Thiền Định & Cuộc Sống

Làm Sao Để Tâm Sự Với Thế Hệ Trẻ

Làm sao tâm sự với thế hệ trẻ

Địa điểm: Chùa Quang Đức Cao Hùng

Diễn đàn: nghiên cứu học tập của Tăng đoàn thời hiện đại

Thời gian: Ngày 11 tháng 4 năm 1995

Đại cương

I. Lời đầu tiên

(1) Tâm sự (giao tiếp) với thuyết pháp: Chư Phật dựa vào nhị đế để thuyết pháp (chân đế, tục đế)

(2) Tâm: Độ sâu sắc, cảm tính, Phật tính

(3) Tâm lý của tuổi trẻ trong xã hội thời nay: Phát triển chính mình (tự mình tìm tòi, tự mình khẳng định)

Nguy cơ tâm lý (thời kì chuyển tiếp lứa tuổi) | Thuận lợi | Chướng ngại

Thống nhất←─→ hỗn loạn
(identity vs. confusion) | -Tự mình quan niệm rõ ràng
-Tìm hiểu phương hướng khẳng định | -Sống thiếu mục tiêu
-Có lúc cảm thấy bàng hoàng, mông lung

II. Trước tiên học cách tâm sự với chính mình (sử dụng tứ niệm xứ và ba loại hình thức nói chuyện)

(1) Thân niệm xứ

(2) Thọ niệm xứ─a. nói chuyện xã giao: chia ra nói từng loại cảm giác: chi tiết nhỏ

(3) Tâm niệm xứ─b. Nói chuyện cảm tính: nói lưu loát: phần phụ

(4) Pháp niệm xứ─c. Nói chuyện trí tính: Truyền đạt thông tin: phần chính

III. Nguyên tắc giao tiếp：

-Tôn trọng, tín nhiệm: đặt mình vào hoàn cảnh người khác không nên khăng khăng cái ý của mình.

-Tự nhiên, đôi bên: lấy kinh nghiệm từ mình và người, hai bên phóng khoáng không gò bó mất tự nhiên.

Trọng điểm:

(1) Lắng nghe, nói chuyện, viết, trả lời

(2) Biểu cảm, thái độ

(3) Hoàn cảnh, thời gian (đúng lúc, đúng nơi)

(4) Phối hợp hành động thực tế

IV、Phân loại：

(1) Lên lớp (2) giảng kinh (3) tọa đàm (4) đối thoại (5) hội nghị (6) thư từ (7) văn chương (8) những vấn đề khác

Nội dung

Kính thưa quý thầy cô!

Tôi rất vui được tham gia hội thảo “Nghiên cứu học tập của Tăng đoàn thời hiện đại”. Nhớ khi xưa cư sĩ Trần và cư sĩ Hứa xa xôi ngàn dặm từ Đài Nam đến Đài Bắc mời tôi, hai ông rất nhiệt tình nói với tôi về mục tiêu và dụng ý của việc tổ chức hoạt động lần này. Tôi cảm thấy đây là một việc rất có ý nghĩa và thấy mình cần phải thông qua cuộc nghiên cứu học tập này để ngày càng tiến bộ và có được sự thức tỉnh hơn.

Họ mong muốn tôi nói về đề tài “Làm thế nào để giao tiếp với tầng lớp trẻ”, lúc nhìn thấy đề tài này, tôi không biết phải nói như thế nào, bởi vì bình thường những gì dạy trên lớp thì nội dung không hề thuộc loại này, hơn nữa từ trước tới nay chưa từng giảng qua đề tài này.cho nên đối với tôi mà nói thì cũng là một đề tài tương đối khó. Tuy nhiên tôi chưa hỏi hai vị này đề nghị tôi giảng đề tài này có dụng ý gì, nhưng sau đó tôi tự nghĩ và cảm thấy đề tài này đối với người xuất gia mà nói thì cũng rất có ý nghĩa, không kể là từ lập trường tu hành của chính mình, hoặc nói đến như thế nào đem lại lợi ích cho chúng sanh, có thể nói đó là đề tài vừa lợi cho mình vừa lợi cho mọi người.

I. Lời nói đầu

(1) Tâm sự (giao tiếp) với thuyết pháp

“Tâm sự”, kì thật có một ý nghĩa đơn giản hơn đó là “Giao tiếp”. Nhưng sau khi các vị xuất gia, đối với quan niệm này, đã từng nghĩ qua hay chưa? Có thể mọi người đã từng

nghĩ: “Tôi đã trở thành một pháp sư, vậy làm sao để giảng pháp cho mọi người nghe đây?” Thật ra, sau khi xuất gia, sự ảnh hưởng của hoàn cảnh ở đạo tràng đối với các vị có thể sẽ khiến cho các vị nghĩ đến cách sau này mình giảng pháp cho mọi người nghe như thế nào, mà mọi người ai cũng có thể có cơ hội giảng pháp cho thanh niên.

Cho nên, vấn đề chúng ta phải nghĩ đến đầu tiên là: giữa giao tiếp và thuyết pháp có gì khác nhau hay không? Cảnh thuyết pháp theo sự tưởng tượng của chúng ta là: có một lão hòa thượng ngồi trên tòa cao, giảng pháp rất trang nghiêm, phía dưới đại chúng nhắm mắt lắng nghe. Nhưng Tôi muốn đưa ra một ý kiến là sau khi các vị xuất gia rồi, ngoài việc luyện tập để giảng pháp và nghe người khác giảng pháp ra thì cách giao tiếp này đối với mọi người có ý nghĩa đặc biệt nào không? Đó là điểm mà Tôi muốn nói đến.

(2) Tâm: Độ sâu sắc, cảm tính, Phật tính

Điểm thứ hai: Đề tài này tại sao dùng hai từ “tâm sự”, mà không dùng “trò chuyện” hay “nói chuyện” hoặc “giao tiếp” ? Hai người nói chuyện với nhau tạo được cảm giác vui vẻ, có thể là do nội dung câu chuyện có độ sâu sắc hơn là thuần cảm tính, chứ không phải chỉ là nói chuyện xã giao mà thôi. Nghĩ sâu xa hơn ta thấy: khi hai người nói đến “tâm” thì cơ bản họ tương thông với nhau như thế nào? Có thể không phải cuộc nói chuyện giữa người với người, hoặc giữa pháp sư với cư sĩ nữa, nếu dùng quan niệm Phật giáo để giải thích thì trong cuộc nói chuyện này là “Phật tính” đang đối diện với “Phật tính” vậy.

