Đại Tập 83 · Bộ Thích Kinh Luận I · Từ A-hàm Mộ Sao Giải · Số 1505–1509 (Q.Thượng & Hạ)

KINH A HÀM KHẨU GIẢI THẬP NHỊ NHÂN DUYÊN - SỐ 1508

LINH SÔN PHAÙP BAÛO ÑAÏI TAÏNG KINH

TAÄP 83

KINH A HAØM KHAÅU GIAÛI THAÄP NHÒ NHAÂN DUYEÂN SOÁ 1508

HOÄI VAÊN HOÙA GIAÙO DUÏC LINH SÔN ÑAØI BAÉC XUAÁT BAÛN

SỐ: 1508

KINH A HÀM KHẨU GIẢI THẬP NHỊ NHÂN DUYÊN

Hán dịch: Đời Hậu Hán, Ưu Bà Tắc An Huyền,

cùng Sa-môn Nghiêm Phật Điều.

Muốn dứt dòng sinh tử, vượt khỏi thế đạo, thì phải nhớ nghĩ đến mười hai nhân duyên là:

1. Gốc là si
mê (Vô minh),

2. Từ Si tạo ra Hành (Hành),

3. Từ Hành đưa đến Thức (Thức),

4. Từ Thức mà có Danh sắc (Danh sắc),

5. Từ Danh sắc có sáu Suy (Sáu nhập),

6. Từ sáu Suy đưa đến Sở cánh (Xúc),

7. Từ Sở cánh (Xúc) mà có Thống (Thọ),

8. Từ thống (Thọ) mà có Ái (Ái),

9. Từ Ái mà có Cầu (Thủ),

10. Từ Cầu mà có Đắc (Hữu),

11. Từ Đắc (Hữu) mà có Sinh (Sinh),

12. Từ Sinh mà có già bệnh chết (Lão, Tử).

Đó là hoạt động của mười
hai nhân duyên. Mười hai nhân duyên nầy,
khởi lên từ lòng tham muốn. Cần phải sử dụng bốn thứ phi thường (bốn đế) để chấm dứt nó. Thế nào là bốn thứ phi thường?

1. Nhận biết về khổ (Tri Khổ).

1. Từ bỏ Tập (Đoạn Tập).

2. Chứng biết về Tận (Chứng Diệt)

3. Thực hành Đạo (Tu Đạo).

Còn nói thêm, là cần phải nhớ nghĩ về sinh, về già, về bệnh, về chết. Phải nhớ nghĩ bốn
lãnh vực đó, thì từ mười hai nhân duyên nầy mà
thành
đạo. Đạo nhân nhớ nghĩ bốn việc đó, muốn vượt qua dòng đời, phải cắt đứt hoạt động của mười hai nhân duyên.
Đó là cắt đứt sinh tử từ gốc. Mười hai nhân duyên có phần trong-ngoài.

1. Trong là Si (Vô minh) ngoài là đất,

2. Trong là Hành, ngoài là nước,

3. Trong là Thức, ngoài là lửa,

4. Trong
là Danh sắc, ngoài là gió,

5. Trong là Lục nhập,
ngoài là không,

6. Trong là Tài (Xúc),
ngoài là chủng,

7. Trong là Thống (Thọ),
ngoài là Căn (gốc rễ),

8. Trong là Ái, ngoài là cành,

9. Trong là Thọ (Thủ),
ngoài là lá,

10. Trong là Hữu, ngoài là lóng- đốt,

11. Trong là Sinh, ngoài là hoa,

12. Trong là Lão-Tử, ngoài là hạt.

Con người sinh tử là từ bên
trong của mười hai nhân duyên. Vạn vật sinh tử là từ mười hai thứ bên ngoài của mười hai nhân duyên.

Si (Vô minh) là gì? Là
không kính cha mẹ, không phân biệt đen trắng. Từ nhân duyên ấy mà có nhận lãnh. Không muốn từ bỏ, không
tin nơi đời nay-đời
sau, đã tạo sự ấy nên theo hành mà làm. Không làm theo Hành thì cũng không đắc (Hữu). Do
có Si (Vô minh) nên có Hành. Có Hành thì có Thức. Đã có Thức thì có Danh sắc. Có Danh sắc thì có Lục nhập. Có Lục nhập thì có Tài (Xúc).
Có Tài (Xúc) thì có Thống (Thọ).
Có Thọ thì có Ái. Có Ái thì có Thọ (Thủ). Có Thủ thì có Hữu. Có Hữu thì có Sinh. Có Sinh
thì có Lão-Tử. Người ta sinh là do chấp giữ lấy mười hai nhân duyên. Có mười hai nhân duyên là có sinh, không có
nhân duyên thì không sinh… Vạn
vật đều vậy. Không cắt đứt mười hai nhân duyên thì không ra khỏi sinh tử. Tu ba mươi bảy phẩm kinh, từ đấy mà được đạo. Mười hai nhân duyên
có năm việc:

1. Si (vô minh).

2. Sinh tử luôn gắn với Hành, là nhân duyên của đời trước.

3. Thức từ Thức nhận lãnh mà thân sinh ra.

1. Danh sắc: Sắc thân lại hình thành năm ấm, là nhân duyên của đời nầy.

2. Sáu suy: Lại tạo sinh tử gắn với Hành, tiếp xúc là nhân duyên cho đời sau. Trước, sau ba đời cùng
chuyển biến với nhân duyên, cho nên nói có năm việc.

Mười hai nhân duyên gốc từ thân có mười việc. Mười việc xuất phát từ thân, bảy việc thành một, ba việc từ bốn mà bảy việc thành.

1. Giết hại, ăn trộm, dâm, nói hai lưỡi, nói lời ác, nói dối,
nói thêu dệt, đều từ sắc mà chung làm một.

2. Ba việc từ bốn là tham ganh, giận dữ, si mê đều từ Thống dương (Thọ)- Tư tưởng (Tưởng) Sinh tử (Hành) và Thứ (Thức). Đó là
mười việc hợp làm năm ấm nên là mười hai nhân duyên. Đất gọi là Si
(vô minh) Hành là ấm phát sinh nên tạo ra hành sinh tử. Từ tạo tác xúc chạm gọi là
Hành. Đã có Hành thì có Thức, thân nhận lấy sinh tử. Có Thức thì có Danh
sắc. Thân lại tạo mười việc, thành ra năm ấm. Đã có Danh sắc, thì có Lục nhập, lại tạo ra ấm thịnh. Hành
xúc, nên sau nhận lấy sự lưu chuyển, làm điều kiện cho sinh tử, gọi là nhân duyên.

Mười việc của thân trong mười hai nhân duyên: thì Ganh ghét là Si (Vô minh). Giận dữ là sinh tử (Hành).
Nghi ngờ là Thức. Giết hại là Danh
sắc. Ăn trộm là sáu Suy (Sáu nhập). Dâm là Cánh (Xúc). Nói hai lưỡi là Thống (Thọ). Nói
dối là Ái. Nói lời ác là Thành (Thủ). Nói thêu
dệt
là mong ước. Sinh có-không cho nên gọi là Hữu. Mười hai nhân duyên, vì sao? Dâm là si
(Vô minh). Giận dữ là sinh tử (Hành).
Nghi ngờ là Thức (Thức). Ba việc
ở bên trong nên là gốc. Đã có ba việc nên có
bảy việc mà thành năm ấm thịnh. Ganh ghét là gốc của năm ấm nên là si (Vô minh). Năm ấm
hoạt động cái gì vừa ý thì vui, trái ý thì giận. Tạo ra mười việc chuyên vào sinh tử. Bên
ngoài là từ thân, bên trong là từ
ý. Si (Vô minh) là không phân biệt đen trắng, không nhận biết sinh tử. Đạo nhân muốn đoạn trừ
mười hai nhân duyên thì trước hết phải dứt bỏ mười việc của thân, bắt đầu từ Si. Si diệt thì năm ấm diệt, mười hai nhân duyên cũng diệt.

Cắt đứt mười việc của thân,
bên ngoài thì từ thân, bên trong từ ý.
Nói giữ cho thân ý, là không giết hại, cũng gọi là bên ngoài thì từ miệng.

Ganh ghét bên trong bị cắt
đứt, ý không khởi lên trong vạn vật thì giận dữ chấm dứt. Giận dữ chấm dứt thì chấm dứt giết hại. Giết hại chấm dứt thì tham muốn chấm dứt. Tham muốn chấm dứt thì dâm chấm dứt.

Ngoài miệng là tiếng. Ngưng dứt tiếng thì nói hai lưỡi, nói lời ác, nói dối, nói thêu dệt cũng chấm dứt. Không còn si, nên bước vào đạo. Đó là một vòng năm ấm cắt đứt gốc của mười hai nhân duyên.

Con người nhận lãnh thân có ba việc khác nhau:

1.
Năm ấm thành
ấm thịnh.

2.
Mười tám thứ.

3. Mười hai nhân duyên hoạt động. Đó là ba chỗ khác nhau mà thân nầy có.

Một: Năm ấm thành ấm thịnh nghĩa
là năm ấm từ mười việc của thân
mà sinh ra. Từ mắt mà có Sắc ấm. Từ tai mà có Thọ ấm. Từ mũi mà có Tưởng ấm. Từ miệng mà có Hành ấm. Từ ý
mà có Thức ấm. Phải chú tâm suy nghiệm sáu việc căn bản nầy. Đó là lãnh vực của năm ấm.

Hai: Mười tám thứ là nhập mười chín căn.

Mười tám thứ là năm ấm hoạt
động là ấm thịnh, nếu có tiếp xúc, đối nhau
là mười hai nhập làm gốc, sáu tình (căn) làm thành mười tám thứ! Có Thức nên là mười chín
căn. Nói mười tám thứ là không nói đến Thức.
Đó là nói thịnh ấm hoạt động sinh khởi mười tám thứ, mười chín căn.

