Tổng Quan Bốn Bộ A Hàm

Toát Yếu Kinh Trung A - Hàm

TOÁT YẾU KINH TRUNG A-HÀM

I. Tổng quan

Nội dung bàn Hán dịch kinh TrungA-hàm gồm 5 tụng, 18 phẩm, 222 kinh, khoảng 514.825 chữ, (chữ Hán, xem bài tựa của Đạo Từ trong Xuất Tam Tạng kỷ tập, quyển 9). Bản dịch Việt ngữ cũng giữ nguyên bố cục ấy. Năm tụng ở đây được hiểu là năm ngày tụng kinh. Mỗi ngày tụng được bao nhiêu kinh thì đặt thành một tụng. Tụng như vậy không có chủ đề, mà chủ đề nằm nơi mỗi phẩm.

A. Ngày đầu tiên tụng 5 phẩm rưỡi

Có 64 kinh.

a) Phẩm Bảy pháp

Có 10 kinh, là những kinh có nội dung theo danh mục pháp số, mà pháp số được nói ở đây là 7 pháp, như 7 thiện pháp, 7 tiến trình tu hành giải thoát, 7 phương pháp phòng hộ tâm, 7 phương pháp đoạn trừ lậu hoặc...

1. Kinh Thiện Pháp ³⁵

Bảy bước thành công

Bảy pháp cần và đủ để trở thành một Tỳ-kheơ hoằng pháp.

Tỳ-kheo nào thành tựu 7 pháp này tất được hoan hỷ, an lạc trong pháp Hiền Thánh, thẳng tiến đến lậu tận, 7 pháp đó là: biết

———

³⁵Tương đương Pāli: A.VII.64. Dhammaū Sutta

pháp, biết nghĩa, biết thời, biết tiết độ, biết mình, biết chúng hội và biết sự hơn kém của người.

• Biết pháp là biết thể loại của 12 bộ kinh: chính kinh, ca vịnh, ký thuyết, kệ-tha, nhân duyên, soạn lục, bản khởi, thử thuyết, sanh xứ, quảng giải, vị tằng hữu và thuyết nghĩa.

• Biết nghĩa là hiểu được ý nghĩa của kinh muốn nói cái gì, biết phân biệt giáo pháp này với giáo pháp kia.

• Biết thời là biết sử dụng thời gian thích hợp cho sự tu học, thời nào nên tu phương pháp thấp, thời nào nên tu phương pháp cao, thời nào nên tu phương pháp xả...

• Biết tiết độ là biết tiết độ trong việc ăn, uống, đi, đứng, ngồi, nằm, nói năng, im lặng, giảm bớt ngủ nghỉ, tu tập chánh trí.

• Biết mình là tự biết mình có mức độ ấy tín, giới, thí, tuệ, biện, A-hàm và sở đắc.

• Biết chúng hội là biết đây là chúng hội Sát-lỵ, đây là Bà-la- môn, đây là chúng hội Cư sĩ, đây là chúng hội Sa-môn. ở nơi các chúng hội ấy, ta nên đi như vậy, đứng như vậy, ngồi như vậy, nói như vậy, im lặng như vậy.

• Biết sự hơn kém của người là biết đối tượng mình đang tiếp xúc có tín hay không tín, có giới hay không giới...

2. Kinh Trú Độ Thọ [36]

Lộ trình tu tập đi qua bảv bước

Kinh lấy hình ảnh cây Trú độ trên cõi trời 33 từ khi thay lá đến khi nở hoa tròn đầy, trải qua 7 giai đoạn, để dụ cho lộ trình tu học của một Tỳ-kheo từ khi xuất gia đến chứng quả giải thoát hoàn toàn, cũng trải qua 7 giai đoạn: có ý định xuất gia, xuất gia, ehứng Sơ thiền, Nhị thiền, Tam thiền, Tứ thiền và A-la-hán lậu tận giải thoát.

———

[36] Tương đương Páli: A. VII. 65. Pãrichattaka Suna.

3. Kinh Thành Dụ ³⁷

Thành trì vững chắc của người tu

Như vương thành ở biên giới nhờ thành tựu 7 điều kiện và 4 thứ lương thực sung túc nên không bị ngoại địch đánh phá, dân chúng an cư lạc nghiệp; cũng vậy, Tỳ-kheo thành tựu 7 thiện pháp và 4 tăng thượng tâm không bị ma vương lung lạc, cũng không theo pháp ác bất thiện, không bị ô nhiễm bởi phiền não, không còn thọ sanh trở lại. Bảy thiện pháp là: tín kiên cố, tàm, quý, tinh tấn, học rộng nghe nhiều, chánh niệm, trí tuệ. Bốn tăng thượng tâm ở đây là tứ thiền, từ Sơ thiền đến Tứ thiền.

4. Kinh Thủy Dụ ³⁸

Bảy tình trạng song của chúng sanh

Đức Phật giảng về 7 tình trạng người ở dưới nước để dụ cho 7 hạng người trong thế gian. Trong thế gian có 7 hạng người:

1. Người bị pháp bất thiện che lấp, bị nhiễm bởi nhiễm ô, thọ quả báo của ác pháp, tạo gốc rễ sanh tử. Đó là hạng người nằm mãi duới nước.

2. Người đã làm trỗi lên tín tâm nơi thiện pháp, trì giới, bố thí, đa văn, trí tuệ, tu tập thiện pháp, nhưng sau đó lại mất tín tâm, không kiên cố, mất sự trì giới, bố thí, đa văn, trí tuệ, không kiên cố. Đó là hạng người ngoi lên rồi chìm lại xuống nước.

3. Người đã trỗi tín tâm nơi thiện pháp, trì giới, bố thí, đa văn, trí tuệ, tu tập thiện pháp. Người đó về sau tín tâm vẫn kiên cố, chắc chắn không mất, trì giới, bố thí đa văn, trí tuệ đều kiên cố, không mất. Đó là hạng người ngoi lên khỏi nước rồi trụ.

4. Người chúng quả Tu-đà-hoàn. Đó là hạng ngừời ngoi lên khỏi nước rồi lại trụ, trụ rồi nhìn quanh.

———

37. Tương đương Pāli: A. VII. 63. Nagara Sutta.

³⁸.Tương đương Pāli: A. VII. 15. Udakupam

5. Người chứng quả Tư-đà-hàm. Đó là người ngoi lên rồi trụ, trụ rồi nhìn quanh, nhìn rồi lội qua.

6. Người chứng quả A-na-hàm. Đó là người chìm trong nước ngoi lên rồi trụ, trụ rồi nhìn quanh, nhìn quanh rồi đi qua, đi qua rồi đến bờ bên kia.

7. Người chứng quả A-la-hán. Đó là người chìm trong nước, ngoi lên rồi trụ, trụ rồi nhìn quanh, nhìn rồi đi qua, qua rồi đến bờ bên kia, đến bờ bên kia rồi gọi là người đứng trên bờ.

5. Kinh Mộc Tích Dụ ³⁹

Thà ôm cây lửa mà chết...

Nói rằng, nếu muốn thành tựu phạm hạnh vô thượng thì thà ôm đống cây lớn đang phừng cháy hừng hẩy; thà để cho lực sĩ đem sợi dây thừng bằng lông cột siết bắp chân cho tới bứt da, bứt thịt, bứt gân, bút xuơng, bứt tới tủy mới thôi; thà để cho lực sĩ đem dao bén đã mài giũa chặt đứt ngang đùi; thà để cho lực sĩ đem lá đồng sắt đốt cháy hừng hực rồi quấn quanh thân thể; thà để lực sĩ đem kềm sắt nóng kéo cho hả miệng ra rồi đem viên sắt đã đốt cháy hừng hực quăng vào trong miệng, viên sắt nóng ấy đốt môi, đốt lưỡi, đốt lợi, đốt cổ, đốt tim, đốt bao tử và ruột, đốt bao tử và ruột rồi rơi xuống; thà để cho lực sĩ đem giường đồng hay sắt đốt cháy hừng hực rồi cưỡng bức phải nằm ngồi trên đỏ; thà để cho lực sĩ đem nồi lón bằng đồng hay sắt đốt cháy hừng hực rồi tóm giở ngược lên quăng vào trong nồi... chứ nhất định không thân cận người nữ, bởi dù bị các việc trên mà chết thì không phải do đó mà thân hoại mạng chung phải thẳng đến ác xứ hay sanh vào địa ngục, còn thân cận người nữ, phá giới thì chắc chắn sanh vào cõi xấu, đọa vào địa ngục.

6. Kinh Thiện Nhân Vãng⁴⁰

———

³⁹Tương đương Pãli: A. VII. 68. Aggi.

⁴⁰Tương đương Pãli: A. VII. 52. Purisagatì.

Vô dư Niết-bàn có thể đạt được ngay trong hiện tại

Tỳ-kheo thực hành ‘Ta không có ta, cũng không có cái của ta. Trong tương lai không có ta, cũng không có cái của ta. Cái đã có thì được đoạn trừ’. Sau khi đoạn, vị ấy đạt được xả. Có lạc mà không nhiễm, hiệp hội mà không đắm trước. Thực hành như thế, sẽ do tuệ mà thấy được đạo lộ tịch tĩnh vô thượng. Tùy theo mức độ thực tập mà Tỳ-kheo đi đến một trong ba giai vị Trung Bát Niết-bàn, thứ tư là Sanh Bát Niết-bàn, thứ năm là Hành Bát Niết-bàn, thứ sáu là Vô hành Bát Niết-bàn, thứ bảy là Thượng lưu A-ca-nị-tráNiết-bàn. Đó là bảy nơi mà thiện nhân đi đến. Nhưng mục đích tối hậu của bậc thiện nhân là phải đạt được Vô dư Niết-bàn ngay trong hiện tại.

7. Kinh Thế Gian Phước⁴¹

Phước thế gian và phước xuất thế gian

Bảy phước thế gian là, đối với chúng Tăng, phát tín tâm cúng dường phòng xá, giường nằm, y phục, cúng cháo buổi sáng, thức ăn bữa trưa, cho người giúp việc làm vườn hoặc để sai bảo, và thường xuyên lui tới chu cấp những thứ cần thiết cho chư Tăng bất chấp mưa, tuyết lạnh lùng... để chư Tăng yên tâm tu học, thiền tọa. Neu thiện nam, tín nữ nào đã tạo được bảy loại phước thế gian này rồi, hoặc đi, hoặc đến, hoặc đứng, hoặc ngồi, hoặc ngủ, hoặc thức, hoặc ngày, hoặc đêm, phước đức ấy thường xuyên phát sinh, càng lúc càng thêm, càng lúc càng rộng.

Bảy phước xuất thế gian là, nếu người thiện nam, tín nữ nghe Như Lai hoặc đệ tử Như Lai ở nơi nào, hoặc ở nơi nào đó sắp đến chỗ mình, nghe vậy liền sanh tâm hoan hỷ, trong lòng rất phấn khởi, rồi với tâm thanh tịnh, tự thân tới thăm viếng, lễ kính, cúng dường. Sau khi cúng dường, thọ pháp ba tự quy, đối với Phật, Pháp và chúng Tỳ-kheo mà thọ giới cấm. Đó là bảy phước xuất thế gian.

———

⁴¹ Không có Pali tương đương

Thiện gia nam nữ nào có tín tâm, nếu tạo được bảy loại phước thế gian và lại có bảy loại phước xuất thể gian, thì phước của người kia không thể tính được có ngần nào phước, có ngần nào kết quả của phước, có ngần nào phước báo. Chỉ có thể nói là không thể hạn, không thể lượng, và không thể biết được con số đại phước.

8. Kinh Thất Nhật⁴²

Mục đích ra đời của Phật

Tất cả các hành đều vô thường, là pháp không tồn tại lâu dài, pháp chóng đổi thay, pháp không thể nương tựa, như thế gian này sẽ đến ngày hủy diệt, sẽ có lúc không mua, rồi đến lúc sẽ có hai cho đến bảy mặt trời xuất hiện, khiến cho tất cả đại địa; cây cỏ, sông ngoài, biển lớn... đều khô cạn, núi chúa Tu-di thảy đều phựt cháy bừng bừng, tạo thành một ngọn lửa rực rỡ... Các hành như vậy không nên tham đắm mà phải ghê sợ nhờm tởm, nên tìm sự xả ly, nên tìm giải thoát.

Đức Phật nói, những sự kiện như vậy chỉ có những người đã thấy sự thật mới tin được, và vì thương tưởng chúng sanh sẽ đến ngày tận thế, chìm trong biển lửa sanh tử luân hồi mà Ngài ra đời: “Ta nay đã làm lợi ích cho chính mình, cũng làm lợi ích cho kẻ khác, làm lợi cho mọi người, cảm thương thế gian, mong cầu nghĩa lợi lợi và thiện ích, mong cầu sự an ổn khoái lạc cho trời và người. Nay Ta thuyết pháp đã đạt được chỗ rốt ráo, rốt ráo bạch tịnh, rốt ráo phạm hạnh. Do rốt ráo phạm hạnh, Ta nay đã lìa khỏi sanh, lão, bệnh, tử, khóc than, buồn rầu. Nay Ta đã được giải thoát mọi khổ não”.

9. Kinh Thất Xa [43]

Tất cả đều là hóa thành '

Đây là bản kinh có nội dung vô cùng sâu sắc, giúp chúng ta

———

⁴². Tương đương Pali: A. VII. 62. Suriya

[43] Tương đương Pâli: M. 24. Rathavinĩta-Sutta.

hiểu được những tư tưởng của kinh điển hệ Đại thừa. Bảy trạm xe gợi chúng ta liên tưởng đến phấm Hóa thành dụ trong kinh Pháp Hoa.

Kinh có thế chia thành hai phần:

- Tỳ-kheo xứng đáng được khen ngợi:

Sau mùa an cư, các Tỳ-kheo tập trung về tinh xá Trúc Lâm để hầu thăm Thế Tôn. Đức Thế Tôn hỏi các Tỳ-kheo trong khi an cư ở địa phương, có Tỳ-kheo nào được khen ngợi với những phẩm chất: thiểu dục, tri túc, độc cư, tinh tấn, chánh niệm, nhất tâm, trí tuệ, lậu tận, khuyến phát, khát ngưỡng, thành tựu hoan hỷ? Các Tỳ-kheo đáp có Tôn giả Mãn Từ Tử là người được đại chúng khen ngợi như thế. Tôn giả Xá-lợi-phất nghe các Tỳ-kheo nói vậy thì mong muốn được diện kiến và thảo luận với Mãn Từ Tử.

- Cuộc đàm đạo giữa hai Tôn giả Xá-lợi-phất và Mãn Từ Tử:

Sau đó Đức Thế Tôn, cũng như Xá-lợi-phất và một số Tỳ- kheo đến tinh xá Kỳ-viên ở thành Xá-vệ. Tại đây, Xá-lợi-phất đã gặp Mãn Từ Tử và diễn ra cuộc đàm đạo mà nội dung cho thấy mục đích xuất gia tu hành phạm hạnh là để đạt được Vô dư Niết-bàn.

Để đạt được mục đích đó cần phải trải qua bảy giai đoạn:

- Giới thanh tịnh: Giữ trọn thanh tịnh các giới đã thọ.

- Tâm thanh tịnh: Tâm không còn cấu uế.

- Kiến thanh tịnh: Thấy sự thật của các hiện hữu là vô ngã.

- Nghi thanh tịnh: Thanh tịnh do vượt qua sự hoài nghi.

- Đạo phi đạo tri kiến thanh tịnh: Thanh tịnh do thấy và biết về đạo và phi đạo.

- Đạo tích tri kiến thanh tịnh: Thanh tịnh do thấy và biết về phương pháp hành trì.

- Đạo tích đoạn trí thanh tịnh: Thanh tịnh do tri kiến.

Tôn giả Mãn Từ Tử nêu lên cuộc du hành của vua Ba-tư-nặc từ Xá-vệ đén Sa-kê-đế, trải qua bảy trạm dừng chân, trước khi vào thành Sa-kê-đế, để ví dụ cho lộ trình giải thoát đi qua bảy bước thành tựu trước khi vào Vô thủ trước Niết-bàn. Mục tiêu chỗ đến của vua Ba-tư-nặc là Sa-kê-đế, không phải là các trạm dừng chân. Cũng vậy, mục tiêu của đời sống phạm hạnh là Vô dư Niết-bàn, mà không phải là giới thanh tịnh, tâm thanh tịnh... Tuy nhiên, do giới thanh tịnh cho nên tâm thanh tịnh; do tâm thanh tịnh cho nên kiến thanh tịnh; do kiến thanh tịnh cho nên nghi cái thanh tịnh; do nghi cái thanh tịnh cho nên đạo phi đạo tri kiến thanh tịnh; do đạo phi đạo tri kiến thanh tịnh cho nên đạo tích tri kiến thanh tịnh; do đạo tích tri kiến thanh tịnh cho nên đạo tích đoạn trí thanh tịnh; do đạo tích đoạn trí tịnh, cho nên Thế Tôn Sa-môn Cù-đàm thi thiết Vô dư Niết-bàn.

Bước đi không phải là nơi đến, nhưng mỗi bước đi đều cần thiết cho thành tựu nơi đến.

Kết thúc đoạn hội thoại, Tôn giả Mãn Từ Tử tán thán Xá-lợi- phất là vị đệ tử ngang hàng Thế Tôn. Với lời tán thán ấy, bản kinh cho thấy, Xá-lợi-phất đã cận kề quả vị Phật, đã vượt qua giới hạn của một A-la-hán Thanh văn đệ tử.

10. Kỉnh Lậu Tận ⁴⁴

Đốt cháy phiền não nhờ Chảnh tư duy

Kinh gồm hai phần:

Phần đầu nói do tri, do kiến, tức là do Chánh tư duy mà các lậu bị diệt tận. Nếu không có Chánh tư duy, thì dục lậu chưa sanh sẽ phát sanh, đã sanh liền tăng trưởng; hữu lậu và vô minh lậu chưa sanh liền phát sanh, đã sanh liền tăng trưởng.

Phần tiếp theo nói có bảy sự đoạn trừ lậu, phiền não, pháp ưu sầu, là: do kiến, do hộ, do ly, dụng, nhẫn, trừ, do tư duy.

———

⁴⁴tương đương Pali: M.2. Sabbasava-Sutta

- Lậu được đoạn do kiến: là do có Chánh tri kiến, thấy rõ thân ngũ uẩn và thế giới là vô thường, vô ngã. Thấy biết này sẽ dập tắt cái thấy hữu ngã làm dấy lên những tư duy liên hệ tự ngã, như: ‘Ta có đời quá khứ? Ta không có đời quá khứ...’. Chánh tri kiến này sẽ tắt tà kiến, giúp hành giả biết những gỉ cần tác ý, những gì không nên tác ý, đi đến thấy rõ sự thật của Tứ Thánh để, đoạn trừ ba kết là thân kiến, giới thủ, và nghi, chứng quả Tu-đà-hoàn.

- Lậu được đoạn do phòng hộ: Khi sắc căn tiếp xúc với sáu trần, nếu sáu căn được phòng hộ bằng Chánh tư duy thì sẽ có được cái thấy bất tịnh, dẫn đến không khởi tâm tham, sân, si, bứt rút, phiền não.

- Lậu được đoạn do ly: là xa lánh tất cả ác tri thức, ác bằng hữu, ác ngoại đạo, ác dị đạo, chòm xóm xấu, nơi cư trú xấu, hoặc Tỳ-kheo khi ở chung một chỗ với các đồng phạm hạnh khiến cho người không nghi ngờ mà sanh nghi ngờ.

- Lậu được đoạn do thọ dụng: khi thọ dụng tứ sự cúng dường, luôn niệm nghĩ tri túc và để phục vụ nhu cầu tu học, không vì thỏa mãn những nhu cầu lợi dưỡng, kiêu hãnh...

- Lậu được đoạn do nhẫn: tinh tấn đoạn trừ pháp ác, bất thiện... dù phải để cho thân thể, da, thịt, gân, xương, máu, tủy khô kiệt. Vì đạt được mục đích giải thoát, Tỳ-kheo phải chịu đựng sự đói khát, lạnh nóng, muỗi mòng, ruồi, bọ chét, chấy, dù gió hay nắng bức bách, bị lời dữ, bị đánh đập, cũng đều có thể nhẫn chịu được.

- Lậu được đoạn do trừ: đoạn trừ, loại bỏ, trừ khử các tâm tham dục, sân nhuế, hại.

- Lậu được đoạn do tư duy: tư duy bảy giác chi, từ niệm giác chi cho đến xả, y viễn ly, y vô dục, y diệt tận, thẳng đến xuất yếu.

b) Phẩm Nghiệp tương ung

Có 10 kinh, giải thích về nhân quả nghiệp báo (gồm 10 nghiệp thiện và 10 nghiệp ác), thời gian thọ báo, ảnh hưởng của nghiệp báo, tác động của sự tu tập và chuyển hóa của tâm lên nghiệp nhân đã tạo...

11. Kỉnh Diêm Dụ⁴⁵

Có tu thì tội mới trừ

Nói con người tạo nghiệp như thế nào thi lãnh thọ quả báo của nó như thế. Do đó, nếu không có sự thực hành phạm hạnh, không thể diệt tận khổ; nhưng nếu có sự tu hành phạm hạnh thì có được sự diệt tận được khổ.

