Thiền Định & Cuộc Sống

Mục Lục

Lời Tựa

Lời Tựa Tiếng Việt

Lặng Nghĩ & Tọa Thiền

Lặng nghĩ và tọa thiền

Làm thế nào để đưa ngồi thiền vào hỗ trợ cho công tác giảng dạy

(Giảng ở khoá học về Thiền dành cho các hiệu trưởng, thầy cô chủ nhiệm trung học, do Sở Giáo Dục Đào Tạo tổ chức)

Thời gian: Ngày 10 tháng 11 năm 1992

Địa điểm: Tại Phong Nguyên

Kính chào thầy chủ nhiệm Hoàng, quý thầy hiệu trưởng, quý thầy cô chủ nhiệm cùng tất cả quí vị!

Bài học được chia làm hai phần.

Phần đầu chúng ta cùng nghiên cứu các khái niệm cơ bản, phần sau chúng ta đi vào thực hành làm thế nào áp dụng Thiền vào thực tế.

Buổi dạy học này hướng đến hai mục tiêu cụ thể như sau:

Thứ nhất là muốn giúp quí vị tự mình hiểu được ngồi thiền. Lúc chúng ta hiểu được rồi, chúng ta mới biết được cuối cùng Thiền là gì? Ngồi thiền có tác dụng thế nào? Có ưu điểm gì? Rồi từ đó theo một cách tự nhiên nó sẽ thấm

nhuần vào thân và tâm, vào trong cuộc sống hằng ngày của mỗi người. Và có khi chúng ta nghĩ: Làm thế nào để đưa ngồi thiền vào hỗ trợ cho công tác dạy học? Cho nên, trước hết tự mình phải thật sự cảm nhận được lợi ích của ngồi thiền. Điểm này rất quan trọng, bởi vì nếu bản thân chúng ta chưa tự cảm nhận được lợi ích của ngồi thiền, thì làm sao có thể ứng dụng vào thực tế? Đây chính là mục tiêu thứ nhất.

Mục tiêu thứ hai là sau khi bản thân mình thể nghiệm được những lợi ích của việc ngồi thiền, thì phải tìm ra phương pháp gì để áp dụng nó? Chính vì thế chủ đề mà tôi giảng lần này là: “Làm thế nào để đưa ngồi thiền vào hỗ trợ cho công tác giảng dạy”. (toàn văn như bên dưới)

Tóm tắt nội dung

1. Phần lí thuyết

1.1 Những điều kiện căn bản giúp cho tâm an định

(1) Nhận thức ý nghĩa của Thiền đối với bản thân: (tâm trong sáng và tâm ô nhiễm).

(2) Ứng dụng Thiền để thiết lập ý thức đạo đức (lương tâm, lương tri/ Phật tánh).

(3) Giữ gìn chánh tri, chánh niệm trong sinh hoạt hằng ngày, thận trọng từ lời nói đến việc làm.

(4) Tránh xa bạn bè xấu cho đến sách báo mang tính chất không lành mạnh; nên gần gũi bạn hiền và đọc những sách báo có nội dung hữu ích.

1.2 Nhận thức những nhân tố gây loạn tâm

(1) Nhận thức nhân tố từ bên ngoài gây loạn tâm là do sự tiếp nhận của năm căn:

a. Mắt: Nhìn thấy sắc

b. Tai: Nghe âm thanh

c. Mũi: Ngửi mùi hương

d. Lưỡi: Nếm mùi vị

e. Thân: Xúc chạm

(2) Nhận thức nhân tố bên trong gây loạn tâm là từ ý thức mà sanh khởi (nghĩ ngợi lung tung)

1.3 Đối tượng và phương pháp giúp cho tâm lặng yên

(1) Quán sát sự vào ra của hơi thở

(2) Nhớ lại hành động làm chủ và cao thượng của mình.

1.4 Sau khi thân và tâm được lặng yên cần phải tự mình khắc phục, tự mình nâng cao nhận thức và cảm thọ

2. Phần giới thiệu: Giúp cho học sinh biết được bản thân có năng lực làm chủ được chính mình hay không có.

2.1. Phương pháp và thực tế khi hướng dẫn

Dùng vấn đề thích hợp, gợi mở cho học sinh nghĩ thử xem tự mình có năng lực làm chủ, không nghĩ ngợi lung tung.

2.2. Hướng dẫn cho học sinh ngồi trong tư thế lưng ngay thẳng và mắt nhắm lại trong năm phút (không hướng dẫn cho học sinh phương pháp định tâm)

(1) Trong khoảng thời gian đó, giáo viên tùy nghi đưa ra những dấu hiệu, khiến cho học sinh biết được lúc này họ có nghĩ ngợi lung tung hay không có.

(2) Sau năm phút, giáo viên hỏi học sinh trong thời gian ngồi thẳng lưng và mắt nhắm lại đó, tâm ý có nghĩ ngợi lung tung hay không có.

Nếu học sinh trả lời không có nghĩ ngợi lung tung, thì giáo viên hỏi học sinh lúc đó có nghĩ: “Tôi không nghĩ gì cả” hay không?

(3). Giúp cho học sinh tự mình cảm nhận việc cần thiết học làm chủ bản thân và không nghĩ ngợi lung tung.

2.3 Hướng dẫn các phương pháp, giúp cho học sinh tự chọn lấy một phương pháp, sau đó mắt nhắm lại và ngồi tư thế lưng ngay thẳng để thể nghiệm sự khác nhau sau khi áp dụng phương pháp vừa thực tập

2.4 Sau khi tĩnh tọa kết thúc, hoặc trong thời gian tĩnh tọa, giáo viên dùng lời dạy tinh thần để gợi mở cho học sinh

3. Phần ứng dụng

3.1 Phương pháp cũng giống như trên, làm cho học sinh hiểu được nguyên nhân gì đã khiến cho tâm mình bị quấy rầy. Kết quả cho thấy, phần lớn bắt nguồn từ những việc trong sinh hoạt hằng ngày, làm cho tâm các em trở nên bất an. Vì vậy mà giáo viên nhắc các em nên thường xuyên điều phục làm chủ tâm.

3.2 Nếu trước giờ vào học (hoặc trong giờ học), lúc học sinh tự mình không thể tập trung được, thì có thể ứng dụng

phương pháp ngồi ngay thẳng và nhắm mắt lại trong năm phút, giúp cho giáo viên cũng như học sinh có thể tập trung được.

3.3 Trước giờ tan học, lúc học sinh nhốn nháo, cũng có thể vận dụng phương pháp trên giúp các em ổn định tâm lý.

3.4 Sau giờ tan học, muốn học sinh cách ly không chơi cùng bạn xấu, cũng có thể đem phương pháp này ra áp dụng.

3.5 Tùy theo cá tính riêng biệt của mỗi học sinh, mà trong thời gian giải lao, giáo viên có thể gọi các em đến văn phòng, ngồi hướng mặt vào tường, mắt nhắm lại và lưng hướng thẳng. Nhưng trước khi thực hiện việc này cần phải giải thích cho học sinh hiểu rằng ngồi thiền không phải là một hình thức trừng phạt, mà đó là sự quan tâm có ích cho các em.

3.6 Học sinh lúc ở nhà, trước và sau khi làm bài tập hay đọc sách, nếu tập cho mình thói quen ngồi yên năm phút làm cho tâm ổn định trước lúc học và làm bài thì càng tốt.

3.7 Nên có thói quen mỗi ngày vào buổi sáng hoặc buổi tối dành mười phút ngồi yên để lên kế hoạch mới và nhìn lại chính mình.

4. Phần bổ trợ

4.1 Ở trong trường, chọn một nơi thích hợp làm chỗ chuyên để tĩnh tọa (đặt cho nơi này một cái tên thật tao nhã)

4.2 Nhân lúc họp lớp, chọn một câu chuyện thích hợp, giáo viên đọc hoặc chọn một học sinh có giọng đọc diễn cảm giúp vun bồi ý thức đạo đức cho học sinh thêm lớn mạnh.

4.3 Lúc thích hợp cũng có thể mở nhạc thiền hoặc nhạc Phật giáo.

4.4 Sau khi ngồi thiền hoặc lúc hơn nửa thời gian ngồi thiền, có thể dùng phương pháp thuyết giảng hoặc chia sẻ. Bắt đầu từ những chi tiết nhỏ trong đời sống hằng ngày, cho đến những vấn đề ở nơi làm việc, trong trường học, hay ở ngoài xã hội. Vấn đề quan trọng là làm sao để học sinh cảm nhận được sự quan tâm của thầy cô giáo dành cho các em.

Phần nội dung

Hạnh phúc ở đâu?

Trước hết mọi người cần phải hiểu “ngồi thiền” hoặc thuật ngữ “thiền định” của Phật giáo rốt cuộc là gì? Nó có tác dụng ra sao? Có ưu điểm thế nào?

Tôi nghĩ ngay bây giờ quý vị cũng có thể bắt đầu cảm nhận được rồi. Quý vị nghĩ xem, quí vị từ khắp mọi nơi hội tụ về; thoát ra khỏi những áp lực từ công việc, những lo lắng về gia đình để đến đây. Đây là khoảng thời gian để quí vị học tập. Công việc hay gia đình có thể tạm gác lại, chúng ta đang ở một nơi lý tưởng với không khí trong lành, thiên nhiên tốt tươi, cảnh quan hài hòa; lớp học được thiết kế hiện đại, lại được ngồi trên ghế sa lông đẹp nữa. Và hiện tại quí vị cũng không bị bệnh như bị cảm, đau bụng v.v… hay những bệnh khác làm cho quí vị không được thoải mái, tình trạng sức khỏe của quí vị bây giờ cũng rất tốt.