Do đó, “tâm sự” còn được hiểu dưới nhiều góc độ khác nhau, ngoại trừ việc “giao tiếp” ra, nó được xây dựng trên cơ

sở của ý nghĩ: Làm thế nào mới có thể đi từ việc đàm thoại giữa hai người đến việc nói về Phật tính. Đó là một quan điểm.

Ngoài ra, trong Phật pháp nói đến “tâm”, nhất định còn có một quan niệm rất nổi tiếng: “Vạn pháp do tâm tạo”. Cũng chính là khi nhắc đến “tâm” nghĩa là nó biểu thị rất nhiều sự tình, không như bạn tưởng tượng chỉ là biểu hiện bên ngoài thôi. Thí dụ một người thanh niên đi đến, anh ta có thể là người tốt, có thể là người xấu, có thể đẹp, có thể xấu, nhưng bạn đừng để ngoại hình đánh lừa, mà phải đi dần đến cuộc đối thoại tâm linh giữa bạn và anh ta.

Cho nên, tôi nghĩ là khi cư sĩ Hứa hoặc cư sĩ Trần đưa ra nội dung này có thể họ đã hy vọng tôi có thể đưa hàm ý này vào để giảng, cũng xuất phát từ quan điểm của người xuất gia là: Làm như thế nào nói đến việc giao tiếp này đây ? Ngay khi bạn muốn diễn tả hay truyền đạt một sự việc thì lý luận cơ bản của bạn là gì? Nội tâm của bạn nương tựa vào đâu?

(3) Tâm lý của tuổi trẻ thuộc giai đoạn chuyển tiếp

Lại nữa, tại sao phải đặc biệt giảng về việc “làm sao tâm sự với thế hệ trẻ”, mà không giảng về “làm sao tâm sự với người lớn tuổi hay nhi đồng”? Quan niệm “Tuổi trẻ” này có thể không phải chỉ nói “trẻ” về mặt sinh lý mà gồm cả “trẻ” trong cái nghĩa rộng rãi của nó. Ví dụ như một người lớn tuổi hoặc trưởng thành mà suy nghĩ như một người trẻ tuổi, họ cũng có thể được xem là người “trẻ” . Cho nên, rốt cuộc hàm ý của từ “Trẻ” là gì ? Tôi hy vọng các bạn hiểu theo cái nghĩa rộng của nó.

Trụ

Sinh dị

Diệt

Theo vào qui luật “sinh, trụ, dị, diệt” của nhân sinh thì thời tuổi trẻ thuộc về giai đoạn từ “sinh” đến “trụ”. Giai đoạn “trụ” đã được định hình thì bước vào giai đoạn “Trưởng thành”. Giai đoạn tuổi trẻ có thể nói đó là lối rẽ quan trọng bởi vì họ còn trong giai đọan đang phát triển, chưa có định hình, cho nên bao hàm cả hy vọng và thất vọng. Từ những phương diện này để suy xét thì tuổi trẻ thuộc vào giai đoạn chuyển tiếp.

(1) Sinh lý (từ thay đổi chậm →thay đổi nhanh).....thân.

(2) Cảm tình (tình cảm ở người thân →tình cảm ở bạn bè)......thọ.

(3) Nhận thức (cụ thể →trừu tượng)....tâm.

(4) Xã hội (gia đình →xã hội)...............pháp.

1. Sinh lý

Thiếu nhi là lứa tuổi mà trạng thái sinh lý “chuyển biến chậm chạp”, đến lúc vị thành niên thì “Chuyển biến nhanh chóng”. Thành ngữ Đài Loan có câu: “Từ khi bé gái trở thành cô thiếu nữ”. Nghĩa là em bé gái trong thoáng chốc đã biến thành một cô gái xinh đẹp. Ở giai đoạn này có sự thay đổi rất lớn, cho nên lứa tuổi vị thành niên trên phương diện sinh lý, các em đang bước vào thời kỳ chuyển biến nhanh chóng. Tựa hồ từ con sâu biến thành con bướm, từ con vịt xấu xí biến thành thiên nga, đó là một điều quan trọng.

(2) Tình cảm: lúc nhỏ thì tình cảm gia đình là chính, lứa tuổi vị thành niên thì tình bạn là chính.

(3) Nhận thức: trong quá trình phát triển của trẻ em thì nhận thức cụ thể là chính, còn đối với vị thành niên sự nhận thức dần xuất hiện thêm tư duy trừu tượng.

Trước đây khi tôi du học Nhật Bản mới biết được rằng: nhận thức của trẻ em với nhận thức của chúng ta có một khoảng cách khác nhau. Đứa con nhỏ của ông chủ nhà trọ của tôi rất thích vẽ, một lần kia tôi thấy nó vẽ hoa cúc, hoa sen, hoa đỗ quyên, thế là tôi chỉ một đóa hoa và hỏi nó: “Đây là cái gì ?” Đứa bé trả lời: “Đây là đỗ quyên”. Tôi lại hỏi: “Thế nó có phải là hoa hay không?” Đứa bé liền nói: “Nó là đỗ quyên chứ không phải là hoa”. Tôi lại chỉ một đóa hoa khác hỏi: “Đây là hoa gì ?” Bé trả lời: “hoa cúc”, tôi lại hỏi: “Đây có phải là hoa hay không?” Bé trả lời “không phải”. Bé biết đây là hoa cúc, kia là hoa đỗ quyên, nhưng không biết những thứ đó đều gọi là “hoa”, cho nên có mới trả lời: “Đây không phải hoa, là đỗ quyên”.

Do những suy nghĩ của người trẻ có tính phổ biến, tính trừu tượng nên họ nghĩ đến rất nhiều thứ. Họ biết nghĩ đến vấn đề sống chết, nghĩ về tương lai, hay nghĩ: “Tôi sau này sẽ như thế nào?”, “Cuối cùng tôi là ai?” v.v.