Bản kinh cho biết, mỗi chúng sanh đều có thế làm chủ đời sống (hay nói một cách dân gian là số mạng, vận mạng) của mình. Cuộc đời của mình khổ đau hay hạnh phúc đều tùy thuộc vào việc có tu tập pháp lành hay không tu tập pháp lành. Giả sử, trong trường hợp nào đó chúng ta trót đã gây tạo lỗi lầm, nếu không ăn năn sám hối thì chắc chắn phải thọ quả báo xấu ác ở địa ngục; nhưng nếu chúng ta biết ăn năn sám hối thì chỉ chịu chút ít khổ đau trong hiện tại mà thôi. Kinh phân biệt các trường hợp đó như sau:

- Người tạo nghiệp bất thiện mà không tu thân, không tu giới, không tu tâm, không tu tuệ, chắc chắn bị đọa địa ngục, giống như đem một lạng muối bỏ vào một chút nước, muối làm cho nước mặn không thể uống được; hoặc như người chủ nuôi dê nghèo hèn, không có thế lực, bị vua quan hay người có thế lực lớn chiếm đoạt dê, người chủ dê nghèo không thế đòi lại được, dù có lạy lục, van xin; hoặc như người nghèo, không có thế lực, thiểu nợ người chủ giàu có, bị chủ bắt trói.

- Người tạo nghiệp bất thiện mà có tu thân, tu giới, tu tâm, tu tuệ, thì chỉ thọ chút ít quả khổ trong đời hiện tại, như đem chút ít muối bỏ vào sông Hằng, không thể làm cho nước sông Hằng mặn đi không uống được; hoặc như người chủ nuôi dê giàu có, có thế lực, người trộm dê nghèo hèn, tất bị chủ dê bắt trói, đoạt lại dê; hoặc như người có vô lirợng tài sản và thế lực rất lớn, dù có mắc nợ thì cũng không bị ai làm khó.

———

⁴⁵ Tương đương Pāli: A.III. 99. Loṇaphala.

12. Kinh Hòa-phá⁴⁶

Tâm tịnh thì tội liền tiêu

Hòa-phá là một người thuộc dòng họ Thích, nhưng theo ngoại đạo Ni-kiền. Một hôm Hòa-phá đến giảng đường trong vườn Ni-câu- loại thăm viếng. Tôn giả Mục-kiền-liên hỏi ông ta rằng nếu có một Tỳ-kheo thủ hộ thân, miệng, ý thì có trường hợp nào vị ấy nhân đó mà sanh khởi lậu bất thiện dẫn đến đời sau chăng? Hòa-phá trả lời có, đó là trường hợp Tỳ-kheo ở đời trước đã làm các hành vi bất thiện.

Đức Phật bằng thiên nhĩ thanh tịnh nghe được cuộc bàn luận ấy nên vào xể chiếu Ngài đến giảng đường và khai thị cho Hòa-phá. Đức Phật nói, giả sử có Tỳ-kheo thân hành bất thiện, khẩu hành bất thiện, ý hành bất thiện, do vô minh hành mà sanh lậu, nóng bức và ưu sầu, nhưng sau đó diệt trừ vô minh hành bất thiện, không tạo thêm những nghiệp mới, xả bỏ nghiệp cũ, ngay trong hiện tại này liền chứng được cứu cánh, không còn nóng bức, thường trụ không đổi, tức điều được nói là được thấy bởi Thánh tuệ, được biết bởi Thánh tuệ, thì Tỳ-kheo ấy không còn sanh khởi lậu bất thiện và dẫn đến đời sau nữa. Cũng như bóng do cây mà có, nếu đốn cây đến tận gốc rễ và đem đốt hết thành tro thì vĩnh viễn không còn bóng nữa. Cũng vậy, một người khi vô minh đã dứt hết, minh đã sanh khởi, người ấy sẽ được sáu hằng trụ, tức sáu căn không hỷ không ưu, xả cầu, vô vi, chánh niệm, chánh trí.

Sau buổi pháp thoại, Hòa-phá tỉnh ngộ, nói rằng mình xưa nay bị ngoại đạo phỉnh gạt, nay trở về nương tựa Tam bảo, làm một cư sĩ tại gia.

13. Kinh Độ⁴⁷

Không có định mệnh

———

⁴⁶ Tương đương Pali: A. IV. 195. Vappa

⁴⁷Tương đương Pali: AIII. 61. Tittha

Đức Phật nói có ba độ xứ (tức ba chủ trương, ba học thuyết) của ngoại đạo, khác chủng tánh, khác danh xưng, khác tông chỉ, khác học thuyết, mà dù cho người có trí tuệ khéo nhận lãnh, khéo ghi nhớ để nói cho người khác, nhưng cũng không thu hoạch được lợi ích gì.

Ba thuyết đó là: 1. Thuyết tiền định, cho rằng tất cả nguyên nhân đã định sẵn từ đời trước; 2. Thuyết tạo hóa, cho rằng tất nguyên nhân do Thượng đế biến hóa ra hay sáng tạo ra, tất cả đều do Thượng đế an bài; 3. Thuyết tự nhiên, không có nguyên nhân và điều kiện.

Đối với những người đã ôm giữ những kiến chấp như vậy, cho những luận thuyết đó là sự thật, thì rất khó giáo hóa. Kinh này Đức Phật chỉ cho cách dùng lý lẽ để khuất phục những người ôm giữ kiến chấp đó.

Rồi Đức Phật nói những pháp mà Ngài tự mình biết, tự mình giác ngộ, rồi thuyết giảng cho mọi người. Với pháp này, dù là Sa- môn, Bà-la-môn, Thiên, Ma, Phạm và cấc loài thể gian khác đều không thể khuất phục được, không thể làm cho cấu uế được, không thể chế phục được.

Pháp đó là sáu xứ (nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ) và sáu giới (địa, thủy, hỏa, phong, không, thức). Do hòa hiệp của sáu giới nên sanh thai mẹ. Nhân sáu giới mà có sáu xứ; nhân sáu xứ có xúc, nhân xúc mà có thọ. Neu ai có cảm thọ liền biết như thật về Khổ, biết về Khổ tập, biết về Khổ diệt, biết như thật về Khổ diệt đạo, tức thấu suốt Tứ diệu đế thì người đó tận trừ tất cả lậu, đã giải trừ các kết, có thể bằng chánh trí mà đoạn tận khổ biên.

14. Kinh La Vân ⁴⁸

Tu là phái quán sát ba nghiệp

———

⁴⁸Tương đương Pali: M.61. Rahulovada Sutta

Đức Thế Tôn đích thân giáo giới La-hầu-la. Có lẽ, lúc này Tôn giả La-hầu-la còn trẻ tuổi, ham chơi, nên Thế Tôn răn dạy: “Không được đùa giỡn và nói dối”, đồng thời khuyến tấn La-hầu-la phải quán sát ba nghiệp thân, khẩu, ý trước khi hành động, nói năng, suy nghĩ; nếu thấy lợi mình, lợi người, đó là nghiệp thiện nên làm; nếu hại mình, hại người, đó là bất thiện, không nên làm.

15. Kinh Tư⁴⁹

Tu thì chuyển nghiệp

Nếu kẻ nào cố ý tạo nghiệp, kẻ ấy phải thọ lấy quả báo, hoặc thọ ngay trong đời hiện tại, hoặc thọ vào đời sau. Neu tạo nghiệp mà không cố ý, người ấy không nhất thiết phải thọ quả báo.

- Có ba nghiệp của thân là sát sanh, trộm cắp, tà dâm; bốn nghiệp của miệng là nói dối, nói hai lưỡi, nói thô ác, nói lời phù phiếm; ba nghiệp của ý là tham dục, sân hận, si mê.

- Vị Thánh đệ tử xả bỏ nghiệp bất thiện của thân, tu thân thiện nghiệp; xả bỏ nghiệp bất thiện của miệng và ý, tu thiện nghiệp miệng và ý... cho đến tâm vị ấy đi đôi với từ, biến mãn một phương thành tựu và an trú, thì nếu trước kia nhân có ác tri thức, vì đã phóng dật mà tạo nghiệp bất thiện, nay những thứ ấy không thể lôi kéo, không thế làm bẩn, không còn đi theo nữa.

16. Kinh Già-lam ⁵⁰

Tham sân si là nguồn gốc của nghiệp ác

Đức Phật du hóa tại thị trấn của những người Kãlãma (Già- lam) tên là Kesaputta, ở Kosala. Những người Già-lam không có tịnh trí để biết điều đã làm có tội hay không có tội, nên Phật dạy ba nghiệp tham, sân, si là nguyên nhân, là sự tập khởi, là căn bản, là duyên của tất cả các nghiệp:

———

⁴⁹ Tương đuơng Pãli: A. X. 207-208.

⁵⁰ Tương đương Pãli: A. III. 65. Kesaputtiyã.

“Này các người Già-lam, các nguời không có tịnh trí để biết điều đã làm có tội hay không có tội. Này các người Già-lam, nên biết các nghiệp có ba cái là nguyên nhân, là sự tập khởi, là căn bản, là duyên của nó. Nhũng gì là ba? Này các người Già-lam, tham là nhân, là tập, là bản, là duyên của các nghiệp. Này các người Già- lam, nhuế và si là nhân, là tập là bản, là duyên của các nghiệp”.

Người Già-lam cũng nêu lên câu hỏi, có những Sa-môn, Bà-la- môn hay tự đề cao mình mà chỉ trích những người khác, họ không biết ai tu thật ai tu giả? Đức Phật không trả lời trực tiếp mà nêu lên phẩm chất của một Thánh đệ tử đã đoạn trừ tham, sân, si, có tàm, có quý, có tâm từ bi, làm lợi ích cho tất cả, cho đến loài côn trùng...

Các người Già-lam tự biết, tự hiểu đâu là chân, đâu là ngụy, phát tâm quy y Tam bảo, thọ trì năm giới.

17. Kinh Gỉà-di-ni⁵¹

Không một ai có khả năng đưa mình đi đến thiện xứ, sanh lên cõi trời

Già-di-ni, con trời A-tư-la bạch Phật, các người Bà-la-môn tự cao, thờ chừng ấy trời, mà cho rằng, nếu có chúng sanh nào mạng chung, họ có thể làm cho chúng sanh đó tự do qua lại các thiện xứ, sanh lên cõi trời. Vậy thì, Thế Tôn là Pháp chủ, mong Thế Tôn cũng làm cho chúng sanh khi mạng chung đi đến thiện xứ, sanh lên cõi trời.

Nhân đó Phật nói quả báo của 10 nghiệp ác, 10 nghiệp thiện như đá, như dầu, chìm nổi khác nhau.

- Nếu một người suốt đời gây tạo mười nghiệp bất thiện, đến khi chết, mọi người tập trung cầu nguyện, van xin... cho người đó được sanh về thiện xứ, thì cũng giống như lấy tảng đá lớn ném xuống vực nước sâu rồi đúng trên bờ cầu nguyện, hy vọng cục đá

———

⁵¹ Tương đương Pali: S.iv. 311

nổi lên, đó là điều không tưởng ! Cho nên, mười loại nghiệp đạo bất thiện vốn đen, có quả báo đen, tự nhiên đi thẳng xuống, chắc chắn đi đến ác xứ.

- Nếu một người suốt đời tu tập mười nghiệp thiện, đến khi chết, mọi người tập trung cầu nguyện, van xin... cho người đó đi đến ác xứ, sanh vào địa ngục, thì cũng giống như người đem hũ dầu ném vào nước, hũ dầu bị võ' lặn chìm xuống nước, còn dầu nổi lên trên mặt nước, dù cho có cầu nguyện, van xin... dầu cũng không thể chìm được. Do đó, mười nghiệp đạo thiện là trắng, có quả báo trắng, tự nhiên thăng lên, chắc chắn đến thiện xứ.

18. Kinh Sư Tử⁵²

Không phải sự chỉ trích nào cũng phi báng Đức Phật

“Này Sư Tử, nếu có ai nói như vầy: ‘Sa-môn Cù-đàm có tông chỉ bất khả tác, và cũng đem bất khả tác giảng cho mọi người’, người ấy không hủy báng Sa-môn Cù-đàm, người ấy nói sự thật, người ấy nói đúng pháp, người ấy nói pháp như pháp, đối với như pháp không có sai lầm, cũng không bị chỉ trích. Vì sao vậy, này Sư Tử, có một sự kiện mà, nhân sự kiện đó, đối với pháp như thật, không the hủy báng, khi nói rằng: ‘Sa-môn Cù-đàm có tông chỉ bất khả tác, và cũng đem pháp bất khả tác ấy nói cho người khác’.”

Đại thần Sư Tử, đệ tử Ni-kiền, đến thăm viếng Đức Phật để cúng dường lễ bái, dù các Ni-kiền không đồng ý, vì họ cho rằng gặp Phật sẽ không được may mắn; cúng dường lễ bái cũng sẽ không được may mắn.

Sau khi đến chồ Thế Tôn, đại thần Sư Tử fyỏi rằng, nếu có ai đó nói Sa-môn Cù-đàm có tông chỉ bất khả tác, và cũng đem pháp bất khả tác giảng cho người khác, thì người đó có phỉ báng Phật? Có nói đúng sự thật không? Có nói đúng pháp chăng?

———

⁵² Tương đương Pāli: A.VIII. Sīha

Phật bảo rằng người đó không phỉ báng Phật, người đó nói đúng sự thật, nói đúng pháp. Bởi vì, sự thật, có những pháp Phật không làm và cũng không khuyến khích người khác làm. Rồi Phật vì đại thần Sư Tử trình bày tám trường hợp nên làm, không nên làm, pháp cần đoạn diệt, pháp cần kinh tởm, pháp luật cần thực hành, pháp hành khổ hạnh nên xa lánh, và pháp an ổn nên tu học.

Sau thời pháp thoại, đại thần Sư Tử từ bỏ ngoại đạo, xin quy y Tam bảo, làm người cư sĩ tại gia, thọ trì năm giới.

19. Kinh Ni-kiền ⁵³

Sự khác biệt giữa quan niệm về nghiệp của ngoại đạo và của Phật giáo

1. Ngoại đạo Ni-kiền chủ trương thuyết định mệnh, cho rằng tất cả khổ lạc con người trong kiếp hiện tại là do nghiệp quá khứ; nghiệp quá khứ này có thể diệt bằng cách tu khổ hạnh, tu khổ hạnh và không tạo tác cái mới nữa, thì các nghiệp ấy dứt sạch.

Đức Phật phân tích cho các Ni-kiền thấy rằng, chủ trương thuyết định mệnh của họ chỉ họp ]ý (hợp lý thôi, chưa chắc đã đúng!) nếu họ có tịnh trí để biết rằng: ‘Trước kia ta có hay không có? Trước kia ta tạo ác hay không tạo ác? Ta chừng ấy khổ đã diệt tận, hay chừng ấy khổ chưa diệt tận; và nếu chừng ấy đã diệt tận thì sẽ diệt tận tất cả? Chính ngay trong đời hiện tại mà đoạn các pháp bất thiện và tạo tác các thiện pháp, tu tập và tác chứng chăng?’. Nhưng tất cả các Ni- kiền đều trả lời rằng họ không hề biết gì về những điều mà Thế Tôn trình bày. Điều này chứng tỏ, thuyết định mệnh hay thuyết nghiệp báo của ngoại đạo chỉ là tưởng tượng, hư tưởng, không tưởng, chứ không phải dựa vào cơ sở tự mình thấy biết, chứng nghiệm.

2. Đức Phật lại chỉ rõ, các ngoại đạo Ni-kiền khi cần hành kịch liệt thì cảm thọ khổ kịch liệt; khi không cần hành kịch liệt thì không

———

⁵³ Tươngđương Pãli: M. 101. DevadahaSutta.

cảm thọ khổ kịch liệt, như vậy không họp lý để nói khổ do nhân đã tạo đời trước, nhưng các ngoại đạo Ni-kiền vì si mê che lấp, bị si mê trói buộc, nên cứ nói tất cả cảm thọ khổ lạc đời này đều do nhân đã tạo từ trước.

3. Đức Phật tiếp tục khai sáng cho các ngoại đạo Ni-kiền: Lạc nghiệp báo, nghiệp ấy không thể nhân sự tinh cần và nhân sự khổ hành, mà chuyển thành khổ báo được; khổ báo nghiệp, nghiệp ấy không thể nhân sự tinh cần hay nhân sự khổ hành mà chuyển thành lạc báo được; hiện pháp báo nghiệp, nghiệp ấy không thể nhân sự tinh tấn và nhân sự khổ hành mà chuyển thành hậu sanh báo được; hậu sanh nghiệp báo, nghiệp ấy không thể nhân sự tinh cần và nhân sự khổ hành mà chuyển thành hiện pháp báo được; nghiệp không chín, nghiệp ấy không thể nhân sự tinh cần và nhân sự khổ hành mà chuyển thành quả báo chín; nghiệp báo chín, nghiệp ấy không thể nhân sự tinh cần và nhân sự khổ hành mà chuyển đổi thành khác đi được.

Vì vậy, sự nỗ lực của các Ni-kiền trong sự tu tập khổ hạnh là hư vọng, sự tinh cần ấy là trống rỗng, chẳng đạt được gì cả.

4. Chỉ trích năm điều đáng khiển trách, đáng ghê tởm của ngoại đạo Ni-kiền:

- Những điều khổ, lạc mà chúng sanh này cảm thọ đều do sự tạo tác trước kia.

- Chúng sanh lãnh thọ sự khổ vui đều do sự hội họp.

- Chúng sanh lãnh thọ sự khổ vui đều do định mạng.

- Chúng sanh lãnh thọ sự khổ vui đều do kiến.

- Chúng sanh lãnh thọ sự khổ vui đều do Tôn Hựu tạo (do Thượng đế an bài).

5. Nêu lên pháp mà Phật chứng ngộ, pháp đưa đến Niết-bàn, đó là: xả bỏ thân nghiệp bất thiện để tu thiện nghiệp nơi thân; xả bỏ khẩu, ý nghiệp bất thiện, tu thiện nghiệp nơi khẩu, ý... cho đến đoạn

trừ năm triền cái, rồi ly dục, ly ác bất thiện pháp, cho đến chứng Tứ thiền, thành tựu và an trụ, hướng thẳng đến lậu tận trí thông, chứng nhập Tứ diệu đế, tâm giải thoát khỏi dục lậu, hữu lậu, tâm giải thoát vô minh lậu.

20. Kinh Ba-la-lao ⁵⁴

Thế Tôn không phải là nhà huyễn thuật

Ba-la-lao Già-di-ni (Pãtaliya Gãmanĩ), thôn trưởng Pãtaliya, đến yết kiến Thể Tôn để lễ bái, cúng dường. Ba-la-lao có ba nghi ngờ.

Nghi ngờ thứ nhất là mặc dù nghe nhiều người nói Đức Thế Tôn biết huyễn thuật và là nhà huyễn thuật, và Đức Thế Tôn cũng xác nhận điều này, nhưng ông vẫn không tin. Thế Tôn bằng nhiều phương tiện diễn đạt cho Ba-la-lao thấy ràng, Ngài biết tất cả huyễn thuật nhưng không phải là nhà huyễn thuật; Ngài biết huyễn thuật, biết người huyễn thuật, biết quả báo của huyễn thuật, biết đoạn trừ huyễn thuật, cũng như biết sát sanh, biết người sát sanh, biết sự đoạn trừ sát sanh... Nếu ai nghĩ và nói rằng Thế Tôn biết huyễn thuật tức là nhà huyễn thuật, nếu người ấy không từ bỏ lời nói và ý nghĩ đó thì trong khoảnh khắc như co duỗi cánh tay, mạng chung sanh vào địa ngục, vì tội phỉ báng Như Lai.

Ba-la-lao nghe vậy vô cùng sợ hãi, ăn năn sám hối. Rồi ông lại nêu lên nghi vấn tiếp theo, rằng Thế Tôn có quan điểm như thế nào về nghiệp và nghiệp báo, khi có ngoại đạo chù trương: kẻ nào sát sanh, trộm cắp, nói dối... kẻ ấy nhất thiết thọ báo ngay trong đời này, nhân đó mà sanh ra ưu khổ? Đức Phật không trả lời trực tiếp mà nêu lên những ví dụ để Ba-la-lao tự hiểu vấn đề.

Cuối cùng, Ba-la-lao cho biết ông đã xây ¿lựng nhà cao cửa rộng để đón tiếp những Sa-môn, đạo sĩ. Có bốn đạo sĩ đã đến ở mà mỗi người chủ trương một thuyết trái ngược nhau, như thuyết đoạn

———

⁵⁴ Tương đương Pāli: S.42.13. Pāṭali

diệt, thuyết vô tác dụng, và hai thuyết ngược lại. Ba-la-lao nghe rồi phân vân, hoài nghi, không biết ai đúng ai sai.

Đức Phật khuyên Ba-la-Iao chớ hoài nghi mà sanh ra phân vân và chỉ cho ông tu tập thiền định gọi là viễn ly, nhờ thiền định ấy sẽ có thể được chánh niệm, có thể đạt tới nhất tâm; như vậy, ở trong đời hiện tại ông sẽ đoạn trừ sự nghi hoặc, và được thăng tấn. Đức Phật chỉ dẫn cặn kẽ pháp tu thiền định cho Ba-la-lao.

Sau buổi pháp, Ba-la-lao viễn ly trần cấu, được pháp nhãn thanh tịnh, quy y Tam bảo, làm cư sĩ tại gia, ừọn đời giữ năm giới.

c) Phẩm Tương ưng Xá-lợi-phất

Gồm 11 kinh, chủ yếu do ngài Xá-lợi-phất nói, hoặc các việc có liên quan đến khả năng, đạo đức và trí tuệ của ngài. Qua đó, chúng ta thấy được nhân cách siêu việt của Tôn giả Xá-lợi-phất, bậc Tướng quân của Chánh pháp, bậc mà “tâm tư như mặt đất, nhận tất cả mọi thứ tịnh và bất tịnh, một cách bình đẳng”. Và cũng từ phẩm kinh này, chúng ta mới có được cái nhìn toàn diện về ngài trong kinh Duy-ma-cật, mới hiểu được những ẩn ý sâu xa mà cư sĩ Duy-ma- cật phát biểu.

