộ A-hàm, Trung A-hàm có số lượng kinh tương đối lớn (222 kinh), chứa đựng nhiều giáo lý căn bản, phương pháp hành trì tu tập được giải thích rõ ràng, cặn kẽ, chỉ dẫn cả cách ăn, cách ở... Trung A-hàm dạy cho một Tỳ-kheo biết mình phải làm gì để xứng đáng là một Sa-môn Thích tử, cũng thấy được thế nào là một Sa-môn đáng bị chê trách. Ai chưa biết phải tu tập thế nào, phải ở đâu, làm gì... thì đọc TrungA-hàm khấc tự biết mình phải làm gì. Người Phật tử cũng vậy, cũng thấy mình cần phải sống làm sao cho xứng đáng một cận sự nam, cận sự nữ ưu tú của Tam bảo. Người làm công tác lãnh đạo, quản lý nhà nước mà đọc Trung A-hàm thì cũng biết mình cần phải làm gì cho dân cho nước (phấm Vương tương ưng), v.v...

2. Vài đặc điểm của Trung A-hàm

2.1. Tinh thần hiện chứng thể nghiệm:

Đây là đặc điếm nổi bật của Trung A-hàm, mà cũng là của toàn bộ Phật giáo. Đức Phật là Bậc Đạo sư, là người dẫn đường, và chân lý không phải là thứ đem cho người ta thấy được. Cho nên đối với chân lý tối cao, chúng ta phải tự lực thể nghiệm. Sự tự lực thể nghiệm ấy, không những áp dụng với tinh thần tự lực giải thoát mà thôi, mà còn đặc biệt chú ý đến sự hiện chứng. Thế nào gọi là sự hiện chứng? Là nương theo lời Phật chỉ dẫn, ta phải bước từng bước, hiện chứng đến đâu thể nghiệm chân lý đến đó, cho đến khi toàn giác. Kinh Trú Độ Thọ cho chúng ta biết đoạn đường của một người từ khi mới xuất gia đến khi thành tựu Phạm hạnh giải thoát phải trải qua bảy giai đoạn: Xuất gia, thành tựu giới, chứng sơ thiền, nhị thiền, tam thiền, tứ thiền, lậu tận giải thoát. Do đó, quá trình tu tập và chứng đạt chân lý là một quá trình tuần tự nhi tiến; và theo Trung A-hàm, chưa có quan điểm đột biến, và dù dưới hình thức nào, cũng không vượt qua phạm vi Tam vô lậu học, Giới - Định - Tuệ.

Kinh Thất xa ghi: “Vì giới thanh tịnh mà tâm thanh tịnh, vì tâm thanh tịnh nên tri kiến thanh tịnh, vì tri kiến thanh tịnh nên nghi cái thanh tịnh, vì nghi cái thanh tịnh, nên đạo phi đạo tri kiến thanh tịnh, vì đạo phi đạo tri kiến thanh tịnh nên đạo tri kiến thanh tịnh, vì đạo tích tri kiến thanh tịnh nên đạo tích đoạn trí thanh tịnh, vì đạo tích đoạn trí thanh tịnh nên Thế Tôn thi thiết Vô dư Niết-bàn”. Thật quá rõ ràng! Trong đời sống tu tập, người xuất gia cũng như Phật tử tại gia, không phải cứ xuống tóc, ăn chay là thành Phật liền, mà phải từng bước một hoàn thiện nhân cách và phẩm chất đạo đức của mình, rồi từ đó làm nền tảng cho sự tiến bộ tâm linh đến khi giác ngộ hoàn toàn. Trước hết là giữ giới thanh tịnh. Giới thanh tịnh thì tự khắc tâm thanh tịnh. Đó là sự hiện chứng, cho đến khi hiện chứng Vô dư Niết-bàn. Cho nên, trong ngôi nhà Phật pháp, chúng ta không cần phải mong cầu gì hết, vì pháp tánh vốn vậy: “Nhân trì giới mà

được không hối hận, nhân không hối hận mà được hân hoan, nhân hân hoan mà được hỷ, nhân hỷ mà được chỉ, nhân chỉ mà được lạc, nhân lạc mà được định”. Rồi thì, “Nhân định mà có tri kiến như thật, nhân có tri kiến như thật mà có yếm ly, nhân có yếm ly mà được vô dục, nhân vô dục mà được giải thoát, nhân giải thoát mà có giải thoát tri kiến, biết đúng như thật rằng: ‘Sự sanh đã dứt, phạm hạnh đã vững, việc cần làm đã làm xong, không còn tái sanh nữa’.”