Ba: Mười hai nhân duyên là năm
ấm, năm thịnh ấm hoạt động do mười hai nhân duyên
nên mới có thân, là đồng với mười sự của thân,
đều
phân biệt rõ. Từ Sắc mà có thân, từ bốn ấm là có danh tự (Danh). Từ Danh sắc có Ái-Thủ. Từ Thủ
mà có Hành Si. Từ Hành Si (Vô minh) mà có
mười hai nhân duyên. Người hành đạo phải dứt bỏ Sắc, vì không có thân. Thân chỉ là tên gọi. Tai, mắt, mũi,
lưỡi, ý, ấy cũng chẳng phải là thân… Tại sao? Nếu tai là người, thì nó phải nghe hết thảy. Từ hình mà có tên gọi, như gọi là vàng, lấy vàng làm vật, từ đó có tên gọi món nầy đồ
nọ. Đất-nước-gió-lửa-không, làm năm yếu tố tạo ra thân nầy. Thân nầy cũng chẳng phải là thân. Tại sao? Thân
thì biết tiếp xúc, người chết rồi đâu
biết tiếp xúc là gì do vậy, đất-nước-gió-lửa-không, chẳng phải là thân. Thân cũng không, ý cũng không cả
thảy đều không, không nắm được
cái gì, cũng không có Thống dương (Thọ). Tại sao? Thân người chết không còn biết thọ
nhận. Như vậy là không. Ý đã lìa thân cũng không
còn thọ. Chỉ là nhân duyên hợp lại, nên trở về với không. Trong thân có mười hai thứ gió,
thượng khí phong, hạ khí phong, gió mắt, gió
tai,
gió mũi, gió lưng, gió hông, gió rốn, gió vai, gió chân, gió uốn khúc, gió đao. Gió đao đưa bệnh
cho người; Gió đao giết hại; Gió đao cắt đứt
mạng sống,
là sinh lão bệnh tử. Sinh nghĩa
là ra khỏi thai mẹ. Đã sinh nên có già. Ngừng là ý ngừng. Tác dụng của ngừng, nên khí ra vào mất,

thấy rõ gốc của thân chỉ là tập họp của mười việc cũng không còn.

Trong thân có năm yếu tố:
Đất-nước-gió-lửa-không. Cái gì cứng là thuộc
về đất, mềm thuộc nước, nóng thuộc lửa, khí thuộc gió, ăn uống ra vào là không. Cũng còn những điều kiện
khác hợp làm thân, rồi cho là thân của ta. Nếu cho vạn vật nên có thân thì cũng do năm yếu tố, cùng hợp lại là Sắc- Thọ- Tưởng-
Sinh Tử (Hành) Thức. Mười yếu tố cùng tập hợp
liền có sinh tử. Về yếu tố thì có thiện-ác. Hành thiện có hai nhóm. Không phạm thì gồm thân ba
miệng bốn, ý ba. Đó là một nhóm thiện. Nhóm thiện
thứ hai là bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, không nghi.
Đó
là nhóm thiện thứ hai. Ý cũng có hai nhóm. Về phạm, thì thân ba miệng-bốn, ý ba, đó là nhóm ác một. Nghi,
ganh ghét, ttham, keo kiệt làm
nhóm ác hai. Phòng hộ thân-miệng-ý là việc làm của đạo nhân. Từ phước mà sinh. Từ Hành mà có lão bệnh
tử. Khi thân đã tan rã thì người nằm dài, là lúc ý thức đã lìa khỏi điều kiện của lãnh vực ấy. Tại sao người
ta không chết?
Vì có bốn yếu tố họp nhau chống giữ chưa tan mất. Người ta làm mười việc
thành ba việc. Người làm ba việc thành hai việc, người làm hai việc thành một việc. Mười việc là gì? Đó là mười
ác, tức ba việc của thân-miệng-ý. Đã
có ba việc là có hai yếu tố Danh Sắc. Đã có
Danh Sắc, thì rơi vào trăm kiếp si (vô minh); đến khi được làm người cũng khó đầy đủ. Người ta sống thì thức
hoạt động là gốc. Năm thức khác tên, nhưng cùng chung một Thức. Khi vào một Thức thì mất nơi nương
tựa kia. Biết người được sinh lên cõi trời, là đem thức của người nhập vào thức trời, liền quên mọi chuyện
trần gian. Người ta từ không mà sinh, từ có mà chết. Đã không thì tại sao mà sinh? Không nhận biết cái
không cho nên mới sinh. Có thì tại sao mà chết? Không nhận biết cái có, cho nên chết. Nhận biết không cho nên
không còn sinh. Nhận biết có cho
nên không còn có chết.

Ý có chỗ để nhớ nghĩ thì diệt, lại đến chỗ làm nơi sinh ra. Niệm cũ,

ý không diệt, cũng không được Hành sinh ý trên. Ý đầu tiên khởi đã diệt, thì nó lại nghĩ đến những
niệm khác, dù nhiều nhưng cũng trở lại, rồi từ
ý
đầu tiên, nhận lấy nhân duyên. Gốc người ta sinh ra là nữ. Nam, nữ hành bất tịnh nên có thân
nầy. Khi lớn tùy theo tri thức ác dẫn dắt là bị gạt gẫm năm ấm, sáu chỉ, mười hai suy (trần). Nên có già bệnh chết lo khổ. Sinh tử là do Si (Vô
minh). Người trí tuệ cần phải cắt đứt sáu chi, là đất-nước-gió-lửa-không-thức. Mười hai suy là
sắc-thanh-hương-vị-xúc- niệm dục, bên trong có giặc ẩn núp (năm căn) đó là mười hai suy.

Người ta sống có ba nhân duyên:

1. Hội họp.

2. Chứa nhóm.

3. Tâm-ý-thức.

Thống dương (Thọ), tư tưởng (Tưởng),
sinh tử (Hành) thức, đó là hội họp. Ái dục là chứa nhóm. Từ cái ban đầu là tâm, trung ương của tâm
là ý, đầu sau là thức. Người ta mới vào trong thai mẹ thì như trứng gà có tròng đỏ. Đến ba mươi
bảy ngày thì có đầu, mặt, tay, chân, ngón đầy
đủ. Trước khi sinh bốn ngày, thì đầu lộn xuống. Khi ở trong thai mẹ, khổ không thể nói được. Người trong thai
mẹ thì mạng sống ngày càng tăng, thức ngày càng lớn. Thân hơi già, đến nửa năm thì thân và thức ngày một giảm.

Được thân nầy cũng là phước,
mà cũng là tội. Tại sao? Vì do được thân
người là phước. Vì đói khát, nóng, lạnh, ttham, dâm, ganh ghét là tội. Người ta sinh con, có năm nhân duyên:

1. Có bản nguyện.

2. Cùng nghiệp.

3. Hiểu lễ.

4. Nợ đến.

5. Nợ đền.

-
Bản nguyện là sao? Là đời trước, thấy con người khác đoan ng- hiêm, liền mong ước: Con ta cũng như vậy.

- Cùng nghiệp là cùng toan tính để được lợi cùng nhau.

-
Hiểu lễ là cùng nhau yêu mến quý chuộng.

-
Nợ đến là cha mẹ lo làm ăn sinh sống, để cho con thọ dụng.

-
Nợ đền là con làm ăn, giúp đỡ lại cha mẹ. Con, do ba nhân duyên mà sinh ra:

1. Đời trước cha mẹ mắc nợ con về tiền bạc.

2. Đời trước con mắc nợ cha mẹ về tiền bạc.

3. Kẻ thù đến làm con.

-
Cha mẹ cực khổ kiếm đồng tiền, nhưng rồi qua đời, con được thọ dụng. Đó là đời trước cha mẹ mắc nợ con về tiền bạc.

-
Con cực khổ kiếm tiền nhưng rồi chết,
để cha mẹ dùng. Đó là con mắc nợ cha mẹ về tiền bạc.

-
Có lúc sinh con được trăm ngày, ngàn ngày thì nó chết. Cha mẹ buồn rầu áo não. Đó là kẻ thù sinh theo con.

Con sinh ra có ba nhóm:

1. Con có phước.

1.
Con chơn chánh.

2.
Con không chơn chánh.

- Con có phước là sao? Là cha mẹ trì giới, bố thí, nhẫn nhục, tinh tấn, hành đạo, thì con cũng làm như vậy. Đó là con có phước.

- Con chơn chánh là sao? Là cha mẹ không tin đạo, nhưng
con thì phụng thờ đạo giáo. Đó là con chơn chánh.

- Con không chơn chánh: là cha mẹ theo nghiệp đạo, theo pháp hành, nhưng con thì chỉ uống rượu, làm ác. Người ta
không muốn thấy có loại con không
chơn chánh như vậy.

Con theo cha mẹ sống, là có
sự đồng ý, đồng hành, đồng niệm. Cùng đầy đủ tuổi thọ, giàu sang, đoan nghiêm; đó là đồng hành. Cùng ttham
lam, dâm dục, giận dữ, đó là đồng ý. Cùng tinh tấn hành đạo, đó là đồng niệm. Có nhiều việc làm gốc là từ
cha, có nhiều loại cha. Có nhiều việc làm gốc là từ mẹ, có nhiều loại mẹ. Không đồng hành, là không cùng loài với nhau, con
người ta khi mới lọt lòng, biết gì đâu. Cái vui đều hướng về người
mẹ, đó là do nhân duyên của ý thức gốc.

Con người lúc sinh nơi đời
sau, là có nhân duyên. Thân (trung hữu) có thể ra vào không gián đoạn, đến bảy ngày thì lại hủy hoại thân ấy. Nó cũng có
đất-nước-gió-lửa-không, nhưng tinh tế khó thấy. Người ta khi tuổi già thì biết ít quên nhiều. Thức
chuyển dần đến nơi sinh ra sau nầy. Tại sao? Là do không dự tính nơi sinh là đâu, chưa biết nơi đến. Người
khác sinh, người khác tới, người khác đến chỗ người khác. Người khác lo rầu chỗ của người khác.
Điều ấy từ muôn xưa đến giờ, đã thành thói quen, mà không biết thân có ba Thọ, ý có ba Thọ.