Nghĩ lại mà xem, với những gì đang có được chúng ta nên cảm nhận rằng như vậy đã là quá đầy đủ rồi mới đúng.

Hay nói một cách khác, ngay trong giây phút hiện tại, trong khoảng thời gian này, không lẽ chúng ta không thể hết lòng đón nhận hiện tại sao, có phải không nào? Chúng ta có cảm nhận được mình quá hạnh phúc không?

Từ những ý niệm như vậy chúng ta bắt đầu suy nghĩ. Bây giờ tôi cho quí vị ba phút, ngồi tại đây và suy nghĩ xem quí vị có hoàn toàn cảm nhận được thế nào là “hạnh phúc” không? Xin quí vị nhắm mắt lại ba phút để tiếp nhận hạnh phúc. Quí vị làm thế nào để cảm nhận được mình đang có được thân, tâm và kể cả những tài sản vô giá mà tôi vừa mới nói ở trên? Trong ba phút này quí vị làm thế nào để cảm nhận thật sâu sắc, dùng phương pháp nào cũng được...(sau ba phút)

Quí vị có thể mở mắt ra. Không biết trong ba phút vừa qua quí vị nghĩ những gì? Quí vị đã dùng phương pháp nào để tiếp nhận một khoảnh khắc của cuộc đời này? Chúng ta mời một vị thầy chủ nhiệm cùng chia sẻ với mọi người có được không?

Một vị chủ nhiệm: Nghĩ đến hồi tôi còn nhỏ, sống ở một vùng quê ven biển, cho đến hôm nay đã từng làm giáo viên chủ nhiệm cấp hai cho bảy mươi tám lớp. Đã có nhiều bậc phụ huynh đưa con em của họ đến gửi gắm và chúng tôi đã dạy dỗ cho các em. Tôi nghĩ cha mẹ đã sinh ra tôi trên cõi đời này và nuôi dạy tôi trở thành một người thật có ý nghĩa.

Thầy hướng dẫn: Vừa rồi thầy chủ nhiệm đã chia sẻ những việc mà thầy suy nghĩ trong ba phút vừa qua. Có thể thấy rằng lúc chúng ta tìm được hạnh phúc, chúng ta thường nghĩ đến những việc trước mắt, những gì đã cống hiến, cho

đến sự kỳ vọng của người thân đối với chúng ta. Tôi nghĩ đây là những việc thường thấy của mỗi người.

Nhưng nghĩ lại mà xem, trong sâu thẳm cảm nhận thường ngày của nhiều người, dường như có những nhân tố bất an đang hiện hữu, khiến chúng ta cảm thấy có chút không an lạc. Nói thế nào đây? Địa vị, tài sản, người thân mà chúng ta đang có, chúng ta nghĩ những nhân tố ấy có vĩnh viễn tồn tại không? Chúng không bao giờ mất đi sao? Trong sâu thẳm nội tâm, dường như có một cảm giác bất an. Đây là điểm thứ nhất.

Điểm thứ hai. Có khi trong tâm khởi lên một sự truy cầu vì mục đích mù quáng, tự mình cho rằng: Tôi bây giờ làm chủ nhiệm chưa phải là hạnh phúc, mà phải làm hiệu trưởng mới thực sự có hạnh phúc. Đối với công việc làm chủ nhiệm, thì không đảm nhận một cách trọn vẹn, cảm thấy không vừa ý. Rồi có một hôm, khi đang giữ chức hiệu trưởng, lại nghĩ rằng: Lúc trước tưởng làm hiệu trưởng thì sẽ rất vui, nhưng thật ra chẳng có gì vui cả! Lúc này lại nghĩ rằng: Có thể phải làm ở thứ trưởng bộ giáo dục hoặc giám đốc sở giáo dục, mới thật sự là hạnh phúc! Có một loại truy cầu cảm xúc mù quáng như vậy.

Do đó chúng ta cần phải biết, khi chúng ta tìm hạnh phúc trong giây phút hiện tại, có hai nhân tố bất an đang khởi lên trong tâm. Một là đối với hiện tại thì có cảm giác bất an, còn khi hướng về tương lai, thì truy cầu cảm xúc mù quáng.

Trong lúc tâm của chúng ta lặng yên, chúng ta hãy buông thư hoàn toàn không bám víu vào bất cứ vật gì mà vẫn nắm bắt được hạnh phúc? Không dựa vào địa vị, người thân, sự

truy cầu, quí vị có thể cảm nhận được hạnh phúc hay không? Quí vị suy nghĩ thêm một lần cho thấu đáo hơn. Nhưng cũng không nên nói là không cần dựa vào vật gì, mà quí vị nên nghĩ dùng phương pháp nào căn bản nhất, càng căn bản càng tốt, tốt nhất chúng ta nên tránh những gì chúng ta vừa mới bàn. Nếu dựa vào những điều vừa mới bàn đến, sẽ làm cho tâm quí vị nảy sinh cảm giác bất an, bởi vì chúng sẽ mất đi; hoặc là sẽ làm cho quí vị nảy sinh cảm xúc truy cầu mù quáng, bởi vì chúng thường treo ngay trước mặt, khiến cho quí vị phải chạy tới bắt lấy bằng được. Vậy thì cuối cùng cần phải đặt chúng ở đâu, để cho chúng được an toàn mà quý vị cũng không mù quáng? Mời quí vị tĩnh tâm trong ba phút...(sau ba phút)

Quí vị hãy mở mắt ra. Không biết trong ba phút vừa trôi qua quí vị đã nghĩ ra được điều gì? Chúng ta mời một vị chủ nhiệm chia sẻ cùng mọi người nhé.

Một vị chủ nhiệm: Vừa rồi tôi không nghĩ gì cả, mà chỉ nghe được tiếng của máy quạt đang quay, và có cảm giác chiếc ghế mà tôi đang ngồi hình như hơi nhỏ. Xin cảm ơn!

Thầy hướng dẫn: Đây là một cảm nhận rất thực tế, thật không sai chút nào. Bởi vì lúc này thầy chủ nhiệm đang ở đây, do đó có những cảm nhận rất thiết thực, không biết có vị nào có câu trả lời khác không?

Một vị khác: Ba phút trước, tôi nghĩ đến âm thanh của máy quạt truyền vào tâm tôi, cảm thấy rất tuyệt vời. Điều thứ hai mà tôi nhận ra là tôi không còn suy nghĩ rằng: Tư thế ngồi không biết có ảnh hưởng đến hình dáng của mình

không. Điều thứ ba mà tôi nhận ra là tôi không còn suy nghĩ hơi thở tiếp theo của tôi là gì?

Thầy hướng dẫn: Những gì quí vị chia sẻ đều rất có ý nghĩa, trong ba phút vừa qua, quí vị đã để hết tâm vào việc thực tập. Bây giờ tôi đưa ra một quan niệm, từ đó quí vị suy nghĩ về vấn đề được đưa ra.

Sự khác nhau giữa hỷ và lạc

Chúng ta muốn hiểu được về thiền định, ngồi thiền hoặc là hạnh phúc thì trước hết chúng ta cần phải phân biệt thế nào là “hỷ”, thế nào là “lạc”? Trong tâm lí học Phật giáo, “hỷ” và “lạc” có chỗ khác nhau. Phật giáo cho rằng “hỷ” là dựa vào tâm mà sanh, nó là một loại cảm xúc mang tính tuôn trào, mang tính bị kích động. Còn “lạc” thì dựa vào thân mà sanh, nó luôn luôn ở trạng thái bất động.

Lấy một ví dụ làm dẫn chứng giúp quý vị dễ hiểu hơn. Ví dụ tất cả chúng ta ở đây, đi lạc vào sa mạc Sahara. Mọi người đang đi sâu vào trong sa mạc, đi hai đến ba ngày rồi mà không có nước uống. Và khó khăn lắm cuối cùng mọi người nhìn thấy một ốc đảo ở nơi xa xa. Bấy giờ tuy là chúng ta chưa uống được nước, nhưng trong lòng cảm thấy rất vui. Điều này Phật giáo gọi là “hỷ”. Tuy chúng ta tự thân chưa trải nghiệm qua, nhưng chúng ta đem kinh nghiệm cũ làm cho nó sanh khởi. Do đó “hỷ” là do tâm làm nên, do tâm nghĩ ra.

Cũng giống như lúc quí vị đang ngồi ở đây, nhưng tâm của quí vị nghĩ đến địa vị, người thân, tài sản. Những yếu tố đó không hề có ở trước mắt của quí vị, do quí vị nghĩ nên mới sanh ra chúng; do đó mới mang đến cho quí vị có cảm giác

“hỷ”. Loại cảm giác “hỷ” này đến rất nhanh, trong tích tắc liền xuất hiện, ngay lập tức khiến chúng ta phấn chấn gấp trăm lần.

Quí vị đã nghe qua câu chuyện “Trông rừng mơ giải được khát” chưa? Khi hành quân, những binh sĩ khát nước đến khô cả cổ. Vị tướng quân dẫn đầu rất thông minh. Ông nói với các quân sĩ rằng: “Phía trước chúng ta có một rừng mơ”. Mọi người vừa nghe xong liền có cảm giác như đã bớt khát hết một nữa rồi. Cảm giác giải khát ấy đến rất nhanh.