(4) Xã hội: Tầng lớp trẻ sẽ dần dần từ gia đình bước ra xã hội.

Tóm lại còn có một đặc trưng: thời trẻ chịu ảnh hưởng bên ngoài nhiều hơn, bị động hơn, học tập cần phải có cha mẹ đốc thúc, nhưng khi lớn lên từ từ bắt đầu chuyển thành chủ

động, ngoài ra từ việc chịu sự tác động, ảnh hưởng của người khác nên dần dần trở thành tự giác.

Bởi lứa tuổi vị thành niên là giai đoạn chuyển biến quan trọng, căn cứ vào thời kỳ biến đổi tâm lý với xã hội, thì giai đoạn này các em có nguy cơ thách thức ở tâm lý, nhưng nguy cơ tâm lý này đồng thời cũng là một thời cơ chuyển biến của quá trình phát triển. Nếu như phát triển tốt thì có thể định hình, ổn định và có nhiều thành công; ngược lại, nếu như phát triển không tốt, thì sẽ ảnh hưởng đến cả đời. Cho nên thời điểm này là nguy cơ thách thức, cũng là thời cơ chuyển đổi, vừa hy vọng cũng vừa tồn tại thất vọng.

Nguy cơ thách thức của nó là gì? Thời cơ chuyển đổi là gì ? Bởi vì giai đoạn này là một thời cơ phát triển chính mình, do đó nếu như có thể tự mình tìm hiểu, tự mình khẳng định hoặc nhận định, tự mình hiểu rõ về mình, thì mình đóng được vai trò của mình rất xuất sắc, cũng chính là tư tưởng và hành vi, lý tưởng và hiện thực nhất trí với nhau.

Điều khó khăn của tuổi trẻ thường là sự khác nhau giữa tư tưởng và hành động, cũng như giữa lý tưởng và hiện thực. Ngoài ra, các bạn trẻ cũng thường cảm thấy suy nghĩ của mình và người khác không giống nhau, luôn có cảm giác: “Hình như là mình không hiểu rõ chính mình và người khác cũng không hiểu mình.” Cho nên, hình như mình không hoàn toàn là mình, tóm lại là có rất nhiều mâu thuẫn, bao gồm giữa chính mình và người khác, giữa lý tưởng và hiện thực, giữa tư tưởng và hành động. Khi việc thống nhất chính mình bị thất bại thì nhận thức của các bạn sẽ bị hỗn loạn, đây chính là một nguy cơ tâm lý.

(4)Phân tích thời kỳ tâm lý xã hội của các bạn trẻ

Chính vì thế, nếu tham khảo cách phân tích thời kì tâm lý xã hội của tuổi trẻ trong tâm lý học ta thấy một bạn trẻ trong thời kỳ chuyển hình, nếu như phát triển thuận lợi thì đối với quan điểm của mình rất rõ ràng, hiểu rõ chính mình, lại hiểu rõ cái nhìn của người khác đối với mình nữa. Đồng thời, cái Tôi lý tưởng và cái Tôi hiện thực không khác gì mấy, chính vì vậy, phương hướng tìm cầu của người ấy cũng xác định rõ ràng. Ngược lại, nếu như phát triển có trở ngại, cuộc sống sẽ thiếu mất mục tiêu, mà thường cảm thấy bàng hoàng lạc bước, đó là tính chất đặc biệt của tuổi trẻ.

Thời kỳ tâm lý xã hội của thiếu niên (phát triển cái tôi, khẳng định cái tôi)

Nguy cơ tâm lý (thời cơ chuyển đổi) | phát triển được thuận lợi | Phát triển bị trở ngại

Thân phận rõ ràng←→ vai trò nhầm lẫn
(identity vs. confusion) | -Quan điểm cái tôi rõ ràng
-Tìm cầu phương hướng khẳng định | -Cuộc sống thiếu mục tiêu
-Thường cảm thấy bàng hoàng mất phương hướng

II. Trước tiên học cách tâm sự với chính mình

Sau khi hiểu rõ điểm này, tiếp đến lại nghĩ đến chuyện: hiện nay đối diện với lớp trẻ, thì chúng ta nên xuất phát luyện

tập từ đâu để tâm sự với họ? Ta nên làm điều gì trước tiên? Làm thế nào ngay lúc ấy thực hiện được? Từ những điều đã nói ở phần trước, rằng một đời người là một quá trình sinh, trụ, dị, diệt, kì thật trong mỗi ý nghĩ cũng đều là một quá trình sanh, trụ, dị, diệt, mỗi ý nghĩ đều có một sát na “trẻ”, nếu nghĩ được điểm quan trọng này, thì việc giao tiếp với lớp trẻ ở bất kỳ nơi nào bất kỳ người nào đều thực hiện một cách dễ dàng. Cho nên muốn giao tiếp với người khác, trước hết phải học cách giao tiếp với chính mình, còn nếu như tâm mình đã già cỗi thì làm sao để giao tiếp với chính mình?

Trong mỗi ý niệm đều có một thời kỳ “trẻ”. Sau khi một ý niệm sanh khởi, đều có một thời kỳ chuyển đổi, nó có thể chuyển biến theo hướng tốt đẹp hơn, cũng có thể trở nên hư hoại hơn; có thể hi vọng cũng có thể thất vọng. Do đó, trong một ý niệm, chúng ta đều có thể nắm bắt cơ hội nói chuyện với “Lớp trẻ”. Bạn đã từng tâm sự với mình trong từng ý niệm như vậy chưa? Làm thế nào để tâm sự với chính mình? Bắt đầu thực hiện từ đâu? Từ trong mỗi ý niệm mà làm, trong khoảng một ý niệm đó, nên nắm lấy cái giai đoạn “trẻ” của niệm (Từ ý niệm sinh cho đến trụ). Nhưng trong đời sống hằng ngày, trong khi tiếp xúc với một việc gì đó, thì mỗi niệm phát sinh ra, chúng ta thường giữ lấy ý niệm “thời kỳ già”.