21. Kinh Đẳng Tâm ⁵⁵

Những kinh nghiệm hành thiền

Ghi lại sự kiện Tôn giả Xá-lợi-phất phân biệt nghĩa lý nội kết sử và ngoại kết sử cho các Tỳ-kheo.

Một vị thượng lưu A-na-hàm, sau khi đã đoạn trừ năm hạ phần kết, nhưng do vị ngọt trong cảm thọ lạc của các sắc giới tịnh lự, vị ấy lần lượt thác sanh từ cõi trời Phạm thiên của Sor thiền, cho tới khi thác sanh đến sắc cứu cánh của Tứ thiền ở đó mà nhập Niết-bàn. Đó là hạng người có nội kết sử, bậc A-na-hàm, không trờ lại cõi này nữa.

———

⁵⁵Tương đương Pãli: A. II. 4.5-6

Người tu tập các giới cấm, thủ hộ biệt giải thoát luật nghi, lại còn khéo thâu nhiếp các oai nghi lễ tiết, thấy những tội lỗi nhỏ nhặt cũng thường sanh tâm lo sợ, thọ trì học giới. Đó là người có ngoại kết sử, không phải A-na-hàm, sẽ còn trở lại thế gian này.

Một số đông chư Thiên đẳng tâm đến chỗ Thế Tôn thuật lại sự việc trên và mong Phật đến giảng đường chia sẻ niềm hoan hỷ của đại chúng. Phật nhận lời. Khi đến nơi, Ngài khen ngợi Xá-lợi- phất, đồng thời cho biết chư Thiên đẳng tâm trước kia khi còn là loài người, và hiện tại đã tu tập thiện tâm rất rộng, rất lớn, nên hoặc có mười hay hai mươi vị, hoặc ba mươi hay bốn mươi vị, hoặc năm mươi hay sáu mươi vị, cùng đứng trên đầu mũi dùi vẫn chẳng chướng ngại lẫn nhau. Do đó, nên học pháp tịch tĩnh, các căn tịch tĩnh, tâm ý tịch tĩnh, ba nghiệp thân, khẩu ý tịch tĩnh, hướng về Đấng Thế Tôn và các đồng phạm hạnh có trí. Các hàng dị học dối trá, luôn luôn suy tổn, vĩnh viễn lầm lạc, vì không được nghe diệu pháp như thế này.

22. Kinh Thành Tựu Giới⁵⁶

Năm pháp thành tựu được mọi người kính trọng

Ngài Xá-lợi-phất nói nếu Tỳ-kheo nào thành tựu Giới, thành tựu Định, thành tựu Tuệ thì ngay trong đời hiện tại mà ra vào định tưởng thọ diệt, nếu không chứng được cứu cánh trí, khi thân hoại mạng chung, vượt qua khỏi trời Đoàn thục, sanh lên các cõi trời Ý sanh, tại các cõi ấy mà ra vào định tưởng tri diệt.

Tôn giả Xá-lợi-phất ba lần nói như vậy thì Ô-đà-di cũng ba lần bác bỏ, rằng nếu Tỳ-kheo sanh lên các cõi trời Ý sanh khác, mà ra vào định tưởng tri diệt, hoàn toàn không có trường hợp ấy. Tôn giả Xá- lợi-phất liền đến chỗ Thế Tôn, ô-đà-di cũng đến chỗ Thế Tôn. Tại đây, cả hai người đều ba lần tuyên bố lại lời nói của mình như trước.

———

⁵⁶ Tương đương Pali: A.V. 166. Nirodha

Thế Tôn liền cật vấn Ô-đà-di và ngay đó, cái ngu si của Ô-đà- di lộ ra. Thế Tôn khiển trách Ô-đà-di là người không có khả năng luận bàn về A-tỳ-đàm thâm sâu, và khiển trách luôn Tôn giả A-nan, bởi A-nan đã bỏ mặc, không chiếu cố Xá-lợi-phất khi bị người khác cật vấn. Đó là hành động không có lòng từ, quay lưng lại với bậc Trưởng lão thượng tôn danh đức. Rồi Thế Tôn xác định lại lời nói của Xá-lợi-phất, và Ngài đi vào thiền thất.

Buổi chiều, Thế Tôn từ thiền thất đi ra, đến trước chúng Tỳ-kheo, trải chồ mà ngồi, rồi giảng về năm 5 pháp để một Tỳ-kheo được tôn trọng, kính mến. Năm pháp đó là: tu tập các cấm giới, học rộng nghe nhiều, có bốn tăng thượng tâm, chứng đắc như thật trí và dứt sạch các lậu.

Thế Tôn khen ngợi Xá-lợi-phất là người đã thành tựu năm pháp đó.

23. Kinh Trí[57]

Nam-mô Đại trí Xá-lợi-phất Tôn giả

Tỳ-kheo Hắc Xỉ thông báo cho Tôn giả Xá-lợi-Phất biết là Tỳ-kheo Mâu-lợi-phá-quần-nậu đã xả giới, bỏ đạo. Xá-lợi-phất hỏi Hắc Xỉ rằng Mâu-lợi-phá-quần-nậu có niềm vui trong giáo pháp không, Hắc Xỉ không trả lời mà hỏi ngược lại Xá-lợi-phất. Tôn giả Xá-lợi-phất trả lời ngài không hề có sự nghi hoặc đối với giáo pháp và đối với những việc trong tương lai thì cũng không có gì do dự. Hắc Xỉ cho rằng Tôn giả Xá-lợi-phất tự tuyên bố chứng đắc trí và thưa lại với Thế Tôn.

Đức Phật cho gọi Xá-lợi-phất đến và ở giữa đại chúng, Ngài ấn chứng cho lời tuyên bố của Xá-lợi-phất là chân thật bằng cách gạn hỏi về pháp Duyên khởi, để cho đại chúng thấy >rằng, Xá-lợi-phất đã thấy pháp duyên khởi, tức đã chứng đắc trí. Sau khi gián tiếp ấn chứng cho Xá-lợi-phất, Thế Tôn vào thiền thất.

———

[57] Tương đương Pāli: s. XII. 32. Kaḷārakatthiya.

Thế Tôn đi rồi, Xá-lợi-phất lại rống tiếng rống của con sư tử, rằng ‘Nếu Đức Thế Tôn trong hai, ba, bốn ngày cho đến bảy ngày bảy đêm với những lời khác câu khác mà hỏi tôi về nghĩa này, thì tôi vẫn có thể trong hai, ba, bốn cho đến bảy ngày bảy đêm với những lời khác, câu khác mà trà lời Đức Thế Tôn về nghĩa ấy’.

Tỳ-kheo Hắc Xỉ lại thông báo với Thế Tôn sự kiện ấy. Thế Tôn lại ấn chứng: Tỳ-kheo Xá-lợi-phất đã thấu đạt sâu xa về pháp giới.

28 . Kinh Sư Tử Hổng⁵⁸

Tiếng rống sư tử chúa cùa Xả-lợi-phat

Sau mùa an cư, Tôn giả Xá-lợi-phất đến đảnh lễ Thế Tôn và xin đi trú trong nhân gian. Khi vừa từ giã, có một Tỳ-kheo, có lẽ do bất mãn, đã vu khống Tôn giả Xá-lợi-phất khinh mạn ông ta. Phật cho gọi Xá-lợi-phất trở lại. Tôn giả A-nan biết Xá-lợi-phất lần này trở lại chắc chắn cất tiếng rống của sư tử, nên đã đi thông báo cho tất cả Tỳ-kheo trong tu viện Kỳ-viên vân tập tại giảng đường. Quả nhiên, khi Xá-lợi-phất trở lại, Ngài đã cất tiếng rống sư tử, rằng:

“Bạch Thế Tôn, như một con trâu gãy sùng, rất nhường nhịn, hiền lành, dễ sai khiến, dễ chế ngự. Nó từ thôn này đi đến thôn khác, từ xóm này đi đến xóm khác; những nơi nó đi qua, không có gì bị xâm phạm. Bạch Thế Tôn, con cũng vậy. Tâm con như con trâu gãy sừng, không kết, không oán, không sân nhuế, không não hại, rộng lớn, vô biên, khéo tu tập, biến mãn tất cả thế gian, thành tựu và an trụ. Bạch Thế Tôn, nếu ai không có niệm thân trên thân thì người ấy mới khinh mạn một đồng phạm hạnh rồi đi trú trong nhân gian. Bạch Thế Tôn, con khéo có niệm thân trên thập, làm sao con lại khinh mạn một đồng phạm hạnh rồi đi trú trong nhân gian?”.

Bằng những hình ảnh sống động, Xá-lợi-phất tuyên bố như

———

⁵⁸ Tương đương Pâli: A. IX. 11. Vuttha

thế, khiến Tỳ-kheo kia thấy được lỗi lầm, ăn năn sám hối. Phật bảo Xá-lợi-phất hãy nhận sự sám hối của Tỳ-kheo kia, nếu không đầu Tỳ-kheo kia sẽ vỡ thành bảy mảnh.

25. Kinh Thủy Dụ ⁵⁹

Phương pháp diệt trừ hờn giận

Xá-lợi-phất nói chia sẻ với các Tỳ-kheo về 5 pháp kềm chế sự hờn giận. Khi một người nào đó làm cho mình hờn giận, nếu mình là người biết tu tập, thi phải tìm cách diệt trừ sự hờn giận đó. Sau đây là năm cách để diệt trừ hờn giận:

- Nếu có một người thân hành không thanh tịnh, nhung khẩu hành thanh tịnh, thì mình đừng nhìn vào thân hành của người đó mà chỉ chú ý đến khẩu hành, như Tỳ-kheo tu khổ hạnh, thọ trì y phấn tảo, thấy tấm vải vất bên đường, dù dơ bẩn nhưng sau khi quán sát thấy còn lành lặn, còn dùng được, thì nhặt lấy đem về giặt sạch để may y mà dùng. Thực hành như vậy mình sẽ trừ được sự hòm giận.

- Nếu một người khẩu hành không thanh tịnh nhưng thân hành thanh tịnh, thì mình đùng nhìn vào khẩu hành của người đó mà chỉ chú ý đến thân hành, như hồ nước bị rêu che phủ, chỉ cần khoát rêu ra, thì có thể khoan khoái tắm mát.

- Nếu một người thân hành không thanh tịnh, khẩu hành không thanh tịnh, nhưng tâm có chút thanh tịnh, thì chớ nên nghĩ đến thân hành không thanh tịnh, khẩu hành không thanh tịnh, mà chỉ nên nghT đến tâm có chút thanh tịnh của người ấy, giống như người khát nước tìm thấy một ít nước trong lỗ chân trâu, không thể lấy tay, hay lá cây múc lấy uống mà chỉ còn cách duy nhất là cúi sát người xuống lỗ chân trâu mà uống để trừ đi cơn khát.

- Nếu một người mà thân, khẩu, ý cả ba đều không có chỗ nào thanh tịnh, thì người đó đang sống trong đau khổ, khi mạng chung

———

⁵⁹ Tương đương Pāli: A.V.162. Āghātavinaya

nhất định bị đọa ác xứ. Nghĩ như vậy rồi mình nên khởi lòng thương xót, khởi niệm từ mẫn với người đó chứ không nên giận hờn, phải quán sát người đó như kẻ bộ hành nửa đường mắc bệnh, khốn đốn, héo hắt, cô độc, không bạn bè... phải khởi niệm thương xót cứu giúp người ấy, đừng để họ phải bị chết và đọa vào ác xứ.

- Còn nếu một người có thân, khẩu, ý thanh tịnh thì không có lý do gì để mình giận hờn người ấy. Người ấy như hồ nước đã trong lại ngọt, đáy sâu bằng phang... tha hồ cho mình tắm mát. Đó là bậc thiện tri thức, hãy thân cận gần gũi để được học hỏi.

26. Kinh Cù-ni-sư[60]

Pháp học của Tỳ-kheo

Cù-ni-sư sống một mình trong rừng nhưng vẫn buông lung, cười đùa kiêu ngạo, tháo động, không chánh niệm như khỉ vượn. Nhân có chút công việc, ông đến thành Vương-xá. Xong việc, ông đến tinh xá Trúc Lâm. Bấy giờ, Tôn giả Xá-lợi-phất cùng với các Tỳ-kheo có chút Phật sự đang tập hợp tại giảng đường. Thấy Cù-ni- sư đi tới, Tôn giả Xá-lợi-phất dạy những điều sau đây cho các Tỳ- kheo: Đối với thầy Tỳ-kheo vô sự[61], sống ở nơi vô sự, cần phải:

- Học pháp kính trọng và và biết tùy thuận quán sát[62].

- Học hạnh không cười giỡn, không tháo động[63].

- Học hạnh không nói những đề tài súc sanh[64].

———

⁶⁰ Tương đương Pãli: M. 69. GulissâniSutta.

⁶¹ Vô sựTỳ-kheo , tỳ kheo a-lan-nhã sõng tại a-lan-nhã (rừng). Pãli: ãraññaka-bhikku.

[62] Pãli: ãraññkena bhikkhunã saṃghagatena saṅghe viharante sabrahmacãrisu sagãravena bhavitabbaṃ sappatossena, “Tỳ-kheo a-lan-nhã (tu hạnh sống ở rừng), khi đến sống giữaTãng, cẩn phải tôn trọng, cung kính các đồng phạm hạnh."

⁶³ Hán: bát điệu tiéu, bất táo nhiễu Pãli: anuddhata, không trạo cử, acapala, không náo động.

[64] Hán: súc sinh luận Pãli: tiracchãna-kathã, câu chuyện bàn vé các vấn đé từ vua chúa, trộm cướp cho đến chuyện sông biển, nam nử linh tinh; chuyện vỏ ích, trở ngại sự tu tập. Nhưng, đoạn này, trong bản Pãli tương đương: amukhararena bhavitabbaṃ avikiṇṇavãcena, không nên lắm lời, không nên nói tạp nhạp.

- Học không kiêu ngạo và ít nói năng.

- Học thủ hộ các căn.

- Học biết đủ trong sự ăn uống.

- Học tinh tấn không giải đãi.

- Học chánh niệm và chánh trí.

- Học biết thời và đúng thời; không đi vào thôn khất thực quá sớm, cũng chẳng trở về quá trễ.

- Học biết ngồi và ngồi đúng chỗ; không lấn chỗ ngồi của vị Trưởng lão, bị Tỳ-kheo nhỏ khiển trách[65].

- Học thảo luận về Luật và A-tì-đàm[66].

- Học thảo luận về tịch tĩnh giải thoát[67] và ly sắc[68] cho đến vô sắc định[69].

- Học thảo luận về lậu tận trí thông.

Khi Xá-lợi-phất dạy những lời trên xong, Tôn giả Mục-kiền- liên cũng ở trong đại chúng liền hỏi: “Thưa Tôn giả Xá-lợi-phất, chỉ những Tỳ-kheo vô sự sống ở nơi vô sự mới nên học những pháp như vậy, chứ không phải là những Tỳ-kheo ở giữa người đời sao?”. Xá-lợi-phất đáp: “Tỳ-kheo vô sự sống ở nơi vô sự còn nên học những

pháp như vậy, huống gì là Tỳ-kheo sống giũa nhân gian?”.

27. Kỉnh Phạm ChíĐà-nhiên [70]

Vì ai mà tạo tội thì cũng phải đền tội

———

⁶⁵ Pãli: there ca bhikkhũ nãnupakhajja niiĩdissãmi nave ca bhikkhũ na ãsanenơ patibãhissãmi, không chiếm chỗ ngói của các Ty-kheo Thượng tọa; không đuổhcác vị tân Tỳ-kheo khỏi chỗ ngói.

⁶⁶ Luật, A-tì-đàm, Pảli: abhivinaya, abhìdhamma, chi phần tinh nghĩa của luật (vinaya) và pháp (dhamma); không phải A-tì-đàm cùa Luận tạng.

[67] Hán: tức giải thoát ,Pãli: santa-vimokka.

⁶⁸Hán: ly sắc . Pãli: atikkamma rủpe, vượt qua sắc pháp.

⁶⁹ Hán: nãi chí vô sắc định . Pãli: ãruppã tatthayogo karanĩyo, tu tập vé các vô sắc.

⁷⁰Tươngđương Pãli: M. 97.DhãnahịaniSutta.

Phạm chí Đà-nhiên là bạn cũ của Tôn giả Xá-lợi-phất, sống ở thành Vương-xá. Qua thông tin của một Tỳ-kheo, Tôn giả Xá- lợi-phất biết Đà-nhiên không tin Tam bảo, do đó, sau mùa an cư ở Xá-vệ, Tôn giả lên đường đến thành Vương-xá, đến nhà Phạm chí Đà-nhiên để giáo hóa người bạn cũ này.

Khi Tôn giả Xá-lợi-phất trách bạn sống giả dối, lường gạt, dựa thế vào vua để dối gạt Bà-la-môn, Cư sĩ; dựa thế Bà-la-môn, Cư sĩ đế dối gạt vua, thì Đà-nhiên biện hộ rằng: ông ta còn sống tại gia, lấy gia nghiệp làm bổn phận, còn phải lo cho mình được an ổn, cung cấp cha mẹ, săn sóc vợ con, cung cấp nô tỳ, phải nộp thuế cho vua, thờ tự thiên thần, cúng tế tổ tiên, và còn phải bố thí cho các Sa-môn, Bà-la-môn để sau này còn được sanh lên các cõi trời, mong được trường thọ, được quả báo an lạc, nên không thể sống đúng Chánh pháp được.

Tôn giả Xá-lợi-phất liền khai thị: Khi bị đọa vào địa ngục, người ta không thể nói rằng: tôi vì tổ tiên, cha mẹ, vợ con, nô tỳ, nộp thuế cho vua, cúng dường cho Sa-môn, Bà-la-môn mà tạo các nghiệp ác, nên đừng hành hạ tôi. Đã tạo nghiệp ác là phải nhận chịu quả báo ác, không thể lấy bất kỳ lý do nào để biện hộ cho các nghiệp ác mình đã tạo để thoát khỏi tội báo. Cho nên, tạo nghiệp ác để lo chu cấp, nuôi dưỡng cha mẹ, vợ con... thì thà đừng lo chu cấp, nuôi dưỡng.

Vả lại, một thiện gia nam tử vẫn có thể như pháp, như nghiệp, như công đức mà làm ra tiền của, để tôn trọng kính phụng, hiếu dưỡng cha mẹ, làm các việc phước đức chớ chẳng gây nghiệp ác. Hơn nữa, người nào sống như pháp, như nghiệp, như công đức thì được mọi người tôn trọng, cung kính, thương yêu, phước đức ngày càng tăng trưởng, không hề bị giảm sút.

Sau thời pháp khai thị, Đà-nhiên thú nhận, thực chất ông vì người vợ xinh đẹp tên Đoan Chính mà đã buông lung, tạo quá nhiều ác nghiệp tội lỗi. Rồi ông xin quy y với Xá-lợi-phất, nhưng

Tôn giả Xá-lợi-phất bảo ông hãy quy với Phật. Từ đó, Phạm chí Đà- nhiên trở thành người cư sĩ tại gia thâm tín Tam bảo, thường xuyên đi nghe pháp, tu hành pháp thiện, về sau, ông mang bệnh nặng, Tôn giả Xá-lợi-phất đến thăm và giáo hóa cho ông thấy rõ sự hơn kém của các cảnh giới, từ địa ngục lên đến cõi trời Phạm thiên để Đà-nhiên phát tâm thú hướng. Khi biết Đà-nhiên ưa thích cõi Phạm thiên, Tôn giả Xá-lợi-phất dạy ông tu tập bốn Phạm trụ từ bi hỷ xả để được sanh lên đó.

Bà-la-môn Đà-nhiên do tu tập bốn Phạm trụ, đoạn dục, xà dục niệm, thân hoại mạng chung sanh lên cõi Phạm thiên.

28. Kinh Giáo Hóa Bệnh [71]

Nghe kinh lành bệnh

Cư sĩ Cấp-cô-độc bệnh nặng. Ông sai người giúp việc đến tinh xá Kỳ-viên thay ông đảnh lễ thăm hỏi Đức Thế Tôn và Tôn giả Xá- lợi-phất, đồng thời thỉnh cầu Xá-lợi-phất thương xót hạ cố đến nhà cho ông được gặp mặt. Sáng hôm sau, Tôn giả Xá-lợi-phất đến nhà Cấp-cô-độc; sau khi thăm hỏi, Ngài thuyết giảng về 10 thứ thượng tín của người đắc quả Tu-đà-hoàn (Cấp-cô-độc đã đắc quả này). Bài pháp mầu nhiệm này đã làm cho bệnh tình của Cấp-cô-độc thuyên giảm, bình phục như cũ, ông ngồi dậy và nói: “Thưa Tôn giả Xá- lợi-phất, khi con nghe xong bài pháp giáo hóa cho bệnh nhân ấy liền chấm dứt thống khổ, lại sanh khoái lạc vô cùng”.

10 thứ thượng tín là thành tựu niềm tin kiên cố, thiện giới, đa văn, huệ thí, thiện tuệ, chánh kiến, chánh tư duy, chánh giải thoát, chánh trí.

Sau khi bệnh tình thuyên giảm, Cấp-cô-đọc ngồi dậy, kể lại nhân duyên ông được biết đến Phật, được nghe Phật thuyết pháp, được thọ tam quy ngũ giới, rồi ông phát tâm thỉnh Phật về Xá-vệ

———

[71] Tương đương Pãli: M. 143. Anāthopiṇḍika Sutta.

giáo hóa, và nhân duyên ông mua khu rừng của thái tử Kỳ-đà, kiến tạo tinh xá Kỳ-viên cúng dường Phật và chúng Tăng.