Thân thọ là bị dao gậy, ngói gạch đá rơi đụng, bị đánh đập. Hai là bệnh ốm. Ba là chết. Ý thọ, thì một là lo cha, mẹ, anh, em, vợ con bạn bè. Hai là lo về tiền của, về kẻ thù. Tai sao là thọ nhận?
Thân thể bất an là bệnh. Tại sao chết? Như trái
chín phải rụng, là chết. Hết thảy bệnh
đều do ý tạo ra. Thân không còn biết, không hoạt động nữa, đó là bệnh. Tại sao thân bệnh?. Có bốn lý do khác nhau. Tại sao lo sầu? Là do không như ý điều mình muốn. Tại sao
không ổn định? Là do bệnh tật ở quá
khứ. Tại sao gấp rút? Vì sắp tan rã đến nơi. Tại sao tiều tuỵ? Già là chất
độc của thân. Tại sao già chết? Là do hoại diệt. Tại sao vô thường?
Là do không được tự tại. Tại sao khổ? Là do gấp rút. Tại sao không? Là do
không có chủ. Nói ta làm là sao? Vì đó không phải là thân. Không có khả năng lìa khổ, không được nhận lãnh khổ đó là mười việc.

Những mong muốn của con người, có ba thứ: Cái gì người ta yêu

thích thì mong tóm lấy cho được.

1. Mạnh khoẻ

2. An ổn

3. Sống lâu.

Như vậy thì lại có ba thứ oán thù:

1. Tuổi già, là kẻ thù của khỏe mạnh.

2. Bệnh tật là kẻ thù của an ổn.

3.
Chết là kẻ thù của sống lâu. Rồi cũng có ba thứ cứu độ:

1. Quy mạng về với Phật.

2. Quy mạng về với Pháp.

3. Quy mạng về với Tỳ-kheo Tăng.

Có bốn việc đáng sợ: là sinh-lão-bệnh-tử. Người mặt đỏ, có năm nhân duyên:

1. Gần lửa.

2. Uống rượu.

3. Lo sợ.

4. Nhớ
đến giận dữ.

5.
Nhiều xấu hổ. Tóc bạc có bốn lý do:

1. Sức nóng nhiều.

2. Lo sầu nhiều.

3. Bệnh nhiều.

4. Loại máu sớm bạc.

Người bệnh ốm gầy có bốn lý do:

1. Ăn ít.

2. Có nỗi buồn lo.

3. Nhiều sầu tư.

4. Bệnh.

Thân không được điều hòa có bốn việc mà không nói trước với con người.

1. Đầu bạc; 2. Già; 3. Bệnh; 4. Chết. Đó là bốn việc không trốn tránh được, không thể lìa bỏ được; cũng không thể trút bỏ được.

Có bốn việc không thể chịu đựng: 1. Đói; 2. Khát; 3. Lạnh; 4.

Nóng.

Thân lại có bốn việc: 1. Không đủ; 2. Không đầy; 3. Không no; 4.

Không chán.

Thân lại có bốn thọ khổ là:
Khổ khi sinh, khổ khi già, khổ khi bệnh, khổ khi chết.

Hết thảy mùi vị không quá
tám thứ: 1. Đắng; 2. Chát; 3. Cay; 4. Mặn; 5. Lạt; 6. Ngọt; 7. Mùi rượu;
8. Không biết là mùi gì. Đắng tăng thêm nóng bức. Chát tăng
thêm gió trừ lạnh. Cay trừ nước. Rượu trừ gió,
khiến người ta tối mắt.

Ăn có ba lý do: Tất cả vào tới cốt tủy máu huyết:

1.
Chất béo.

2.
Chất độc.

3. Rượu. Là ba thứ, cùng khắp châu thân, không đâu là không có nó. Mọi thức ăn uống đều có chất béo, chỉ có ăn uống đạm bạc là ít có. Người ta có bốn chủng loại:

1. Hàng trưởng
giả.

2. Hàng đạo thuật.

3. Hàng thầy pháp-thầy bùa.

4. Hàng nông gia. Có bốn thứ sinh:

1. Sinh từ bụng mẹ.

2. Sinh do nóng lạnh hòa hợp.

3. Hoá sinh.

4. Sinh từ trứng.

Sinh ở bụng như người và
súc sinh. Nóng lạnh hòa hợp sinh là trùng,
ngài bướm. Hóa sinh là cõi trời, địa ngục… Sinh bằng trứng là chim, cá, rùa.

Đầu người ta có bốn mươi lăm xương. Từ lưng trở lên có năm mươi mốt xương. Tứ chi có trăm
lẻ bốn xương, gộp thành hai trăm xương. Thân
người có bảy mươi vạn mạch máu, chín mươi chín vạn lỗ chân lông. Quán sát thì thấy,
phân biệt thì biết. Có vị A-la-hán dùng thiên
nhãn
thấy hết. Thấy đọa địa ngục phần nhiều là nữ nhân, vị ấymới hỏi Phật: Tại sao vậy? Phật nói: Có bốn lý do:

1. Tham có nhiều châu báu và y phục.

2. Cùng ganh ghét nhau.

3. Lắm mồm miệng.

4. Có nhiều tính dâm.

Vì những lý do ấy nên phần nhiều đọa địa ngục.

❧

Thân lại có bốn thọ khổ là:
Khổ khi sinh, khổ khi già, khổ khi bệnh, khổ khi chết.

Hết thảy mùi vị không quá
tám thứ: 1. Đắng; 2. Chát; 3. Cay; 4. Mặn; 5. Lạt; 6. Ngọt; 7. Mùi rượu;
8. Không biết là mùi gì. Đắng tăng thêm nóng bức. Chát tăng
thêm gió trừ lạnh. Cay trừ nước. Rượu trừ gió,
khiến người ta tối mắt.

Ăn có ba lý do: Tất cả vào tới cốt tủy máu huyết:

1.
Chất béo.

2.
Chất độc.

3. Rượu. Là ba thứ, cùng khắp châu thân, không đâu là không có nó. Mọi thức ăn uống đều có chất béo, chỉ có ăn uống đạm bạc là ít có. Người ta có bốn chủng loại:

1. Hàng trưởng
giả.

2. Hàng đạo thuật.

3. Hàng thầy pháp-thầy bùa.

4. Hàng nông gia. Có bốn thứ sinh:

1. Sinh từ bụng mẹ.

2. Sinh do nóng lạnh hòa hợp.

3. Hoá sinh.

4. Sinh từ trứng.

Sinh ở bụng như người và
súc sinh. Nóng lạnh hòa hợp sinh là trùng,
ngài bướm. Hóa sinh là cõi trời, địa ngục… Sinh bằng trứng là chim, cá, rùa.

Đầu người ta có bốn mươi lăm xương. Từ lưng trở lên có năm mươi mốt xương. Tứ chi có trăm
lẻ bốn xương, gộp thành hai trăm xương. Thân
người có bảy mươi vạn mạch máu, chín mươi chín vạn lỗ chân lông. Quán sát thì thấy,
phân biệt thì biết. Có vị A-la-hán dùng thiên
nhãn
thấy hết. Thấy đọa địa ngục phần nhiều là nữ nhân, vị ấymới hỏi Phật: Tại sao vậy? Phật nói: Có bốn lý do:

1. Tham có nhiều châu báu và y phục.

2. Cùng ganh ghét nhau.

3. Lắm mồm miệng.

4. Có nhiều tính dâm.

Vì những lý do ấy nên phần nhiều đọa địa ngục.

❧

LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ - SỐ 1509 (QUYỂN 1 - 25)

LINH SƠN PHÁP BẢO ĐẠI TẠNG KINH

TẬP 83

LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ

SỐ 1509

( QUYỂN 1 25 )

HỘI VĂN HÓA GIÁO DỤC LINH SƠN ĐÀI BẮC XUẤT BẢN

SỐ: 1509

LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ

Nguyên tác: Bồ tát Long Thọ

Hán dịch: Pháp sư Cưu Ma La Thập

QUYỂN 1

GIẢI THÍCH PHẨM MỘT: TỰA

1. GIẢI THÍCH DUYÊN KHỞI

Đường
lớn Trí Độ, Phật đi hết. Biển lớn Trí Độ, Phật thấu suốt, Nghĩa, tướng Trí Độ Phật vô ngại. Kính
lễ Phật, Trí Độ vô thượng.

Hai kiến có không, dứt không còn, Thật tướng các pháp, Phật đã nói, Thường trụ bất hoại sạch phiền não. Kính lễ Pháp, mà Phật tôn trọng.

Biển cả Thánh chúng làm ruộng phước, Bậc học,
vô học để trang nghiêm,

Đã sạch giống ái của đời sau, Ngã sở đã dứt, căn đã trừ.

Đã xả các sự nghiệp thế gian,

Phần
thai sanh đã hết, Đây là thân cuối cùng, Ta đã được giải thoát, Lại sẽ độ chúng sanh.

Sau khi phát thệ như vậy,
thân Ngài lớn dần, Ngài muốn từ bỏ thân thuộc,
xuất gia tu đạo. Nửa đêm thức dậy, nhìn thấy các ca nhi, hậu phi, thể nữ, hình trạng như thây thối. Ngài
liền sai Xa-nặc (Chandaka) thắng con
ngựa trắng, nửa đêm vượt thành, đi được mười hai do tuần, đến trong cánh rừng có vị tiên nhân
tên Bạt-già-bà (Bhàrgavà) đang ở, lấy dao cắt
tóc, cởi y phục quý giá đổi lấy áo Tăng-già-lê thô xấu, rồi ở bên sông Ni-liên-thiền (Nairànjana),
sáu năm tu khổ hạnh, ngày ăn một hạt mè hoặc
một hạt gạo, nhưng tự nghĩ: “Đây không phải là Chánh đạo”. Bấy giờ Bồ-tát bỏ chỗ tu khổ
hạnh, đến dưới gốc Bồ-đề, ngồi tòa Kim-cang,
Ma vương
đem mười tám ức vạn đồ chúng đến phá hoại Bồ-tát,
Bồ-tát dùng
sức công đức và trí tuệ hàng phục bọn Ma mà chứng quả Vô thượng Bồ-đề. Bấy giờ vị Vua trời cõi Phạm
thiên, chúa tể của ba ngàn đại thiên thế giới,
tên là Thi-khí (Sikkin) cùng với chư Thiên ở cõi Sắc, Thích-đề- hòan-nhơn cùng với chư Thiên ở cõi Dục và Tứ Thiên Vương cùng đến trước
Phật, khuyến thỉnh Thế Tôn khởi đầu quay bánh xe Chánh Pháp. Lại vì Bồ-tát nhớ đến thệ nguyện đại từ
đại bi của mình nên nhận lời thỉnh
cầu mà thuyết Pháp. Pháp sâu xa trong các Pháp là Bát-nhã Ba-la- mật vậy. Vì thế Phật thuyết
Kinh Đại Bát-nhã
Ba-la-mật.