2.2. Nói về Tâm:

Tâm là phần chủ động của mọi hành vi của con người và thế giới. Hễ tâm thiện thì tạo nghiệp thiện, tâm ác thì tạo nghiệp ác. “Tâm dẫn đầu các pháp, tâm làm chủ thế gian, tâm phát khởi tự tại, tâm tạo tác tất cả”. “Chính tâm dẫn thể gian đi, chính nó làm nhiễm trước và cũng chính nó khởi tự tại”. Cho nên, người không tu tập, chưa huấn luyện tâm, chưa làm chủ tâm, thì bị tâm sai sử, dẫn dắt. Còn “Tỳ-kheo, đa văn Thánh đệ tử không để tâm dẫn đi, không để tâm nhiễm trước, không để tâm tự tại. Này Tỳ-kheo, đa văn Thánh đệ tử không vâng theo sự tự tại của tâm, mà tâm tùy theo tự tại của đa văn Thánh đệ tử”. Nghĩa là người tu thì làm chủ tâm ý (Kinh Tâm).

Đặc biệt, trong khi tu tập, điều quan trọng nhất là sự hướng tâm. Vì cùng một pháp tu nhưng kết quả tu tập lại phụ thuộc vào chồ hướng tâm của hành giả, hướng đến thiện hay bất thiện. Chẳng hạn cũng ăn chay niệm Phật, nhưng ăn chay niệm Phật để cầu sanh Tịnh độ, thì khác hẳn với người ăn chay niệm Phật để chứng tỏ mình cũng tu, đề lấy tiếng là có tu hành. Ngoại đạo hành khổ hạnh ghê lắm, nhưng Phật chê, vì họ chỉ vì danh văn, lợi dưỡng. Mục đích của sự tu tập là giác ngộ giải thoát, chứ không phải để cho người ta cúng dường. Nhất thiết duy tâm tạo là tiền đề cho hểt thảy tư tưởng Phật giáo.

Để làm chủ tâm phải thực tập và duy trì chánh niệm. “Các Tỳ- kheo nào không chánh niệm, không tỉnh giác thì chánh niệm bị tổn

hại. Nếu không chánh niệm, tỉnh giác thì bị tổn hại là việc thủ hộ các căn, thù hộ giới, không hối hận, hân hoan, hỷ, chỉ, lạc, định, tri kiến nhu thật, yếm ly, vô dục, giải thoát. Nếu không giải thoát thì làm tổn hại Niết-bàn”. Ngược lại, “Nếu Tỳ-kheo nào không thường mất chánh niệm tỉnh giác thì thường xuyên có chánh niệm tỉnh giác. Nếu có chánh niệm tỉnh giác thì thường thủ hộ các căn, giữ giới, không hối hận, hân hoan, hỷ, chỉ, lạc, định, tri kiến như thật, yếm ly, vô dục, giải thoát. Nếu đã giải thoát liền chứng đắc Niết-bàn” (Kinh Niệm).

2.3. Nhân sanh quan và thế giới quan:

Con người và thế giới theo cách nhìn của Phật giáo chỉ là những yếu tố tương tác, nương tựa của tứ đại, ngũ uấn, 12 nhân duyên, 12 xứ, 18 giới, sự cảm thọ, bốn loại thức ăn, nghiệp thức và kết sanh thức mà hình thành. Ngoài nhũng yếu tố này, không có một đấng thần linh nào sáng tạo, không có một linh hồn bất tử, một thần thức cố định, một đại ngã thường hằng, mà luôn luôn trong quá trình vận động theo định thức duyên khởi. Do đó, thực tướng của các pháp là vô thường, khổ, không, vô ngã. Khi quán chiếu và thấy được các pháp như thế, mọi lậu hoặc phiền não đều dứt sạch, Đức Phật giác ngộ thành Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác, đồng thời chỉ cho chúng sanh cũng thấy được như thế, để cũng có thể giác ngộ như Ngài. Phật dạy: “Người nào thấy được lý duyên khởi là người đó thấy được pháp tánh. Người nào thấy được pháp tánh là người đó thấy được Như Lai” (Các kinh 13, 36, 60, 97, 163, 181, 184, 201).