Nếu chúng ta đây đang trong lúc khát, nhìn thấy một ốc đảo, tất cả sẽ đều nhao lên hướng về phía trước. Khi đến nơi thấy ở đó chỉ là một đống sỏi đá, vốn là cảnh tượng không thực. Khi ấy nhất định mọi người đều cảm thấy vô cùng phiền muộn. Và cũng ngay lúc đó cảm giác “hỷ” đã sớm mất đi. Nó đến rất nhanh và đi cũng rất nhanh. Biết đâu khi ấy mọi người lại cảm thấy mệt mỏi hơn.

Nhưng giả như cứ đi tiếp như vậy và thật sự gặp được ốc đảo, lấy tay vốc một vốc nước đưa vào miệng uống. Uống được nước rồi, ngay trong chốc lát chúng ta sẽ cảm nhận được hai loại cảm thọ. Thứ nhất là hỷ thọ, bởi vì chúng ta thấy được nước, đồng thời cũng có cảm thọ vui, vì chính miệng mỗi người uống được nước. Nếu uống nước xong mà có người đến đuổi đi, thì không còn cảm thấy khó chịu nữa, bởi vì chính mình đã uống được nước.

Do đó, đối với hạnh phúc, trước hết chúng ta cần phải phân biệt rõ ràng, thế nào là “hỷ” và thế nào là “lạc” ? Đây là điều cần phải hiểu trước tiên.

Người bạn đầu tiên cũng như người bạn sau cùng

Bước tiếp theo, chúng ta cần thảo luận vấn đề gì? Đó là tâm của chúng ta.

Cần phải có một đối tượng thì tâm mới bị tác động đến. Như ví dụ trên, lúc ở trên sa mạc đối tượng hấp dẫn nhất của chúng ta là ốc đảo. Cũng vậy, tôi cùng quí vị vừa mới thực tập ba phút lần thứ hai, xin quí vị nhận biết thật sâu sắc, có phải quí vị đang tiếp nhận tất cả những gì đang có mặt trong hiện tại hay không? Trên thực tế, quí vị vẫn còn nghĩ đến chiếc máy quạt, nghĩ đến những âm thanh v.v… hay là nghĩ đến những vật khác ở bên ngoài. Sao lại không đem hết lòng để cảm nhận ngay bây giờ khi thân tâm chúng ta đang có tất cả? Ngay hiện tại lúc này thân tâm của quý vị có cảm giác như thế nào? Cảm giác này đối với bản thân gần gũi nhất, tại sao quí vị lại bỏ quên nó?

Đặc biệt là lúc tâm lắng xuống, ở trong thân thể của quí vị có một thay đổi có thể quan sát. Bởi vì muốn chú ý đến cảm nhận thân và tâm của chúng ta, thì trước hết cần phải chú ý đến sự thay đổi dễ quán sát. Quí vị nghĩ thử xem, quí vị hiện đang ngồi đây, cái gì trong thân tâm quý vị thay đổi mà có thể quán sát được? Đó chính là hơi thở!

Giả sử bây giờ những gì mà quí vị đang có bị mất đi ví như công việc, tài sản, người thân v.v...tất cả đều rời xa quí vị, nhưng bản thân của quí vị vẫn còn có một người bạn đầu tiên cũng chính là người bạn cuối cùng mà người ấy luôn người trung thực nhất. Đó là hơi thở. Từ lúc mới sanh ra,

nó đã có mặt trong chúng ta rồi, cho đến hôm nay cũng như vậy, và cũng chính nó là người cuối cùng rời xa chúng ta. Đối với một người bạn trung thành như vậy, chúng ta lại rất ít khi quan tâm đến. Đây chính là vốn liếng cơ bản nhất đồng thời cũng là tài sản cuối cùng của chúng ta. Chúng ta có bao giờ đem tâm hay thời gian để cảm nhận chúng chưa, tại sao chúng ta không đặt câu hỏi cho vấn đề này?

Do đó có rất nhiều người đối với cảm nhận về nhân sinh, hoặc cảm nhận về sự sống, từ trước đến nay chưa từng để tâm đến. Cái gì gọi là sự sống? Sự sống không nằm ngoài một hơi thở. Tất cả những gì chúng ta có được, hết thảy mọi thứ được hình thành không ngoài một hơi thở. Hơi thở của chúng ta mới thực sự là sự sống, có sự sống mới có tài sản xung quanh, có địa vị, có người thân v.v... Đối với người bạn lâu năm như vậy, chúng ta cũng chưa bao giờ để tâm chú ý đến. Ai nhận thức được điểm này, cũng có nghĩa là hạnh phúc của họ đã bắt đầu được xây dựng (nghĩa là từ phương diện thứ hai). Hạnh phúc không phải được thiết lập từ phương diện thứ nhất là thân thể, tài sản hay người thân. Hai phương diện này có sự khác biệt rất lớn, bởi vì tài sản, địa vị v.v... chúng sẽ thay đổi, chúng đến rồi đi. Thân thể cũng vậy thay đổi từ lúc trẻ đến lúc già. Nhưng đối với hơi thở, chỉ cần chúng ta còn sống, chúng liền theo chúng ta hít vào, thở ra. Khi chúng ta nhận biết được đây chính là thứ vốn liếng cơ bản và là người bạn trung thành thì chúng ta có để tâm đến mà tiếp nhận chúng hay không?

Tôi tin chắc rằng rất ít người để tâm chú ý đến nó, bởi chúng thật bình thường và gần gũi quá. Sẽ không cảm nhận

được hạnh phúc nếu chúng ta không để tâm tới nó mà chỉ chú ý tới những thứ khác như thân thể cho đến tài sản v.v...thì trong tâm chúng ta lúc nào cũng có cảm giác lo lắng bất an, bởi vì chúng vốn không vững chắc.

Từ trước đến nay chúng ta đã quen với cách luyện tập như vậy. Lúc chúng ta ngồi thiền, chính là lúc chúng ta đi tìm hạnh phúc, nhưng chúng ta không chú ý đến điểm cốt lõi ấy, vì chúng quá thông thường. Chúng ta chỉ đi tìm những niềm vui từ bên ngoài. Cuối cùng nhu cầu vui chơi cũng không được như ý, không có gì đáng để lưu tâm, vì thế cứ hướng bên ngoài tìm cầu. Tìm những gì đã qua trong quá khứ, những gì sẽ tới trong tương lai và cả những sự vật xung quanh, nhưng lại rất ít khi chịu tìm những thứ căn bản nhất, bình thường nhất của mình đang ở đâu. Những sai trái này nếu không chú ý đến sẽ tạo thành những cảm thọ về hạnh phúc, thoải mái hay vui thích trở nên không thiết thực. Chúng ta đã không ngừng hướng ngoại tìm cầu và tìm những thứ có tính cách hấp dẫn hơn, kích thích mạnh hơn. Chẳng hạn hút thuốc thấy vẫn chưa đủ mà phải uống thêm rượu; uống rượu cảm thấy chưa thỏa mãn nhu cầu mà phải dùng thêm thuốc kích thích. Lúc nào cũng muốn tìm kiếm những thứ cho là đặc biệt, hấp dẫn. Những phương hướng tìm cầu này sẽ ảnh hưởng đến phẩm chất trong cảm nhận hạnh phúc của chúng ta.

Điều quan trọng khi quán chiếu hơi thở

Chính vì thế, hôm nay tôi muốn chia sẻ cùng quí vị phương pháp thứ nhất. Trước hết bắt đầu tiếp xúc từ hơi thở

của chúng ta, đặt hết tâm để nhận biết chúng. Để cuối cùng nhận ra rằng chúng đã mang lại ý nghĩa gì cho cuộc sống của quý vị? Chúng ta bắt đầu thực tập từ đây, cũng chính là chú ý đến thứ vốn liếng căn bản nhất, ban sơ nhất và là người bạn trung thành nhất của chúng ta. Chúng ta bắt đầu tập trung chú ý hơi thở vào và hơi thở ra. Trước hết chú ý như thế nào là hơi thở vào và như thế nào hơi thở ra. Khi thở vào chúng ta biết ta đang thở vào, lúc thở ra chúng ta biết mình đang thở ra. Về hơi thở có hai điểm cần chú ý.

(1) Không làm ngược

Như thế nào gọi là làm ngược? Có nghĩa là lúc đang thở ra chúng ta nghĩ hình như đang hít vào; lúc đang hít vào lại nghĩ rằng hình như là đang thở ra. Thở ra nghĩ rằng hít vào, hít vào nghĩ rằng thở ra, như thế gọi là làm ngược.

(2 )Không được bỏ ngang

Vốn đang chú ý hơi thở, nhưng thực tế trong tâm lại nghĩ đông nghĩ tây làm cho khả năng chú ý bị gián đoạn.

Ba bước điều phục tâm:

Tâm hướng vào trong, năng lượng hướng nội được tăng lên, đề cao phẩm chất hướng nội.

Nhìn qua nội dung phía trên, quí vị sẽ có cảm giác rằng tâm từ từ lắng xuống và trụ lại bên trong, không còn như trước đây là tâm luôn chỉ biết hướng ngoại tìm cầu.

Bây giờ tôi sẽ kể cho quí vị nghe một sự việc rất thú vị. Nếu quí vị học hiểu được rồi, suốt đời sử dụng cũng không

hết. Trong chúng ta mỗi người có một sở thích riêng, nhưng chúng ta phát hiện mỗi sở thích đều có những điều kiện riêng. Ví dụ có người thích chơi đánh cờ, nhưng đánh cờ cũng phải có đối thủ, tìm không ra đối thủ thì không thể chơi được; và cần phải có không gian, thời gian cho đến điều kiện về đồ dùng để đánh cờ. Không có bàn cờ thì không thể đánh cờ; lúc đang bệnh nằm trên giường cũng không thể đánh cờ được. Có người lại thích đánh gôn, đánh gôn cũng có các điều kiện riêng, như cần phải có thời tiết tốt, có tiền, người đánh cầu cho đến công cụ. Những thú vui khác cũng như vậy.