Lại nữa, có kẻ hoài nghi
rằng Phật không chứng được Nhất thiết trí. Vì sao? Vì các Pháp vô lượng vô số, làm sao một người mà có thể biết tất cả Pháp? Phật trú trong
Pháp Bát-nhã Ba-la-mật thật tướng thanh tịnh
như hư không, vô lượng vô số, mà tự nói lên lời chân thật rằng: “Ta là Bậc Nhất thiết trí, muốn dứt hết thảy nghi ngờ của chúng sanh” ; vì thế, Phật thuyết Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật.

Lại nữa, có những chúng sanh đáng được độ, nhưng vì đại công đức và
trí tuệ của Phật vô lượng, khó biết khó hiểu, do đó mà họ bị thầy ác mê hoặc, tâm đắm chìm trong
tà pháp, không vào được Chánh đạo. Vì hạng
người đó, Phật khởi tâm đại từ, duỗi tay đại bi cứu vớt, đưa vào Phật đạo. Do đó, Phật tự thị hiện ra công
đức tối diệu, phát ra đại thần lực, như trong phẩm thứ nhất của Kinh Bát-nhã Ba-la-mật nói: “Phật nhập vào Chánh định tên là
Tam Muội Vương. Khi ra khỏi Chánh định, Phật
dùng Thiên nhãn quán khắp mười phương thế giới, khắp các lỗ chân lông của Ngài đều tươi
sáng, và từ dưới bàn chân
có tướng bánh xe

nghìn căm của Ngài phát ra sáu trăm ngàn vạn ức ánh sáng đủ
màu. Từ ngón chân lên đến nhục kế, đâu đâu cũng phóng ra sáu trăm ngàn vạn ức ánh
sáng đủ màu, chiếu khắp mười phương vô lượng vô số thế giới của chư Phật nhiều như cát sông Hằng, làm cho tất cả đều chói sáng”.
Phật muốn
tuyên thị thật tướng của hết thảy các Pháp, đoạn trừ nghi kết của hết thảy chúng sanh nên thuyết
Kinh Đại Bát-nhã
Ba-la-mật.

Lại nữa, có người ác tà, ôm
lòng tật đố, phỉ báng rằng: “Trí tuệ của Phật
không ra khỏi (trí tuệ của) loài người, mà chỉ dùng huyễn thuật làm mê hoặc đời”. Vì để dứt lòng cống cao
tà mạng của những người đó,
nên Phật hiện ra vô lượng thần lực, vô lượng trí tuệ lực từ trong Bát- nhã Ba-la-mật, tự nói lên
rằng: “Ta là đấng có đầy đủ vô lượng thần thông
phước đức, tôn quý nhất trong ba cõi, che chở cho tất cả. Nếu ai phát một niệm ác thì mắc phải vô lượng tội, nếu phát một niệm tịnh tín thì
được hưởng phước lạc cõi người, cõi trời, và chắc chắn sẽ được quả Niết-bàn”. Lại vì muốn khiến mọi người tin nhận Chánh pháp, nên nói: “Ta là Đại sư, có đủ Mười
lực, Bốn vô sở úy, đứng ở hàng Thánh chúa, tâm
được tự tại, bằng âm thanh như Sư tử hống mà quay bánh xe Chánh pháp, là tối tôn tối thượng
trong tất cả thế giới”. Lại nữa, Phật Thế Tôn
vì
muốn cho chúng sanh hoan hỷ mà nói Kinh Bát-nhã Ba-la-mật này, rằng: “Các ngươi nên sanh tâm hoan hỷ lớn.
Vì sao? Vì hết thảy chúng sanh đều bị mắc trong lưới tà kiến,
bị bọn thầy ác dị học làm mê hoặc;
còn
ta thì từ trong lưới tà kiến thấy ác mà ra khỏi, là bậc Đại sư đủ Mười lực, khó có thể gặp, nay các ngươi đã gặp được, ta sẽ theo thời khai mở các Pháp tạng thâm áo như Ba mươi bảy phẩm trợ đạo v.v… như vậy các ngươi
mặc tình thu lấy. Lại nữa, hết thảy chúng sanh vì bệnh kiết sử gây ra phiền não. Từ khi có sanh tử đến bây giờ, không ai trị được bệnh ấy, lại thường bị ngoại đạo thầy ác mê hoặc.
Ta nay ra đời làm Đại Y vương tập
hợp các thứ Pháp dược, các ngươi hãy uống đi”. Vì thế Phật thuyết Kinh Đại Bát-nhã
Ba-la-mật.

Lại nữa, có người nghĩ: “Phật cũng như người, cũng có sanh tử, chịu

sự đói khát, lạnh nóng, già bệnh.” Phật muốn trừ ý nghĩ đó
nên thuyết Kinh
Đại Bát-nhã Ba-la-mật này, khai thị rằng: “Thân ta là không thể nghĩ nghì, các Phạm Thiên Vương và Tổ Phụ chư Thiên, dù trải qua kiếp số
nhiều như cát sông Hằng, muốn suy lường thân Ta, tìm xét âm thanh Ta, còn không thể trắc lường, huống chi
trí tuệ tam muội của Ta?”, như kệ nói:

Đối thật tướng các Pháp,

Các hàng Phạm Thiên vương, Hết thảy Chúa trời đất,

Mê
mờ không thể biết. Pháp ấy rất thâm
diệu, Không ai đo lường được, Phật ra đời khai mở, Sáng như mặt trời chiếu.

Lại như khi Phật chuyển xe
Pháp lần đầu tiên, Bồ-tát Ứng-trì từ tha phương đến muốn trắc lường thân Phật, vượt lên quá hư không vô lượng
cõi
Phật, đến thế giới của Phật Hoa-thượng, mà thấy thân Phật vẫn y như vậy, bèn nói kệ:

Hư
không không biên giới, Công đức Phật cũng thế, Dẫu muốn lường thân Phật,

Uổng công không lường được. Vượt quá cõi hư không,

Vô lượng các cõi Phật, Thấy thân Thích Sư tử, Vẫn như cũ không khác. Thân
Phật như núi vàng, Phát xuất ánh sáng lớn, Tướng tối tự trang nghiêm, Như hoa nở mùa xuân.

Như thân Phật vô lượng, ánh
sáng và âm hưởng cũng vô lượng. Các công
đức và Giới, Định, Tuệ… của Phật cũng đều vô lượng, như Tam Mật ở trong Kinh Mật Tích,
trong đó có nói rộng.

Lại, khi Phật mới sanh, chạm đến đất liền đi bảy bước, miệng tự cất
tiếng nói, nói xong lặng im như các trẻ nít, không đi, không nói, ba năm được mớm sữa, các bà mẹ
nuôi nấng, dần dần lớn khôn; nhưng thân Phật
thì có vô số trong khắp các thế gian, vì độ chúng sanh mà hiện làm kẻ phàm phu. Song, kẻ phàm phu khi sanh, thân phần, các căn và ý thức
chưa thành tựu, bốn oai nghi nơi thân là ngồi, nằm, đi, đứng và nói năng, im lặng cùng các cách thức của con người
đều chưa hiểu rõ. Trãi qua ngày
tháng năm dần dần học tập mới đủ các cách thức của người, chứ sao nay Phật mới sanh ra liền
có thể nói được, đi được, rồi sau đó mới không
thể nói và đi? Điều này thật là lạ? Nên biết, chỉ vì Phật dùng phương
tiện lực hiện thân làm theo cách thức của người, đi đứng nằm ngồi như người

để khiến chúng sanh tin theo Pháp thâm diệu. Nếu Bồ-tát mới sanh ra mà đã đi được, nói được,
người đời tất sẽ nghĩ: “Nay mới thấy người như
vậy, thế gian chưa từng có. Đây chắc là Trời, Rồng, Quỷ, Thần. Những
điều người ấy học không phải là điều mà chúng ta làm được, vì sao? Vì nhục thân sanh tử của chúng ta do bị nghiệp kiết sử lôi kéo, không
được tự tại nên những điều
sâu xa như vậy của người ấy ai mà theo nổi?” Vì nghĩ thế mà họ tuyệt vọng, không được thành pháp khí của thánh
hiền. Vì hạng người đó mà Phật sanh
ra trong vườn Lâm-tỳ-ni, tuy có thể đi đến
ngay dưới cội Bồ-đề mà thành Phật, song Ngài vẫn dùng sức phương tiện, thị hiện làm hài đồng, ấu thơ, thiếu
niên rồi thành nhân. Theo từng thời kỳ mà hưởng thụ sự vui chơi, học tập nghệ thuật,
trang phục, hưởng
thọ
ngũ dục, đủ cách thức của người thường, dần dần thấy sự khổ già bệnh chết mà sanh tâm nhàm chán, nửa đêm vượt thành xuất gia, đi đến chỗ của tiên nhân Uất-đặc-già (Udraka) và A-la-la
(Àlala) thị hiện làm đệ tử, nhưng không thực
hành theo pháp của các vị ấy. Tuy thường dùng
thần
thông, tự nhớ đời trước, trì giới hành đạo trong thời đức Phật Ca- diếp, mà nay vẫn thị hiện tu khổ hạnh sáu năm cầu đạo. Bồ-tát tuy làm chủ ba ngàn đại thiên thế
giới, mà vẫn thị hiện dẹp phá Ma quân, thành
Vô thượng đạo; vì tùy thuận theo pháp thế gian, nên hiện ra các biến hóa đó. Nay ở trong Bát-nhã Ba-la-mật thị hiện
đại thần thông và trí tuệ lực. Các người nên biết thân Phật nhiều vô số khắp các thế gian.