Bản kinh cho thấy Phật pháp nhiệm mầu, trị lành cả tâm bệnh lẫn thân bệnh. Mặt khác, kinh cho thấy, có thân là có bệnh, và sự bệnh tật đó không trở ngại gì đến sự giác ngộ giải thoát. Cho nên, không thể nhìn vào sự bệnh tật mà vội vàng kết luận người ta thiếu tu hay nghiệp nặng.

29. Kinh Đại Cău-hy-la [72]

Trao đoi Phật pháp

Ghi lại cuộc trao đổi, chia sẻ Phật pháp giữa Tôn giả Xá-lợi- phất cùng Tôn giả Đại Câu-hy-la.

Xá-lợi-phất đặt vấn đề: Có điều kiện nào mà nhân điều kiện đó Tỳ-kheo thành tựu kiến, được chánh kiến, đối với pháp được bất hoại tịnh[73] và thể nhập Chánh pháp.

Đại Câu-hy-la trả lời: có, đó là Tỳ-kheo biết được những điều sau đây:

- Biết bất thiện là: Ác hành của thân, khẩu, ý.

- Biết căn của bất thiện là: Tham, sân, si.

- Biết thiện là: Diệu hành của thân, khẩu, ý.

- Biết căn của thiện là: Vô tham, vô sân, vô si.

- Biết như thật về thức ăn là: Có bốn loại thức ăn: Một là đoàn thực, thô và tế[74]; hai là xúc thực[75]; ba là ý tư thực[76]; bốn là thức thực[77].

———

[72] Tương đương Pãli: A. IX. 13, A. IX. 174.

[73] Bất hoại tịnh 'pỉllỳậS. Pảli: avecca-pasāda: bất động tín, bất hoại tín, hay chứng tịnh.

[74] Đoàn thực thô tế , hay đoạn thực, thực phẩm vật chất.

Pàli: kabalinkāro āhāro oḷāriko vā sukkumo.

[75] Nguyên-Hán: canh lạc thực ,thức ăn là sự xúc chạm, chi sự tiếp xúc giữa căn và cảnh.

Pãli: phasso āhāro.

[76] Ý tư thực ít, hay hý luận thực, thức ăn là ý chí hy vọng. Pãli: manosañcetanā-āhāro

[77]Thức thực , thức ăn là thức. Pãli: viññāṇaṃ āhāro

- Biết như thật về tập của thức ăn là: Do ải mói có thức ăn.

- Biết như thật về diệt của thức ăn là: Ái diệt tức là thức ăn diệt.

- Biết như thật về diệt đạo của thức ăn là: Tám chi Thánh đạo.

- Biết như thật về lậu là: Có ba lậu là dục lậu, hữu lậu và vô minh lậu[78].

- Biết như thật về tập của lậu là: Do vô minh mới có lậu.

- Biết như thật về diệt của lậu là: Do vô minh diệt thì lậu diệt.

- Biết như thật về diệt đạo của lậu là: Tám chi Thánh đạo.

- Biết như thật về Khổ là: Sanh khổ, lão khổ, bệnh khổ, tử khổ, oán tắng hội khổ, ái biệt ly khổ, sở cầu bất đắc khổ, nói tóm lại năm thủ uẩn khổ.

- Biết như thật về Khổ tập là: Do già-chết mới có khổ.

- Khổ diệt là: Già-chết diệt tức khổ diệt.

- Khổ diệt đạo là: Tám chi Thánh đạo.

Tiếp theo là chuỗi liên hệ nhân duyên quả của mười hai chi phần nhân duyên, từ già chết cho đến vô minh. Mỗi chi phần đều được định nghĩa rõ ràng, cụ thể như sau:

- Già chết: người kia già cả, đầu bạc, răng rụng, sự cường tráng càng ngày càng suy giảm, thân còng, chân vẹo, cơ thể nặng nề, hơi thở đưa lên, chống gậy mà đi, thịt teo rút, da nhăn như cây gai, các căn rụng rời, nhan sắc xấu xỉ.

- Sanh: chúng sanh kia và tất cả chủng loại sai biệt của chúng sanh kia, đến lúc sanh thì sanh, đến lúc xuất thì xuất, đến lúc thành thì thành; khi phát khởi năm uẩn liền có mạng căn.

- Hữu: Có ba hữu là dục hữu, sắc hữu và vô sắc hữu.

———

[78] Ba lậu: dục lậu, hữu lậu, vô minh lậu Pāli: kāma-āsavā, bhava-āsavā, avijjā-āsavā.

- Thủ: có bốn thủ[79] là dục thủ, giới thủ, kiến thủ và ngã thủ.

- Ái: có ba ái là dục ái, sắc ái và vô sắc ái.

- Thọ: có ba thọ là lạc thọ, khổ thọ và bất lạc bất khổ thọ.

- Xúc: có ba xúc là lạc xúc, khổ xúc và bất lạc bất khổ xúc.

- Lục nhập hay sáu xứ: nhãn xứ, nhĩ xứ, tỷ xứ, thiệt xứ, thân xứ, ý xứ.

- Danh sắc. Bốn uẩn phi sắc[80] là danh. Bốn đại[81] và sắc do bốn đại tạo[82] là sắc.

- Thức. Có sáu thức: nhãn thức, nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức và ý thức.

- Hành. Có ba hành[83]: thân hành, khẩu hành và ý hành.

- Vô minh: không thấy Tứ đế, Duyên khởi...

Bản kinh cho thấy lộ trình thể nhập Chánh pháp, tức con đường thành tựu thánh trí, đạt đuợc giác ngộ giải thoát được bắt đầu từ những nấc thang căn bản, là thấy rõ được nhũng hành vi thiện và bất thiện, rồi tùng bước quán chiếu và thể nhập pháp Tứ diệu đế, Mười hai nhân duyên, cho đến khi vô minh đã dứt, minh đã phát sanh, thì vị Tỳ-kheo không còn gì phải làm nữa; và Bát Thánh đạo chính là con đường xuyên suốt trên lộ trình đi đến giác ngộ giải thoát đó.

Trong kinh, Tôn giả Đại Câu-hy-la đã định nghĩa rõ ràng những khái niệm căn bản về thiện, bất thiện, cho đến pháp Tứ đế, Mười hai nhân duyên, những điều mà Tôn giả Xá-lợi-phất, Tướng quân của

———

⁷⁹ ”Hán:tứ thọ ,dục thù ,giới thủ , kiến thủ , nga thủ . Pāli : kāmupādānaṃ diưhupādānaṃ sĩlabbatupādanaṃ attavādupādānaṃ.

[80] Tứ phi sắc ấm Pāli: cattāro arùpakkhandhā, gổm thọ, tưởng, hành và thức.

[81] Tứ đại Pāli: cattãro mahābhũtā.

⁸²Tứ đại tạo vi sắc Pāli: catumaṃ mahãbhùtãnaṃ upādāya rüpaṃ.

[83] Ba hành: thân hành , khẩu hành , ý hành .Pãli: tayo saṃkhāra.

Chánh pháp nằm lòng, nhưng khi nghe xong Ngài vô cùng hoan hỷ. Cuộc hội thoại diễn ra, không phải là cuộc trắc nghiệm kiến thức Phật học của nhau, mà là cách tụng tập lời Phật dạy, để ai nấy đều tận hưởng được pháp vị cam lộ. Đây mới là thái độ học Phật chân chính.

30. Kinh Tượng Tích Dụ [84]

Ai thay Duyên khởi là thấy Pháp, ai thấy Pháp là thấy Phật

Tôn giả Xá-lợi-phất giảng dạy cho các Tỳ-kheo về giáo lý Tứ diệu đế, đó là pháp thâu nhiếp vô lượng thiện pháp, là pháp tối thượng nhất, như dấu chân voi thâu nhiếp tất cả dấu chân của các con vật khác. Tứ diệu đế là Khổ thánh đế, Khổ tập, Khổ diệt và Khổ diệt đạo thánh đế.

Tuy nhiên, nội dung chính của bản kinh lại phân tích về năm thủ uẩn, nơi tập họp tất cả những nỗi khổ đau mà ta thường gọi là bát khổ: sanh khổ, già khổ, bệnh khổ, chết khổ, oán ghét mà tụ hội là khổ, thương yêu mà biệt ly là khổ, mong cầu mà không được là khố.

Năm thủ uẩn là sắc, thọ, tưởng, hành, thức. Bản kinh chỉ phân tích yếu tố sắc uẩn. sắc uẩn thì có nội sắc là thân thể con người, ngoại sắc là hoàn cảnh thế giới vật lý, bao gồm nội tứ đại và ngoại tứ đại.

Nội tứ đại, tức tứ đại bên trong cơ thể con người, bao gồm:

- Nội địa giới: những gì ở trong thân, được thâu nhiếp trong thân có tính chất cứng, như tóc, lông, móng, răng, da thô và mịn, thịt, gân, xương, tim, thận, gan, phổi, lá lách, ruột, bao tử, phẩn và những thứ khác tương tự như vậy ở trong thân.

Nội thủy giới: những gì là nước, thuộc về nước, ẩm ướt, bị chấp thủ bên trong, như mỡ, óc[85], nuớc mắt, mồ hôi, nước mũi, nước miếng, mủ, máu, tủy, nước dãi, nước tiểu, tắt cả những chất khác tương tự như vậy ở trong thân.

———

⁸⁴Tương đương Pãli: M. 28. Mahã-HatthipadopamaSutta.

[85] Hán: não căn (chi tủy sống); bản Nguyên, Minh: chi nhãn (con mắt có mỡ, hay mở nơi con mắt). Không tìm thấy tương đương trong bảng liệt kê cùa Pãli.

- Nội hỏa giới: những gì là lửa, có tính chất nóng, được chấp thủ trong thân, là thân nóng hấp, thân nóng bức, bứt rứt, ấm áp, và sự tiêu hóa ẩm thực, tất cả những chất khác tương tự như vậy ở trong thân.

- Nội phong giới: những gì là gió, thuộc tính chuyển động của gió, bị chấp thủ bên trong, là gió đi lên, gió đi xuống, gió trong bụng, gió ngang[86], gió co thắt lại, gió như dao cắt[87], gió nhảy lên, gió phi đạo, gió thổi qua tay chân, gió của hơi thở ra, gió của hơi thở vào, tất cả những chất khác tương tự như vậy ở trong thân.

Ngoại tứ đại là tất cả đất, nước, lửa, gió bên ngoài thân thể, là hoàn cảnh, môi trường, thế giới mà chúng ta đang sống. Tất cả đều là pháp vô thường, pháp cùng tận, pháp suy vong, pháp biến dịch. Các đại bên trong thân thể cũng vậy. Do đó, đối với sắc uẩn, không có gì để có thể nói là tôi, của tôi hay tôi là. Quán sát như thế, khi nội sắc gặp gỡ ngoại sắc, hay căn trần gặp gỡ, bấy giờ thức hiện khởi. Sự gặp gỡ của căn, trần và thức gọi là xúc, do xúc mà có cảm thọ, do có cảm thọ mà tưởng, tư, ái, thủ hiện khởi. Đó là dòng chảy của tập hợp các duyên. Các pháp được tập hợp từ nhân duyên, nên vô thường. Hành giả quán xúc là vô thường; rồi quán thọ, tưởng, hành, thức cũng là vô thường. Quán như vậy thì tâm được duyên nơi giới mà trụ, mà chỉ, mà hiệp, mà nhất tâm, mà định, mà không lay động. Khi đó, “giả sử có kẻ giặc cầm cưa hay dao bén, xẻ manh mún thân thể ta ra, mong sao nhân đó mà tâm ta không biến dịch, không nói năng hung dữ, sẽ khởi tâm thương xót đối với người đến xẻ manh mún thân thể ta ra; vì người đó mà tâm ta câu hữu với từ, biến mãn một phương, thành tựu và an trụ. Cũng thế với hai, ba, bốn phương, tứ duy, thượng hạ, biến mãn tất cả, tâm câu hữu với từ, không kết, không oán, không nhuế, không tránh, quảng đại, Vô biên, vô lượng, khéo tu tập, biến mãn tất cả thế gian, thành tựu và an trụ’.

———

⁸⁶ Hành phong . Kinh 162 nói: hiếp phong. Pháp uẩn 21 (tr.503) cũng nói vậy. Có lẽ Pāli: koṭṭhāsayā vātā, mà Sớ giải nói: antānaṃ antovātā, gió từ bên này qua bên kia, tức gió ngang (hông).

⁸⁷ Đao phong , gió lúc chết, rát như dao cắt.

Cuối bản kinh, Xá-lợi-phất nhắc lại lời Thế Tôn dạy: “Nếu ai thấy Duyên khởi tức thấy Pháp; nếu thấy Pháp tức thấy Duyên khởi’. Quán sát năm thủ uẩn là thấy Pháp, bởi năm thủ uẩn từ nhân duyên mà sanh.

31. Kinh Phân biệt Thánh đế ⁸⁸

Tứ diệu đế là Chảnh pháp tối thượng

Đức Phật ở tại tinh xá Kỳ-viên[89], nói một cách tổng quát về Tứ diệu đế, pháp mà ba đời chư Phật quá khứ, hiện tại, vị lai đều công bố là Chánh pháp tối thượng, được thâu nhiếp toàn diện, được quán chiếu toàn diện, được phân biệt, được phơi mở, được mở bày, được thi thiết, được hiển thị, được thú hướng.

Đức Phật cho biết, Xá-lợi-phất nhu là sanh mẫu, sanh ra các đồng phạm hạnh, có khả năng giáo hóa toàn diện, quán sát toàn diện, phân biệt, phơi mở, mở bày, thi thiết, hiển thị, thú hướng pháp Tứ diệu để khi Đức Thế Tôn nói sơ lược. Còn Mục-kiền-liên như là dưỡng mẫu, trưởng dưỡng các đồng phạm hạnh.

Sau khi nói như vậy, Thế Tôn vào thiền thất tĩnh tọa. Tôn giả Xá- lợi-phất bấy giờ tuyên thuyết, thi thiết pháp Tứ diệu đế cho các Tỳ-kheo nghe, với những định nghĩa chuẩn mực, rõ ràng và hết sức chi tiết.

d) Phẩm VỊ tằng hữu pháp

Gồm 10 kinh, nói về pháp chưa từng có (tức những vấn đề đặc biệt kỳ diệu) mà chỉ Đức Phật và các đệ tử của Ngài mới có.

32. Kinh Vị Tằng Hữu Pháp [90]

Những điều chỉ có nơi một Đức Phật

———

⁸⁸ Tương đương Pãli: M. 141. Saccavibhariga Sutta.

⁸⁹ Các bản Hán đều nói Phật tại Xá-vệ. Bản Pãli tương đương: tại Bãrãnasi (Ba-la-nại), trong Isipatane Migadãye, Chư tiên đọa xứ, vườn Lộc dã.

⁹⁰Tương đương Pãli: M. 123. Acchariyabbhutơ-dhamma Sutta.

Tôn giả A-nan phát nguyện thọ trì pháp Vị tằng hữu cùa Đức Thế Tôn. Vị tằng hữu pháp là pháp hy hữu, hiếm có, chưa từng thấy ở nơi nào khác, ngoài Đức Thế Tôn. Cuộc đời của Đức Thế Tôn, từ khi phát tâm tu phạm hạnh, tái sanh lên cõi trời Đâu-suất, từ đó nhập vào thai mẹ, cho đến đản sanh, xuất gia, khổ hạnh, thành đạo, thuyết pháp, nhập Niết-bàn... đều là những pháp Vị tằng hữu. Tất cả những pháp ấy, Tôn giả A-nan đều phát nguyên thọ trì.

Lời phát nguyện thọ ừì pháp Vị tằng hữu của Đức Phật mà Tôn giả A-nan đọc lên như là một cách tuyên đọc tiểu sử Đức Phật.

33. Kinh Thị Giả⁹¹

Pháp Vị tằng hữu của A-nan

Suốt trong hai mươi năm đầu kể từ khi thành đạo, Đức Phật không có thị giả riêng, mà vị này hoặc vị kia thay nhau làm thị giả Ngài. Nhưng những vị này không xứng ý Ngài, đôi khi không vâng lời Ngài, có lúc ôm y bát cùa Ngài đi mất. Lần này, Thế Tôn đề nghị đại chúng cử cho Ngài một thị giả. Bấy giờ Thế Tôn đang ở trong căn nhà lá ở thành Vương-xá.

Khi Thế Tôn đề nghị như vậy thì Tôn giả Câu-lân-nhã tình nguyện xin được làm thị giả. Nhung Thế Tôn nói Tôn giả đã già rồi, chính thầy cũng cần có thị giả, thì làm sao giúp được Thế Tôn. Rồi tiếp theo các thượng tôn trưởng lão danh đức khác xin được làm thị giả, nhung Phật đều từ chối, vì quý thầy ấy đều đã lớn tuổi.

Bấy giờ, Tôn giả Mục-kiền-liên dùng thần lực biết được Thế Tôn muốn chọn Tôn giả A-nan làm thị giả, nên đã cùng với các Tỳ-kheo đến chỗ A-nan và nói rõ ý định đó của Thế Tôn. Lúc đầu, A-nan không dám nhận lời làm thị giả, nhưng sau khi nghe Tôn giả Mục-kiền-liên nói lợi ích của việc làm thị giả cho Thế Tôn, thì A-nan nhận lời với ba điều kiện:

———

91. Chưa tìm thấy Pãli tương đương.

- Nguyện không đắp y của Thế Tôn, dù cũ hay mới.

- Nguyện không ăn thực phẩm biệt thỉnh của Phật.

- Nguyện không gặp Thế Tôn phi thời.

Tôn giả Mục-kiền-liên trình bày với Thế Tôn về ba điều kiện của A-nan. Thế Tôn chấp nhận và khen rằng đó là pháp Vị tằng hữu của A-nan. Sau đó, Thế Tôn nói thêm về những pháp Vị tàng hữu của A-nan, như A-nan khéo biết thời, khéo phân biệt được thời, biết lúc nào là thời nên đến gặp Như Lai, lúc nào không phải là thời đến gặp Như Lai...

34. Kinh Bạc-câu-la [92]

Pháp Vị tằng hữu của Bạc-câu-la

Kinh này nói về hạnh tri túc và những pháp Vị tằng hữu của Tôn giả Bạc-câu-la, sau khi Phật nhập Niết-bàn không bao lâu.

Bấy giờ Tôn giả Bạc-câu-la đang ở tại thành Vương-xá, trong Trúc lâm, vườn Ca-lan-đa, một người bạn cũ cùa Tôn giả đến thăm và hỏi Tôn giả tu học trong Chánh pháp luật được bao lâu? Trong khoảng thời gian đó có khi nào khởi lên dục tưởng hay không? Nhân câu hởi này, Tôn giả Bạc-câu-la nói về đời sổng tu tập của mình, và được ghi nhận đó là pháp Vị tằng hữu của ngài.

- Xuất gia tu học tám mươi năm: chưa từng khởi cống cao, chưa tùng khởi dục tưởng.

- Thọ trì y phấn tảo suốt tám mươi năm: chưa từng vì vậy mà cống cao.

- Suốt tám mươi năm chưa tùng thọ y của người cư sĩ[93], chưa từng cắt may y, chưa từng nhờ người khác may hộ y, chưa từng dùng kim khâu y, chưa từng dùng kim khâu túi, dù là một sợi chỉ.

———

⁹² Tương đương Pãli: M. 124. Bakkula.

⁹³Tức nhận vải từ cư sĩ để may y.

- Khất thực suốt tám mươi năm: chưa từng vì vậy mà cống cao.

- Suốt tám mươi năm chưa hề nhận lời mời của cư sĩ, chưa hề khất thực vượt thứ tự[94], chưa hề khất thực nơi các nhà lớn để nhận các thứ đồ ăn loại cứng, loại mềm[95] rất dồi dào, rất tinh khiết và mỹ vị; chưa hề nhìn ngắm người nữ; ehưa hề vào khu vực Tỳ-kheo-ni, chưa hề cùng Tỳ-kheo-ni hỏi chuyện, cho đến cũng chưa hề nói chuyện giữa đường.

- Ở trong Chánh pháp luật này học đạo đã tám mươi năm, chưa hề nuôi Sa-di, chưa hề thuyết pháp cho bạch y; cho đến chưa hề nói cho họ chỉ bổn câu tụng.

- Tám mươi năm, chưa hề có bệnh, cho đến dù chỉ nhức đầu trong khoảng búng ngón tay; chưa hề uống thuốc, cho đến dù chi một quả ha-lê-lặc[96].

- Tám mươi năm qua, khi ngồi kiết già, chưa từng dựa vào vách hay dựa vào cây.

- Trong ba ngày đêm chứng đắc tam minh.

- Ngồi kiết-già nhập Niết-bàn.

Đó là pháp Vị tằng hữu của Tôn giả Bạc-câu-la.

35. Kinh A-tu-la [97]

Biển pháp bao la

Vua của loài vua A-tu-la là Bà-la-la[98] đến thăm Đức Thế Tôn khi Ngài đang trú tại Tì-lan-nhã ⁹⁹ , trong vườn Hoàng lô[100].

———

⁹⁴ Hán: siêu việt khất thực .Theo phép, khất thực phải đi lán lượt từng nhà, bất luận giàu hay nghèo. '

[95] Hán: thực đạm hầm tiêu , thức ăn cẩn phải nhai, và loại chỉ ngậm cho tiêu.

[96] Ha-lê-lặc . Pāli: haritaka, loại quả dùng làm thuốc (Terminalia citrina).

⁹⁷Tương đương Pāli: A. VIII. 19. Pahārāda.

⁹⁸ Bà-la-la A-tu-la vương , Pāli: Pahārāda-asurinda.

⁹⁹ Tì-lan-nhã. Pāli: Verañjā, tên một thị trấn gần Sāvatthi.