Nhưng chúng ta có thể luyện tập cho mình một thú vui, đó là chơi với hơi thở hay không? Trong đó nếu chúng ta tìm thấy được qui tắc của trò chơi hoặc là thưởng thức được vị sâu lắng, niềm vui ở trong đó, thì suốt đời cũng dùng không hết. Bởi vì mỗi lúc mỗi nơi chúng ta đều có thể chơi, có thể tiếp xúc với nó. Trong khi đợi xe chúng ta cũng không cảm thấy để phí thời gian, bởi vì chúng ta đang trở về với hơi thở, chúng ta đang tu thân dưỡng tánh. Lúc bị bệnh, chúng ta ít nhất vẫn còn một hơi thở, dù cho nghiêm trọng đến mức tứ chi không cử động được nữa, nhưng hơi thở vẫn luôn còn. Khi đó biết chơi với hơi thở rồi, chúng ta không cần gọi con của bạn mang bàn cờ đến và cũng không cần tìm người đến cùng bạn chơi cờ.

Do đó, tôi nói hơi thở chính là người bạn thủy chung nhất vì nó luôn luôn có mặt bên cạnh chúng ta. Lúc trong lòng chúng ta bất an hoặc có ngày điêu đứng trước bước đường cùng, giả sử bạn bè đều bỏ rơi chúng ta mà đi, nhưng nó lại là người bạn cuối cùng bên cạnh chúng ta. Đây là người bạn

thủy chung nhất nhưng chúng ta chẳng bao giờ lưu tâm đến, cũng không đến để làm quen, không biết làm sao để tiếp xúc với hơi thở, nói chuyện với hơi thở, thật quá đáng tiếc! Do đó, nếu chúng ta trò chuyện được với hơi thở, bày tỏ những chuyện tâm tình, thì cả đời cũng không bao giờ làm ngơ với hơi thở.

“Bám sát” lấy hơi thở

Trên thực tế, tất cả những trò chơi đều hội đủ hai yếu tố:

Một là qui tắc “không biến đổi”(rule)

Hai là câu chuyện biến hóa (story) hoặc tình tiết (drama)

Bất kể trò chơi nào cũng phải hội đủ hai yếu tố mới hình thành được. Ví dụ có nhiều người thích xem thi đấu bóng chày chuyên nghiệp. Môn này rất cuốn hút người xem. Trên thực tế nó cần phải hội đủ hai yếu tố. Thứ nhất nó phải có qui tắc, nếu không cầu sẽ bị ném tùy tiện; đã tùy tiện ném tức không còn gọi là thi đấu. Nhưng dù ở trong phần qui tắc không thể thay đổi, cũng có những việc có thể biến đổi. Qui tắc tuy cố định, nhưng bên trong mỗi quả cầu, mỗi cú đánh, mỗi động tác đều không giống nhau. Vì thế chúng ta mới bị nó cuốn hút. Lại một ví dụ khác, muốn có hứng thú với chơi gôn hoặc đánh cờ, trước hết chúng ta cần phải hiểu qui tắc của nó. Nhưng trong qui tắc bất biến, quí vị sẽ phát hiện cũng có những sự thay đổi. Do đó mỗi ván cờ đặt xuống đều đủ sức cuốn hút bạn. Giả như mỗi ván cờ đều như nhau, thì không còn hứng thú gì để đánh; mỗi trận thi đấu nếu đều giống nhau, thì có gì để mà xem. Điểm này rất quan trọng. Vì

vậy chúng ta cần phải chú ý các yếu tố hình thành lên một trò chơi.

Tôi tại sao nói hơi thở như một loại “trò chơi”? Bởi vì sức chú ý trong tâm của bạn nhất định cần phải hướng vào bên trong. Để tâm hướng được vào trong, trước hết cần phải cùng với nó thiết lập “mối quan hệ đàm thoại”, hoặc “mối quan hệ trò chơi”. Nói “mối quan hệ trò chơi” có lẽ hơi nhấn mạnh về trò chơi. Tóm lại là cần phải xây dựng một mối quan hệ là được, bởi vì chúng ta cần phải bám sát mối quan hệ này mới khả thi.

Hay nói một cách khác, qui tắc mà tôi muốn nói với quí vị là trước hết chúng ta cần phải để hết tâm quán sát hơi thở vào và hơi thở ra. Sau đó chúng ta nhận biết chúng một cách thật tường tận. Trong lúc chúng ta chú ý đến vấn đề này, tự mình nhận ra thân và tâm sẽ sanh ra những thay đổi như thế nào? Mỗi một người, mỗi một giây đều không giống nhau. Chúng ta cần phải quan sát, cần phải nhận ra chúng. Đây là một nguyên tắc, đợi đến lúc quí vị chơi xong, sẽ biết được sự kỳ diệu bên trong của trò chơi.

Ở Nhật Bản có một chương trình truyền hình được người xem rất ưa thích là “Thủy Hộ Hoàng Môn”. Có thể nói đây là chương trình được nhiều người biết đến. Nội dung vở kịch kể về vị quan đại thần Đức Xuyên Quan Quốc[1] thuộc dòng

———

[1]德川光圀,tên tiếng Nhật là Tokugawa Mitsukuni(1628-1701), tự Tử Long, hiệu Mai Lý, là một trong những quan đại thần thời đại Đức Xuyên của Nhật Bản

dõi Đức Xuyên Tướng Quân sống vào thời đại Đức Xuyên[1] của Nhật Bản. Trong thời gian ở “Thủy Hộ”[2], ông được triều đình phong chức “Hoàng Môn”[3], do đó mọi người đều gọi là Thủy Hộ Hoàng Môn. Bấy giờ, vị quan này muốn cải trang làm thường dân, dẫn theo hai người lính và một người hầu. Cùng đi với ông, còn có ba hoặc bốn trinh sát chuyên nghiệp, để tìm hiểu nỗi khổ của dân. Mọi người đều không biết ông ta là quan đại thần.

Vở kịch này được diễn tại Nhật Bản trong hơn mười năm, được diễn lại liên tục, diễn viên cũng thay đổi nhiều lần. Câu chuyện rất có ý nghĩa. Mỗi lần diễn, tình tiết đều giống nhau, nhưng người Nhật lại rất thích xem. Trước hết, họ phát hiện tại một nơi mà những tên ác bá hoặc quan tham nhũng ức hiếp dân làng, sau đó họ tiến hành công tác điều tra. Quá trình điều tra gặp phải rất nhiều gay cấn, cuối cùng cũng tẩy lộ chân tướng kẻ gian, người của quan và những tội nhân đánh nhau. Đánh hồi lâu, vị quan ra lệnh mọi người im lặng, sau đó các bộ hạ đem ấn tín ra. Lúc đó ông nói: “Mọi người giữ im lặng, tôi chính là Thủy Hộ Hoàng Môn”. Các phạm nhân vừa thấy ấn tín liền run sợ, lập tức quì xuống nhận tội. Và vụ án này được kết thúc ở đó. Cuối cùng mọi người đều rất cảm kích, tiễn quan đại thần trở về.

———

[1]德川時代: Thời đại Đức Xuyên（1603年—1867年）, còn gọi là Thời Đại Hồng Hộ (Edo jidai), chỉ cho chế độ Hồng Hộ Mạc Phủ trong lịch sử chính trị Nhật Bản

[2]水戶: Nay là thị trấn Thủy Hộ(Mito), huyện Tư Thành (Ibaraki) thuộc vùng Quan Đông (Kantō chihō), Nhật Bản

[3]黃門: tương đương chức Hoàng Môn giám(黃門監), một trong những đại quan dưới triều nhà Đường, Trung Quốc

Nội dung của mỗi vở kịch không thay đổi, màn nào cũng như màn nấy. Có lúc chúng ta nói một cách hài hước: “Tướng quân tại sao lại không mang ấn tín ra sớm? Nếu ấn tín được mang ra sớm thì không phải đánh nhau rồi”. Nhưng sự phát triển câu chuyện là như vậy. Người Nhật Bản rất thích xem, bởi vì họ biết tình tiết vở kịch không thay đổi, biết được vở kịch sẽ diễn biến như thế nào, do đó không cần phải phán đoán gì, cứ thế mà xem. Xem đến lúc hai bên bắt đầu đánh nhau, mọi người lắng tai nghe quan đại thần nói đến câu: “Im lặng! Ta chính là Thủy Hộ Hoàng Môn! Các ngươi không nhận ra ta sao?” Mọi người trong lòng đều có một sự chờ đợi kiên nhẫn , đợi ông ta phát ra câu này.

Quí vị có thể phát hiện, trên thực tế vở kịch được ứng dụng nguyên tắc ổn định và dễ hiểu. Tiết mục diễn rất dài, nhưng qui tắc của nó ổn định và làm cho người xem dễ hiểu, nên mới lưu truyền được lâu dài như vậy. Bất kể người nào xem tiết mục này một hai lần đều quen với diễn biến câu chuyện, rất dễ đi vào tình huống, không cần phải nặng óc suy đoán. Đứa trẻ mới lên ba cũng có thể hiểu được. Các em xem đến lúc hai bên đánh nhau, cũng biết ấn tín sắp được lấy ra. Đây có thể được xem là tiết mục thích hợp với mọi lứa tuổi, diễn mấy mươi năm mà vẫn luôn được yêu thích.