Lại nữa, có người đáng được độ mà hoặc vì mê vào chấp kiến nhị

biên, hoặc vì vô trí nên chỉ cầu cái khoái lạc nơi thân; hoặc có người vì Đạo
mà tu theo khổ hạnh. Những người như thế, đối với Đệ nhất nghĩa, họ bị mất phần Niết-bàn
chánh đạo. Phật muốn phá hai lối cực đoan đó,
đưa họ vào Trung đạo, nên thuyết Kinh Đại Bát-nhã
Ba-la-mật.

Lại nữa, để phân biệt quả
báo cúng dường sanh thân và pháp thân nên
thuyết Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật. Như đã nói trong phẩm Xá-lợi tháp.

Lại nữa, vì muốn giảng
thuyết không thối chuyển (A-bê-bạt-trí) và
tướng của không thối chuyển (A-bê-bạt-trí), lại vì muốn nói rõ ma huyễn, ma ngụy, ma sự, lại vì nhân duyên
để người ở đời đương lai cúng dường
Bát-nhã Ba-la-mật, lại vì muốn thọ ký cho hàng Tam thừa, nên thuyết Kinh Đại Bát-nhã
Ba-la-mật. Như Phật bảo A-nan: “Sau khi Ta nhập
Niết-bàn, Bát-nhã Ba-la-mật này sẽ truyền đến phương Nam, từ phương Nam truyền đến phương Tây. Sau đó năm trăm năm (Phật lịch) sẽ truyền đến phương
Bắc. Ở đây có nhiều thiện nam tử, thiện
nữ nhơn

tin pháp, cúng dường các thứ hoa hương, anh lạc, tràng phan, âm nhạc, đèn sáng trân bảo, cùng các
tài vật khác; hoặc tự chép hoặc khuyên người khác chép, hoặc đọc tụng, hoặc nghe giảng thuyết,
chơn chánh ghi nhớ, tu hành, đúng pháp
mà cúng dường. Người này nhờ nhân duyên đó
mà hưởng thọ các thứ dục lạc của thế gian và đến đời cuối cùng thì chứng Tam thừa mà vào Vô dư
Niết-bàn”. Những việc nhân duyên như vậy xem trong các phẩm của kinh. Thế nên thuyết
Kinh Đại Bát-nhã
Ba-la-mật.

Lại nữa, vì muốn thuyết
tướng Đệ nhất nghĩa Tất-đàn, nên Phật thuyết
Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật. Có bốn thứ Tất-đàn: Một là Thế giới Tất-đàn, hai là Các
các vị nhân Tất-đàn, ba là Đối trị Tất-đàn, bốn là Đệ nhất nghĩa Tất-đàn.
Trong bốn Tất-đàn
đã tổng quát hết thảy mười hai bộ kinh, tám vạn bốn ngàn Pháp tạng, đều là thật không trái ngược nhau. Trong Phật pháp tất
cả đều thật. Có pháp thật vì theo Thế giới Tất- đàn, có pháp thật vì theo Các các vị nhân Tất-đàn,
có pháp thật vì theo
Đối trị Tất-đàn, có pháp
thật vì theo Đệ nhất
nghĩa Tất-đàn.

Sao gọi là Thế giới
Tất-đàn? (Tất-đàn theo nghĩa phổ thông). Vì có
những pháp theo nhân duyên hòa hợp nên có, chứ không có tính biệt lập. Ví như xe, do có càng,
nhíp, trục, bánh hòa hợp nên có, chứ không có chiếc xe riêng.
Con người cũng như thế, do năm uẩn (ngũ chúng) hòa hợp nên có chứ không có con người riêng.

Hỏi: Như Phật nói: “Ta dùng Thiên nhãn thanh tịnh thấy các chúng sanh chết chỗ này sanh chỗ kia, chịu quả
báo tùy theo nghiệp thiện ác. Người
có nghiệp thiện thì sanh trong loài trời, người; người có nghiệp ác thì bị đọa vào ba đường ác”. Lại nữa,
Kinh nói: “Một người ra đời, mà nhiều
người được nhờ phúc lạc lợi ích; đó là Phật Thế Tôn vậy”. Như trong Pháp Cú nói: “Tự mình cứu lấy mình, người khác làm sao cứu được.
Tự mình thực hành thiện trí là tự cứu hay nhất”. Như trong kinh Bình Sa Vương Nghinh Phật nói: “Người
phàm không nghe pháp, người
phàm
đắm trước nơi ngã”. Lại trong Kinh Phật Nhị Dạ nói: “Phật từ đêm đắc đạo, đến đêm Bát
Niết-bàn, những kinh giáo Phật thuyết khoảng
thời gian giữa hai đêm ấy, tất cả đều thật, không điên đảo”. Nếu thật không có người thì tại sao Phật lại nói
người (trong câu: Ta dùng Thiên nhãn thanh
tịnh thấy các chúng sanh)!

Đáp: Người v.v… vì theo Thế giới Tất-đàn
nên có, vì theo Đệ nhất nghĩa Tất-đàn nên không. Còn như như,
pháp tánh, thật tế, vì theo Thế giới Tất-đàn nên không, vì theo Đệ nhất nghĩa Tất-đàn
nên có. Người…

cũng như thế, vì theo Đệ nhất nghĩa Tất-đàn nên không, vì
theo Thế giới Tất-đàn nên có; vì có nhân duyên của năm uẩn cho nên có người. Ví như sữa do nhân duyên
của sắc, hương, vị, xúc cho nên có, nếu sữa thật không
thì nhân duyên
của sữa cũng phải là không, nay nhân duyên
của
sữa thật có, nên sữa cũng phải là có. Chẳng phải như cái đầu thứ hai, cánh tay thứ ba của một
người, là không có nhân duyên mà chỉ có giả danh. Các tướng (hình thức) như thế nên gọi là Thế giới Tất-đàn.

Sao gọi là Các các vị nhân
Tất-đàn? (Tất-đàn trong ý nghĩa cá biệt với
từng người). Quán sát tâm hành của từng người mà nói pháp cho họ. Đối trong một việc mà hoặc
có người nghe được, có người không nghe được.
Như trong Kinh nói: “Do nghiệp tạp báo mà tạp sanh ra trong thế gian, được tạp xúc tạp
thọ”. Lại trong kinh Phá-quần-na nói: “Không có người xúc, không
có người thọ”.

Hỏi: Giữa hai kinh này làm sao dung thông được?

Đáp: Vì có kẻ nghi ngờ đời sau, không tin tội phước,
làm hạnh bất thiện,
rơi vào Kiến chấp đoạn diệt (Đoạn kiến). Vì muốn dứt mối nghi của người đó trừ ác hạnh
của họ, tức là vì muốn nhổ “Đoạn kiến” của người đó nên nói tạp sanh trong thế gian, được tạp xúc, tạp thọ. Lại ngoại
đạo Phá-quần-na chấp có ngã, có thần, rơi vào chấp thường (Thường kiến), nên khi Phá-quần-na hỏi Phật: “Thưa
Đại Đức Thế Tôn, ai thọ?”, nếu
Phật trả lời có ai thọ thì kia bèn rơi vào chấp thường. Ngã kiến của người ấy tăng gấp bội, bền chắc, không thể
di chuyển. Cho nên đối với người này
Phật không nói là có người thọ, người xúc. Những tướng (hình thức) như thế gọi là Các Các Vị Nhân Tất-đàn.

Sao gọi là Đối Trị Tất-đàn?
(Tất-đàn trong ý nghĩa đối trị theo bệnh).
Có pháp, về ý nghĩa đối trị thì có, mà thật tính thì không như các thứ cỏ, thuốc, thức uống, ăn có tính chất
nặng, nóng, béo, chua, mặn, đối với
bệnh phong thì gọi nó là thuốc; còn đối các bệnh khác thì không phải thuốc. Nếu các thứ cỏ, thuốc, thức ăn,
uống có tính nhẹ, lạnh, ngọt, đắng, rít, đối với bệnh nhiệt thì gọi nó là thuốc;
còn đối bệnh khác thì không phải là thuốc. Nếu các thứ
cỏ, thuốc, thức ăn, uống có tính chất nhẹ, cay, đắng, rít, nóng, đối với bệnh hàn thì gọi nó là thuốc; còn đối
với bệnh khác
thì không phải là thuốc. Cách trị tâm bệnh trong Phật pháp cũng như thế. Phép tư duy quán bất tịnh đối với bệnh tham dục thì gọi là pháp
đối trị hay, còn với bệnh sân nhuế thì không gọi là hay không phải là pháp đối trị. Sao vậy? Quán
thân xấu xa ô cấu gọi là quán bất tịnh, nếu là người sân nhuế mà quán thân xấu xa ô cấu, thì càng tăng thêm lửa

sân nhuế. Tư duy về tâm Từ đối trị bệnh sân nhuế thì gọi là
pháp đối trị hay; còn đối với bệnh
tham dục thì không gọi là hay, không phải là pháp đối trị. Vì sao? Vì tâm Từ đối với chúng sanh thường cầu việc tốt, quán sát công đức, nếu là người
tham dục mà cầu việc tốt, quán sát công đức
thì càng tăng thêm lòng tham dục…Pháp quán nhân duyên, đối với bệnh ngu si thì gọi nó là pháp
đối trị hay; còn với bệnh tham dục, sân nhuế
thì không gọi là hay, không phải pháp đối trị. Vì sao vậy? Vì trước có tà quán mới sanh tà kiến, mà tà kiến tức là ngu si.