Đức Phật bác bỏ quan niệm “Tất cả hành vi của con người đều có nguyên nhân đã định sẵn từ đời trước”, hoặc “do đấng Thượng đế biến hóa hay sáng tạo ra”, hoặc “thuyết tự nhiên, không có nguyên nhân và điều kiện”. Bởi nếu chấp nhận các học thuyết trên thì những điều nên hay không nên làm, hoàn toàn không có ý nghĩa và không có động lực thúc đẩy, con người chẳng thể thay đổi và tác động vào cuộc đời và môi trường mình đang sống. Đức Phật khẳng định điều

mà Ngài “tự mình biết, tự mình giác ngộ, thuyết giảng cho mọi người; dù là Sa-môn, Bà-la-môn, Thiên, Ma, Phạm và các loài thế gian khác đều không thể khuất phục được, không thể làm cho cấu uế được, không thể chế phục” là: Tất cả các pháp đều do nhân duyên sanh. Ngài nói: Có sáu xứ, mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý xứ; sáu giới, địa, thủy, hỏa, phong, không, thức giới; do chấp thủ sáu giới mà có sự nhập thai; nhân sáu giới mà có sáu xứ, nhân sáu xứ có xúc, nhân xúc mà có thọ. Kinh ghi: “Nếu ai có cảm thọ liền biết như thật về Khổ, biết về Khổ tập, biết về Khổ diệt, biết như thật về Khổ diệt đạo”.

“Thế nào là biết như thật về khổ? Là sanh khổ, già khổ, bệnh khổ, chết khổ, thù nghịch gặp nhau là khổ, yêu thương mà chia ly là khổ, mong muốn mà không được là khổ. Tóm lại, chấp thù năm uẩn là khổ”.

“Nguyên nhân của khổ là tham ái, dẫn đến sự hiện hữu trong tương lai, câu hữu với hỷ tham, mong cầu hoan lạc nơi này nơi kia.

“Khổ diệt hay hạnh phúc Niết-bàn là đoạn trừ không dư tàn tất cả ái, dẫn đến hữu đương lai, câu hữu với hỷ tham, mong cầu hoan lạc nơi này nơi kia; đã xả ly, diệt tận, vô dục, tịch tĩnh, tịch diệt.

“Khổ diệt đạo là Thánh đạo tám chi, từ chánh kiến cho đến chánh định”.

Và đây là một phần nhân sanh quan và thế giới quan Phật giáo.

2.4. Nhân quả nghiệp báo:

Giáo lý nhân quả nghiệp báo xác định rõ con người là chủ nhân của nghiệp và là kẻ thừa tự của nghiệp. Tùy thuộc vào nghiệp tốt hay xấu mà có hoàn cảnh và cuộc sống tốt đẹp hay khố đau. Nghiệp là một năng lực, khi còn ở tiềm năng thì gọi là nghiệp nhân, khi đã thể hiện qua hành động thì gọi là nghiệp tướng, khi lãnh thọ quả báo thỉ gọi là nghiệp quả. Nghiệp là kết quả của các hành vi từ thân, khẩu, ý có dụng tâm (tác ý). Theo đó, với tâm niệm tốt, thiện lành, thân khẩu

ý sẽ tạo ra 10 nghiệp thiện; với tâm niệm không tốt, bất thiện, thân khâu ý sẽ tạo ra 10 nghiệp ác. Nghiệp này sẽ dẫn dắt chúng sanh đến những hoàn cảnh và cuộc sổng tương ưng. Tuy nhiên, phạm trù nhân quả nghiệp báo thật sâu xa khó hiếu, vì nó chi phối, ảnh hưởng cả ba đời, quá khứ, hiện tại, vị lai, nếu không hiểu thấu đạo lý này chúng ta không thể hiểu được những hiện tượng hình như trái với quy luật nhân quả, như “Ăn ở hiền lành mà vẫn gian nan, hung hăng tàn bạo mà vẫn an nhàn”. Đọc Trung A-hàm sẽ hóa giải được những nghi ngờ về kiếp sống nhân sanh, củng cố niềm tin và hy vọng vào cái chân, cái thiện sẽ có kết quả tốt đẹp. (Xem phẩm Nghiệp tương ưng và các kinh 171, 174, 175...)