Cần phải có tâm nhẫn nại

Kế đến, yêu cầu mọi người cần đem cái tâm tham cầu như khi đi đãi vàng đến để tu tâm. Quý vị không nên nghĩ cái tâm trước mắt không có ích gì, đều như xà bần rất lộn xộn. Chúng ta cần phải hiểu nó cũng như mỏ vàng, bên trong có

một vật quí giá, đó chính là bản tánh của chúng ta. Tuy nó trộn lẫn với rất nhiều đất đá, nhưng chúng ta đừng đem nó vứt đi. Tâm nghĩ lung tung cũng không sao, chỉ cần nhận diện và kéo nó trở lại là xong! Tâm tán loạn cũng không có vấn đề gì, chỉ cần chú ý đến nó một chút là được.

Tôi muốn nhắc quí vị cần phải có tâm như vậy, cần phải thật sự nhẫn nại như vậy, giống như một học sinh chơi bóng rổ, học di chuyển bóng cũng kiên nhẫn như thế. Khả năng chú ý, thuật ngữ của Phật giáo gọi là “niệm”, cần phải phối hợp với hơi thở. Hơi thở được ví như quả bóng; khả năng tập trung được ví như hai tay. Lúc chúng ta mới học di chuyển bóng, có thể mới nhồi bóng được mấy cái, bóng liền bị lăn ra ngoài. Lúc đó nếu chúng ta nản lòng, thì chẳng bao giờ học chơi bóng được. Bóng bị rơi ra ngoài cũng không sao, chúng ta nhặt vào nhồi tiếp. Lúc đầu mới học nhồi được ba cái, bây giờ đã có thể nhồi được năm cái, nếu tiếp tục sẽ nhồi được nhiều hơn nữa. Lúc mới bắt đầu, chúng ta cần phải hết sức tập trung, phải chú ý vào quả bóng, thì mới có thể nhồi được. Bởi vì chúng ta không hiểu được tình huống, lúc nhồi bóng phải dùng sức như thế nào, mức độ nặng hay nhẹ đều không biết rõ. Không sao cả, quí vị cứ tập nhồi: Một lên một xuống, một lên một xuống. Do đó, khi quí vị khi học nhồi bóng, quan trọng nhất là phải chú ý bóng lên và xuống, làm sao cho tay quí vị và bóng phối hợp lên xuống được nhịp nhàng. Tương tự như vậy, cần làm cho sức chú ý và hơi thở vào ra của quí vị được phối hợp uyển chuyển; không được lúc bóng tiến tới gần, quí vị lại nghĩ nó lao ra; lúc nó lao ra lại nghĩ nó tiến tới. Như vậy chẳng khác nào đánh hỏng bóng.

Lúc bắt đầu học nhồi bóng, quí vị chắc chắn không thể nào nhồi tốt được, nhồi chưa được hai cái là bóng đã lăn ra ngoài. Có điều mọi người phải tập tính nhẫn nại mới có thể càng nhồi càng tiến bộ. Phải nhồi bóng đến mức nào mới được? Đến khi thật điêu luyện, quí vị có thể nhồi một trăm lần cũng không sao. Cũng như thế, số đếm hơi thở của chúng ta: vào, ra; vào, ra…cứ thế đếm đến một trăm lần cũng không sai. Chính vì vậy người mới bắt đầu học ngồi thiền, nhất định phải cần có tính nhẫn nại, không nên vì không nắm bắt được hơi thở mà liền nhụt chí.

Một việc cần lưu ý nữa là việc ngủ nghỉ

Tiếp theo, quí vị phải chú ý là sự tập trung của mình dần dần đã hướng vào trong hay chưa? Bởi vì ngồi thiền là giúp cho tâm tiến đến trạng thái tập trung, chuyên tâm đến độ cắt đứt sự ồn ào bên ngoài. Tôi nghĩ điều này cũng không có gì lấy làm lạ. Ví dụ có người đọc sách, đọc đến mức những tiếng ồn xung quanh không ảnh hưởng đến họ. Để đạt đến trình độ như vậy, khuynh hướng của tâm cần phải thật sự hướng nội. Sự hướng nội này cũng giống như lúc ngủ, tâm hướng vào bên trong. Quí vị chú ý đến, xem từ mỗi góc độ thì ngủ cũng giống như một loại thiền, bởi vì nó cũng là một loại hướng nội khác của thế giới bên trong, thế giới bên ngoài không dễ quấy nhiễu. Bình thường mọi người ngủ để hồi phục sức khỏe, để thân tâm được điều hòa. Còn bây giờ tôi sẽ hướng dẫn cho quí vị một phương pháp ngủ nghỉ khác, so với việc ngủ nghỉ thường ngày thì phương pháp này mang lại lợi ích cao hơn. Bởi vì phương pháp này không chỉ dừng

lại ở sự nghỉ ngơi, mà còn giúp cho chúng ta tỉnh thức, học tập. Trong giấc ngủ bình thường tâm được nghỉ ngơi, nhưng có lúc chúng ta mơ thấy nhiều thứ, không thể nào hoàn toàn được an tĩnh. Có người trong giấc ngủ còn hồi hộp, sáng hôm sau thức dậy cảm thấy rất mệt. Thiền tọa cùng với sự ngủ nghỉ có chỗ không giống. Lúc chúng ta tọa thiền, tâm có thể nghỉ ngơi và còn chế tác được năng lượng, và từ đó năng lượng càng được tăng trưởng. Khi chúng ta ngủ, có lúc tâm hơi bị phân tán; có khi lại bình thường, tâm lăng xăng và hồi hộp. Do đó khi ngồi thiền, tâm được buông thư, không quá chặt hoặc quá rời rạc.

Chính vì thế yêu cầu đầu tiên là phương hướng của tâm. Thứ hai là “lượng” hướng nội về tâm được bao nhiêu? Lúc mới bắt đầu, tâm của chúng ta không thể hướng nội liền được, đợi cho nó thực sự hướng nội xong, năng lượng từ từ được tăng lên. Ví như lúc mới bắt đầu, tâm chỉ trụ được một hoặc hai hơi thở liền bị tán loạn. Khi đó không nên vội vàng, hãy để năng lượng của tâm từ từ tăng lên. Bước thứ ba là yêu cầu phần “chất” của tâm được tăng trưởng, không những hướng nội mà còn làm cho chúng ngày càng trở nên an tịnh hơn. Tóm lại, nội dung nhắc đến ở trên là: “Tâm hướng nội”, “năng lượng hướng nội tăng trưởng”, “nâng cao phẩm chất hướng nội” v.v...đây là những bước đầu tiên học tập ngồi thiền.

Kỹ thuật ngồi thiền

Luyện tập ngồi thiền

Trước giờ học, tại sao tôi muốn mở nhạc làm cho tâm của quí

vị được lắng xuống? Bởi vì lúc giải lao, tâm của quí vị ở trong trạng thái rất tán loạn. Đến lúc vào lớp, chỉ trong chốc lát muốn thâu nhiếp tâm trở lại thật không dễ dàng. Do đó trước tiên nên nghe nhạc, để cho tâm được lắng đọng, để cho quí vị có được trạng thái chuẩn bị.

Chính vì thế khi quí vị ở nhà thực tập ngồi thiền, ví dụ quen vào buổi tối lúc 9 giờ bắt đầu ngồi thiền, thì khoảng 8 giờ 45 phút hoặc 8 giờ 50 phút cần phải làm cho tâm từ từ trở về. Ví dụ đang xem sách, lúc đó cần phải đóng sách lại, vật dụng trên bàn cũng được thu xếp gọn gàng, áo quần cũng đã thay xong, từ từ để cho tâm đi vào yên lặng. Cũng giống như ru giấc ngủ, trước khi ngủ cần phải thay đồ ngủ, rửa mặt, nghĩa là trước hết cần phải có sự chuẩn bị về không gian hoặc là động tác. Bởi vì trong tình trạng hỗn loạn, rất khó ngay lập tức có thể làm cho tâm trở nên an tịnh được.

Thả lỏng thân thể

Cũng như tập thể dục, trước lúc chạy cần phải khởi động làm nóng cơ thể, nếu chạy ngay dễ bị chấn thương. Ngồi thiền cũng như vậy, trước hết phải làm cho thân tâm lắng xuống, thân thể được tĩnh lặng cũng chính là để cho nó được buông thư. Dưới đây có một số phương pháp.

Trước hết chúng ta đứng lên, hai tay thả lỏng xuống, khoảng cách hai chân rộng bằng vai, sau đó hai tay từ từ đưa lên cao, động tác chúng ta tự nhiên không cần phải dùng đến lực, giống như toàn thân như đang nổi trên mặt nước (tưởng tượng không khí cũng như nước). Rồi cũng vậy, hai tay từ từ đưa cao lên đến đầu, gót chân cũng nhấc lên, sau đó từ từ hạ xuống. Qua một thời gian thực tập, quí vị có thể phối hợp với

hơi thở: Hai tay đưa lên là hít vào; khi đưa lên đến đỉnh đầu, vừa lúc hơi thở đạt đến mức sâu nhất; trong thời gian buông hai tay xuống, lại từ từ thở ra (như hình bên dưới, từ trái qua phải)

Sau khi áp dụng động tác này hai đến ba lần, hai vai dần dần được thả lỏng, thân thể càng được thư giãn. Đặc biệt đối với người thường ngồi đọc sách, hai vai hay bị đau nhức, có thể áp dụng động tác này.