Do đó, khi giao tiếp giữa người này với người khác, thường thì theo sự phản ứng của quá khứ, họ đem suy nghĩ có sẵn mà xử sự với đối phương. Thí dụ như là ngày hôm qua, có một người nào đó chửi tôi, hôm nay gặp anh ta, cái nhìn của tôi đối với anh ta là “rất cũ”, nó đã định hình rồi không thay đổi nữa, trong lòng nghĩ là: “Hôm qua người này chửi

mình, hôm nay mình phải trở mặt mới được”. Chúng ta đối với nhiều ý niệm, hầu như không hề nghĩ đến làm sao để cho chúng ở thời kì “trẻ”. Bởi vì chỉ có cách này mới có hi vọng, nếu không thì đã cố định cứng nhắc như vậy không thay đổi. Ví dụ như khi bạn đến tìm tôi hỏi về vấn đề của ai đó, khi ấy tâm lý sẽ bắt đầu nảy sinh sợ sệt lo âu, thế là khi bạn chính thức bị tôi hỏi đến vấn đề, bạn lại không nghĩ ra câu trả lời nào, tất cả các ý niệm lúc này đều ở giai đoạn già cỗi (hoại).

Do đó, điểm luyện tập đối với vấn đề này là như vậy, do vậy trong mỗi ý niệm của mình mà thực hành. Cho nên việc “tâm sự với lớp trẻ”, hoàn toàn không phải là mỗi ngày đều tìm đến một người trẻ để bàn luận, mà là bạn có thể tự nhiên quán chiếu của “Thời kì trẻ” trong tâm của mình. Điều này chính là pháp “Tứ niệm xứ” được Đức Phật dạy, nghĩa là trong mỗi niệm hiểu rõ thân, thọ, tâm, pháp của chính mình.

Hiểu rõ thân, thọ, tâm, pháp của chính mình

Quán thân bất tịnh (thân niệm xứ) có liên quan đến loại thứ nhất trong thời kì chuyển biến cấu hình đã nói ở phần trước tức là “sinh lý”. Cũng như vậy, mình đối với thân thể của chính mình, đã từng quán chiếu qua chưa? Đối với sự chuyển biến thay đổi của thân thể, mình đã hiểu rõ chưa? Sự chuyển biến thay đổi quan trọng nhất của thân thể là “hơi thở”, nó liên quan đến đời sống hiện tại. Đối với hơi thở, mình đã đem tâm trạng của tuổi trẻ để cảm nhận tâm sự với hơi thở chưa? Có thể bạn hiểu được là hằng ngày con người ta tồn tại được là nhờ vào hơi thở, vậy tâm sự với hơi thở nói như thế nào thì được gọi là tốt? Bạn có biết là mỗi hơi thở đều không giống nhau, mỗi hơi thở

đều là một sự đổi mới, vậy thì nó có giống với cảm nhận của người trẻ không?

Nếu như đối với hiện thực sinh lý này, bạn đều cảm thấy chưa cảm nhận được, thì bạn làm sao biết được niềm vui của cuộc sống đơn giản đến nhường nào?

“Thọ niệm xứ” có liên quan đến loại thứ hai trong quá trình chuyển biến tức là “tình cảm”, cũng tức là có thể hiểu được tình cảm của mình. “Tâm niệm xứ” liên quan đến loại thứ ba là “nhận thức tri giác”, còn “pháp niệm xứ” thì liên quan đến phần thứ tư là “xã hội”.

Vì trước tại Học viện nghệ thuật do quốc gia thành lập, tôi có đảm nhận chức “vụ trưởng vụ sinh viên”,và trước đó từng làm “huấn đạo trưởng”. Cho nên cơ hội tiếp xúc với sinh viên rất nhiều, thế là chuyện giao tiếp với họ trở thành một công việc của mình. Tôi thường nghĩ: Là một người xuất gia, mình phải kết hợp công việc này với phương pháp tu hành thực tế như thế nào? Tôi cho là điều này rất quan trọng, nếu như không đứng trên lập trường này, thì làm sao có sự khác nhau với các vị huấn đạo trưởng của học viện khác. Vì thế, khi thực hiện công tác này, tôi thường dùng kinh nghiệm trong sự tu hành của mình để giảng giải về cách thể hội thân tâm, cùng với bọn trẻ tiến hành chia sẻ kinh nghiệm để cùng nhau lãnh hội. Trong khi chúng tôi cùng nói chuyện với nhau, tôi cũng kết hợp giảng về sự chuyển biến thân tâm của mình, cũng như tôi đem kinh nghiệm tu hành này, cảm nhận thể hiện giao tiếp với họ.

Do đó, tôi hiểu rằng ngày nay nói về vấn đề này hoàn toàn không phải là vì sự giao tiếp với lớp trẻ mà giao tiếp, cũng không phải là vì muốn nâng cao giá trị hóa độ họ mới

làm chuyện này, mà là xây dựng nơi chính mình, nên khi bạn đối diện với nhu cầu tu hành của mình một cách rất tự nhiên thì hiệu quả lập tức phát sinh. Bạn đã có kinh nghiệm như thế này chưa: Khi đối diện với sự chuyển biến trong thân tâm của mình, bạn đã xử lý như thế nào; cũng như trong khi một người trẻ tuổi đối diện với sự chuyển biến thân tâm như vậy, bạn nên trao đổi kinh nghiệm đó với họ ra sao?

Vì thế, chúng ta là người xuất gia, làm cho nhận thức được chính mình và giao tiếp với người khác, hai điều này cần thực hiện một cách phối hợp tốt nhất, đây cũng là nhiệm vụ quan trọng của cuộc đời này.

Bạn thuộc loại hình tâm lý nào?

Hiện tôi đang tham khảo một sơ đồ phân loại tâm lý học, mọi người có thể dùng để xem thử mình thuộc loại hình tâm lý nào?