Đọc kinh Diêm Dụ, chúng ta thấy có một người bị mất dê. Anh ta đáng ra phải bắt kẻ trộm dê đánh cho một trận hoặc tố cáo với nhà chức trách, thế nhưng anh lại chắp tay cầu xin kẻ trộm trả lại dê cho mình. Vì sao lại có chuyện như vậy? Bởi anh chủ dê quá nghèo và không có thế lực. Anh ta đại diện cho tất cả những người dân chân lấm tay bùn, thất học và không có thế lực như chúng ta. Kẻ trộm dê có thể đang đứng cầm gậy trên từng cây số, trong mọi văn phòng. Và chúng ta bất bình. Xã hội bất công! Nhưng không, “người tạo nghiệp bất thiện tất phải thọ quả khổ là quả báo trong địa ngục”, đó là điều Đức Phật khắng định. Gieo nhân, chắc chắn gặt quả, có điều là lâu hay mau, hiện tại hay tương lai mà thôi.

Tuy nhiên, đối với một người “tu thân, tu giới, tu tâm, tu tuệ, thọ mạng rất dài; người ấy tạo nghiệp bất thiện tất phải thọ quả khổ là quả báo trong đời hiện tại. Người ấy ở trong đời hiện tại giả sử có thọ báo của thiện hay ác nhưng chỉ nhẹ nhàng, chút ít thôi”. Vì sao vậy? “Cũng như có người dù mắc nợ một trăm tiền nhưng không bị chủ nợ bắt trói; cho đến nợ ngàn vạn tiền cũng không bị chủ nợ bắt trói? Vì người mắc nợ có vô lượng tài sản. Người ấy nhờ vậy dù mắc nợ trăm ngàn tiền vẫn không bị chủ nợ bắt trói”. Đây là trường hợp “Đức năng thắng số”.

2.5. Quan điểm đạo đức:

Nền tảng đạo đức của Phật giáo là giới luật và kết quả chung cuộc của nó là đạo đức giải thoát. Trên cơ sở đó, Phật giáo quan niệm các hành động bị điều động bời tâm lý tham, sân. si là các hành động dẫn đến khổ đau, vì thế chúng là bất thiện; các hành động được điều động bởi vô tham, vô sân, vô si là các hành động dẫn đến các kết quả an lạc, hạnh phúc, vì thế chúng là thiện. Thiện là đạo đức và bất thiện là phi đạo đức. Với quan niệm này, giới luật trở thành những nguyên tắc đạo đức, xây dựng cuộc sống an vui, hạnh phúc cho mình và tha nhân. Hơn nữa, giáo lý Duyên khởi xác định con người tương quan mật thiết với thế giới xung quanh, cho nên gây tổn thương với tha nhân và môi trường là đồng nghĩa với sự làm tổn thương, gây đau khổ cho chính bản thân mình. Vì vậy, Phật giáo luôn đề cao sự tu luyện bản thân, cải thiện tự tâm, hoàn thành bổn phận đạo đức trong phạm vi gia đình, xã hội, và thế giới chung quanh, cuối cùng là được sự an lạc, giải thoát trong hiện tại và tương lai (Xem các kinh 28, 38, 39, 40, 41, 128, 135, 202).

Cư sĩ Cấp-cô-độc là một nhân cách đạo đức lý tưởng cho người Phật từ tại gia noi theo. Ông sống một đời lương thiện, thâm tín Tam bảo, thương yêu, đùm bọc, chia sẻ cho không biết bao nhiêu người cơ nhỡ, cô độc; dù khi làm ăn thất bại, trở nên nghèo khó, ông vẫn giữ thói quen bố thí, cúng dường. Chính cuộc sống đó đã giúp ông vượt qua khó khăn và xây dựng kinh tế gia đình vững mạnh. Đặc biệt, ông là người giàu sang phú quý, nhưng không bao giờ bị thế lực của đồng tiền sai sử, và chẳng bao giờ bị chìm đắm trong dục lạc. Ông đích thục là mẫu người “tuy vi tục nhơn, bất nhiễm thế lạc”, trọn đời lấy phạm hạnh làm đầu, thọ trì năm giới không sút mẻ.