Ngồi thẳng

Tiếp theo, chúng ta chuẩn bị ngồi thiền. Thông thường, lót chỗ ngồi phía sau cao hơn ở mức độ quy định thì tư thế ngồi sẽ tốt hơn. Khi ngồi xuống, có người chân hơi bị cứng, hoặc lúc trước bị thương, hay người mới bắt đầu học thì chưa thể ngồi kiết già. Như thế cũng không sao cả, ngồi ngay ngắn trên ghế cũng được. Nhưng nếu có thể được, tốt nhất nên học ngồi kiết già.

Có người thắc mắc: Thanh tịnh và tư thế ngồi có liên quan gì với nhau? Thực ra có một vài sự quan hệ rất chặt chẽ. Bởi vì tư thế ngồi thường ngày của chúng ta không phải là thế ngồi có hiệu quả tốt. Lúc chúng ta ngồi trên ghế, phần lưng của chúng ta thường tựa phía sau thành ghế để có nhiều điểm tựa. Nhưng đây không phải là phương pháp ngồi có thể giúp cho tâm trở lên thanh tịnh. Trong khi ngồi thiền, điều mà chúng tôi mong muốn là làm cho phần thắt lưng, cột sống, từ phần cổ cho đến phần đầu của quí vị ở tư thế thẳng một cách tự nhiên. Có rất nhiều người nghĩ rằng ngồi tựa lưng vào ghế là thoải mái nhất, kỳ thật không phải là tuyệt đối đúng, bởi vì

để cho cột sống của bạn được thẳng tự nhiên cũng là một tư thế rất tốt.

Kiết già

Tiếp theo là tư thế của hai chân. Khi ngồi thiền nên mặc đồ rộng. Lúc mới bắt đầu chỉ có thể ngồi tư thế xếp bằng, cũng không có gì là sai cả. Nhưng vì ngồi tư thế xếp bằng không được vững chãi, mà còn làm cho chân này đè lên chân kia, thì sẽ không dễ gì ngồi được lâu. Lúc đó tốt nhất để một chân nằm ở trên, chân trái hoặc chân phải đều được, đó là thế ngồi “bán già”. Ngồi như vậy có thể ngồi vững vàng hơn và được lâu hơn (như hình bên dưới).

Có người chân mềm, có thể bắt cả hai chân lên thành tư thế kiết già. Ngồi tư thế này càng vững vàng hơn, nhưng đối với người mới học thì không cần phải bắt buộc (như hình bên dưới).

Khi ngồi thiền tốt nhất nên dùng khăn lông để giữ ấm cho phần chân. Đặc biệt là vào mùa đông cần phải có, bởi vì ngồi thiền đến lúc thân tâm trở nên thanh tịnh, toàn bộ lỗ chân lông đều mở ra. Trong tình trạng lỗ chân lông hở ra, nếu bị gió thổi vào, phần đầu gối dễ bị tổn thương. Chính vì thế không nên ngồi ở cửa, chỗ có gió mà ngồi thiền. Tuy nhiên không phải là không cho không khí lưu thông, mà chớ nên cứ để cho gió liên tiếp thổi vào, đặc biệt chân và vùng thắt lưng là những bộ phận yếu hơn. Do đó cần phải có khăn lông giữ ấm.

Tư thế của tay

Kế đến là tư thế đặt tay. Quý vị đặt hai tay chồng lên nhau, dựa nhẹ vào phía dưới rốn khoảng ba phân, không nên

đặt quá xa phần bụng dưới, mà đặt phía trên hai chân. Bởi vì nếu đặt phía trước, rất dễ làm cho tư thế của phần thắt lưng bị cong. Nói tóm lại, phần thắt lưng phải để ngay thẳng tự nhiên.

Tay và chân kết hợp lại, càng làm cho thân tâm trở nên vững chãi hơn. Bởi vì tư thế kiết già và tay kết ấn có sự ảnh hưởng đến tâm lý. Tâm của chúng ta tại sao hay nghĩ ngợi lung tung? Chủ yếu là do chúng ta nghĩ chân và tay hay giúp đỡ mình làm được nhiều việc. Ví dụ bây giờ tôi nghĩ: “Tôi muốn ăn điểm tâm”. Tôi nghĩ như vậy, bởi vì tôi cho rằng chân tôi sẽ bước tới, sau đó tay tôi sẽ lấy thức ăn, vì vậy mà tôi mới suy nghĩ lung tung. Nhưng bây giờ nếu chân và tay đều bất động rồi, trong tâm bây giờ muốn gì cũng không được sự hỗ trợ. Do đó một cách rất tự nhiên tâm của bạn sẽ tĩnh lặng.

Mắt

Tiếp theo là mắt. Trong khi ngồi thiền, tốt nhất mắt nên mở ra. Đối với người mới học ngồi thiền, tốt nhất nên nhắm mắt lại. Có người cho rằng nhắm mắt lại ngồi đến lúc thân tâm được buông thư thì rất dễ bị ngủ gục. Cần phải có phương pháp ngăn tình trạng này phát sanh. Có một phương pháp rất hay đó là mắt nhìn xuống, cảm tưởng như đang có một tia sáng từ phía dưới mắt đi vào, như thế sự tỉnh giác sẽ cao hơn. Vậy nên người mới thực tập ngồi thiền, mắt nhắm lại tuy rất tốt, nhưng ngồi được một lúc, nếu cảm thấy đang bị hôn trầm muốn ngủ, tốt nhất nên khẽ mở mắt.

Khi bắt đầu ngồi thiền, có lúc quí vị cảm giác thân thể như bị thắt chặt, lúc này có thể tập động tác: Uốn thân qua trái ba lần và qua phải ba lần. Lúc nghiêng mình như vậy sẽ cảm nhận được mạch trong người từ đầu đến cổ kéo xuống dưới vùng thắt lưng; có cảm giác dãn gân chứ không phải chỉ nghiêng thân thể qua lại mà thôi. Nếu làm xong rồi mà cảm thấy vẫn chưa đủ, quí vị có thể vận động phần vai. Vai có thể di chuyển từ trước ra sau, như đang dùng vai vẽ thành ba vòng tròn, tiếp theo di chuyển từ sau tới trước cũng như đang vẽ thành ba vòng tròn, như thế mới có thể làm cho vai được thư giãn.

Nếu cảm thấy thân thể vẫn chưa dễ chịu, vẫn còn một phương pháp đó là hít thở. Quí vị từ từ cúi xuống, miệng thở ra nhẹ nhàng; cảm thấy thân thể có chỗ nào không được khỏe thì cứ như thế theo hơi thở thở nhẹ ra, sau đó từ từ thẳng lưng, hít sâu vào bằng mũi. Làm ba lần như thế, có thể giúp cho quí vị điều hòa thân được tốt hơn.

Có người không cần uốn lưng, trực tiếp thở cũng được.

Rời tòa ngồi

Tiếp theo, là nói đến phần rời tòa ngồi. Khi mới lên tòa ngồi, theo trình tự để vào định; khi rời tòa ngồi cũng phải theo trình tự mà xuất định. Trước hết làm cho tâm tỉnh dậy, bởi vì tâm vốn tập trung ở hơi thở, bây giờ từ từ đem tâm trở về. Tiếp theo mở mắt ra, tay buông nhẹ, hai tay xoa vào nhau, không nên dùng lực quá mạnh mà làm ra tiếng động. Sau khi dùng tay xoa mắt, vai và phần thắt lưng xong, lại từ từ để chân xuống. Khi đặt chân xuống, có khi chân bị tê; ngay

lúc đó không nên lập tức đứng dậy. Ở lòng bàn chân có một huyệt gọi là “dũng tuyền huyệt”(như hình vẽ). Quý vị dùng ngón tay ấn vào vài lần, chân sẽ trở lại bình thường rất nhanh. Nếu vẫn còn bị tê, quí vị nên nghỉ một lát, đợi cho hết tê rồi mới đứng dậy. Toàn bộ quá trình ngồi thiền và rời khỏi tòa ngồi là như vậy.

Trả lời câu hỏi

Câu 1: Thở như thế nào cho đúng phương pháp?

Trả lời

Về cách đếm hơi thở có một nguyên tắc: Đối với hơi thở, quí vị không nên điều khiển nó, chỉ cần làm một nhà quan sát thôi, quán sát hơi thở vào, hơi thở ra. Quý vị không chỉ biết nó vào ra, nếu chánh niệm hơn một chút, còn có thể biết được hơi thở dài ngắn, mạnh nhẹ; hơi thở được thông suốt hay bị nghẽn. Tình trạng của mỗi hơi thở không giống nhau, cũng giống như trong giờ học trước tôi đã giảng, trong mỗi hơi thở có những trạng thái không đồng nhất. Chúng ta không nên điều khiển chúng, chỉ cần chú ý chúng là được, để cho cơ thể được tự nhiên điều khiển. Kỳ thật thân thể sẽ tự làm chủ, nhưng do chúng ta không để ý nó mà thôi, cuối cùng khiến cho nó quên mất đi khả năng tự chủ. Chúng ta dồn hết sức đi uốn nắn, nhưng thực tế đã gây trở ngại cho hơi thở. Sau khi chúng ta bỏ hết những chướng ngại, hơi thở sẽ biến đổi một cách rất tự nhiên, vừa dài lại vừa nhẹ. Và quí vị sẽ phát hiện, trong quá khứ đã có rất nhiều phương pháp thở sai lầm. Bạn cứ để cho nó tự điều tiết, cho nó tự tìm hiểu, sau đó tự thay đổi. Nếu chúng ta cố ý điều khiển hơi thở, thì đây không phải

là phương pháp đúng đắn. Ví dụ tôi cố ý kéo hơi thở dài ra, làm cho hơi thở trở nên nhẹ, như thế là không đúng. Chúng ta để cho thân thể tự nó phát hiện, nó sẽ biết tự động điều chỉnh. Do đó nguyên tắc ngồi thiền là để cho hơi thở tự nhiên, bạn chỉ quan sát và nhận biết nó thôi. Sau đó tận dụng năng lực điều tiết tự nhiên của thân thể, nó sẽ từ từ hồi phục.