[100] Hoàng lô viên, Pāli: Naḷerupucĩmarṇḍa, khu rừng gắn thị trấn Verañjā, phần lớn toàn cây pucimanda, một loại lao? (Aśdirachta Indica).

Các loài A-tu-la sống trong đại hải có những sự không suy thoái là tuổi thọ của A-tu-la, sắc tướng của A-tu-la, sự hoan lạc của A-tu-la, sức mạnh của A-tu-la. Đồng thời, trong đại hải các A-tu-la có tám pháp Vị tằng hữu, khiến cho các A-tu-la thấy vậy nên thích sống trong ấy.

Thế Tôn cũng trình bày trong Chánh pháp luật của Như Lai cũng có tám pháp Vị tằng hữu như trong đại hải, khiến cho các Tỳ- kheo thấy được bèn hoan lạc trong đó. Tám pháp đó là:

- Giống như đại hải, từ đáy lên trên, chu vi dần dần rộng hơn, nghiêng chênh chếch lên dần mãi tạo thành bờ biển. Nước trong ấy luôn luôn đầy, chưa từng chảy ra ngoài. Chánh pháp luật của Như Lai QŨng giống như vậy, dần dần thực hành, dần dần học tập, dần dần đoạn trừ và dần dần giáo hóa.

- Thủy triều trong đại hải chưa từng sai thời. Chánh pháp luật của Như Lai cũng giống như vậy, những cấm giới được thi thiết cho Tỳ-kheo, Tỳ-kheo-ni, Ưu-bà-tắc, ưu-bà-di; các thiện nam tử ấy dù cho đến mạng chung cũng không phạm giới.

- Nước trong đại hải rất sâu không đáy, rộng không thấy bờ. Chánh pháp luật của Như Lai cũng giống như vậy, các pháp rất sâu không đáy, rất rộng không thấy bờ.

- Giống như nước trong đại hải cùng một vị mặn. Chánh pháp luật của Như Lai cũng giống như vậy, chỉ có một vị là vị vô dục, vị giác, vị tịch tĩnh và vị đạo.

- Đại hải có rất nhiều trân bảo, vô lượng đồ quý báu lạ mắt; đủ các loại đồ trân kỳ được chứa đầy trong đó. Tên của các trân bảo đó là vàng, bạc, thủy tinh, lưu ly, ma ni, trân châu, bích ngọc, bạch kha, loa bích, san hô, hổ phách, mã não, đồi mồi, đá đỏ, tuyền châu. Chánh pháp luật của Như Lai cũng giống như vậy, có rất nhiều trân bảo, vô lượng đồ quý báu lạ mắt; đủ các loại đồ trân kỳ được chứa đầy trong đó. Những pháp trân bảo đó là: Bốn niệm xứ,

Bốn chính cần, Bốn như ý túc, Năm căn, Năm lực, Bảy giác chi, Thánh đạo tám chi.

- Đại hải là chỗ cư trú của các vị thần lớn. Chánh pháp luật của Như Lai cũng giống như vậy, có các thần to lớn, là Thánh chúng, đều cư trú trong đó. Tên của các thần to lớn đó là: A-la-hán, Hướng A-la-hán, A-na-hàm, Hướng A-na-hàm, Tư-đà-hàm, Hướng Tư-đà- hàm, Tu-đà-hoàn, Hướng Tu-đà-hoàn.

- Giống như đại hải thanh tịnh không dung chứa tử thi, nếu có người mạng chung trong biển, thì qua một đêm, gió sẽ thổi tấp vào bờ. Chánh pháp luật của Như Lai cũng giống như vậy, Thánh chúng thanh tịnh không dung chứa tử thi. Nếu có người nào không tinh tấn, sanh ra điều ác, phi phạm hạnh mà xưng là phạm hạnh, phi Sa-môn mà xưng là Sa-môn; người ấy dù ở trong Thánh chúng, nhưng cách Thánh chủng rất xa; Thánh chúng cũng lại cách người ấy rất xa.

- Đại hải thuộc về châu Diêm-phù có năm sông lớn, là Hằng- già, Diêu-vưu-na, Xa-lao-phù, A-di-la-ba-đề, Ma-xí. Tất cả đều chảy vào đại hải. Chánh pháp luật của Như Lai cũng giống như thế; thiện nam tử, thuộc dòng Sát-lị, dòng Bà-la-môn, dòng cư sĩ, dòng thợ thuyền, cạo bỏ râu tóc, khoác áo ca-sa, chí tín, lìa bỏ gia đình, sống không gia đình, xuất gia học đạo; người ấy bỏ tên cũ, có tên chung là Sa-môn.

Sau khi trình bày tám pháp Vị tằng hữu trong Chánh pháp luật của Như Lai, Thế Tôn hỏi vua A-tu-la thấy thế nào? Vua A-tu-la thưa: Tám pháp Vị tằng hữu có trong đại hải của con không bằng tám pháp Vị tằng hữu của Như Lai; không bằng một phần ngàn, một phần vạn; không thể so sánh, không thể ví dụ, không thể đếm, không thể kể, chỉ có tám pháp Vị tằng hữu của Thế Tôn là cao hơn cả, là tối thắng, là vi diệu, là tối thượng.

Rồi vua của A-tu-la quy y Tam bảo, thọ trì năm giới, trở thành Ưu-bà-tắc.

36. Kinh Địa Động [101]

Nguyên do động đất

Phật trú tại nước Kim cang[102], thành Viết-địa[103]. Bấy giờ cõi đất bị chấn động mạnh[104]. Khi cõi đất bị chấn động mạnh, bốn mặt gió lớn nổi lên, bốn phương sao chổi mọc; nhà cửa, tường vách, tất cả đều sụp đổ. Tôn giả A-nan sợ hãi, đến bạch Đức Thế Tôn và hỏi về nguyên do động đất. Thế Tôn dạy, có ba nguyên nhân dẫn đến động đất, đó là:

- Nguyên nhân thứ nhất: do thay đổi khí hậu. Bởi cõi đất này y chỉ trên nước, nước y chỉ trên gió, gió y vào hư không, cho nên khi trong hư không nổi lên gió lớn thì nước bị khuấy động, nước bị khuấy động thì xảy ra động đất.

- Nguyên nhân thứ hai: do Tỳ-kheo có đại như ý túc, có đại oai đức, có đại phước hưu, có đại oai thần, tâm tự tại như ý túc, khi vị này khởi lên ý tưởng nhỏ đối với đất, khởi ý tường vô lượng tưởng đối với nước[105]. Do nguyên nhân ấy nên đất tùy theo sở dục, tùy theo ý tưởng của vị ấy mà bị xoáy rồi lại xoáy, chấn động rồi lại chấn động.

- Nguyên nhân thứ ba là khi Như Lai sắp vào Niết-bàn.

Tiếp theo là những pháp Vị tằng hữu của Thế Tôn. Thế Tôn xuất hiện bất cứ nơi đâu đều khiến cho chúng sanh nơi đó hài lòng.

37. Kinh Chiêm-ba [106]

Phật không thuyết giới khi ừong chúng không thanh tịnh

———

¹⁰¹ Tương đương Pãli: A. VIII. 70. Bhũmicõla.

[102] Kim cang . Pãli: Vajirã, không thấy địa danh này trong Pãli. Có lẽ là Vajjĩ.

No.125(42-5), tại Xá-vệ. Bản Pãli: tại Vesãli.

[103] Viết địa . Pãli, có lẽ phiên âm cùa Vajjĩ (cũng dịch là Bạt-kỳ), tên chủng tộc, cũng lầ tên Vưong quốc; nhưng không tìm thấy tên thành tương đương.

[104] Tham chiếu, D.16, biến cố xảy ra tại Cãpãla, sau khi Thế Tôn chấp thuận lời thỉnh cầu cùa Ma vương, Ngài xả bỏ thọ hành. Tham chiếu N°.1 (2), tr.15b và tt.

[105] Có bốn tưởng: tiéu tưởng, đại tưởng, vô lượng tưởng, vô sở hữu tưởng (Tập dị 6. tr.492 a).

[106] Tương đương Pãli: A.VIII. 20. Uposatha.

Phật trú tại Chiêm-ba, ở bên hồ Hằng-già[107].

Bấy giờ nhằm ngày rằm trăng tròn, là ngày bố-tát tụng giới, nhưng do trong đại chúng có người không thanh tịnh, nên Thế Tôn không thuyết giới. Nếu Đức Như Lai ở giữa chúng bất tịnh mà thuyết Biệt giải thoát thì đầu người không thanh tịnh kia sẽ vỡ thành bảy mảnh. Rồi Thế Tôn nói tám pháp Vị tằng hữu trong Chánh pháp luật như đã được nói trong kinh A-tu-la.

38. Kinh Úc-già trưởng giả 1[108]

Thay Phật lập tức tỉnh rượu

Trưởng giả úc-già[109] cùng với các thể nữ vui chơi. Ông uống rượu say túy lúy, rồi bỏ các thể nữ đi vào trong Đại Lâm. Bấy giờ Thế Tôn đang ngồi giữa rừng cây. Vừa trông thấy Thế Tôn, trường giả úc-già lập tức tỉnh rượu. Sau khi tỉnh rượu, ông đến đảnh lễ Thế Tôn. Thế Tôn thuyết pháp cho ông nghe. Sau thời pháp thoại, trưởng giả úc-già thấy pháp và đắc pháp, giác ngộ pháp bạch tịnh, đoạn trừ nghi, vượt qua hoặc, không còn tôn sùng ai khác, không còn theo ai khác, không còn do dự, đã trụ nơi quả chứng, được vô sở úy đối với giáo pháp của Thế Tôn.

Từ đó, ông trở thành Ưu-bà-tắc giữ gìn phạm hạnh, thành tựu tám pháp Vị tằng hữu, được Thế Tôn khen ngợi giữa đại chúng. Tám pháp Vị tằng hữu mà úc-già trưởng giả có là:

Thấy Đức Phật rồi, lập tức tỉnh rượu.

———

[107] Chiêm-ba, Hằng-già trì , Pãli: hồ sen Gaggarã ở Campã. Ngũ ẹhần 28 tr.180c): Chiêm- ba quốc, Hằng thủy biên.Tứ Phẩn 36 (tr.824a): Chiêm-ba quốc Già-già hà trắc. Nhưng, A. Viii. 20: trú tại Sãvatthi, trong giảng đường của bà Migãramãtu (Visakhã), khu vườn phía Đông.

¹⁰⁸ À. VIII. 21. Ugga.

[109] Úc-già Trưởng giả . Pàli: Ugga-gahapoti. Có hai vị cùng tên. Vị Trưởng già Ở Vesali

(Pãli: Ugga-gahapati Vesãlika), được tán thán trong kinh 39 sau. Theo nội dung, vị Ugga (Pâli: Ugga-gahapati Hatthigãmaka) của kinh này tại làng Hatthigãma, thuộc xứ Vajji và là người thuộc bộ tộc Vajji.

- Lần đầu tiên nghe Phật thuyết pháp, ngay nơi chỗ ngồi thấy được Bốn Thánh đế.

- Từ khi theo Đức Thế Tôn, trọn đời lấy phạm hạnh làm đầu, thọ trì năm giới, chưa từng biết mình đã phạm giới.

- Vì giữ giới, ông phải cho người vợ cả theo ý muốn của bà ta, hoàn toàn không có lòng hối tiếc.

- Chưa từng có lần nào con khinh mạn các vị Tỳ-kheo thượng tôn Trưởng lão, trung hay hạ.

- Khi cúng thí cho đại chúng Tỳ-kheo, chưa từng có ý phân biệt.

- Tự có tịnh trí để biết Đức Như Lai, Vô sở trước, Đẳng chánh giác, Pháp được Thế Tôn khéo thuyết, và Thánh chúng của Như Lai khéo thú hướng.

- Hoàn toàn không có một kiết sử nào còn trói buộc dẫn đến thác sanh vào bào thai, ừở lại thế gian này.

39. Kinh Úc-già trưởng giả 2 ¹¹⁰

Pháp Vị tằng hữu của ủc-già trưởng giả

Trưởng giả úc-già tổ chức đại bố thí như sau: Đãi ăn cho những khách từ phương xa đến, đãi ăn cho các hành khách, các bệnh nhân và các người nuôi bệnh; thường dọn cháo, thường dọn cơm, cung cấp cho người trông nom Tăng viện; thường mời đại chúng gồm hai mươi vị Tỳ-kheo đến thọ thực, cứ mồi năm ngày đều có mời chúng Tỳ-kheo đến thọ thực.

Các thầy Tỳ-kheo thấy vậy, sợ rằng gia sảacủa úc-già khánh kiệt, nên đề nghị Tôn giả A-nan đại diện chúng Tăng đến khuyên úc-già nên dừng việc bố thí lại. ức-già cho biết, nếu ông có thí xả

———

¹¹⁰ Không thấy Pali tương đương. Đây có lẽ Ugga-gahapi Vesalika, gia chủ Ugga, người Vesali

như thế, có huệ thí như thể, dù tất cả tài vật đều khô cạn, cũng chỉ làm cho ông mãn nguyện thôi. Giống như ý nguyện của Chuyển luân vương vậy.

Tôn giả A-nan hỏi thế nào là ý nguyện của Chuyển luân vương? úc-già nói, ở đời, người nghèo thì muốn no đủ, người no đủ thì muốn giàu, người giàu thì muốn giàu hơn... duy chỉ có Chuyển luân vương là muốn làm một thiện nam tử, có thể cạo bỏ râu tóc, mặc áo ca-sa, chí tín, lìa bỏ gia đình, sống không gia đình, xuất gia học đạo để thành tựu phạm hạnh vô thượng, tự tri, tự giác, tự tác chứng, thành tựu và an trụ, biết như thật rằng: ‘Sự sanh đã dứt, phạm hạnh đã vũng, việc cần làm đã làm xong, không còn tái sanh nữa’.

Đó là pháp Vị tằng hữu của trưởng giả úc-già, muốn thực hiện ý nguyện như ý nguyện của Chuyến luân vương. Tiếp theo, úc-già cho biết ông còn bảy pháp Vị tằng hữu nữa, như được nói trong kinh Trưởng giả úc-già (cùng tên) ở trên.

40.41. Kinh Thủ trưởng giả [111]

Bốn phương pháp thâu nhiếp lỏng người

Phật trú tại A-la-tì Già-la[112], trong Hòa lâm. Bấy giờ, thủ trường giả (Hattaka), cũng gọi là ÃỊavaka, con trai của vua xứ ÃỊavi, cùng với năm trăm đại trưởng giả đi đến chỗ Phật, cúi đầu đảnh lễ dưới chân Phật.

Thủ trưởng giả đã dùng bốn nhiếp sự (tứ nhiếp pháp) là bổ thí, ái ngữ, lợi hành và đồng sự mà Đức Thế Tôn đã dạy để nhiếp hộ đại chúng và quyến thuộc của mình. Đức Thế Tôn khen ngợi và nói rằng, trong quá khứ, hiện tại hay tương lai, nếu có Sa-môn,

———

¹¹¹Tương đương Pãli: A. VIII. 23 (~41 )-24 (~40). Hatthaka.

¹¹²A-la-tì Già-la . Pãli: trú ở ÃỊavi, trong miếu AggaỊava. AggaỊava là một ngôi miếu tại ÃỊavi, Phật thường dừng chân tại đây, và cũng tại đây Phật thiết lập một số điéu khoản trong giới bổn Tỳ-kheo. ÃỊavi là một thị trấn cách Sãvatthi 30 do-tuán.

Bà-la-môn nào bằng như pháp nhiếp hóa đại chúng, thì tất cả những sự nhiếp hóa ấy hoàn toàn ở trong bốn sự nhiếp này. Rồi Thế Tôn thuyết pháp cho thủ trưởng giả cùng đại chúng nghe.

Sau thời pháp thoại, thủ trưởng giả trở về nhà, trên đường đi, gặp bất cứ ai ông cũng thuyết pháp cho nghe khiến thành tựu hoan hỷ. Rồi ông ngồi kiết già, tâm câu hữu với từ, biến mãn khắp tất cả. Đến gần sáng, Tỳ-sa-môn Đại thiên vương đến thăm và khen ngợi, nhưng vì tôn trọng định tâm và để thủ hộ định tâm của mình, thù trường giả không nói cũng không nhìn.

Thế Tôn khen ngợi thủ trưởng giả có 8 pháp Vị tằng hữu, đó là có thiểu dục, có tín, có tàm, có quý, có tinh tấn, có niệm, có định, có tuệ.

e) Phẩm Tập tưong ưng

Gồm 16 kinh, nói về những nguyên nhân đưa đến kết quả tương ưng, chẳng hạn do nhân tu tập đúng Chánh pháp nên được quả giải thoát, và ngược lại.

42. Kinh Hà Nghĩa [113]

Mục đích của sự giữ giới

Tôn giả A-nan hỏi Đức Thế Tôn giữ giới có mục đích gì?

Thế Tôn trả lời: Nhân trì giới mà được không hối hận, nhân không hối hận mà được hân hoan, nhân hân hoan mà được hỷ, nhân hỷ mà được chỉ, nhân chỉ mà được lạc, nhân lạc mà được định, nhân định mà có tri kiến như thật, nhân có tri kiến như thật mà có yếm ly, nhân có yếm ly mà được vô dục, nhân vô dục mà được giải thoát, nhân giải thoát mà cỏ giải thoát tri kiến, biết đúng như thật rằng: ‘Sự sanh đã dứt, phạm hạnh đã vững, việc cần làm đã làm xong, không còn tái sanh nữa’.

———

¹¹³Tương đương Pãli: A. X. 1. Kimatthiya.

43. Kinh Bất Tư [114]

Như kinh Hà Nghĩa. Ai giữ giới, người ấy được sự không hối hận. Tính của các pháp vốn là như vậy, pháp tánh vốn vậy[115].

Cho nên, người tu học Phật pháp không cần mong cầu. Nếu thực hành đúng Chánh pháp thì kết quả tự nhiên thành tựu, như giữ giới thì được không hối hận... mà không cần phải mong sao mình không có sự hối hận.

44. Kinh Niệm [116]

Thắp sáng chánh niệm

Tỳ-kheo nào không chánh niệm, không chánh trí thì chánh niệm bị tổn hại. Nếu không chánh niệm, chánh trí thì bị tổn hại là việc thủ hộ các căn, thủ hộ giới, không hối hận, hân hoan, hỷ, chi, lạc, định, tri kiến như thật, yếm ly, vô dục, giải thoát. Nếu không giải thoát thì làm tổn hại Niết-bàn.

Ngược lại, nếu có chánh niệm, chánh trí thì chánh niệm không bị tổn hại... chắc chắn dẫn đến giải thoát, Niết-bàn.

45.46. Kinh Tàm Quỷ [117]

Tỳ-kheo nào không tàm không quý thì làm tổn hại ái và kỉnh. Không có ái và kỉnh thì làm tổn hại tín. Không có tín thì làm tổn hại chánh tư duy. Không có chánh tư duy thì hệ quả nhu đã nói trong kinh Niệm (44 trên).

Tôn giả Xá-lợi-phất đưa ra ví dụ cho trường hợp này cũng như cây nào mà lớp vỏ ngoài tổn hại thỉ lớp vỏ trong cũng hư. vỏ trong hư, nên thân, lõi, nhánh, cành, hoa, lá chắc chắn thảy đều tàn rụi.

———

[114] Tương đương Pãli: A. X. 2. Cetanã.

¹¹⁵ Hán: pháp tự nhiên Pãli: dhammatã esã, pháp tánh là như thế.

¹¹⁶ Tương đương Pãli: A. VIII. 81. Sơti.

¹¹⁷ 'Tương đương Pãli: A. VIII. 81 .Sati.

Ngược lại, người nào biết tàm biết quý thì dẫn đến giải thoát liền đắc Niết-bàn. Cũng giống như cây nào mà vỏ ngoài không bị hư tổn thì vỏ trong không bị hư hại...

47.48. Kinh Giới [118]

Đề đừng hối hận

Thế Tôn nói Tỳ-kheo phạm giới tất làm tổn hại việc thủ hộ các căn. Giữ giới thì không hối hận, hân hoan, hỷ, an chỉ, lạc, định, tri kiến như thật, yếm ly, vô dục, giải thoát. Nếu không giải thoát thì làm tổn hại Niết-bàn.

Tôn giả Xá-lợi-phất dùng hình ảnh để giải thích điều được Thế Tôn nói như kinh Tàm Quỷ.

49.50. Kinh Cung Kính [119]

Thực hành hạnh cung kính

Thế Tôn dạy các Tỳ-kheo nên thực hành hạnh cung kính và khéo quán sát, kính trọng các đồng phạm hạnh, nhờ vậy nên pháp oai nghi đầy đủ, học pháp đầy đủ, dẫn đến chuỗi thành tựu đầy đủ năm phần hương là giới, định, tuệ, giải thoát và giải thoát tri kiến. Có giải thoát tri kiến thân đầy đủ nên Niết-bàn đầy đủ Niết-bàn.

Ngược lại, nếu không thực hành hạnh cung kính và khéo quán sát, kính trọng các đồng phạm hạnh thì sẽ không thể đạt được giải thoát Niết-bàn.

51. Kinh Bổn Tế[120]

Khởi nguyên của cõi Dục

Bổn tế (purimā koṭi) tức là biên tế tối sơ, giớrhạn thời gian về trước (tức khởi thủy).

———

¹¹⁸ Tương đương Pāli: A. X. 3. Sila; A. X. 4. Upanisā.

¹¹⁹ Tương đương Pāli: A. V. 21-22 Gārava.

¹²⁰Tương đương Pāli: A. X. 61-62, Ãhāra.