Đầu tiên, khi tu tập tứ niệm xứ theo lời Phật dạy, tôi hiểu được là “Chánh niệm” và “Chánh tri” là hai trạng thái tâm lý rất quan trọng. Chánh niệm là chính xác, thích hợp, ngay nơi hiện thực mà hiểu rõ trạng thái hiện tại của mình là như thế nào. Chánh niệm của “thân niệm xứ” (tạm mượn hơi thở để giải thích), thì là hiểu rõ về hơi thở, khi thở ra biết là thở ra, khi thở vào biết là thở vào. Thọ niệm xứ tức là hiểu rõ cảm thọ của mình, khi vui sướng biết mình vui sướng, khi đau khổ biết mình đang đau khổ, khi không khổ không vui biết là mình đang không khổ không vui. Tâm niệm xứ tức là hiểu đúng về trạng thái nội tâm của mình, khi khởi tâm tham biết là tâm tham, tâm sân biết là tâm sân và tâm si biết là tâm si. Pháp niệm xứ là hiểu chính xác các nội dung trong tâm, biết

được hiện tại những cái được phát sanh trong tâm là chướng ngại thuộc về thiền định hoặc chướng ngại tạo thành chấp ngã. Do đó chánh niệm là trong từng giây phút đều có thể hiểu rõ mỗi niệm của mình.

“Niệm niệm phân minh rõ ràng”, nếu như dùng thuật ngữ trong giao tiếp thì gọi là “trạng thái tâm lý cởi mở”. Bất luận là hiện tại có vui vẻ hay không, tâm tham hay tâm si sanh khởi, đều có thể đối diện với nó một cách trung thực. Đó là bước thứ nhất. Ví dụ như khi tôi hỏi bạn một vấn đề nào đó, thì câu trả lời của bạn là đúng hoặc sai không sao cả, nhưng bạn phải vui lòng trả lời; còn như bạn không muốn nói, thì cũng trả lời rõ ràng là “hiện tại tôi không muốn nói” hay quả như là không biết thì bảo: “Tôi không biết”. Như thế là trung thực đem trạng thái tâm lý của mình mà nói ra. Đây là chỉ tiêu thứ nhất (trục Y).

Một quá trình khác của tu tập tứ niệm xứ là “chánh tri”, chánh tri tức là năng lực quan sát cảm nhận. Sau khi quan sát được ý niệm, tiếp theo nên xử lý ra sao, cũng như phản ứng như thế nào, đó là chỉ tiêu thứ hai (trục X).

y

C B Tự mình thực hiện

Tự mình hiển lộ

Chánh niệm

E Tự mình hiệp thương

Tự mình cự tuyệt Tự mình bảo vệ

A D X

Trục Y: Chánh niệm (tâm lý trạng thái cởi mở)

Trục X: Chánh tri (quan sát, phản hồi)

Có các loại hình tâm lý sau:

(A) Nhóm người trong quá trình bàn luận hay giao tiếp không cởi mở cũng không phản ứng, chỉ biết chờ đợi thuộc loại hình “tự mình cự tuyệt”, họ dù đối với bản thân hay người khác đều không muốn giao tiếp.

(B) Ngược lại là nhóm người có tính cởi mở và phản ứng rất cao, những người này thuộc loại hình “tự mình thực hiện”, nhóm người này rất lý tưởng nhưng không dễ gì đạt đến được.

(C) Loại hình “tự mình hiển lộ” họ có tính cởi mở rất cao, rất nhiều chuyện muốn cho người khác biết, không muốn che dấu; nhưng lại ít muốn truyền trao lại, không phản ứng, rất bị động. Bạn hỏi anh ta một câu thì anh ta trả lời một câu, hoặc là hỏi rất nhiều thì anh ta cũng chỉ trả lời một câu. Loại người này đem cả ruột gan mình mà phô bày hết ra, nhưng lại không khéo léo trong sự truyền trao.

(D) Loại hình “tự mình bảo vệ”: rất thích truyền trao báo đáp hồi ứng, nhưng đối với bản thân mình lại không cởi mở, thích phê bình điều đúng sai của người khác, nhưng lại không muốn tiếp nhận lời người khác phê bình mình, tính bảo thủ rất cao.

(E) Loại hình “tự mình hiệp thương”: vừa cởi mở vừa hồi ứng nhưng thuộc trung bình, còn gọi là loại hình “thỏa hiệp”.

Xin mọi người chú ý: Trong khi thực tập giao tiếp với bản thân, kì thật là tập quan sát bản thân mình, cũng tức là quán chiếu thân tâm của mình. Nếu như có thể quán chiếu thân tâm của mình, thân tâm mới có thể tự tại; giống như là khi bạn giao tiếp với người nào đó, bạn cũng có biện pháp quán chiếu thân tâm của người ấy và anh ta liền cảm thấy tự tại. Nếu như đối với cảm thọ của người khác, nhận thức về sự chuyển biến của thân tâm đều không hiểu rõ, mà chỉ nói luyên thuyên không dừng, anh ta sẽ cảm thấy không tự tại đâu.

Vì sao có một số người cho bạn cảm giác rất vui vẻ thân thiện với họ, khi cùng giao tiếp với nhau bạn rất thoải mái, rất tự tại, như tắm gió xuân? Bởi lẽ bạn cảm thấy anh ta rất hiểu cảm tình của bạn, biết được sự chuyển biến trong thân tâm của bạn, cho nên bạn cảm thấy có cảm giác rất an toàn, cảm giác tin tưởng, bạn rất tự tại và anh ta cũng tự tại.

Cho nên, bạn đối diện với chính mình hay đối diện với người khác, là đang ở vị trí nào trong số A, B, C, D, E? Ví dụ như đối với điểm yếu của bản thân, bạn nên vui lòng đặt mình ở vị trí là người thuộc loại hình “tự mình bảo vệ”, đối với ưu điểm bản thân thì vui lòng với vị trí loại hình “tự mình hiển lộ”. Thật ra mỗi ý niệm đều có thể đặt ở những vị trí khác nhau, nhưng ngay khi từng ý niệm của một người đều ở vào vị trí loại hình A, anh ta lập tức hình thành tính cách A, tại vị trí B thì hình thành tính cách B. Cho nên không cần

phải sợ khi đối diện với những chuyện này (ý niệm), vì chỉ có cách đối diện thực sự với nó mới có khả năng sửa đổi, nó mới còn trẻ, và lúc ấy có thể hi vọng được.