Hỏi: trong Phật pháp nói Mười hai Nhân duyên rất sâu xa, như nói:
“Phật
bảo A-nan, Pháp nhân duyên ấy rất sâu xa, khó thấy khó biết, khó tỏ ngộ, khó quán sát. Người có tâm vi tế,
tuệ thiện xảo, mới hiểu được, còn
người ngu si đối với pháp thiển cận còn khó hiểu, huống là pháp Nhân duyên rất sâu xa!”. Thế tại sao nay
lại nói người ngu si nên quán pháp Nhân duyên?

Đáp: Người ngu si đây không
phải như trâu dê ngu si, mà là người này
muốn cầu đạo chân thật lại đem tà tâm quán sát nên sanh ra đủ thứ tà kiến, người ngu si như
thế hãy nên quán sát Nhân duyên, đó gọi là
pháp đối trị hay. Nếu với người có nhiều sân nhuế, tham dục, mong cầu khoái
lạc, muốn nhiễu hại kẻ khác, thì Nhân duyên quán không là hay, không phải là pháp đối trị,
chỉ có tư duy về bất tịnh, về tâm Từ mới là hay, là pháp đối trị với hai hạng người ấy. Vì sao? Vì hai phép quán này có thể nhỗ mũi tên độc sân nhuế và tham
dục. Lại nữa, những chúng sanh điên
đảo chấp thường, không biết rõ các pháp chỉ có trong tánh cách tương tợ tương tục. Những người như
thế mà quán Vô thường là pháp
đối trị Tất-đàn, chứ không phải đệ nhất Nghĩa Tất-đàn. Vì sao? Vì hết thảy các pháp, tự tánh là Không,
như kệ nói:

Vô thường
thấy là thường,
Ấy gọi là điên đảo.

Trong
không, không vô thường, Chỗ nào thấy có thường?

Hỏi: Hết thảy pháp hữu vi đều tương ưng đối với vô thường, ấy là Đệ nhất nghĩa. Vì sao? Vì hết thảy pháp hữu vi đều có ba tướng: sanh,
trụ,
diệt. Vì trước tiên là sanh, tiếp đến trụ, sau đó diệt; tại sao nay nói vô thường không
phải là thật?

Đáp: Pháp hữu vi đúng ra
không có ba tướng ấy. Vì sao? Vì ba tướng
ấy không thật. Nếu các pháp sanh, trụ, diệt là tướng hữu vi thì trong tướng sanh lẽ cũng phải có đủ ba tướng; vì sanh là pháp hữu vi.

Như vậy mỗi một tướng lại đều có đủ ba tướng, thế thì vô
cùng. Trụ và diệt
cũng như thế. Nếu trong mỗi sanh, trụ, diệt lại không có sanh, trụ, diệt thì sanh,
trụ, diệt đó không nên gọi là pháp hữu vi. Vì sao? Vì tướng của các pháp hữu vi không
có. Do nghĩa đó, các pháp vô thường, không phải Đệ nhất nghĩa Tất-đàn.

Lại nữa, nếu tất cả đều
thật sự là bản tánh vô thường, thì không có
hạnh nghiệp
và quả báo. Vì sao? Vì vô thường tức là sanh rồi diệt mất. Ví như hạt giống mục nát không thể sanh ra quả, như vậy thì không có hạnh nghiệp,
không có hạnh nghiệp thì làm sao có quả báo? Nay theo pháp của các Hiền Thánh đều
nói có quả báo, kẻ thiện trí có thể tín thọ;vậy không nên nói không có quả báo. Do đó, các pháp không phải là vô thường tánh. Vì nói có
các nhân duyên vô lượng như thế, nên không được nói các pháp là vô thường tánh. Tất cả pháp hữu vi vô thường, khổ, vô ngã cũng như vậy. Các tướng như thế gọi là Đối trị Tất-đàn.

Sao gọi là Đệ nhất nghĩa
Tất-đàn? (Tất-đàn trong ý nghĩa tuyệt đối) Hết thảy pháp tánh, hết thảy luận nghị, ngữ ngôn, hết thảy pháp và
phi pháp, mỗi mỗi có thể phân biệt phá tán; còn pháp chân thật của Chư Phật, Bích chi Phật,
A-la-hán hành trì thì không thể phá, không thể
tán. Những gì không thông suốt ở trong ba thứ Tất-đàn trên thì ở trong đây không được. Nhưng thông như thế nào?
Thông là xa lìa mọi lỗi lầm, không thể biến đổi, không thể vượt hơn. Vì sao? Vì trừ Đệ nhất nghĩa Tất-đàn, còn các luận nghị
khác, các Tất-đàn khác, đều có thể bị phá hoại, như bài kệ trong Kinh Chúng Nghĩa
nói:

Mỗi người theo kiến chấp, Hý luận khởi cạnh tranh, Nếu biết thế là sai,

Đó
là biết chánh pháp Không nhận
pháp kẻ khác, Ấy là người vô trí,

Những người có hý luận,
Thảy đều là vô trí.

Hoặc nương điều mình thấy, Mà sanh các hý luận,

Nếu
cho đó tịnh trí, Thì ta cũng tịnh trí

Trong ba bài kệ này, Phật nói tướng trạng của
Đệ nhất nghĩa Tất- đàn, rằng chúng sanh trong thế gian nương kiến chấp, tự nương pháp,

tự nương hý luận của mình mà sanh ra cạnh tranh. Hý luận chính là gốc cạnh tranh, mà hý luận thì nương các kiến chấp sanh khởi, như kệ nói:

Có
lãnh thọ pháp, mới có luận, Không lãnh thọ pháp luận cái gì, Các kiến, có hay không lãnh thọ, Điều ấy, người này đã trừ sạch.

Hành giả như thật biết được
điều ấy, thì đối hết thảy pháp, hết thảy hý
luận, không lãnh thọ, không chấp trước, không thấy là thật, không cùng cạnh tranh với kẻ
khác, và biết được vị cam lồ của Phật pháp. Nếu không được như thế, tức là hủy báng pháp. Nếu
không lãnh thọ pháp của
kẻ khác, không biết không nhận lấy, ấy là người vô trí. Như vậy thì những người
có hý luận đều là người vô trí. Tại sao vậy? Vì mỗi người không chịu lãnh thọ pháp của nhau, như
có người tự cho pháp của mình là đệ nhất chơn thật thanh tịnh; còn pháp của người khác là vọng ngữ, không thanh tịnh. Ví như pháp xử trị của
thế gian, nào là hình phạt giết chém
đủ thứ bất tịnh mà người thế gian tín thọ làm theo cho là thật thanh tịnh, nhưng đối với người xuất gia thánh
thiện thì đó là điều rất bất tịnh. Những người xuất gia theo ngoại đạo, sống theo pháp tu ngũ nhiệt như đứng
một chân, nhổ tóc v.v…hạng Ni-kiền-tử (Nirgranthaputra) cho đó là diệu tuệ; còn các người khác nói đó là
pháp ngu si. Các pháp của hàng xuất
gia ngoại đạo và Ba-la-môn bạch y như thế đó, họ đều cho là tốt đẹp, ngoài ra là vọng ngữ.

Trong Phật pháp đây cũng có
Tỳ-kheo Độc-tử bảo: “Như bốn đại hòa
hợp có pháp con mắt, năm uẩn (ngũ chúng) hòa hợp có pháp con người”. Trong luận A-tỳ-đàm của Độc-tử
nói: “Năm uẩn không lìa con người,
con người không lìa năm uẩn, không thể nói năm uẩn là con người (ngã) hay lìa năm uẩn là
con người. Con người (nhân ngã) thuộc vào pháp tạng thứ năm là bất khả thuyết
pháp tạng”.

Hàng Đạo nhân phái Nhất
Thiết Hữu (Bộ) thì nói: “Trong hết mọi thứ,
trong hết mọi thời, trong hết mọi pháp môn, không thể tìm ra được con người, ví như lông rùa
sừng thỏ là không có. Lại nữa, mười tám giới,
mười hai nhập, năm uẩn thật có tự tánh mà trong đó không có con người (ngã)”.

Lại trong Phật pháp, có hàng Phương-quảng (Vaipulya) Đạo- nhân
nói: “Hết thảy pháp không sanh không diệt, rỗng không, không có gì cả, ví như lông rùa sừng thỏ là không có”.

Hết thảy các hàng luận nghị như thế, tự giữ lấy pháp của mình,

không tiếp nhận pháp của người khác, rằng: “Đây mới là
thật, ngoài ra đều là vọng ngữ”. Nếu
tự lãnh thọ lấy pháp của mình, tự cúng dường lấy pháp của mình, tự tu hành theo pháp của mình,
thì các pháp của người khác, không thọ, không cúng dường cho là sai quấy. Và nếu cho như vậy là thanh tịnh, được nghĩa lợi đệ nhất,
thì tất cả không có gì không phải thanh tịnh. Sao vậy? Vì tất cả người kia đều thọ lãnh pháp của mình.

Hỏi: Nếu các kiến chấp đều
là sai, thì Đệ nhất nghĩa Tất-đàn sao lại đúng?

Đáp: Hết thảy đường ngôn ngữ dứt, chỗ tâm hành diệt, khắp nơi đều không
chỗ dựa, không hiển thị các pháp, thật tướng các pháp không đầu, không giữa, không cuối, không tận, không phá hoại, ấy gọi là Đệ nhất nghĩa Tất-đàn,
như bài kệ ở trong Ma ha diễn nghĩa nói:

Ngôn ngữ không còn, Tâm hành cũng hết, Không sanh không diệt, Pháp
như Niết-bàn.

Nói
các hành xứ, Gọi thế gian pháp, Nói không hành xứ, Là Đệ nhất nghĩa.

Hết
thảy thật, hết thảy phi thật, Và hết thảy
thật, cùng phi thật.

Hết thảy chẳng thật, chẳng không thật, Ấy gọi thật tướng của các pháp.