2.6. Tinh thần giải thoát vô trụ:

Giải thoát là không đi về đâu cả, mà ngay trong đời hiện tại này chứng được đạo lộ tịch tĩnh, diệt tận. Cho nên, cơ bản của giải thoát là đoạn trừ phiền não, là phải quán chiếu để thấy “Ta không có ta,

cũng không có cái của ta. Trong tương lai không có ta, cũng không có cái của ta. Cái đã có thì được đoạn trừ. Sau khi đoạn, vị ấy đạt được xả. Có lạc mà không nhiễm, hiệp hội mà không đắm trước”. Điều này có nghĩa không thấy có tâm đoạn trù' phiền não và phiền não bị đoạn trừ. Cả hai đều xả ly. Tiến xa hơn, khi đạt được chân lý nhưng không an trụ chân lý đã đạt, do đó được gọi là không trụ vào đâu, mới thật chứng Vô dư Niết-bàn. Niết-bàn ấy có lạc mà không nhiễm, hiệp hội mà không đắm trước, tức là Niết-bàn vô trú (Kinh 7, 6, 88, 191).

Kinh Đại Không ghi: “Này A-nan, Tỳ-kheo hãy bằng nội ngoại không thành tựu an trụ. Vị ấy sau khi nội ngoại không thành tựu an trụ, tâm không di động, hưóng đến gần, được lắng trong, an trụ, giải thoát đối với nội ngoại không. Này A-nan, như vậy Tỳ-kheo trong lúc quán thì biết nội ngoại không thành tựu an trụ, tâm không di động, hướng đến gần, được lắng trong, an trụ, giải thoát đối với nội ngoại không. Đó gọi là chính tri”. “Nội ngoại không thành tựu an trụ” tức là đã an trụ ở chỗ không phải trong, không phải ngoài. Trong và ngoài đều không, không vướng vào đâu cả, đó là trạng thái “ưng vô sở trụ, nhi sanh kỳ tâm”.

2.7. Tinh thần thực tiễn:

Đạo Phật nhận thức cuộc đời có mặt của những nỗi khổ niềm đau, và ý thức một cách rõ ràng tất cả những khố đau đều có nguyên do của nó; đồng thời thực chứng rằng khi khố đau vắng mặt thì hạnh phúc hiển bày. Do đó, Phật giáo vạch ra con đường đi đến hạnh phúc, bằng cách đoạn tận các phiền não, cắt đứt tham ái, những nguyên do của khổ đau, để thiết lập cuộc sống hạnh phúc ngaj đây và bây giờ, mà không bận tâm đến những vấn đề siêu hình, nhũng vấn đề không thực tế, không liên quan thiết thực đến cuộc sống hiện tại v.v... Đạo Phật là đạo giác ngộ, giải thoát, mà là giác ngộ, giải thoát trong cuộc đời này, chứ không hứa hẹn về một thế giới bên kia nào khác, gọi là hiện pháp lạc trú. (Kinh 120,121,165,166, 167,221...)

Đức Phật gác lại, loại bỏ, không giải thích những vấn đến không liên quan đến thực tiễn, không liên quan đến đời sống phạm hạnh, giải thoát. Chắng hạn, “Thế giới hữu thường hay vô thường; thể giới hữu biên hay vô biên; sanh mạng tức là thân hay sanh mạng khác thân khác; Như Lai tồn tại sau khi chết hay Như Lai không tồn tại sau khi chết; Như Lai vừa tồn tại sau khi chết vừa không tồn tại sau khi chết; hay Như Lai cũng không phải tồn tại sau khi chết, cũng không phải không tồn tại sau khi chết?”, những vấn đề như vậy Đức Phật từ chối không giải thích. Ngài nói, kẻ nào đi tìm hiêu những vấn đề đó thì kẻ ấy chưa biết được gì, nửa chừng đã mạng chung.

Kinh Tiễn Dụ ghi: “Ví như một người bị trúng tên độc. Do bị trúng tên độc nên đau đớn cùng cực. Người ấy được các thân thuộc đồng tình thương xót, mong muốn cho được lợi ích và phước lành, được an ổn khoái lạc, nên tìm cầu y sĩ nhổ tên. Nhưng nó lại nói rằng, ‘Khoan hãy nhổ tên! Trước tiên hãy cho tôi biết người bắn tôi đó, họ gì, tên gì, sanh ở đâu, cao hay thấp, mập hay gầy, da đen hay trắng, hay da không đen không trắng, thuộc dòng Sát-lị, Bà-la-môn, Cư sĩ hay Công sư, là người ở phương Đông, phương Tây, phương Nam hay phuơng Bắc?... Nhưng nó chưa biết được gì thì nửa chừng đã mạng chung”.