III. Nguyên tắc giao tiếp

1. Tôn trọng, tin tưởng: đặt mình như họ, không cần xây dựng lập trường trước.

2. Tự nhiên, đôi bên: kinh nghiệm của mình và người, sự thoải mái của mình và người.

“Không cần xây dựng lập trường trước” là trạng thái tâm lý cởi mở. Dù anh ta cự tuyệt mình, thì mình không cảm thấy là anh ta cũng cự tuyệt mình, mình đối với anh ta luôn giữ tâm trạng thoải mái. Vì toàn bộ tâm trạng của họ thì cũng có lúc “trẻ”, anh ta rốt cuộc có khả năng chuyển biến, mình làm thế nào đó để tâm trạng “trẻ” của anh ta bộc lộ ra, để anh ta chuyển biến tốt hơn. Đó là điểm thứ nhất tôi muốn nói rõ.

Học giao tiếp với mình và với người khác như thế nào? Ấy là phải hiểu mình, hiểu người, tự mình nhận định và nhận định về người, tự khẳng định mình và khẳng định người khác. Điều này trong quá trình sinh sống của người xuất gia vô cùng quan trọng. Nếu như hoàn toàn không hiểu chính mình, cũng như không hiểu bên ngoài, làm sao để sắp xếp kế hoạch cho cuộc đời? Nếu không hiểu gì mà đưa ra kế hoạch cho cuộc đời, thì ngay cả tự mình cũng cảm thấy quái lạ, không biết nói gì hơn nữa, thậm chí nó làm tổn thương bản thân, cũng làm tổn thương người khác. Vì vậy trong quá trình kế hoạch sắp xếp cuộc sống, có thể nói là một việc rất quan trọng và cần thiết phải thực hiện.

Dưới đây trình bày một đề mục đơn giản cho mọi người thực tập.

Hỏi: Nếu như Trưởng lão Tịnh Tâm người chứng minh chỉ đạo hoạt đồng lần này, khi giới thiệu về đơn vị vạch kế hoạch cho chương trình hoạt động, lại quên giới thiệu tên bạn, lúc này bạn xử lý như thế nào? Bạn làm sao nói chuyện với Trưởng lão đây?

Đáp: Không cần nói.

Hỏi: Những lỡ có một nguyên do nào đó bạn không thể từ chối là phải gặp trưởng lão hỏi rõ việc này, thì bạn làm cách nào?

Đáp: Không nên nói.

Cảnh giới này rất cao, gọi là “Như như bất động”, tám ngọn gió danh vọng, lợi dưỡng v.v... thổi không lay. Trong quá trình sinh hoạt, đương nhiên chúng ta rất hi vọng đạt đến cảnh giới này. Nhưng tám ngọn gió thổi không lay đó, nó chẳng phải giống như tảng đá vô tri vô giác hoàn toàn không phản ứng gì, mà là rất linh hoạt, có thể phát sinh sự giao tiếp, giao lưu với bên ngoài và bên trong, ấy mới là cái nghĩa đúng đắn của “Bất động không lay chuyển”.

Chúng ta lại nói về một tình huống khác, giả sử như vị Trưởng lão ở trước hội trường rất lớn lại đông người, mắng thầy: “Này thầy kia, ông đúng là ngu như bò!” Thầy phản ứng thế nào? Có thể có hai cách giao tiếp: Một là, thầy nói với Trưởng lão thế này: “Ngài vừa chửi tôi, tôi cảm thấy rất bị tổn thương.” Đó là một cách nói. Hai là có thể nói cách nói

khác: “Ngài nhìn nhận không đúng về tôi chăng? Ngài hiểu nhầm tôi chăng? Ngài không hiểu rõ về tôi chăng?”

Cách nói thứ nhất lý tưởng hơn tốt hơn cách nói thứ hai, vì thầy có thể rất trung thực đem cảm nhận của mình nói ra, đến như kết quả có thế nào thì đó là chuyện khác. Vì Trưởng lão mắng thầy như vậy làm thầy cảm thấy vô cùng khó chịu, cảm thấy rất thương tâm, thầy có thể thành thật mà nói cảm nhận của mình với ông ấy. Cách thứ hai dường như là thầy vừa tố cáo Ngài ấy, câu nói “Ngài nhìn nhận không đúng về tôi chăng?” Không hẳn là vị Trưởng lão này nghĩ như vậy đâu, có thể là thầy đã vừa nhận định không đúng về Ngài ấy, Ngài ấy sẽ xa lánh thầy.

Không luận là mình đối với người phải trung thực trả lời mà mình đối với mình cũng hành xử như vậy. Như hiện tại thầy có cảm nhận gì, có sự chuyển biến thân tâm thế nào đều phải trung thực đối diện với nó, không nên sợ hãi nó. Vì đó là một hiện thực, khi thầy đối diện với nó thì lập tức nó tự nhiên điều tiết. Pháp tu “Tứ niệm xứ” là như vậy, khi khổ biết là khổ, khi vui biết là vui, khi không khổ không vui cũng biết là không khổ không vui. Khi thầy “thấu hiểu”, thì việc này tự nó có khuynh hướng giải quyết tốt đẹp. Đây là một quan điểm rất quan trọng.

Cũng vậy, khi thầy giao tiếp với lớp trẻ, bạn cũng có cách dẫn dắt họ theo phương hướng như trên, cố gắng để họ có cảm giác mình chính là người mà họ cần tâm sự. Còn nếu như họ không dám thổ lộ cho thầy nghe, thì đó là điều thất bại của thầy. Khi đảm nhận chức Học vụ trưởng (huấn đạo trưởng) hay khi làm thầy giáo, tôi có một mục tiêu rất quan

trọng: hi vọng sinh viên gặp phải chuyện gì đều có thể nói với tôi, còn tốt xấu, đúng sai là chuyện khác, nếu chịu tâm sự cho tôi thì tôi sẽ rất vui. Tôi cho là mối quan hệ thầy trò được xây dựng trên cơ sở như vậy rất là tốt đẹp.

Cho nên đối với thân tâm của mình (thân, thọ, tâm, pháp) nên biết rõ nó, quan sát nó, sau đó phản ứng ra một cách khách quan trung thực. Thông thường chúng ta sợ đem nó biểu lộ ra ngoài, bởi vì thông thường một khi phản ứng như thế thì hình như mình đang đối lập với đối phương mất.