Đệ nhất nghĩa Tất-đàn được
nói đến trong các Kinh như vậy, nghĩa ấy
rất sâu, khó thấy khó biết. Vì muốn nói nghĩa ấy, nên Phật thuyết Kinh Đại Bát-nhã
Ba-la-mật.

Lại nữa, vì muốn cho các
nhà đại luận nghị như Ông Phạm chíTrường Trảo
v.v… sanh lòng tin đối với Phật pháp nên Phật thuyết Kinh Đại Bát- nhã Ba-la-mật.

Có vị Phạm chí tên Trường
Trảo, lại có vị tên là Tiên ni Bà-tha-cù- đa-la, lại có vị tên là Tát-giá Ca-ma-kiện-đề, là những vị đại luận nghị của cõi Diêm-phù-đề, nói:
“Hết thảy luận đều có thể phá, hết thảy lời nói
đều có thể hoại, hết thảy lối chấp đều có thể lay chuyển, không có pháp chân thật nào đáng tin
đáng cung kính”. Như trong Kinh Xá-lợi- phất
Bản Mạt nói: “Cậu của Xá-lợi-phất tên là Đại Câu-hy-la cùng với chị là Xá-lợi, luận nghị mà không bằng, Đại Câu-hy-la
suy nghĩ: “Đây không phải
sức của chi ta, chắc là bậc trí giả trong bào thai gởi lời nơi miệng mẹ. Người này chưa sanh mà đã vậy,
lớn lên thì sẽ ra sao?” Suy nghĩ xong,
Ông sanh tâm kiêu mạn; vì muốn học rộng các thứ luận nghị
nên xuất gia làm kẻ Phạm chí, đi vào nước Nam Thiên Trúc, bắt đầu đọc kinh thơ. Mọi người hỏi: “Chí ông muốn cầu gì, học tập
kinh gì?” Trường Trảo đáp: “Cả mười tám thứ kinh lớn đều muốn đọc hết” Mọi người nói: “Trọn cả đời Ông còn không hiểu một thứ, huống chi hiểu
hết?” Trường Trảo tự nghĩ: “Trước
kia vì kiêu mạn nên bị thua chị, nay lại bị các người này khinh nhục”. Vì
hai chuyện đó nên tự thề rằng: “Ta không cắt móng tay, cần phải đọc hết
mười tám thứ đại kinh”. Mọi người nhân
thấy móng tay dài mà gọi Ông là Phạm chí Trường Trảo. Ông dùng trí tuệ của đủ thứ kinh sách, đủ thứ lời
châm chích rằng: “Đây là pháp, đây là phi pháp, đây là phải, đây là
không phải, đây là thật, đây là không thật; đây là có, đây là không, phá
luận nghị của người khác. Ví như voi cuồng
sức lớn bất ngờ dày xéo, không ai chế ngự được.

Sau khi Trường Trảo Phạm
chí dùng sức luận nghị như vậy dẹp phá các luận sư xong, trở về nơi sinh quán là thôn Na la trong thành Vương-
xá
nước Ma-già-đà, hỏi người ta rằng: “Đứa con của chị tôi sanh ra nay nó ở đâu?” Có người trả lời: “Con của Chị Ông sanh ra, vừa được tám tuổi đã đọc hết các thứ
kinh sách, đến mười sáu tuổi thì luận nghị hơn cả mọi người. Có đạo nhân Thích chủng họ Cù Đàm,
con của chị ông theo làm đệ tử của
vị ấy”. Trường Trảo nghe thế liền khởi kiêu mạn, sanh lòng không tin, nói rằng: “Đứa con của chị ta thông minh như thế, ông kia dùng thuật gì mà có thể
dối gạt để nó cạo tóc làm đệ tử được?” Nói thế rồi, đi ngay đến chỗ Phật.

Bấy giờ, Tôn giả Xá-lợi-phất
vừa thọ giới được nửa tháng, đang đứng
hầu bên Phật, cầm quạt quạt Phật. Trường Trảo Phạm chí gặp Phật hỏi han xong, ngồi xuống một bên, suy nghĩ rằng: “Mọi thứ luận nghị đều
có thể bị phá, mọi lời nói đều có thể bị hoại, mọi thứ chấp thủ đều có thể bị lay chuyển. Vậy
trong đó cái gì là thật tướng của các pháp?
Cái gì là Đệ nhất nghĩa? Cái gì là tánh? Cái gì là tướng? Không điên đảo?” Suy nghĩ như vầy: “Như nước biển lớn, mà muốn đến tận đáy nó, tìm
cầu đã lâu mà chẳng được một pháp nào thật để có thể nhập tâm. Vậy thì ông ấy dùng luận
nghị gì mà lôi được con của chị ta?” Suy nghĩ
xong,
Trường Trảo liền nói với Phật rằng: “Này Ông Cù Đàm! Hết thảy pháp ta đều không chấp
nhận”. Phật hỏi Trường Trảo: “Hết thảy pháp
ông đều không chấp nhận, vậy cái kiến chấp (hết thảy đều không chấp

Vì hai chuyện đó nên tự thề rằng: “Ta không cắt móng tay, cần
phải đọc hết mười tám thứ đại kinh”.

nhận) ấy, ông có chấp nhận không?”
Phật gạn hỏi câu đó có nghĩa:
“Ông đã uống vào độc tà kiến, nay tuôn ra độc khí, nói rằng: Hết thảy pháp ta
đều không chấp nhận, vậy cái kiến chấp (quan điểm) đó ông có chấp nhận không?”.

Bấy giờ Trường Trảo Phạm
chí như ngựa hay vừa thấy bóng roi là
biết sợ và chạy theo đường chánh. Trường Trảo Phạm chí cũng thế, nghe lời nói của Phật như bóng roi đi vào tâm, liền vứt bỏ cống cao, hổ thẹn cuối đầu, suy nghĩ như vầy: “Phật đặt ta vào hai cửa thua. Nếu ta nói là ta chấp nhận, thì đây là cửa thua rõ rệt, nên nhiều
người biết họ sẽ
nói: tại sao nói hết thảy pháp ta đều không chấp nhận, nay lại nói kiến chấp đó ta chấp nhận?
Rõ ràng là nói dối, đó là cửa thua rõ rệt bị
nhiều
người biết. Cửa thua thứ hai tế nhị hơn, vì nói ta đều không chấp nhận thì không
mấy người biết”.
Trường Trảo suy nghĩ vậy rồi, đáp lại Phật: “Cù Đàm! Hết thảy
pháp ta không chấp nhận, kiến chấp này cũng không chấp nhận”. Phật bảo “Phạm Chí, ông không chấp nhận hết thảy pháp,
kiến chấp ấy cũng không chấp nhận. Không chấp nhận gì cả thì có
gì khác với mọi người đâu, cần gì cống cao mà sanh kiêu mạn?”. Bị hỏi như vậy không thể đáp được, tự biết
mình đã rơi vào chỗ thua, liền sanh khởi tín tâm, cung kính đối với Nhất thiết
trí của Phật,
Trường Trảo Phạm chítự nghĩ rằng: “Ta bị thua mà Thế
Tôn không nêu bày chỗ thua của ta,
không nói phải quấy, không để ý. Tâm Phật nhu nhuyến thanh tịnh bậc nhất. Tất cả ngôn ngữ luận nghị
đã dứt, được đại pháp thậm thâm. Ngài là Bậc đáng cung kính, tâm thanh tịnh bậc nhất, không ai hơn Phật”. Được Phật thuyết
pháp dứt tà kiến của ông, liền ngay tại chỗ ngồi ông xa lìa trần cấu, đối với các pháp được con mắt pháp thanh tịnh.

Bấy giờ Xá-lợi-phất nghe những lời ấy, chứng được A-la-hán.

Trường Trảo Phạm chí bèn xuất gia làm Sa-môn chứng được
A-la-hán có đại oai lực. Nếu Trường
Trảo Phạm chíkhông nghe hơi hám của Bát- nhã Ba-la-mật
là pháp tương ưng đệ nhất nghĩa lìa bốn câu, thì chút lòng
tin
còn không có huống gì chứng được đạo quả của bậc xuất gia? Phật vì muốn dắt dẫn hạng đại luận nghị sư lợi căn như thế, nên thuyết
Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật này.

Lại nữa, các Đức Phật có hai cách thuyết pháp: Một là quán tâm người
nghe rồi tùy căn cơ có thể hóa độ, hai là quán tướng các pháp. Nay Phật muốn nói thật tướng của các pháp
nên thuyết Kinh Đại Bát-nhã Ba- la-mật.
Như trong phẩm thuyết về “Tướng bất tướng”, các vị Thiên tử hỏi Phật: “Bát-nhã Ba-la-mật này sâu xa, làm sao mà tác thành tướng?”

Phật dạy các Thiên tử: “Không tức là tướng, vô tướng, vô
tác tướng, vô sanh
diệt tướng, vô hành tướng, thường bất sanh tướng, như tánh tướng, tịch diệt tướng v.v…”

Lại nữa, có hai cách thuyết
pháp: Một là có chỗ tranh cãi, hai là không
chỗ tranh cãi. Có chỗ tranh cãi như trong các Kinh khác đã nói, nay muốn nói chỗ không tranh cãi, cho nên thuyết Kinh Đại Bát-nhã
Ba- la-mật.
Có tướng, không tướng, có vật, không vật; có y cứ, không y cứ, có đối, không đối; có trên, không trên;
thế giới, phi thế giới; những pháp môn hai phần cũng thế.

Hỏi: Phật tâm đại từ bi thì
chỉ nên nói pháp không tranh cãi, cớ sao lại nói pháp có tranh cãi?