Đây là một câu hỏi rất hay, nhân đây tôi cũng muốn bổ sung và nói rõ. Bởi vì có rất nhiều người mới học ngồi thiền lần đầu, liền nghĩ đến vấn đề này.

Sự thật, thân thể thường báo cho chúng ta biết những thông tin; nó phát đi tín hiệu muốn điều chỉnh, nhưng tâm trí của chúng ta lúc nào cũng muốn áp chế, không quan tâm đến nó. Nó đã phát ra rất nhiều tín hiệu cảnh báo chúng ta. Nhưng vì chúng ta thiếu sự chú ý, không lắng nghe và tiếp nhận, không để nó nhắc nhở chúng ta phương pháp đúng đắn và phản ứng chính xác, làm cho thân thể phát sanh những rắc rối.

Ví dụ đọc sách, cũng có những phương pháp không đúng. Có rất nhiều người khi đọc sách cứ căng mắt ra đọc, dùng lực quá mức. Mắt cần phải dùng lực quá mức mới có thể nhìn rõ sao? Không cần thiết. Nhưng lại có nhiều người dùng hết sức lực mở to mắt khi đọc sách, hơn nữa cả thân thể đều rất căng thẳng. Họ nghĩ rằng làm như vậy mới có thể tập trung tinh thần. Có thể nói, đem phương pháp căng thẳng đến để tập trung tinh thần, không thể nào thích hợp được, không phải là phương pháp tập trung đúng đắn.

Đọc tiểu thuyết hoặc xem ti vi đến lúc mệt, lúc đó mắt sẽ báo cho chúng ta: “Mắt đã mệt rồi”. Nhưng tâm trí vẫn

còn thích xem. Xem đến lúc hoa mắt, mà vẫn còn mê xem, bởi vì tâm trí chúng ta đang rất phấn khởi, nhưng chỉ một bộ phận trong tâm trí cảm thấy thích thú mà thôi, vì bộ phận này say mê, mà nó liền thúc rằng: “Xem tiếp đi! xem tiếp đi!” Cuối cùng chúng ta cứ xem mãi, xem cho đến lúc mắt bị đau.

Kỳ thực chúng ta đã tập những thói quen không tốt. Ví dụ như hút thuốc. Theo lý mà nói, khói thuốc ảnh hưởng đến khí quản, sẽ gây ho, mệt mỏi. Nhưng trong khói thuốc có chứa chất ni-cô-tin, sẽ làm cho đầu óc chúng ta cảm thấy hưng phấn. Cũng chính vì sự hưng phấn này, nó đã sai khiến chúng ta: “Không nên lo lắng, không cần phải quan tâm! Cứ tiếp tục hút, nó là yếu tố làm cho cuộc sống càng phấn khởi hơn”. Nghĩ thử xem, một người đã nghiện thuốc, thử hỏi họ có hút thuốc không chứa chất ni-cô- tin không? Để cho họ hút thử là biết, xem họ có thể hút được bao nhiêu điếu?

Uống rượu cũng thế, rượu có khả năng gây mê sự phân biệt cao cấp, trạng thái tâm lý trong nhận thức, khiến chúng ta không thể nghĩ đến những sự việc sâu xa. Đầu óc chúng ta sẽ nghĩ đơn giản hơn, cảm thấy như thế cuộc sống mới có nhiều niềm vui. Và dùng ma túy như vậy, gan và dạ dày sẽ chịu không nổi.

Có thể thấy, bình thường đầu óc của chúng ta tạo nên quá nhiều những phản ứng phức tạp và sai lầm không cần thiết. Chúng ta hãy để cho nó lắng xuống, đứng ở vị trí khách quan để quan sát. Mối quan hệ đó cũng như người mẹ và đứa con. Vì người mẹ có khi quá quan tâm, chăm sóc cho con, vô tình làm cho con mất đi khả năng tự lập và thích ứng. Cho nên

chúng ta chỉ quan sát nó, chú ý nó hoạt động thế nào, như thế là đủ. Ngồi thiền là như vậy: Tự cho mình làm người khách để quan sát thân tâm của mình, xem nó phản ứng ra sao.

Câu 2: Trong lúc ngồi thiền thân thể có những hiện tượng, phải làm sao?

Trả lời

Khi ngồi thiền có thể sanh khởi những hiện tượng như: Có người đổ mồ hôi, có người cảm thấy rất nóng. Thực tế, có những hiện tượng như vậy xuất hiện, về căn bản, nếu nhẹ thì quí vị không nên quan tâm, mà để tâm vào tiếp tục quan sát hơi thở. Nếu nghiêm trọng hơn như: Thân thể cảm thấy quá nóng hoặc đổ mồ hôi nhiều, khi đó quí vị cần phải quan sát cảm giác của mình lúc này như thế nào, có được an lạc không? Nếu cảm thấy không được nhẹ nhàng, tạm thời có thể ngừng sự tập trung ở hơi thở, mà áp dụng phương pháp đẩy không khí qua miệng. Quí vị hít sâu vào bằng mũi, cảm giác như hơi nóng trong cơ thể được đẩy ra ngoài và sau đó dùng mũi hít vào một luồng không khí rất trong lành. Quí vị làm như thế hai đến ba lần, sẽ cảm thấy dễ chịu.

Có người cơ thể hay phát lạnh. Cũng giống như trên, nếu tình trạng phát lạnh nghiêm trọng, quí vị nên dùng phương pháp đẩy khí: Đem khí lạnh bên trong đẩy ra, cảm giác một luồng không khí lạnh được đẩy ra ngoài, từ mũi hít sâu một luồng khí ấm vào. Đây là một trong những phương pháp điều tiết khi ngồi thiền.

Câu 3: Lúc ngồi thiền, chân rất tê thì làm sao?

Trả lời

Thông thường là như vậy, lúc ngồi lâu thân thể thường có những cảm giác như: Ngứa, nhức, đau v.v...nhưng nguyên tắc áp dụng cũng giống như vậy: Chỉ cần nhận biết được ngứa, nhức, đau, không nên sanh tâm lo sợ, và cũng không nên nghĩ rằng tốt hay xấu. Nó chỉ là một loại phản ứng rất tự nhiên, phụ thuộc vào tình trạng thân thể của mỗi người. Thông thường có rất nhiều loại phản ứng.

Bởi vì bình thường chúng ta thường không chú ý đến thân tâm của mình, đợi đến lúc quan tâm, thì nó đã phát sanh những biến động. Sự thay đổi này, biểu hiện tốt hay xấu không có tính cố định. Cũng có thể nói, tốt nhất cứ để cho nó trôi qua một cách tự nhiên, không nên đặt nặng vấn đề tốt xấu. Nếu chúng ta cho rằng như thế này tốt thì sau này mỗi lần tọa thiền quí vị cũng đều mong sao cứ giống như vậy mới tốt. Ngược lại chúng ta nghĩ nó là xấu, sau này nếu xuất hiện những hiện tượng như vậy, quí vị sẽ lấy làm lo sợ. Trên thực tế đây chỉ là những quá trình mà thôi.

Nghỉ giải lao năm phút

Trong thời gian nghỉ giải lao, có nhiều vị chủ nhiệm hỏi tôi vài câu hỏi. Luôn tiện đây tôi sẽ giải đáp tất cả. Những câu hỏi này đều rất hay, tôi nghĩ trong tương lai quí vị sẽ gặp.

Làm sao đếm hơi thở?

Có người hỏi một vấn đề rất quan trọng là: Lúc đếm hơi thở, nên đếm “hơi thở vào”, “hơi thở ra” hay là đếm “vào”,

“ra”? Kỳ thực quí vị dùng từ nào để diễn đạt đều được, đó không phải là vấn đề quan trọng. Quý vị dùng “vào”, “ra”, hoặc “hơi thở vào”, “hơi thở ra” đều được. Hoặc có người cảm thấy thở bằng mũi không được thoải mái, không theo dõi được hơi thở, thì chỉ cần chú ý “phình” và “xẹp” ở bụng cũng đều được.

Tại sao tôi phải nói như thế? Điều quan trọng không phải ở chỗ bạn miêu tả là: “thở vào”, “thở ra” hay “vào”, “ra”, mà cũng không được nghĩ một cách mơ hồ rằng: Tôi bây giờ đang “thở vào”, tôi bây giờ đang “thở ra”. Quí vị không được chỉ cho rằng, mà cần phải xác định động tác một cách rõ ràng, như thế này là “hơi thở ra”. Không được nói xong mới thở; mà bắt đầu mỗi hơi thở chúng ta liền gọi nó, gọi nó là “hơi thở ra”. Trình tự trước sau rất là quan trọng, không được làm sai, không nên dùng tưởng tượng rằng: “Tôi bây giờ đang thở ra. Bạn xem, nó đang thở ra. Và bây giờ tôi đang thở vào, và nó đang thở vào”. Chúng ta cần phải thật sự cảm nhận được, với phương pháp này, cần cho nó một dấu hiệu, gọi là “hơi thở ra”. Vậy là trước cảm nhận được động tác, tiếp theo đặt tên cho chúng. Ý nghĩa của việc đặt tên này là muốn biết chúng ta có đang thật sự có mặt ở đó không mà thôi.