Tư thế ngồi để đàm thoại

A →← B

A

↓

B

Chúng ta đơn cử một ví dụ cụ thể, trong khi hai người nói chuyện nên chọn tư thế như thế nào tốt hơn? Vì không chỉ thân thể mới có tư thế mà những lời được nói ra cũng có tư thế của nó. Nếu như khi hai người mặt đối mặt nói thẳng với nhau, tư thế của lời nói lập tức hình thành, đó là một loại tư thế đối lập: “Sao anh dám khinh thường tôi?” Tư thế lời nói loại này là tựa như mũi kim nhọn đối lập nhau.

Nếu hai người dùng lời đàm thoại dưới góc 90 độ, thì hai người đối diện là một việc khách quan, tư thế lời nói của thầy là: “bạn vừa mới chửi tôi, trong lòng tôi cảm thấy rất không thoải mái, ý kiến của bạn như thế nào?”. Trong khi đang nói chuyện, hai bên cùng nhau nói ra cái cảm nhận của mình, hình thành nên một điểm tương thông, cùng nhau gạt bỏ sự

đối lập để giải quyết vấn đề này, chứ không phải là chuyện bạn và tôi ai đúng ai sai. Như vậy có gì tốt không? Đó là không có sự phân chia giữa bạn và tôi, không phát sinh vấn đề áp lực.

Ngoài ra, khi giao tiếp còn có một điểm quan trọng: khi phù hợp thời gian nhất nên thuật lại hoặc xác nhận vấn đề của họ, bởi vì nếu như hiểu lầm, thì sau đó mọi cố gắng giao tiếp đều trở thành con số không. Vả lại, điều này cũng thể hiện bạn chú ý và xem trọng đối với lời nói của đối phương.

Mình có thể xuất gia được chăng?

Có một thầy hỏi: Có một người trẻ nói với thầy là anh ta muốn đi xuất gia, thầy nên nói với anh ta như thế nào?

Đáp: Tôi tin chắc rằng mỗi người xuất gia đều đã từng gặp phải hai vấn đề: Một là người khác hỏi: vì sao thầy xuất gia? Hai là có khi người ta hỏi thầy: Thưa thầy! Con có nên xuất gia không?.

Vấn đề này hoàn toàn không có câu trả lời tuyệt đối được, không nhất định là nên hay không nên. Đối với vấn đề này, tôi nghĩ cách trả lời của mọi người đều như nhau, đầu tiên phải hiểu rõ vấn đề vì sao anh ta muốn xuất gia, có phải phát tâm xuất gia chân chánh hay chỉ là gặp trắc trở mà muốn xuất gia?

Tôi xuất gia vào năm 1979, đến nay đã 15 năm rồi, lúc ấy chuyện xuất gia không phổ biến lắm. Năm 1975, tôi tốt nghiệp đại học, rồi nhập ngũ xong, tôi ở chùa ba năm, sau đó quyết định xuất gia. Khi tôi nói rõ với cha mẹ về quyết tâm xuất gia của mình, cha mẹ hỏi tôi: “con có thất tình không?

Hay là có bị thất vọng chán nản gì không?” Mọi người đều liên tưởng đến những chuyện như vậy. Cho nên, chúng ta trước hết phải hiểu rõ tâm xuất gia của người này như thế nào.

Có người cho là sau khi xuất gia thì không có phiền não, rất thanh thoát, cho nên ôm ấp một lý tưởng ảo để xuất gia. Như vậy hoàn toàn không thực tế. Vì vậy, khi những người trẻ nói với mình về vấn đề xuất gia, mình đều phải hỏi họ bốn việc:

Một là trước hết mình hỏi anh ta: “Anh có hiểu xuất gia nghĩa là gì không? Xuất gia trong tưởng tượng của anh là việc như thế nào?” Tôi muốn nghe anh nói.

Nhớ thời tôi ở đại học, khi mới học Phật, có người hỏi tôi: “Anh có muốn ghi danh tham gia trại hè học Phật không?” Vì khi đó ấn tượng đối với người xuất gia là xuất phát từ tiểu thuyết võ hiệp, cho nên tôi đi tham gia trại hè Phật học là để luyện tập quyền Thiếu Lâm, võ công... Tôi cho là người xuất gia là như vậy đó. Ngoài ra thời gian tôi du học tại đại học Đông Kinh, thỉnh thoảng đi bộ ở vườn hoa, một người Nhật Bản thấy tôi liền nói: “Thiếu Lâm tự đến kia!” Ấn tượng của chúng ta đối với người xuất gia cũng xuất phát từ Thiếu Lâm tự.

Cho nên, trước hết cho anh ta nói về mình, như vậy anh ta có thể hiểu hình ảnh người xuất gia trong tưởng tượng của anh ta như thế nào.

Hai là mình hỏi anh ta: “Anh hiểu gì về chính mình? Tính tình của anh ra sao? Anh có thích ứng được với nỗi khổ

niềm vui của đời sống xuất gia không?” Vì người xuất gia có cái khổ của người xuất gia và cũng có niềm vui của họ; cũng giống như người tại gia có nỗi khổ niềm vui riêng vậy. Anh đối với hai loại khổ vui này, cuối cùng hướng đến loại nào? Anh có thích ứng được với sự khổ vui của người xuất gia không? Nếu như anh ta trả lời là không thể, như vậy rất nguy hiểm. Vì đã không có được niềm vui của người xuất gia, lại phải chịu nỗi khổ của người xuất gia, vả lại còn xa rời niềm vui của người tại gia, tất cả đều là khổ. Đó là vấn đề thứ hai tôi muốn hỏi anh.

Vấn đề thứ ba là hỏi: “Anh sẽ xuất gia tại chùa nào? Anh muốn theo Thầy nào xuất gia?” Vì xuất gia là tên gọi chung, đại thể đều giống nhau, nhưng ở những ngôi chùa khác nhau cũng có những cách sinh hoạt, phong cách khác nhau, anh có hiểu ít nhiều về điều này chăng? Ngoài vấn đề của bản thân mình mà tôi đã nêu ra thì đối với hoàn cảnh hiện thực bên ngoài của người xuất gia, bao gồm những chuyện như: chùa viện, thầy tổ, huynh đệ, anh đã hiểu được nhiều ít rồi?

Vấn đề cuối cùng là hỏi anh ta: “Cách nhìn của những người thân của anh đối với việc này như thế nào?”