Kinh trình bày chuỗi duyên khởi hình thành hữu ái. Đó là do thân cận ác tri thức. Do thân cận ác tri thức mới có sự nghe pháp ác. Do nghe pháp ác nên sanh lòng bất tín. Sanh lòng bất tín rồi liền không chánh tư duy. Không chánh tư duy thì không chánh niệm chánh trí. Không chánh niệm chánh trí thì không thủ hộ các căn. Không thủ hộ các căn rồi liền có đủ ba ác hành. Đủ ba ác hành liền có đủ năm triền cái. Đủ năm triền cái rồi, liền có đủ vô minh. Có đủ vô minh rồi, liền đầy đủ hữu ái.

Ngược lại, thân cận thiện tri thức liền có đủ sự nghe điều thiện. Nghe điều thiện liền có đủ tín. Có đủ tín liền có đủ chánh tư duy. Có đủ chánh tư duy liền có đủ chánh niệm chánh trí. Có đủ chánh niệm chánh trí mới có đủ sự thủ hộ các căn. Có đủ sự thủ hộ các căn liền có đủ ba diệu hành. Có đủ ba diệu hành liền có đủ bốn niệm xứ. Có đủ bốn niệm xứ liền có đủ bảy giác chi. Có đủ bảy giác chi liền đầy đủ minh giải thoát. Như vậy, minh giải thoát này lần lượt được thành tựu toàn vẹn.

52.53. Kinh Thực [121]

Tương tự kinh Bon Te, nói người ác là thức ăn (= nhân duyên) của ác tri thức, cho đến vô minh là thức ăn của hữu ái, cũng giống như tất cả ao rạch, sông ngòi... là thức ăn của biển cả. Ngược lại, người thiện là thức ăn của thiện tri thức, cho đến bảy giác chi là thức ăn của minh giải thoát.

54. Kinh Tận Trí

Tri kiến như thật là tri kiến về Tứ diệu đế

Chứng đắc lậu tận là có tri, có kiến, chứ không phải không tri, không kiến. Có tri, có kiến tức là tri kiến như thật về Tứ diệu đế.

———

[121] Tương đương Pâli: A. X. 61-62, Àhãra.

“Có tri, có kiến, mới có chứng đắc lậu tận, chứ không phải không tri, không kiến. Thế nào là có tri, có kiến mới chứng đắc lậu tận? Tri kiến như thật về Khổ liền chứng đắc lậu tận. Tri kiến như thật về Khổ tập, tri kiến như thật về Khổ diệt và tri kiến như thật về Khố diệt đạo liền chứng đắc lậu tận”.

Phần còn lại tương tự các kinh 51, 52 và 53.

55. Kinh Niết-bàn

Đường đến Niết-bàn

Nói Niết-bàn có tập chứ không phải không tập, tức là có nhân duyên dẫn đến, chứ không phải tự nhiên mà được Niết-bàn. Tập của Niết-bàn là giải thoát. Giải thoát có được nhờ vô dục, yểm ly. Vô dục, yểm ly có được là nhờ thấy rõ Tứ diệu đế và pháp Duyên khởi. Nói cách khác, thấy Tứ đế và pháp Duyên khởi là cái nhân duyên cho sự chúng đắc Niết-bàn.

“Như vậy, duyên là vô minh có hành; duyên hành có thức; duyên thức có danh sắc; duyên danh sắc có sáu xứ; duyên sáu xứ có xúc; duyên xúc có thọ; duyên thọ có ái; duyên ái có thủ; duyên thủ có hữu; duyên hữu có sanh; duyên sanh có già chết; duyên già chết có khổ. Tập khổ mới có tín; tập tín mới có chánh tư duy; tập chánh tư duy mới có chánh niệm chánh trí; tập chánh niệm chánh trí mới có thủ hộ các căn, hộ trì giới, không hối hận, hân hoan, hỷ, lạc, định, tri kiến như thật, yếm ly, vô dục, giải thoát. Có tập giải thoát mới chứng đắc Niết-bàn”.

56. Kinh Di-hê ¹²²

Nên nương tựa thầy tổ làu dài cho vững chãi

———

¹²² Tương đương Pãli: A. ix.3. Meghiya.

Phật trú tại nước Ma-kiệt-đà, trong một cái hang trong rừng Mãng-nại[123], thôn Xà-đấu[124]. Bấy giờ, Tôn giả Di-hê[125] làm thị giả Phật. Tôn giả thấy có một khu đất bằng phẳng ở vườn xoài rất đẹp, gần bờ sông Kim-tì[126], nên muốn đến đó độc cư hành pháp đoạn trừ[127]. Thế Tôn thấy Di-hê chưa có khả năng sống độc cư, nên viện lý do không có ai làm thị giả cho Thế Tôn, để lưu giữ Di-hê ở gần Thế Tôn cho đến khi có Tỳ-kheo khác đến làm thị giả rồi đi, nhưng Di-hê ba lần xin phép, buộc Thế Tôn phải đồng ý.

Tôn giả Di-hê sau khi rời xa Thế Tôn đến độc cư ở vườn xoài chưa được bao lâu thì sanh khởi lên ba tâm niệm ác bất thiện là tâm niệm dục, tâm niệm nhuế và tâm niệm hại[128]. Khi ấy, Tôn giả trở về bên Thế Tôn và trình bày lại sự việc. Thế Tôn nhân đó dạy 5 pháp tu tập và 4 pháp quán để tâm giải thoát thuần thục.

Năm pháp là sống chung hòa hợp với thiện tri thức, tu tập cấm giới, nói điều đáng nói, thường hành tinh tấn và tu hành về trí tuệ. Bốn pháp quán là quán bất tịnh để đoạn trừ dục, tu tâm từ để đoạn trừ sân nhuế, quán sổ tức để đoạn trừ tâm niệm tán loạn, quán vô thường để đoạn trừ ngã mạn.

Bản kinh cho thấy, mặc dù độc cư và viễn ly là hạnh tu cần thiết cho người xuất gia muốn đạt được mục đích giải thoát, nhưng nếu xét thấy minh chưa có khả năng ấy thì trước tiên phải thân cận thiện sĩ, nương tựa vào đại chúng để được che chở và bảo hộ.

———

[123] Mãng nại lâm tức khu rừng xoài. Pāli: ambavana.

[124] Xà-đấu thôn . Pāli: Jantugāma, gần làng Calikā. Pāli: trú ở làng Calikā, trên núi Cālikapabbata. Phật an cư vào mùa mưa ở đây vào các năm thứ 13,18 và 19, sau khi thành đạo. Calikapabbata là một ngọn đói màu trắng nên vào những đêm tối người ta thấy nó hình như chuyển động.

[125] Di-hê, Pāli: Meghiya.

¹²⁶ Kim-tì . Pāli: Kimikālā.

[127] Hán: học đoạn. Pāli: (...) padhānatthikassa padhānāya, để (tu tập) tinh cán cho ai tinh cần.

Theo bản Hán, đọc pahāna (đoạn trừ) thay vì padhāna (tinh cần).

¹²⁸ Dục niệm nhuế niệm hại niệm. Pāli: kāmavitakka, vyāpādavitakka, vihiusāvitakka, suy cẩu tham dục, suy cẩu sân hận, suy cáu bức hại.

57. Kinh Tức Vị Tỳ-kheo Thuyết[1]

Phật trú tại nước Xá-vệ, trong rùng Thắng Lâm, vườn Cấp-cô- độc, dạy cho các Tỳ-kheo 5 pháp tu tập và bốn pháp quán như đã nói trong kinh Di-hê.

f) Phẩm Vương tương ưng 1

Gồm 14 kinh, trình bày về nhân cách, phước báo, sự trị nước an dân và xuất gia tu hành của Chuyển luân Thánh vương, phần lớn là tiền thân của Đức Phật Thích-ca (phẩm Thượng gồm 7 kinh).

58. Kinh Thất Bảo [2]

Bảy báu của Như Lai

Khi Chuyển luân vương ra đời thì có 7 báu xuất hiện ở thế gian, là xe báu, voi báu, ngựa báu, ngọc báu, nữ báu, cư sĩ báu và tướng quân báu. Còn lúc Như Lai ra đời, thì có bảy báu giác chi (thất giác chi) xuất hiện ở thế gian. Đó là niệm giác chi, trạch pháp giác chi, tinh tấn giác chi, hỷ giác chi, khinh an giác chi, định giác chi và xả giác chi.

59. Kinh Tam Thập Nhị Tướng [3]

Thế Tôn có 32 tướng tốt

Kinh trình bày 32 tướng tổt của bậc đại nhân. Nếu bậc đại nhân có đủ 32 tướng tốt này, thì chắc chắn có hai trường hợp, chân thật không hư dối xảy ra là, ở tại gia thì làm Chuyển luân vương, xuất gia thì thành bậc Chánh giác.

60. Kinh Tứ Châu [4]

Lòng tham không đáy

———

¹²⁹ A. IX. I. Sambodhi.

[130] s. 46.42. Cakkavatti.

[131] Tương đương Pãli: D. 30. Lakkhana Suttanta.

[132] Divyâvadãna.

Tôn giả A - nan suy nghĩ: "Người đời thật hiếm, ít ai có thể thỏa mãn đối với dục; ít ai có sự nhờm tởm, ghê sợ dục cho đến chết". Sau jgi suy nghĩ như vậy, Tôn giả trình bày với Đức Tế Tôn. Đức Thế Tôn đồng ý quan điểm đó, rồi kể chuyện tiền nhân.

Trong quá khứ, có vua tên gọi là Đảnh Sanh, có châu Diêm - phù giàu có, hoan lạc cùng cực, nhân dân đông đúc có bảy báu, đầy đủ một ngàn người con, và ở trong cung mưa báu bảy ngày dâng đến đầu gối, lại có châu Cù -đà-ni, có châu Phất-bà-tì-đà-đề, có châu Uất-đan-viết, đã được vào nhà Chánh pháp của chư Thiên, lại được Thiên Đế- thích nhường cho một nửa chỗ ngồi, vậy mà Đảnh sanh vẫn chưa thỏa mãn, còn nảy sinh ý nghĩ đuổi Thiê Đế-thích đi, cướp lấy phân nửa chỗ ngồi ấy mà làm vua loài trời và loài người, tự do tự tại.

Khi ý nghĩ đó vừa khởi lên thì Đảnh sanh bị rơi xuống châu Diêm-phù, liền mất như ý túc, nhuốm bệnh, đau nguy kịch. Đến lúc chết, ông trăn trối với các Đại thần rằng: Vua Đảnh Sanh đã hưởng đầy đủ các đặc tính của năm thứ dục lạc, sắc, thanh, hương, vị, xúc; nhưng khi chết vẫn chưa thõa mãn.

Đức Phật xác nhận, trong tiền thân đó, Ngài có được lợi ích, cũng có làm lợi lạc cho mọi người, nhưng không rốt ráo phạm hạnh nên không thể thoát khỏi khổ đau. Chỉ có kiếp hiện tại, khi Ngài xuất hiện ở thê gian, là Như Lai, Vô sở trước, Đẳng chánh giác, Minh Hạnh Túc Tựu, Thiện Thệ, Thế Gian Giải, Vô Thượng Sĩ, Điều Ngự Trượng Phu, Thiên Nhân Sư, hiệu là Phật, Thế Tôn, Ngài mới làm lợi ích cho mình, cũng làm lợi ích cho người khác, cho mọi người, thương xót thế gian, vì trời và vì người mà cầu nghĩa lợi và lợi ích, cầu an ổn khoái lạc đến chỗ rốt ráo, rốt ráo bạch tịnh, rốt ráo phạm hạnh, lìa khỏi mọi khổ đau.

61. Kinh Ngưu Phẩm Dụ ¹³³

Không có gì tồn tại mãi mãi.

———

¹³³Tương đương Pali: S. XXII.96. Gomaya

Một Tỳ-kheo tư duy, suy nghĩ như vầy: “Có sắc nào thường trú, bất biến, hoàn toàn chỉ có lạc, tồn tại vĩnh viễn chăng? Có thọ, tưởng, hành, thức nào thường trú, bất biển, chỉ toàn có lạc, tồn tại vĩnh viễn chăng?”.

Sau khi suy nghĩ như vậy, Tỳ-kheo đến bạch Thế Tôn và được chỉ dạy: “Không có một sắc nào thường trú, bất biến, hoàn toàn chỉ có lạc, tồn tại vĩnh viễn; không có thọ, tưởng, hành, thức nào thường trú, bất biến, chi toàn có lạc, tồn tại vĩnh viễn”. Rồi Phật kể chuyện tiền thân.

Trong quá khứ, nhờ tu bố thí, điều phục và thủ hộ các căn mà Đức Phật hưởng quả báo thù thắng ở cõi trời và cõi người, có đại như ý túc, có đại oai đức, có đại phước hựu, có đại oai thần; nhưng tất cả những gì sở hữu đều phải tiêu diệt, cả đến như ý túc cũng phải mất; không có một sắc nào thường trú, bất biến, hoàn toàn chỉ có lạc, tồn tại vĩnh viễn; không có thọ, tưởng, hành, thức nào thường trú, bất biến, hoàn toàn chỉ có lạc, tồn tại vĩnh viễn.

Rồi Thế Tôn chỉ dẫn cho Tỳ-kheo quán ngũ uẩn là pháp vô thường, khổ, biến dịch, để đạt được tri kiến như thật rằng: tất cả những cái ấy chẳng phải là ta, chắng phải là sở hữu của ta, ta phải là sở hữu của cái kia. Nhờ tri kiến này mà nhàm chán ngũ uẩn, do nhàm chán mà vô dục; do vô dục nên giải thoát; sau khi giải thoát thì biết là giải thoát, biết đúng như thật rằng: Sự sanh đã dứt, phạm hạnh đã vững, việc cần làm đã làm xong, không còn tái sanh nữa.

Tỳ-kheo ấy sau khi tiếp nhận lời dạy của Thế Tôn, tinh tấn thực hành, chẳng bao lâu chứng quả A-la-hán.

62. Kinh Tần-tì-sa-la vương nghinh Phật[134]

Nếu không có ‘Ta thì ‘Ai’thọ nhận quả báo?

Phật trú tại nước Ma-kiệt-đà cùng với một nghìn đệ tử, trong đó có ba anh em Tôn giả Ca-diép và những học trò của ba vị này

———

¹³⁴ cf. Vinaya, Mahãvagga, v.1.22.

trước khi xuất gia theo Phật. Bấy giờ, vua xứ Ma-kiệt-đà là Tần-tì- sa-la[135] cùng vô số thuộc hạ nghe tin Phật và đại chúng đang ở trong nước mình thì kéo đén chỗ Phật. Đây có thể là lần diện kiến Đức Thế Tôn đầu tiên của vua quan xứ Ma-kiệt-đà.

Trong lần diện kiến này, vua quan xứ Ma-kiệt-đà phân vân không biết Tôn giả uất-tỳ-la Ca-diếp[136] là đệ tử của Phật, hay Phật là học trò của uất-tỳ-la Ca-diếp, bởi mọi người đều đã biết và xem Tôn giả là bậc Đại tôn sư, bậc Chân nhân Vô trước. Đức Thế Tôn biết tâm niệm đó của đại chúng, nên đã bảo Tôn giả uất-tỳ-la Ca-diếp hiển hiện Như ý túc cho chúng hội này được vui lòng và tin tưởng, nhưng mục đích là để mọi người biết ai là thầy, ai là học trò.

Những người xứ Ma-kiệt-đà sau khi thấy như vậy liền nghĩ không phải Sa-môn Cù-đàm theo uất-tỳ-la Ca-diếp học phạm hạnh mà chính uất-tỳ-la Ca-diếp theo Sa-môn Cù-đàm để học phạm hạnh. Thế Tôn biết tâm niệm của những người xứ Ma-kiệt-đà đã phát sanh niềm tin, liền thuyết pháp cho mọi người nghe, pháp thoại được nói theo thứ tự, từ thấp lên cao, cho đến năm uẩn là vô ngã.

Bấy giờ, người xứ Ma-kiệt-đà suy nghĩ: “Nếu như sắc là vô thường; thọ, tưởng, hành, thức là vô thường, thì ai làm, ai thọ nhận khổ, lạc?".

Đức Phật dạy: “Hàng phàm phu ngu si không học, thấy ngã là ngã mà đăm trước nơi ngã, nhưng thực ra không có ngã, không có ngã sở. Ngã vốn không, ngã sở vốn không; pháp khi sanh thì sanh, pháp khi diệt thì diệt; thảy đều do nhân duyên hội tụ mà sanh khổ. Nếu không có nhân duyên thì các khổ liền diệt. Chúng sanh do duyên tụ hội liên tục mà sanh các pháp. Như Lai sau'khí thấy chúng sanh liên tục sanh ra nên nói ‘có sanh có tử’. Ta bằng thiên nhãn

———

¹³⁵ Ma-kiệt-đà vương Tần-tì-sa-la, Pãlĩ: Bimbisãra Magadha-răja.

[136] uất-tỳ-la Ca-diếp . Pãli: Uruvela-Kassapa, anh cả trong ba anh em, thuộc hàng tông sư của ngoại đạo bện tóc.

thanh tịnh hơn hẳn người thường, thấy như thật về chúng sanh này, lúc tử lúc sanh, hoặc đẹp hoặc xấu, hoặc diệu hoặc bất diệu, qua lại thiện xứ, hoặc bất thiện xứ, đều tùy theo nghiệp mà chúng sanh ấy đã tạo, và thấy đúng như thật”.

Sau thời pháp thoại, vua nước Ma-kiệt-đà xa lìa trần cấu, pháp nhãn về các pháp sanh khởi và tám vạn chư Thiên, một vạn hai ngàn người xứ Ma-kiệt-đà xa lìa trần cấu, pháp nhãn về các pháp sanh khởi. Từ đó, Tần-tì-sa-la quy y Tam bảo, trở thành đệ tử Ưu- bà-tắc.

63. Kinh Tỳ-bà-lăng-kỳ [137]

Dấu xưa còn lại chon này

Phật trú tại nước Câu-tát-la[138]. Bấy giờ, Đức Thế Tôn và đại chúng Tỳ-kheo cùng đi trên đường; giữa đường, Ngài mỉm cười rạng rỡ, bởi Ngài thấy dấu tích, chỗ ngồi, mà khi xưa, trong quá khứ, tùng là giảng đường của Đức Ca-diếp Như Lai thuyết pháp cho các đệ tử. Tôn giả A-nan liền trải chỗ ngồi ngay nơi chỗ Thế Tôn Ca-diếp thuở xưa đã ngồi và thỉnh Thế Tôn thuyết pháp. Đức Phật liền ngồi xuống đó thuật lại sự kiện xảy ra tại nơi vùng đất này thời Phật Ca-diếp.

Thuở ấy, Phật Ca-diếp có một người đệ tử trung kiên làm thợ đồ gốm tên là Nan-đề-bà-la[139], quy y Phật, Pháp và chúng Tỳ-kheo, không nghi ngờ Ba ngôi tôn quý, không nghi hoặc Khổ, Tập, Diệt, Đạo; có tín, có giới, học rộng, ưa bố thí, thành tựu trí tuệ; xa lìa sát sanh, đoạn trừ sự sát sanh, xả bỏ đao gậy, biết tàm, biết quý, có tâm từ bi, làm lợi ích tất cả cho đến loài côn trùng. Đối với tâm niệm sát sanh, vị ấy đã tịnh trừ...

———

[137] cf. M. 81. Ghaṭīkāra Sutta.

¹³⁸Câu-tát-la .Pāli: Kosala.

¹³⁹Nan-đề-bà-la đào sư , theo đây Pāli có thể Ià Nandipāla. Nhưng bản Pāli tham chiếu: Ghaṭīkāra (thợ gốm).

Đức Phật Ca-diếp từng thụ thực ở nhà của Nan-đề-bà-la bằng cách tự phục vụ ừong khi anh vắng nhà, còn cha mẹ anh ta thì mù lòa, khiến cho anh có hỷ lạc suốt hai tuần, cha mẹ anh có hỷ lạc một tuần. Cũng có lần Đức Phật Ca-diếp rút tranh cỏ trên ngôi nhà nghèo của anh thợ gốm để lọp tịnh thất của Ngài. Sự kiện này khiến gia đình Nan-đề-bà- la hạnh phúc trong một thời gian dài. Đặc biệt, dù nhà Nan-đề-bà-la trống mái nhưng mưa nắng không lọt vào nhà. Thật là kỳ diệu!

Đức Phật cũng đã từ chối lời thỉnh cầu của vua Giáp-tỳ, khi vua thỉnh cầu Ngài cùng chúng Tăng an cư mùa mưa tại Ba-la-nại, vì Ngài đã nhận lời của anh thợ gốm Nan-đề-bà-la, an cư tại thôn Tì-bà-lăng-kỳ. Qua đó, Đức Phật Ca-diếp còn chỉ cho vua Giáp-tỳ thấy người thợ gốm vượt trội hơn nhà vua về nhiều phương diện, bởi vua có điều không nhẫn được, có điều không thích thú, nên tâm quá ưu sầu.

Nan-đề-bà-la có một người bạn thân là đồng tử Ưu-đa-la, con trai Bà-la-môn đại trưởng giả Vô Nhuế. Anh này không thích gần gũi những người xuất gia trọc đầu. Nhung trong một lần nghe lời Nan-đề-bà-la, Ưu-đa-la đã đến đảnh lễ Đức Phật Ca-diếp và được nghe pháp. Sau thời pháp thoại ấy, đồng tử Ưu-đa-la đã xuất gia. ưu-đa-la chính là tiền thân của Đức Thế Tôn.