Đức Phật nói, dù thế giới này là hữu thường hay vô thường, “thì vẫn có sanh, có già, có bệnh, có chết, sầu bi, khóc than, ưu khổ, áo não, như vậy toàn vẹn khối lớn khổ đau này phát sanh”. Cho nên Đức Phật không xác quyết, không trình bày những vấn đề đó. “Vì điều này không tương ưng với cứu cánh, không tương ưng với pháp, không phải căn bản phạm hạnh, không đưa đến trí, không đưa đến giác, không dẫn đến Niết-bàn”.

“Những pháp nào được Ta xác quyết nói đến? ‘Đây là khổ’, Ta xác quyết nói ‘Đây là khổ’. ‘Khổ tập, Khổ diệt, Khổ diệt đạo tích’, Ta xác quyết nói. Vì những lý do gì mà Ta xác quyết nói những điều này? Vì những điều này tương ưng với cứu cánh, tương ưng với pháp,

là căn bản phạm hạnh, đưa đến trí, đưa đến giác, dẫn đến Niết-bàn, cho nên Ta xác quyết nói những điều này.

“Đó là, những gì không thể nói thì Ta không nói, những gì có thể nói thì Ta nói, hãy thọ trì như vậy. Hãy học tập như vậy”.

2.8. Quan điểm giáo dục:

Đạo Phật đặt con người làm trung tâm điểm của xã hội loài người. Xã hội ấy tiến hóa hay thoái hóa là hoàn toàn do hoạt động của con người, mà hoạt động của con người lại do tâm trí con người làm chủ. “Tâm tạo tác, tâm làm chủ”. Do đó, muốn xây dựng xã hội, căn bản là phải xây dựng con người, muốn cải tạo xã hội, căn bản là cải tạo con người. Cho nên Phật giáo đặt giáo dục chuyển hóa nội tâm con người lên hàng đầu. Bởi tâm con người nếu còn tham lam, ích kỷ, độc tài, thì xã hội loài người vẫn còn địa ngục; ngược lại, nếu tâm ấy được đối trị, được cải tạo, được uốn nắn cho trở nên nhu nhuyến, dễ sử dụng, làm cho trong sạch tham, sân, si, thì hoạt động con người trở nên sáng suốt, xã hội sẽ trở nên tốt đẹp, cực lạc. Chung quy, giáo dục Phật giáo được xây dựng đầy đủ trên bốn đức tính: tâm đức, trí đức, hạnh đức và quả đức. Bốn đức tính ấy được truyền đạt qua 8 hình thức: giáo dục về mặt trí thức, tư tưởng, chiêm nghiệm, nhận thức, hành động, đạo đức bản thân, nhân bản, và giải thoát toàn diện. (Kinh 1, 14, 74, 81, 146, 157...).

Kinh Thiện Pháp đưa ra tiêu chí giáo dục cụ thể đối với một Tỳ-kheo là phải thành tựu bảy pháp. Trước hết là phải được dạy cho biết pháp và biết nghĩa, tức là phải nắm vững nội dung và ý nghĩa của kinh, luật, luận. Rồi các bước tiếp theo là rèn luyện kỹ năng. Rèn luyện kỹ năng ứng xử (biết thời). Biết lúc nào, ở đâu, phải làm gì, nói gì, thời khóa tu học ra sao, tu pháp môn gì... Tất cả đều phải được rèn luyện. Nhưng quan trọng hơn hết là phải rèn luyện để xây dựng cuộc sống của mình cho có chừng mực, biết tiết độ trong ăn mặc, đi đứng, nằm ngồi, nói năng, im lặng, giảm bớt ngủ nghỉ, .tức là thực hiện đời sống tri túc và luôn chánh niệm tỉnh giác để tự biết

mình. Phải “phản quan tự kỷ”, luôn soi xét bản thân mình có được bao nhiêu tín, bao nhiêu giới, văn, thí, tuệ, biện tài... Và cuối cùng là kỹ năng hội nhập, dấn thân phụng sự. Muốn hội nhập, muốn phụng sự, phải biết hoàn cảnh (biết hội chúng) và biết người (nắm bắt nhu cầu, tâm lý của đối tượng nghe pháp). Tiêu chí giáo dục như thế thì hệ thống dục hiện đại ngày nay cũng cần phải noi theo.