Thường tôi sẽ thảo luận các vấn đề như trên với anh ấy. Tôi tin rằng tôi và anh không phải là thảo luận về vấn đề “Ai” xuất gia mà là tôi đang hướng dẫn anh, cùng nhau đối diện với vấn đề xuất gia, hai bên cùng nói ra cách nhìn nhận của bản thân mình về vấn đề này. Cho nên không đơn thuần là tôi hỏi anh: “Anh có muốn xuất gia hay không?” hay là “Anh có thể xuất gia được không?” mà là cuộc nói chuyện của chúng ta có liên quan đến cách nhìn nhận của một người muốn xuất gia.

Nguyên tắc giao tiếp là như vậy đó, “tôn trọng” và “tin tưởng”. Đầu tiên mình không nên cười anh ta, nói như tạt nước lạnh vào anh ta với những lời như: “Sao anh ngốc đến như vậy!” Cũng không nên một mực khen ngợi anh ta: “Anh rất vĩ đại, xuất gia là việc làm của đại trượng phu, chẳng phải là bậc quyền quý có thể làm được, rất hiếm có, anh mau mau xuất tóc đi.” Mà là trước hết hiểu rõ về việc này một cách khách quan. Dưới nguyên tắc giao tiếp tôn trọng, tin tưởng, tự nhiên, hai bên trao đổi kinh nghiệm với nhau, vả lại khiến cho mình và người đều có thể cởi mở, rồi đem lòng cởi mở của mình ra để bàn luận vấn đề.

Điều cuối cùng tôi muốn nói rõ chính là mọi người đều có thể đối diện với những vấn đề khác nhau của lớp trẻ, bao gồm: việc học, gia đình, sự nghiệp, sau này sẽ đóng vai gì trong xã hội, điều này liên quan đến sự nghiệp của thế gian; hoặc là vấn đề xuất gia, điều này liên quan đến phương diện sự nghiệp xuất thế gian. Nhưng xin mọi người nên ghi nhớ, đây hoàn toàn không phải là bàn luận vấn đề của người trẻ nào đó, mà là vấn đề người trẻ đó trong lòng của bạn, như những vấn đề dưới đây:

Anh đã hiểu được ít nhiều về mình?

(1) Dáng vẻ bên ngoài:

Anh cảm thấy thế nào về ngoại hình của mình? Anh hiểu rõ về thân thể của anh chưa? Anh có tiếp nhận hiện thực, trung thực về bản thân mình không? Đây là vấn đề mà hàng loạt những người trẻ đều gặp phải đối với bản thân anh ta dù anh ta đẹp hay xấu, cao hay thấp, già hay trẻ, cách nhìn

của bạn đối với vấn đề này như thế nào? Đây là một sự thật sinh lý hiện thực, bạn hiểu nhiều ít về nó? Bạn có thể có những ưu khuyết điểm về hình dáng, nhưng nếu như chính bạn nhận định không chính xác thì ưu điểm cũng trở thành khuyết điểm; trái lại, tự mình nhận định chính xác thì khuyết điểm cũng trở thành ưu điểm.

(2) Tình cảm

Đối với tình cảm của mình, bạn thích chuyện gì, sợ điều gì, bạn hiểu được điều này không? Thầy đối với lớp trẻ cũng như vậy, họ thích chuyện gì, sợ điều gì, thầy biết được nhiều ít về điều đó?

(3) Nhận thức: Bạn biết khả năng của mình có thể làm được việc gì? Ai đó có thể làm được gì cho bạn?

(4) Xã hội:

Bạn có biết cách nhìn của người khác về nghề nghiệp của bạn trong xã hội không? Cách nhìn này so với sự cảm nhận của bạn về bản thân mình có khác không?

Những điều tôi nói trên đây là tự mình đối với chính mình, còn việc giao tiếp giữa mình với người khác thì có được như ý, đều thuộc trạng thái tĩnh.

Tiếp đến là trạng thái động (thời gian): đối với tương lai (vì người trẻ mới có tương lai), bạn biết mình có thể đóng vai trò gì, có thể làm việc gì? Trong kế hoạch cuộc sống, bạn hiểu về lý tưởng trong tương lai đối với bản thân trong hiện thực, vậy kế hoạch của bạn như thế nào để cho chúng được thống nhất? Tình huống hiện tại và vị lai, mình và người (Cách nhìn

của mình đối với bản thân, cách nhìn của người khác đối với mình), bạn có thể trao đổi được tốt hay không?

Tôi nghĩ điểm này rất quan trọng đối với người xuất gia. Vì hiểu rõ về bản thân mình, cách nhìn của người khác đối với mình, cho đến những điều đối với tương lai đều rất rõ ràng, anh ta có thể ở bất cứ nơi đâu, dù chùa này hay chùa khác, chỗ nọ hay chỗ kia, bất cứ chỗ nào anh ta đều thích ứng được. Điều tệ hại là như thế này, ở chỗ cao cũng không làm, ở chỗ thấp cũng không làm, ở bất cứ đâu cũng đều như vậy, cả cuộc đời kiểu này thì là đau khổ, cao không ra cao, thấp không ra thấp, trái ra không trái, phải không phải, trước không ra trước, sau không ra sau. Cũng nh vậy, bạn khiến họ không biết cách nào bố trí sắp đặt cả, vì người ta người ta xếp bạn ở cao, thấp, trái, phải v.v.. bạn đều không hợp ý.

Vì thế việc giao tiếp chỉ cần: “Quán chiếu về thế giới thân tâm của mình và người ra sao, rồi làm như thế nào đó khiến cho thân tâm của mình và người đều tự tại.” Chỉ một câu như vậy là đủ.

Hôm nay trình bày đến đây, rất cảm ơn mọi người cho tôi cơ hội được học tập như thế này.

Người ghi chép: Huệ Nhiên, Huệ Cẩn

Chỉnh lý: Huệ Mộ

Cảm ơn đến Pháp sư Tánh Huy chia sẻ tài liệu

Bản văn này được trích từ tác phẩm “Thiền định và cuộc sống” của Thầy Thích Huệ Mẫn do Nhà xuất bản Tây Liên Tịnh Uẩn ấn hành vào năm 1997.