Bản kinh cho thấy, người chứng đắc Thiên nhãn minh, đặc biệt là Túc mệnh minh, có thể thấy và nghe được ảnh tượng cũng như âm thanh đã diễn ra trong quá khứ xa xưa. Như vậy, phải chăng thiên nhiên hay pháp tánh có ghi lại các hình ảnh và âm thanh đó? Thực tế, thì những ảnh tượng và âm thanh đều được ghi lại trong tàng thức. Nhưng những ảnh tượng và âm thanh mà bậc giác ngộ nhìn thấy, nghe được không phải chỉ đơn giản là ảnh tượng và âm thanh của ký ức hay độc ảnh cảnh phản ánh trong tàng thức, mà diễn ra rõ ràng giữa thế giới, điều này cho phép chúng ta liên tưởng đến khả năng lun giữ hình ảnh và âm thanh của pháp tánh. Và điều này có thể hé mở cho một công trình nghiên cứu khoa học nghiêm túc, nhằm tái hiện thế giới thời khởi nguyên.

64. Kinh Thiên Sứ[140]

Tội này thiên sứ đã ghi

Tự làm tự chịu có gì oan đâu?

Đức Phật dạy, các chúng sanh tùy theo nghiệp của mình đã tạo mà thọ sanh vào các cảnh giới tương ứng. Nếu thân, khẩu, ý ác hành, không hiếu thảo với cha mẹ, không biết kính trọng Sa-môn, Bà-la- môn, không làm đúng như thật, không tạo phước nghiệp, không sợ tội đời sau, thì do nhân duyên ấy, khi thân hoại mạng chung, chắc chắn đi đến chỗ dữ, sanh vào địa ngục, sau khi đọa địa ngục sẽ bị Diêm vương trị tội với sự cật vấn của 5 thiên xứ. Còn chúng sanh nào thành tựu thân thiện hành, khẩu, ý thiện hành, không phỉ báng Thánh nhân, có Chánh kiến, thành tựu mười nghiệp lành, thì do nhân duyên đó, khi thân hoại mạng chung, chúng sanh này chắc chắn đi đến chỗ lành, sanh vào cõi trời.

Phần sau của kinh mô tả cảnh địa ngục mà chúng sanh phải chịu khổ trong đó, khổ đau đến nỗi vua Diêm vương cũng mong được nghe lời dạy của Phật để thoát khỏi sanh tử luân hồi.

Bản kinh có giá trị thức tỉnh chúng ta phải nỗ lực tinh cần tu học để thoát khỏi nỗi khổ đau, nỗ lực xa lìa nghiệp ác và làm việc thiện.

B. Ngày thứ hai tụng 4 phẩm rưỡi

Gồm có 52 kinh.

g) Phẩm Vương tương ưng 2

Phẩm hạ, 7 kinh.

65. Kinh Ô Điểu Dụ [141] >

Đời song bấn

———

[140] Tương đương Pāli: M. 130. Devadūta Sutta.

[141] Chưa tìm thấy Pāli tương đương.

Phật trú tại thành Vương-xá, trong rừng Trúc, vườn Ca-lan-đa. Bấy giờ, có một Bà-la-môn muốn đi xem Chuyển luân vương thử châu báu, nhưng sau đó không đi mà vào rừng ngồi dưới một gốc cây. Tại đây, Bà-la-môn lần lượt gặp và trò chuyện với con rái cá, chim cứu-mộ[142], kên kên, chim ăn bả¹⁴³ con sói, con quạ và con đười ươi.

Những con vật này khi đi đâu cũng sợ loài người, chỉ có đười ươi là không sợ. Mỗi con vật và đời sống của nó là một ví dụ cho một hạng Tỳ-kheo có đời sống tương ưng. Chắng hạn, Tỳ-kheo nào nương vào thôn ấp mà sống, vào buổi sáng sớm mang y ôm bát vào thôn khất thực mà không thủ hộ thân, không thủ hộ các căn, không an trụ chánh niệm, nhưng vị ấy lại thuyết pháp; những pháp hoặc do Phật thuyết, hoặc do Thanh-văn thuyết. Nhờ đó vị ấy được lợi, như được áo chăn, đồ ăn, thức uống, giường nệm, thuốc thang, đầy đủ các nhu cầu cho sự sống. Sau khi được lợi, vị ấy càng đấm trước xúc chạm mềm mại, không thấy tai họa, không thể xả bỏ, mặc tình thọ dụng. Tỳ-kheo ấy thực hành ác giới, thành tựu ác pháp, đứng sát bờ mé, trở nên tệ mạt, hủ bại, không phải phạm hạnh mà tự xung là phạm hạnh, không phải Sa-môn mà tự xung là Sa-môn... Đó là Tỳ- kheo sống như con rái cá, như con chim cứu-mộ...

Còn Tỳ-kheo nào nương vào thôn ấp mà sống, vào buổi sáng sớm mang y cầm bát vào thôn khất thực, khéo thù hộ thân, gìn giữ các căn, vững vàng chánh niệm. Từ thôn ấp khất thực rồi, ăn xong. Sau khi thu xếp y bát, rửa tay chân xong vắt ni-sư-đàn lên vai, đi đến nơi rừng vắng, hoặc đến dưới gốc cây, hoặc vào nhà trống, trải ni-sư-đàn mà ngồi kiết già, chính thân, chính nguyện, chuyên niệm hướng nội, đoạn trừ tham lam, muốn cho mình được tâm không não hại; thấy của cải và vật dụng sanh tồn của người khác không móng

———

¹⁴² Cứu-mộ điểu, không rõ chim gi.

¹⁴³ Thực thổ điểu, chim ăn đồ (do thú khác) ói ra.

khởi tâm tham lam mong sẽ được về mình. Đối với tâm tham lam vị ấy đã tịnh trừ. Cũng vậy, đối với sân nhuế, thùy miên, trạo hối, đoạn nghi, độ hoặc, ở trong thiện pháp không còn do dự... Cho đến Tỳ- kheo ấy chứng đắc thánh quả, như thật biết rằng: ‘Sự sanh đã dứt, phạm hạnh đã vững, việc cần làm đã làm xong, không còn tái sanh nữa’. Đó là Tỳ-kheo có đời sống như đười ươi.

Rồi Đức Phật kết luận: Các Tỳ-kheo chớ sống nhu loài rái cá, chớ sống như chim cứu-mộ, chớ sống như kên kên, chớ sống như chim ăn bã, chớ sống như con sói, chớ sống như quạ, mà nên sống như đười ươi. Lý do vì sao? Bởi vì Bậc Vô trước chân nhân trong thế gian giống như đười ươi.

Đây là bản kinh vô cùng quan trọng mà mỗi người xuất gia cần phải nghiêm túc thọ trì, đọc tụng và chiêm nghiệm đời sổng của bản thân mình. Phải chăng chúng ta cũng đang thuyết pháp cho Phật tử? Cho các đồng phạm hạnh? Cho các Tỳ-kheo-ni? Và hơn một lần chúng ta đã lớn tiếng chỉ trích, mạ lỵ, huênh hoang... với các Tỳ- kheo khác? Nhưng đời sống của mình như thế nào? Như đười ươi? Hay cũng chỉ như con rái cá, kên kên, con quạ?

66. Kinh Thuyết Bản [144]

Nguyên thành Phật đạo

Một thời, Phật trú tại Ba-la-nại, trong vườn Lộc dã. Bấy giờ, các Tỳ-kheo tụ tập tại giảng đường và nghị luận rằng: trong hàng cu sĩ tại gia, ai là người thù thắng nhất? Phải chăng là người có các Tỳ- kheo trì giới, diệu pháp, thành tựu oai nghi đến nhà thọ thực? Hay là người mà lợi lộc cứ tăng lên mỗi ngày, gấp trăm ngàn vạn lần?

Khi ấy, Tôn giả A-na-luật nói: Lợi lộc gấp trăm ngàn vạn lần thì có nghĩa gì? Giả sử có nhiều hơn nữa thì chỉ có điều này là chí yểu: nếu có một Tỳ-kheo trì giới diệu pháp, thành tựu oai nghi đến

———

¹⁴⁴ cf. Theragāthā. 910-919.

nhà thọ thực, chứ không phải ngày ngày lợi lộc càng tăng gấp trăm ngàn vạn lần. Rồi Tôn giả kế chuyện tiền thân của chính mình.

Thuở ấy, Tôn giả là một người nghèo khổ ở nước Ba-la-nại, sống bằng nghề lượm mót. Nhờ có nhân duyên cúng dường một bữa ăn cho Phật Bích-chi Vô Hoạn mà bảy lần được sanh lên trời, được làm Thiên vương; bảy lần tái sanh vào loài người lại làm bậc Nhân chủ; rồi được tái sanh vào dòng họ Thích, giàu có vô cùng; lại được xuất gia; sau khi xuất gia được vua chúa, vương thần, Bà-la-môn, cư sĩ và tất cả nhân dân thấy là tiếp đãi; bốn chúng Tỳ-kheo, Tỳ-kheo- ni, Ưu-bà-tắc và ưu-bà-di thấy thì kính trọng...

Tiếp theo, vào buổi chiều, Thế Tôn đến giảng đường, nói cho các Tỳ-kheo nghe nhân chuyện vị lai mà Phật thuyết pháp. Theo đó, thời gian lâu xa về sau, khi tuổi thọ con người đạt đến tám vạn tuổi sẽ có một vị Chuyến luân vương ra đời cai trị thiên hạ bằng Chánh pháp, khiến cho muôn dân an lạc, bố thí rộng khắp. Sau đó vua xuất gia tu học, thành tựu phạm hạnh. Vua ấy chính là Tôn giả A-di-đa[145], đệ tử của Phật hiện đang có mặt trong đại chúng.

Cũng trong khoảng thời gian lâu xa ở tương lai, lúc con người thọ tám vạn tuổi, sẽ có Phật Di-lặc ra đời, như Phật Thích-ca hôm nay chẳng khác. Phật Di-lặc ấy cũng chính là Tôn giả Di-lặc, đệ tử của Phật Thích-ca, hiện đang có mặt trong đại chúng.

Như vậy, trong bản kinh này, Đức Thế Tôn thọ ký cho hai người đệ tử, một sẽ thành vua là Tôn giả A-di-đa; một sẽ thành Phật là Tôn giả Di-lặc.

Điểm đáng chú ý là, khi Tôn giả A-di-đa phát nguyện làm vua tên Loa ở đời vị lai thì bị Thế Tôn khiển trách, cho là kẻ ngu si, vì

———

¹⁴⁵ A-di-đa, Pãli:Ajita.Trong bản kinh này, A-di-đa (Ajita) và Di-lặc (Metteya) là hai nhân vật được thọ ký, một người làm vua và một người làm Phật.

trong biển sanh tử luân hồi, chỉ nên chết thêm một lần, sao lại mong một lần tái sanh nữa? Dù vậy, có lẽ pháp bổn như vậy, nên Thế Tôn đã thụ ký cho Tôn giả A-di-đa.

Trong khi đó, Tôn giả Di-lặc phát nguyện thành Phật ở đời vị lai thì được Thế Tôn khen ngợi là người đã phát tâm cực diệu, được Thế Tôn tặng cho tấm y dệt bằng sợi tơ vàng.

Đúc kết bản kinh, có hai điểm cần ghi nhớ: một là, sự quý báu nhất của đời người là được thân cận thiện sĩ, hay nói cách khác là được bố thí cúng dường cho người tu hành chân chính, giới hạnh trang nghiêm; hai là, cần phải phát tâm rộng lớn, ước muốn thành Phật để cứu độ chúng sanh.

67. Kinh Đại Thiên Nại Lâm [146]

Thiệu long thánh chủng

Đức Phật trú tại nước Tì-đà-đề cùng với đại chúng Tỳ-kheo, đi đến Di-tát-la, trú trong rừng xoài của Đại Thiên[147].

Trong rừng xoài này, Thế Tôn đã thấy lại ảnh tượng quá khứ xa xưa, thời đại của Chuyển luân vương có tên gọi là Đại Thiên[148]. Đó là tiền thân của Đức Phật Thích-ca, người đầu tiên mở ra truyền thống trị vì đất nước bằng Chánh pháp rồi sau đó xuất gia tu đạo. Truyền thống ấy được tiếp nối đến đời con, đời cháu, từ dòng họ đến dòng họ, lần lượt có đến tám vạn bốn ngàn Chuyển luân vương, từng cạo bỏ râu tóc, mặc áo ca-sa, chí tín, từ bỏ gia đình, sống không gia đình, xuất gia học đạo, học Tiên nhân vương, tu hành phạm hạnh, tại Di- tát-la, trú trong rừng xoài Đại Thiên.

———

¹⁴⁶ Tương đương Pāli: M. 83. Makhādeva-Sutta.

¹⁴⁷Tì-đà-để . Pāli: Videha, mà thủ phủ là Mithilā (Di-tát-la ). Đại thiên Nại lâm, là khu rừng xoài của Makhādeva (bản Hán đọc là Mahādeva), một vị vua trong thời quá khứ mà triều đại tiếp theo thuộc về Okkāka, tổ phụ cùa dòng họThích.

¹⁴⁸Đại Thiên Pāli: Makhādeva (hoặc viết Maghadeva).

Thuở ấy, tiền thân của Thế Tôn, Chuyển luân vương Đại Thiên tự làm lợi ích cho mình, cũng làm lợi ích cho kẻ khác, làm lợi ích cho mọi người, thương xót thế gian, vì trời và vì người mà cầu nghĩa lọi, lợi ích và an ổn khoái lạc. Nhưng Ngài thuyết pháp vẫn chưa đến chỗ rốt ráo, không rốt ráo bạch tịnh, không rốt ráo phạm hạnh. Vì không rốt ráo phạm hạnh, nên không thoát ly khỏi sự sanh, tuổi già, bệnh tật, sự chết, khóc than, áo não; cũng chưa thể thoát ra ngoài mọi khổ đau. Nay, Thế Tôn mới mở ra đúng truyền thống Chánh pháp, truyền thống thực hành phạm hạnh, thực hành Bát Thánh đạo, đưa đến Niết-bàn.

Thế Tôn dạy phải chuyển giao pháp kế thừa này lại, chớ để cho Phật pháp dứt đoạn. Đó là nhiệm vụ của mỗi chúng ta.

68. Kinh Đại Thiện Kiến [149]

Đất này, xưa kia từng là Tịnh độ

Phật trú tại thành Câu-thi[150], trú trong rừng Sa-la của Hòa-bạt- đơn lực sĩ[151]. Bấy giờ Thế Tôn sắp nhập Niết-bàn.

Tôn giả A-nan ngỏ lời muốn Thế Tôn nhập Niết-bàn ờ những thành phố khác lớn hơn, còn thành Câu-thi này nhỏ bé quá, không xứng với Thế Tôn. Thế Tôn bảo A-nan chớ nên chê thành Câu-thi này là nhỏ bé, bởi trong quá khứ nó đã từng là Câu-thi vương thành, giàu có cùng tột, dân chúng đông đúc, và xinh đẹp như một Tịnh độ.

Quốc chủ của Câu-thi vương thành thuở ấy là Đại Thiện Kiến, cũng là tiền thân của Thế Tôn, đã từng tu tập Bốn tâm vô lượng, làm lợi ích cho mình và cho người, như được nói ữong các tiền thân trước.

Bản kinh tương đương một phần của kinh Du Hành, thuộc Trường A-hàm.

———

[149] Tương đương Pāli: D. 17. Mahāsudassana Suttanta.

¹⁵⁰ Câu-thi thành . Pāli: Kusinārā.

¹⁵¹ Hòa-bạt-đơn lực sĩ . Pāli: Upavattana-Mallā, bộ tộc Mallā ở Upavattana.

Có một chi tiết cần chú ý thêm là, người thương yêu ta không phải là những người nói lời êm ái, dịu dàng đầy tính chất trữ tình, mà là người biết khuyên ta những lời này: Mạng người ngắn ngủi, rồi sẽ đi qua đời sau, nên phải tu phạm hạnh. Sự sống cũng có lúc chấm dứt. Nên biết, pháp ấy chắc chắn đến, không thể ái niệm, không thể hoan hỷ, hoại diệt tất cả, người đời gọi là ‘sự chết’. Cho nên, nếu có ái niệm, có dục đối với tài sản, vợ con... thì phải đoạn trừ, xả ly tất cả, cho đến lúc mạng chung vẫn chớ niệm tường.

69. Kinh Tam Thập Dụ [152]

Đẹp sao Thánh chúng này

Đức Phật trú tại thành Vương-xá, trong vườn Ca-lan-đa, rừng Trúc, cùng an cư mùa mưa với đại chúng Tỳ-kheo. Bấy giờ nhằm ngày rằm thuyết giới. Thế Tôn nhập định quán tâm các Tỳ-kheo, thấy chúng Tỳ-kheo tĩnh tọa im lặng, rất im lặng, không có thụy miên vì đã dứt trừ ấm cái. Thế Tôn liền hỏi Tôn giả Xá-lợi-phất ràng: Ai là người có thể kính trọng, phụng sự chúng Tỳ-kheo?

Tôn giả Xá-lợi-phất trả lời: Chỉ có Đức Thế Tôn mới có thể phụng sự, kính trọng Pháp và chúng Tỳ-kheo, phụng sự bằng giới, bất phóng dật, bố thí và định. Chỉ cỏ Đức Thế Tôn mới có thể kính trọng, phụng sự mà thôi.

Thế Tôn xác định lời đó, rồi dùng 30 vật sở hữu cao quý của vua và đại thần dùng làm đồ trang sức, quyến thuộc để dụ cho các Tỳ-kheo, Tỳ-kheo-ni cũng dùng 30 pháp tu tập để trang nghiêm đời sống phạm hạnh của mình. Tỳ-kheo, Tỳ-kheo-ni dùng giới đức để làm đồ trang sức. Tỳ-kheo, Tỳ-kheo-ni nào thành tựu giới đức để dùng làm đồ trang sức, thảy đều có thể xả bỏ điều ác, tu tập điều thiện.

———

[152] Chưa tìm thấy Pãli tương đương.

Bản kinh nêu rõ, đồ trang sức của Tỳ-kheo, Tỳ-kheo-ni là giới, định, tuệ, giải thoát và giải thoát tri kiến, mà không phải là những hào nhoáng bên ngoài như hạt chuỗi cườm, hay y áo được là ủi bóng loáng... Tỳ-kheo, Tỳ-kheo-ni nào thành tựu việc quán tâm mình, khiến cho thân tâm tịch tịnh, vị ấy có thể kính trọng, phụng sự Thế Tôn, Pháp và chúng Tỳ-kheo, phụng sự bằng giới, bất phóng dật, bố thí và định, chứ không phải phụng sự Thế Tôn bằng cách xây chùa to, Phật lớn!

70. Kinh Chuyển Luân Vưong ¹⁵³

Xem kinh Chuyển luân Thánh vương tu hành, Trường A-hàm.

71. Kinh Tì-tứ ¹⁵⁴

Xem kinh Tệ-tủ, Trường A-hàm.

h) Phẩm Trưcmg Thọ Vương

Gồm 15 kinh, gồm một số kinh nói về tiền thân của Phật Thích- ca, một số còn lại nói về giới luật hoặc liên quan:

72. Kinh Trường Thọ Vương Bổn Khởi[155]

Những kinh nghiệm tâm linh của Thế Tôn

Bấy giờ các Tỳ-kheo ở Câu-xá-di đã nhiều lần cãi vã nhau[156], mặc dù Thế Tôn đã nhắc nhở, khuyên các Tỳ-kheo hãy nên thực hành hạnh nhẫn nhục, bởi nhẫn nhục là pháp tối thượng.

———

[153] Tương đương Pāli: D. 26. Gakkavatti sĩhanāda Suttanta.

¹⁵⁴ Tương đương Pāli: D. 23. PāyāsiSuttanta

155 Tương đương Pāli: M. 128. UpakkilesaSutta.

[156] Một cuộc tranh chấp lịch sử xảy ra tại đáy, được ghi lại trong hầu hết Luật tạng.

Tứ phẩn 43 (tr. 879b24): Kiển-độ 9 Câu-thiểm-di;Thập tụng 30 (tr. 214a21): Câu-xá-di pháp. Pāli, Mahāvagga X. Kosambakakkhandho, Vin.i. 336ff.

Rồi Đức Thế Tôn kể câu chuyện tiền thân, nêu cao hạnh nhẫn nhục của cha con vua Trường Thọ[157]. Quốc vương Trường Thọ bị vua Phạm-ma-đạt-đa nhiều lần đánh chiếm, nhưng không thắng nổi; cuối cùng vua Trường Thọ vì không muốn thấy cảnh chiến tranh làm hại sanh linh vô tội nên đã bỏ nước trốn đi, chấp nhận cảnh sống lưu vong; nhung rồi cũng bị vua Phạm-ma-đạt-đa bắt tử hình. Trước khi chết, Trường Thọ dặn con trai là đồng tử Trường Sanh hãy lấy lòng nhân từ mà đối xử với kẻ thù, đừng nên lấy oán trả oán. Đen khi Trường Sanh có cơ hội trả thù cho cha, cho nước, nhưng nhớ lời phụ vương, thực hành lòng nhân từ và nhẫn nhục, Trường Sanh đã không ra tay. Vua Phạm-ma-đạt-đa cảm mến ơn đức ấy, liền trao trả đất nước lại cho Trường Sanh, trở về bổn quốc.

Mặc dù Thế Tôn ba lần can gián và thuyết pháp như thế, các Tỳ- kheo ở Câu-xá-di vẫn cố chấp không vâng lời, khiến Thế Tôn không hài lòng, Ngài bèn dùng như ý túc cỡi hư không mà đi đến thôn Bà-la-lâu-la. Tại đây, Thế Tôn gặp Tôn giả Bà-cửu, người dòng họ Thích, tu tập rất tinh tấn và có pháp lạc. Thế Tôn thăm hỏi rồi thuyết pháp khiến cho Tôn giả được lợi.