2.9. Bình đãng giới tính:

Neu như vấn đề bình đẳng giới tính trong xã hội ngày nay vẫn còn gây nhiều tranh cãi và bất đồng quan điểm, thì trong xã hội Ấn Độ cách đây hon 25 thế kỷ có thể nói là vô cùng xa lạ và không thể chấp nhận được! Thế mà Tăng đoàn Phật giáo thời bấy giờ xuất hiện nữ giới: được xuất gia, tu hành và chứng quả Thánh, cho đến quả Thánh A-la-hán. Cứ nhìn vào bối cảnh của xã hội Ẩn Độ lúc đó, khi phải trở thành đời sống khất sĩ nay đây mai đó, phải đối mặt với thú dữ, cưóp bóc, thòi tiết khắc nghiệt, vói chỉ trích của ngoại đạo v.v... thì mới thấy được tấm lòng bi mẫn của Đức Thế Tôn, mới hiểu được vì sao Bát kỉnh pháp được hình thành, và vì sao giói luật của Ni nhiều hơn Tăng. Quả thật, đọc Trung A-hàm chúng ta thấy mình có mặt trong xã hội Ấn Độ thời Phật còn tại thế, bỗng nhiên chợt hiểu các điều luật ấy hết sức thực tiễn và cảm thông cho đời sống tu sĩ cả Tăng lẫn Ni! Đó là chưa nói đến sự khu biệt trong tâm sanh lý của chúng sanh.

2.10. Vấn đề thọ ký:

Dù chỉ xuất hiện trong một kinh (kinh 66), nhưng nó lại có một ý nghĩa vô cùng quan trọng. Trong kinh, Đức Phật thọ ký cho Tỳ-kheo A-di-đa làm Chuyển luân Thánh vương tên là Loa trong thời Đức Phật Di-lặc ra đời. Đồng thời thọ ký che Tôn giả Di-lặc sẽ thành Phật trong tương lai. Qua sự kiện này, Trung A-hàm không nhũng chỉ làm sáng tỏ vấn đề nhân quả trong pháp hội A-hàm, mà còn làm tiền đề cho sự phát triển văn học thọ ký thuộc Hữu bộ, và cuối cùng là đỉnh cao của tư tưởng Pháp Hoa trong hệ thống tư tưởng Đại thừa sau này.

III. Kết luận:

222 kinh Trung A-hàm, một số lượng kinh không quá lớn so với Tam tạng kinh điển, nhưng thật sự quá nhiều đối với người học trong bối cảnh xã hội ngày nay. Thời buối kinh tế thị trường, mồi buổi sáng người ta chỉ kịp lướt mắt lên mặt báo và dừng lại ở những điểm ‘nóng’ mang tính thời sự, vậy mà còn không đủ thời gian, thì làm sao có thể lần giở từng trang kinh dài như thế được! Cho nên chúng tôi cố gắng giới thiệu Trung A-hàm nói riêng, kinh bộ A-hàm nói chung, thật ngắn gọn. Làm như thế không tài nào lột tả hết được ý kinh và lại rơi vào chỗ “cỡi ngựa xem hoa”, chắc chắn không thể nào thưởng thức được hết hương vị pháp nhũ trong từng lời kinh, câu kệ. Tuy nhiên, ‘một là tất cả, tất cả là một”, và Phật pháp chỉ có một vị, vị giải thoát, như nước đại dương chỉ có một vị mặn. Hy vọng đây là cơ duyên, tạo động lực cho tất cả những ai muốn thâm nhập Kinh tạng, vượt lên bờ Thánh trí.

Cuối cùng, hãy:

Cẩn thận, đừng nghĩ quá khứ;

Tương lai cũng chớ mong cầu.

Quá khứ đã qua, đã mất,

Tương lai chưa đến, còn xa.

Hiện tại những gỉ đang có

Thì nên quản sát suy tư.

(Kinh Ôn Tuyền Lâm Thiên)