Không nên dùng tưởng tượng: “Quí vị xem, tôi bây giờ đang rất chú ý đến hơi thở”. Kết quả là tâm trở về nương tựa tâm, động tác trở về nương tựa động tác. Chính vì thế, không được nghĩ trước lúc thực hiện động tác. Thực hiện động tác rồi, tâm chú ý đến mới được tính. Bởi vì tâm của chúng ta hoạt động rất nhanh, chạy từ quá khứ cho đến tương lai, bây giờ chúng ta nên để cho nó sống trong hiện tại.

Tay và lưỡi

Ngoài ra có người hỏi nên đặt tay như thế nào cho đúng? Đối với tay cũng có nhiều cách. Về cơ bản, thì không có cách đặt tay cố định. Chẳng hạn, như tôi có thói quen đặt tay trái nằm trên, bởi vì lúc tôi ngồi kiết già chân phải đặt lên trên, do đó rất tự nhiên đặt tay trái lên trên. Nhưng lại có người thích đặt tay phải lên trên. Chỉ cần xem quí vị cảm thấy thích hợp với cách nào, miễn sao thuận chiều là được, không có gì là không được.

Ngoài ra còn có người hỏi cách đặt lưỡi. Tôi không quá chú trọng đến việc đặt lưỡi, sợ quí vị dồn hết tâm vào chú ý lưỡi mà quên đi việc quan sát hơi thở. Thông thường thì lưỡi được đặt nhẹ phía dưới vòm họng, sau chỗ tiếp xúc lưỡi và răng. Cũng không có gì đặc biệt lắm, chỉ cần để cho lưỡi thả lỏng, và hơi thở có cảm giác được thông suốt hơn.

Làm sao khắc phục tê chân và đau chân?

Có vị chủ nhiệm hỏi: Nếu chân bị tê thì phải làm sao?

Người mới tập ngồi thiền chân bị tê là điều rất bình thường. Trước đây tôi cũng như vậy, đến cả ngồi bán già cũng không được. Sau này ngồi lâu rồi, cảm thấy ngồi như thế này không được thoải mái, liền nghĩ: “Mình tại sao không ngồi kiết già?”. Nhưng lúc mới tập ngồi kiết già, muốn kéo hai chân lên cũng không dễ dàng, cuối cùng cũng phải chịu đau và tê. Thực tế, chỉ vì tâm chúng ta chấp nhặt, không dịu dàng, làm cho cả thân thể trở lên cứng ngắc. Do đó nếu tâm của chúng ta được tháo gỡ, được buông xả, chân sẽ tự nhiên trở nên mềm mại.

Trước đây khi tôi ngồi thiền phát hiện chân bị tê. Lúc đó tôi tự hỏi: Tại sao chân bị tê? Nguyên nhân là do tôi lo sợ, chân đau quá thế này, không may nó bị gãy ngang thì biết làm sao? Sự thực, trong thời gian luyện tập chân sẽ bị đau. Nếu quí vị cảm thấy mình có thể chịu đựng được, thì ráng chịu khó một chút. Hồi trước khi tôi đang tập ngồi, cứ ôm ấp một tâm niệm: “Chân bị gãy, tôi sẽ xem nó gãy, tôi sẽ xem nó gãy như thế nào!” Cuối cùng phát hiện nó không gãy, rồi những hoài nghi lo lắng đều tự nhiên tan biến. Về sau ngồi càng lúc càng lâu, tâm từ từ được buông xả. Và một lần khi đang tham gia Phật thất, hai chân tự nhiên đan vào nhau. Vì vậy điều quan trọng nhất chính là để cho tâm lý được thoải mái thì chân cũng sẽ được buông lỏng.

Ngoài ra còn có một phương pháp hay khác, là trong thời gian ngồi trước hết sẽ đếm hơi thở. Nhưng sau đó vì chân quá đau khiến chúng ta không thể tập trung vào hơi thở. Lúc đó chúng ta có thể tập trung chú ý vào cảm giác “đau”, quan sát nó đau như thế nào? Chỗ nào đau? Quan sát sự chuyển hóa của nó từ đau đến hết. Một hồi lâu quí vị sẽ phát hiện, kỳ thật không có cái đau trong tưởng tượng. Lúc mới bắt đầu cảm giác rất đau, bây giờ một chút cũng không còn. Sau khi nó biến mất rồi, thì bạn đã có thể khắc phục được vấn đề đau chân.

Phán đoán sai phương hướng trong ngồi thiền

Ngoài ra, có người nhắc đến một vấn đề khác là có khi ngồi thiền nảy sanh ra một vài hiện tượng. Đối với những hiện tượng này, chúng ta cần phải biết nó thật hay giả. Làm

sao biết được nó là đúng đắn hay sai lầm. Có thể đưa ra hai phương diện để làm tham khảo cho phán đoán.

Thứ nhất, phán đoán thông qua biểu hiện “thiện căn” bên ngoài. Ví như ngồi thiền lâu, tâm càng ngày càng nhu nhuyến, càng lúc càng biết quan tâm đến người xung quanh, biết giúp đỡ người. Phật giáo gọi đó là “tâm bố thí”. Tâm bố thí càng lúc càng mạnh, như thế là đúng. Trải qua thời gian dài, theo quan niệm đạo đức mà Phật giáo gọi là “tâm trì giới”, càng lúc càng lớn mạnh, như thế là đúng. Cho đến hiếu thuận, hay các hạnh lành đều được tăng trưởng, như vậy là đúng. Ngược lại, nếu tính tình càng ngày càng quái đản, càng về sau càng không biết quan tâm đến người khác, càng lúc càng bủn xỉn, hung dữ, như vậy là sai lầm.

Đây là những nguyên tắc rất bình thường, nhưng nhắc nhở mọi người phải chú ý, nếu không sẽ rất dễ rơi vào khuynh hướng mưu cầu hiện tượng thần bí “không bình thường”.

Thứ hai, đối với bên trong mà nói, nếu cảm thấy thân tâm rất nhu nhuyến, thì mới đúng phương pháp. “Sở duyên” (đối tượng của thiền định) trong suốt, tự trong tâm rất thanh tịnh, tâm cảnh hợp nhất, tâm từ bi, thấy rõ sự lý, tất cả là thiện căn từ bên trong.

Lúc ngồi thiền, toàn thân có hiện tượng bất an, đây là sai lệch. Lúc đó làm sao khắc phục chúng? Quí vị chú ý đến và tự nhắc: “Đây là sai lệch”, chúng tự nhiên sẽ dừng lại. Nếu như lúc các hiện tượng đó quá rõ ràng hay quá nghiêm trọng thì dứt khoát không để ý đến chúng, thay vào đó là dùng phương pháp đẩy khí từ bên trong ra để giải quyết. Nếu như

vậy vẫn không thể, tạm thời xả thiền. Ngược lại, nếu có hiện tượng tĩnh lặng, thì mới đúng phương pháp.

Giả như có cảm giác nặng nề, toàn thân cảm thấy như bị đè nén, thì cần phải gạt bỏ. Lúc gặp phải những hiện tượng không tốt, quí vị không nên lo sợ, chỉ cần biết rằng đây là phương hướng sai lệch, chú ý một chút, loại bỏ chúng là được. Có người ngồi thiền vì muốn tìm cầu bay lên hư không. Đây là sai lệch. Nếu cảm thấy thân nhẹ nhàng, an ổn là đúng.

Lại có người có cảm giác như đang bị dây trói lại, đây là sai. Nếu cảm thấy được hạnh phúc, thì là đúng. Hoặc có người cứ phát ra khí lạnh hoặc phát ra khí nóng, vui cùng cực hay buồn thẳm thiết, hoảng hốt, khinh mạn v.v... Những hiện tượng này đều là không đúng, ngược lại cảm thấy nhẹ nhàng, an ổn, cung kính, đây mới là đúng.

Chính vì thế, trong lúc ngồi thiền, chúng ta cần phải phân biệt phương pháp đúng và phương pháp sai.

Dùng niệm Phật phát ra quang minh thanh tịnh

Những giây phút cuối cùng thời gian không còn nhiều, tôi muốn cùng quí vị chia sẻ những phương pháp khác như đem tâm chú ý để ghi nhớ hơi thở, sau đó đi tìm cái gì là vật thanh tịnh trong suốt ở trong tâm. Hoặc là dùng phương pháp “niệm Phật”, tức là trực tiếp vận dụng khả năng chú ý, tâm nhớ nghĩ của bạn, hoặc phối hợp với âm thanh phát ra niệm “Nam mô A Di Đà Phật” hoặc là “A Di Đà Phật”. Bởi vì ý nghĩa của “A Di Đà Phật” là “vô lượng quang minh” , “vô lượng thanh tịnh”. Niệm Phật có thể giúp cho tâm chúng ta

được thanh tịnh, được phát sanh trí tuệ. Đây là phương pháp đơn giản nhất, làm cho đức Phật luôn hiện hữu trong tâm của bạn, giúp bạn có một niềm tin vững chắc, cảm thấy được an ổn, muôn vàn niệm thiện cũng sẽ dễ sanh khởi.

Sư cô Huệ Mộ ghi lại

Bản văn này được trích từ tác phẩm “Thiền định và cuộc sống” của Thầy Thích Huệ Mẫn do Nhà xuất bản Tây Liên Tịnh Uẩn ấn hành vào năm 1997.