Rồi Thế Tôn đến rừng Hộ tự. ở đây, cũng có một con voi chúa vừa thoát khỏi sự quấy rầy và phiền nhiễu của đám voi cha, voi mẹ, voi con lớn nhỏ. Thế Tôn đã nói một bài kệ diễn tả tâm trạng vui thích đòi sống độc cư của mình cũng như của voi chúa.

Từ rừng Hộ tự, Như Lai mang y cầm bát đi đến rừng Ban- na-mạn-xà-tự. Bấy giờ có ba thiện nam tử trú trong rừng Ban- na-mạn-xà-tự, là Tôn giả A-na-luật-đà, Tôn giả Nan-đề, Tôn giả Kim-tì-la. Cả ba người đều sống theo một quy ước, mà sau này, Thế Tôn đã thuyết thành sáu pháp Lục hòa.

———

¹⁵⁷ Câu-sa-la Quốc vương Trường Thọ. Chuyện tién thân này cũng được tim thấy trong bản Trường Thọ Vương kinh (No.161, tr. 386 - 388). Cí.Tứ phẩn 43 (tr. 880bl8); Pāli (Vin.i. tr. 342): Dī ghīti.

Tại đây, Thế Tôn đã giảng giải về cảnh giới của định cho cả ba Tôn giả nghe. Đó là những kinh nghiệm tâm linh mà Thế Tôn đã từng trải nghiệm và chứng đắc.

Bản kinh gợi cho người đọc một cảm giác buồn man mác. Bởi ngay khi Thế Tôn còn tại thế, đời sống của chúng Tăng đã có những xích mích dẫn đến tranh cãi mà ngay cả Thế Tôn can gián vẫn không dập tắt được. Thế mới thấy rõ bản chất vô minh, phiền não của chúng sanh cang cường đến dường nào! vẫn biết cuộc tranh chấp lịch sử này, sau đó, các Tỳ-kheo đã nhận hậu quả bị quần chúng Phật tử tẩy chay và đã ăn sám hối, nhưng vẫn để lại một ấn tượng không tốt đẹp trong pháp luật Thế Tôn, vốn thanh tịnh và hòa hợp như nước với sữa!

73. Kinh Thiên ¹⁵⁸

Những tháng ngày tu tập của Thế Tôn

Đức Phật trú tại Chi-đề-sấu, trong rừng Thủy chử. Bấy giờ, Thế Tôn kể cho các Tỳ-kheo nghe đoạn đường tu tập của Thế Tôn thuở chưa đắc đạo giác ngộ.

Vì để có tri kiến cực kỳ minh tịnh, tri kiến về chư Thiên với tám sự lưu chuyển mà Thế Tôn sống cô độc tại nơi xa vắng, tâm không phóng dật, tu hành tinh cần. Nhân sống cô độc tại nơi xa vắng, tâm không phóng dật, tu hành tinh cần, nên Thế Tôn đạt được ánh sáng, liền thấy hình sắc và cùng chư Thiên kia tụ hội, cùng chào hỏi nhau, cùng luận thuyết, cùng đối đáp, biết chư Thiên ấy có họ như vậy, tên như vậy, sanh như vậy; biết chư Thiên ấy ăn như vậy, thọ khổ lạc như vậy; biết chư Thiên ấy trường thọ như vậy, tồn tại lâu như vậy, mạng tận như vậy; biết chư Thiên ấy tạo nghiệp như vậy, đã chết nơi này và sanh nơi kia như vậy; biết chư Thiên ở trong nhũng cõi trời ấy; và cũng biết ờ cõi trời ấy Thế Tôn đã từng sanh vào.

———

¹⁵⁸Tương đương Pāli: A.VIII. 64. Gayā

Thế Tôn biết được một cách chân chính tám hành này thì mới có thể nói một cách xác định đã chứng đắc; đồng thời Thế Tôn cũng biết rằng Ngài đã đắc đạo giác ngộ Vô thượng Chánh chơn, đối với Chư Thiên, Ma, Phạm, Sa-môn, Bà-la-môn, Như Lai siêu việt lên trên.

74. Kỉnh Bát Niệm ¹⁵⁹

Tám điểu suy niệm của bậc đại nhân

Tôn giả A-na-luật-đà suy niệm được bảy điều mà từ đó dẫn đến sự chứng đạo. Đó là, đạo chứng được từ vô dục, tri túc, viễn ly, tinh cần, chánh niệm, định tâm, trí tuệ.

Đức Thế Tôn bằng tha tâm trí biết được suy niệm ấy của Tôn giả A-na-luật-đà, Ngài xuất hiện trước mặt Tôn giả, khen ngợi, rồi nói thêm điều thứ tám mà bậc đại nhân suy niệm, đó là đạo chứng đắc từ chỗ không hý luận. Tiếp theo, Thế Tôn dạy Tôn giả phải tu để chứng đắc thêm Bốn tăng thượng tâm (tức Tứ thiền) thì sẽ sống an lạc ngay trong hiện tại, dễ được chứ không khó.

Sau đó, Thế Tôn bảo Tôn giả A-nan tập họp tất cả Tỳ-kheo hiện đang có mặt tại núi Ngạc rừng Bố, trong vườn Lộc dã, tụ tập ở giảng đường. Rồi ở giữa chúng Tỳ-kheo, Thế Tôn tuyên thuyết tám điều mà bậc đại nhân suy niệm.

Bản kinh có thể là tiền thân của kinh Bát Đại Nhân Giác do An Thế Cao soạn dịch, dù rằng có vài điếm bất đồng.

Cốt tủy của tám điều suy niệm (hay tám điều giác ngộ) vẫn là Giới - Định - Tuệ, ba môn học vô lậu, mà bất cứ pháp môn nào cũng cần phải tu tập.

Sự khác biệt một vài điều giữa kinh Bát Niệm này với kinh Bát Đại Nhân Giác có thể là do ảnh hưởng tư tường của Phật giáo Đại thừa. Tuy nhiên, cốt tủy của kinh vẫn không có gì sai khác.

———

¹⁵⁹ Tương đương Pali: A.VIII. 30. Anuruddha

75. Kinh Tịnh Bất Động Đạo [160]

Tâm bất động

Đức Phật trú tại Câu-lâu-sấu, ở Kiếm-ma-sắt-đàm, một đô ấp của Câu-lâu[161].

Bấy giờ, Thế Tôn dạy các Tỳ-kheo phải quán chiếu các dục là vô thường, hư ngụy, giả dối, dù dục cùa đời này hay là dục của đời sau, hoặc sắc đời này hay sắc đời sau, tất cả đều là cảnh giới của ma, là miếng mồi của ma. Nhân những thứ ấy mới sanh ra vô lượng pháp ác bất thiện, tham lam, sân nhuế và đấu tranh, làm chướng ngại cho sự tu học của Thánh đệ tử.

Để diệt trừ pháp ác bất thiện, tham lam, sân nhuế và đấu tranh làm chướng ngại cho sự tu học, Tỳ-kheo phải thực hành tâm quảng đại, thành tựu và an trú, nhiếp phục thế gian, nhiếp trì tâm ấy, để đạt được tâm minh tịnh, tâm bất động, tuệ giải thoát; vị Tỳ-kheo cần phải quán chiếu những gì là sắc, tất cả những sắc ấy là bốn đại và bốn đại tạo thành. Bốn đại ấy là pháp vô thường, khổ và diệt; quán chiếu để thấy thế gian này là không, ngã không, ngã sở không, cái hữu thường không, cái hữu hằng không, cái trường tồn không, cái không biến dịch không... Thực rộng lớn như thế Tỳ-kheo chắc chắn chứng đắc Tịnh bất động đạo, Tịnh vô sở hữu xứ đạo, Tịnh vô tưởng xứ đạo và Vô dư Niết-bàn.

Bản kinh giới thiệu đích điểm cứu cứu cánh giải thoát của Phật giáo, đó là Vô dư Niết-bàn. Để đạt được đích điểm ấy, hành giả cần nỗ lực đoạn tận dục, đoạn trừ chấp trước ngã và ngã sở.

76. Kinh úc-gìà-chi-la [162]

Tứ niệm xứ, con đường tắt đi đến Niết-bàn

———

¹⁶⁰ Tương đương Pāli: M. 106.āṇañfijasappāyaSutta.

¹⁶¹ Kiếm-ma-sắt-đàm Câu-lâu. Pāli: tại thị trấn Kammāsadhamma của người Kuru.

¹⁶² Chưa tìm thấy Pāli tương đương.

Đức Phật trú tại úc-già-chi-la, ở bên bờ hồ Hằng thủy. Bấy giờ, một Tỳ-kheo xin Thế Tôn thuyết pháp ngắn gọn để thầy đến một nơi xa vắng, sống độc cư và nỗ lực tu tập nhằm đạt được mục đích tối hậu của người xuất gia.

Đức Phật liền vì Tỳ-kheo ấy thuyết pháp, chỉ dẫn ngắn gọn về phương pháp thực hành Tứ niệm xứ, lần lượt tu tập Tứ thiền.

Thế Tôn khẳng định, nếu Tỳ-kheo tu tập như thế thì, hoặc sẽ chứng quả A-la-hán, hoặc nếu còn hữu dư thì chứng quả A-na-hàm.

Tỳ-kheo sau khi ghi nhận lời Phật dạy, đến nơi xa vắng, độc cư, thực hành tinh cần, không bao lâu chứng quả A-la-hán.

Bản kinh thêm một lần nữa khẳng định, dù Phật nói tám vạn bốn ngàn pháp môn tu, thì Tứ niệm xứ vẫn là con đường duy nhất đi đến giải thoát, Niết-bàn. Bản kinh được nói trong trường hợp có thể vị Tỳ-kheo không đủ khả năng kham học tất cả các pháp, chỉ mong được nghe pháp yếu để thực hành mà thôi. Pháp yếu ấy phải ngan gọn, dễ hiểu. Và Thế Tôn đã nói pháp Tứ niệm xứ.

77. Kinh Sa-kê-để Tam Tộc Tánh Tử[163]

Xuất gia tu học không phải vì sợ không sống nổi giữa đời

Đức Phật trú tại Sa-kê-đế[164] trong rừng Thanh[165].

Bấy giờ ở Sa-kê-đế có ba thiện gia nam tử là Tôn giả A-na- luật-đà, Tôn giả Nan-đề và Tôn giả Kim-tì-la đều là thiếu niên mới xuất gia học đạo, cùng đến nhập Chánh pháp này không lâu. Cả ba Tôn giả đều là con nhà danh gia vọng tộc, sống trong nhung lụa, giàu sang tột bậc.

———

¹⁶³ Tương đương Pāli: M. 68. Naḷakapana Sutta.

[164] Sa-kê-đế , Pāli: Sāketa, một thị trấn lớn của Kosala, cách Sāvatthi chừng bảy dặm.

¹⁶⁵ Thanh lâm Pāli, có lẽ: Palāsavana. Bản Pāli: trú Kosala, thôn Nalapāna, rừng Palāsa.

Thế Tôn hỏi các Tỳ-kheo tu tập có an lạc không? Cả ba đều im lặng. Nhưng khi Thế Tôn hỏi đích danh từng vị thì ai nấy đều trả lời có an lạc.

Tất cả các đệ tử của Thế Tôn đều là những người xuất gia học đạo không phải vì sợ giặc cướp, không phải vì sợ nợ nần, không phải vì sợ khủng bố, không phải vì sợ bần cùng, cũng không phải vì sợ không sống được mà phải xuất gia học đạo, mà chỉ vì nhờm tởm sụ sanh, sự già, bệnh tật, sự chết, khóc lóc, sầu khổ, hoặc vì muốn đoạn tận khối khổ đau vĩ đại này nên xuất gia học đạo. Thế nhưng, sau khi xuất gia làm sao đạt được vô lượng thiện pháp? Thế Tôn dạy:

- Ly dục, ly pháp ác bất thiện chắc chắn sẽ đạt đến xả, lạc, vô thượng tịch tịnh.

- Lần lượt đoạn trừ các lậu cấu uế, là gốc của sự hữu trong tương lai, là sự phiền nhiệt, là nhân của khổ báo, của sanh, già, bệnh, chết.

Đức Thế Tôn vì mục đích sống an lạc ngay trong đời hiện tại, và vì thương xót chúng sanh đời sau mà sống nơi rừng vắng, trong núi sâu, dưới gốc cây, thích ở non cao, vắng bặt tiếng tăm, xa lánh, không có sự dữ, không có bóng người, tùy thuận tĩnh tọa.

Đệ tử xuất gia và tại gia của Thế Tôn có rất nhiều, rất nhiều người chứng Thánh quả. Nhưng không phải vì xu hướng của người mà nói, cũng chẳng phải vì lừa gạt người, cũng chẳng phải vì muốn vui lòng người mà khi đệ tử lâm chung, Như Lai ghi nhận vị này sẽ sanh chỗ này, vị kia sanh chỗ kia. Sờ dĩ Như Lai tuyên bố sự chứng đắc quả Thánh, hoặc sanh chỗ này, chỗ kia của các đệ tử là đế mọi người biết như thật rằng, nếu những ai thực hành đúng Chánh pháp thì chắc chắn có được lợi ích, có an lạc, giải thoát; và sự tuyên bố đó nhằm để mọi người noi theo, để phần nào sống trong sự an lạc thoải mái, chứ không phải vì danh văn, lợi dưỡng, hay được nổi tiếng.

78. Kinh Phạm Thiên Thỉnh Phật¹⁶⁶

Ma vương không muốn Phật thuyết pháp

Bấy giờ có một vị trời ở cõi Phạm thiên khởi lên tà kiến, cho rằng cõi Phạm thiên là hằng hữu, thường hữu, là trường tồn, quan yếu, không hoại diệt, là chỗ xuất yếu, có đấng Tối thắng, Tối diệu, Tối thượng, chúa tể của muôn loài.

Thế Tôn biết vậy, liền nhập định, biến mất khỏi trần gian, hiện ra trước Phạm thiên và thiên chúng để thuyết pháp, khai thị cho Phạm thiên và thiên chúng dứt trù’ tà kiến.

Khi ấy, thiên ma Ba-tuần cũng xuất hiện ở trong chúng, chống đối, ngăn cản Thế Tôn thuyết pháp. Đức Phật biết rõ nên đã vạch mặt thiên ma, khiến nó xấu hố vụt biến mất.

Rồi theo sự thinh cầu của Phạm thiên, Thế Tôn bằng nhiều phương tiện thuyết pháp, khai thị... khiến cho thiên chúng tỏ ngộ bản chất của các pháp là vô thường, vô ngã.

79. Kinh Hữu Thắng Thiên [167]

Phân biệt đại tâm giải thoát với vô lượng tâm giải thoát

Đức Phật trú tại nước Xá-vệ, trong rừng Thắng Lâm, vườn Cấp-cô-độc.

Bấy giờ, Tiên Dư Tài Chủ[168] thỉnh mời Tôn giả A-na-luật-đà cùng với ba Tỳ-kheo khác đến tư gia để cúng dường. Tại đây, Tiên Dư Tài Chủ thưa hỏi Phật pháp về sự khác biệt giữa đại tâm giải thoát và vô lượng tâm giải thoát.

———

¹⁶⁶ Tương đương Pali: M.49. Brahmanimantanika Sutta.

[167]Tương đương Pãli: M. 127. AnuruddhaSutta.

¹⁶⁸Tiên DưTài Chủ ; Pãli có thể là Isidatta dhanapati (thương gia), nhưng không đổng với Pãli ở đây: Pañcakaṅga thapati (Ngũ Chi vật chù, xem kinh 179), một người thợ mộc cùa Pasenadi, vua xứ Kosala.

Tôn giả A-na-luật-đà phân biệt hai loại tâm giải thoát này khác nhau.

- Đại tâm giải thoát là tâm giải thoát có giới hạn, mặc dù được gọi là rộng lớn, đó là các tâm thuộc Tứ sắc định và Tứ không định.

- Vô lượng tâm giải thoát là tâm giải thoát không có giới hạn, biến mãn mười phương.

Nhân đây, Tôn giả A-na-luật-đà cũng giới thiệu về cảnh giới của Quang thiên, Tịnh quang thiên và Biến tịnh thiên.

80. Kinh Ca-hi-na [169]

Đức Phật may y cho đệ tử

Đức Phật trú tại nước Xá-vệ, trong rừng Thắng Lâm, vườn Cấp-cô-độc.

Bấy giờ, ba y của Tôn giả A-na-luật-đà đã rách hết, nên nhờ Tôn giả A-nan nhờ các Tỳ-kheo may giúp y mới.

Tôn giả A-nan nhận lời đi nhờ các Tỳ kheo may y cho A-na- luật-đà. Thế Tôn biết được, ừách A-nan tại sao không nhờ Thế Tôn! Vậy là, Thế Tôn cùng với tám trăm Tỳ-kheo tập trung trong núi Sa- la-la nham[170] may y cho Tôn giả A-na-luật-đà, một sự kiện mà Thế Tôn nói là trong quá khứ và tương lai sau không bao giờ lặp lại.

Khi đó, Thế Tôn muốn làm thợ cả để may y cho Tôn giả A-na- luật-đà. Tôn giả Mục-kiền-liên liền đúng như pháp tác pháp yết-ma thỉnh Thế Tôn làm người may y, các vị Tỳ-kheo sẽ cùng nhau cắt rọc, khâu vá, may chung lại thành y. Khi may y xong, Thế Tôn bảo Tôn giả A-na-luật-đà nói pháp Ca-hi-na cho các Tỳ-kheo nghe.

———

[169] Chưa tìm thấy Pãli tương đương, nhưng trong Luật Ngũ phân thì có sự kiện được nói đến trong kinh này.

[170] Sa-la-la nham sơn . Có lẽ Pāli. Salaḷāgāra, tại đây Tôn giả Anuruddha đã thuyết kinh SalaỊāgāra-Sutta (A. vi, tr. 300) vé bốn satipaṭṭhāna cho các Tỳ kheo.

Tôn giả A-na-luật-đà liền nói pháp Ca-hi-na cho tám trăm Tỳ- kheo nghe, lộ trình tu tập tù khi phát tâm xuất gia cho đến lúc chứng tam minh, lục thông, đó được gọi là pháp Ca-hi-na.

Với những pháp Ca-hi-na đó, Tôn giả A-na-luật-đà hỏi đại chúng có ai nghi ngờ không? Neu có nghi ngờ, hãy nêu lên, Tôn giả sẽ trả lời. Tôn giả A-nan cũng yêu cầu đại chúng nếu có ai nghi ngờ về sự chứng đắc của Tôn giả A-na-luật-đà thì hãy nêu lên. Nhưng trong một thời gian dài, đại chúng đã bằng tâm mình mà biết được tâm của Tôn giả A-na-luật-đà, đúng như Tôn giả A-na-luật-đà nói: Ngài có đại như ý túc, có đại oai đức, có đại phước hưu, có đại oai thần.

Thế Tôn xác nhận pháp Ca-hi-na do Tôn giả A-na-luật-đà thuyết, khuyên các Tỳ-kheo ghi nhớ thọ trì, vì pháp Ca-hi-na cùng tương ưng với pháp, là căn bản phạm hạnh, đưa đến trí thông suốt, đưa đến giác ngộ, đưa đến Niết-bàn.

Bản kinh trình bày pháp Câu-hi-na, pháp này có thể được tìm thấy ở những bản kinh khác, nhưng có lẽ không thể tìm ở nơi nào ra hình ảnh một đấng giáo chủ may y cho đệ tử. Ớ đây xin được không bàn luận mà để cho mọi người thọ trì pháp Ca-hi-na này chiêm nghiệm vậy!

81. Kinh Niệm Thân [171]

Kinh này là một phần của kinh Niệm Xứ (Tứ niệm xứ, gồm niệm thân, thọ, tâm và pháp). Xem kinh Niệm Xứ, số 98 ở dưới.

82. Kinh Chi-ly-di-lê [172]

Sự khác biệt giữa đắc thiền và đắc thánh quả

Đức Phật trú tại thành Vương-xá, trong rừng Trúc, vườn Ca-lan-đa.

———

[171] Tương đương Pāli: M. 119. KāyagatāsatiSutta.

¹⁷² Tương đương Pāli: A. VI. 60. Citta.

Bấy giờ, một số đông các Tỳ-kheo tụ tập tại giảng đường để thảo luận Phật pháp. Trong khi các Tỳ-kheo thượng tôn Trưởng lão đang thảo luận, thì Tỳ-kheo Chất-đa-la Tượng Tử nói chen vào và không có thái độ tôn kính. Tôn giả Đại Câu-hi-la thấy vậy liền nhắc nhở Tỳ-kheo Chất-đa-la Tượng Tử. Các Tỳ-kheo bạn thân của Tỳ- kheo Chất-đa-la Tượng Tử bênh vực cho ông ta, và xin Tôn giả Đại Câu-hi-la chớ quá nặng lời quở trách, bởi theo họ, Tỳ-kheo Chất-đa- la Tượng Tử là người có đức độ.

Tôn giả Đại Câu-hi-la cảnh báo các Tỳ-kheo chớ vội vàng đánh giá người khác là xứng đáng hay không xứng đáng một khi chưa biết tâm cửa người ấy. Bởi có một số người lúc ở trước Đức Thế Tôn và trước các đồng phạm hạnh thượng tôn Trưởng lão khả tàm, khả quý, khả ái, khả kính, thì người ấy khéo léo thủ hộ, nhưng sau đó, khi không còn ở trước Đức Thế Tôn và trước các đồng phạm hạnh thượng tôn Trưởng lão khả tàm, khả quý, khả ái, khả kính, thì người ấy thường cùng với bạch y tụ họp, cười cợt, cống cao, bàn tán ồn ào đủ chuyện. Nhũng người này trước sau cũng bỏ đạo.

Quả nhiên, sau đó Tỳ-kheo Chất-đa-la Tượng Tử đã xả giới, bó đạo.