Đáp: Pháp không tranh cãi
đều là vô tướng, thường tịch diệt, bất khả
thuyết. Nay nói bố thí và các pháp vô thường, khổ, không v.v… đều là vì tịch diệt, không vì hý luận mà thuyết.
Những người lợi căn biết ý Phật không khởi lên sự tranh cãi; còn kẻ độn căn không biết ý Phật, chấp
lấy tướng,
trước lấy tâm, nên khởi lên sự tranh cãi. Bát-nhã Ba-la-mật này là “Tính
rốt ráo không” của các pháp, nên không có chỗ để tranh cãi. Nếu rốt ráo không mà
có thể nắm, có thể tranh cãi thì không gọi là
rốt ráo không. Vì rốt ráo không thì có và không hai sự đều dứt, thế nên Bát-nhã Ba-la-mật gọi là chỗ không tranh
cãi.

Lại nữa, trong các Kinh khác
thường dùng ba lối để nói các pháp, đó
là thiện, bất thiện và vô ký. Nay muốn nói tướng các pháp chẳng phải thiện, chẳng phải bất thiện, chẳng phải vô ký, cho nên thuyết
Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật. Pháp học, pháp vô
học, pháp phi học phi vô học, pháp do kiến đế đoạn (kiến sở đoạn), pháp do tư duy đoạn (tu
sở đoạn), pháp không đoạn (phi sở đoạn), pháp có thể thấy có đối ngại, pháp không thể thấy không đối ngại, pháp thượng trung hạ, pháp tiểu, đại, vô lượng, các pháp môn có ba tính chất như vậy.

Lại nữa, trong các kinh
khác tùy theo căn cơ hàng Thanh văn, Phật nói pháp Tứ niệm xứ, nơi đây Tỳ-kheo
quán trong thân ba mươi sáu vật để
trừ bệnh tham dục, quán ngoài thân, trong ngoài thân cũng như vậy. Nay vì muốn dùng lối khác để nói pháp Tứ
niệm xứ, nên Phật thuyết Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật, như nói: “Bồ-tát
quán trong thân, với thân không sanh giác quán, không thấy có thân, vì là không sự đắc. Như vậy quán ngoài thân, quán trong
ngoài thân, với thân không sanh giác tưởng, không
thấy có thân vì là không sự đắc. Đối với thân niệm xứ, quán thân mà không sanh giác tưởng, là một việc rất khó. Ba niệm xứ Thọ, Tâm,

Pháp cũng vậy. Như vậy những pháp môn có bốn phần như: Bốn
chánh cần, Bốn như ý túc, Bốn thiền, Bốn đế v.v… cũng đều như thế”.

Lại nữa, trong các Kinh khác Phật nói năm uẩn (ngũ chúng)
là vô thường, khổ, không, vô ngã. Nay vì muốn dùng
lối khác nói về năm uẩn, nên
thuyết Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật. Như Phật bảo Tôn Tu-bồ-đề: “Bồ-tát quán sắc là thường hành thì không
hành Bát-nhã Ba-la-mật; quán
thọ, tưởng, hành, thức là thường hành, thì không hành Bát-nhã Ba- la-mật; quán thọ, tưởng,
hành, thức là vô thường hành, thì không hành
Bát-nhã Ba-la-mật. Như vậy các thứ năm pháp như: Năm thọ ấm, Năm đạo v.v… cũng đều như thế.

Ngoài ra các pháp môn sáu, bảy, tám v.v… cho đến vô lượng cũng đều
như thế. Như Đại Bát-nhã Ba-la-mật vô lượng vô biên, nên nhân duyên thuyết Bát-nhã Ba-la-mật cũng vô
lượng vô biên; việc này rất rộng.

Nay đã lược nêu các nhân duyên thuyết Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-
mật xong.

1. GIẢI THÍCH NHƯ THỊ NGÃ VĂN NHẤT THỜI

KINH: Như thị, Ngã văn, Nhất thời

LUẬN: Hỏi: Phật Kinh vì sao bắt đầu bằng lời : “Như vậy” (Như Thị)?

Đáp: Phật pháp như biển cả, có tin thì vào được, có trí thì qua được.

Nghĩa của chữ “Như vậy” chính là tin.

Người nào trong tâm có đức tin thanh tịnh, thì người ấy có thể vào được Phật pháp. Nếu không
có tin thì người ấy không thể vào được Phật pháp.
Không có tin thì nói việc ấy không “Như vậy”, ấy là tướng của bất tin. Người có tin thì nói
việc ấy “Như vậy”. Ví như da trâu chưa mềm thì
không
thể gấp xếp, người không có tin cũng vậy; ví như da trâu đã mềm, có thể sử dụng tùy chỗ dùng, người
có tin cũng vậy.

Lại nữa, trong Kinh nói tin là cánh tay. Cũng như người
có cánh tay đi vào trong núi báu, tùy ý lấy báu, nếu
người không có cánh tay thì không
lấy được gì. Người có tin cũng như vậy, vào trong núi báu, Phật pháp có đủ thứ căn vô lậu,
lực vô lậu, Bảy Giác chi, Tám Chánh đạo, Bốn thiền,
Bốn định, tùy ý thu lấy. Người không có tin cũng như không
có cánh tay. Người không
có cánh tay, vào trong núi báu không thể thu

lấy được gì. Người không có tin cũng vậy, vào trong
núi báu Phật pháp không
thu lấy được gì. Phật tự nghĩ: “Nếu người có tin, người ấy có thể vào
trong biển pháp rộng lớn của Ta, có thể chứng được Bốn quả Sa- môn, không uổng công cạo đầu mặc áo Ca-sa.
Nếu không tin, thì người ấy không thể
vào trong biển pháp của ta, cũng như cây khô không thể sanh hoa quả. Không chứng được quả Sa-môn, tuy có cạo đầu mặc
áo Ca-sa, tụng nhiều thứ kinh, giỏi vấn nạn, khéo giải đáp đi nữa thì ở trong
Phật pháp chỉ uổng công chẳng có được gì”. Cho nên nghĩa “Như vậy” là bước đầu đi vào Phật pháp, vì là tướng của tin trọn vẹn vậy.

Lại nữa, Phật pháp sâu xa,
chỉ có Phật mới biết được. Người có tin, tuy
chưa làm Phật mà do tin lực, có thể vào được Phật pháp, như Phạm Thiên Vương khi thỉnh Phật bắt đầu quay
bánh xe Chánh Pháp, đọc bài kệ thỉnh Phật:

Trong bài kệ này, Phật
không nói người bố thí được vui mừng, cũng không
nói người đa văn, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ được vui mừng, mà chỉ nói
người tin (được vui mừng). Ý Phật: Như vậy
pháp của Ta thậm thâm vi diệu bậc nhất, là pháp vô sở đắc, không thể lường, không thể đếm, không thể nghĩ bàn, không động, không tựa; không vướng mắc, không là bậc Nhất thiết
trí thì không thể hiểu. Cho nên,
trong Phật pháp lấy sự tin làm bước đầu. Do sức tin được vào, không phải do bố thí, trì giới v.v… mà có thể bắt đầu vào được Phật pháp, như kệ nói:

Người thế gian, tâm động, Ưa đắm quả phước báo, Mà không ưa nhận phước,
Cầu có, không cầu diệt, Trước nghe pháp tà kiến Tâm đắm mà thâm nhập Pháp sâu xa của Ta, Không tin làm sao hiểu!

Như đại đệ tử của Đề-bà-đạt
tên Câu-ca-ly, vì không tin pháp nên đọa
trong đường ác. Người ấy không tin, đối với Phật pháp tự đem trí tuệ để mong cầu, không
thể được. Vì sao? Vì Phật pháp rất sâu vậy. Như Phạm-thiên vương dạy Câu-ca-ly
với kệ:

Muốn lường pháp vô lượng,
Kẻ trí há lường sao?

Muốn lường pháp vô lượng,
Kẻ ấy tự che lấp.

Lại nữa, nghĩa của “Như
vậy” là, nếu người có tâm khéo trực tin, người ấy có thể nghe pháp, nếu không có tướng như thế thì không hiểu được, như
nói:

Chăm chú nghe pháp như khát uống.

Nhất tâm đi vào trong ngữ, nghĩa. Vui mừng nghe pháp tâm bi, hỷ, Người như vậy nên vì họ nói.

Lại nữa, trong nghĩa của “Như vậy” là, bước đầu đi vào Phật pháp,
lợi trong đời này, lợi trong đời sau, lợi về Niết-bàn, các điều lợi đều lấy tin làm căn bản và sức mạnh.

Lại nữa, các hàng ngoại đạo
xuất gia, tâm cứ nghĩ cho pháp của mình là diệu, thanh tịnh bậc nhất. Những người như thế, tự khen pháp

hành của mình mà chê bai pháp của người khác. Thế nên đời này đấu tranh
lẫn nhau, đời sau bị đọa địa ngục, thọ đủ thứ khổ vô lượng, như kệ nói:

Vì ái nhiễm pháp mình, Chê bai pháp người khác Tuy là người trì giới, Không khỏi khổ địa ngục.

Trong Phật pháp đây, vứt bỏ hết thảy ái, hết thảy kiến chấp, hết thảy
tâm kiêu mạn, tự ngã; hết thảy đều dứt bỏ, không vướng mắc. Như trong kinh Phiệt Dụ nói:
“Các ngươi nên hiểu pháp Ta như là chiếc bè,
thì bấy giờ thiện pháp còn nên bỏ huống là bất thiện pháp? Với Bát-nhã Ba-la-mật mà Phật còn không
niệm tới, không tựa vào, huống là với pháp khác mà có niệm tới, có tựa vào sao? Vì vậy, nên bước đầu của Phật
pháp gọi là “Như vậy”. Ý Phật như vầy: Đệ tử của Ta không ái trước vào pháp, không nhiễm
trước vào pháp, không bạn đảng với pháp, mà
chỉ cầu lìa khổ, được giải thoát, không hý luận vào các pháp tướng”, như trong kinh A-bà-đà-kỳ (Arthavargìyasutra),
Ma-kiền-đề (Makan- dika) nói kệ
hỏi:

Với các pháp cố định. Thì sanh lắm vọng tưởng. Dứt bỏ hết trong ngoài, Thì làm sao đắc đạo?

mạn, danh tự; còn các bậc đã dứt hết lậu hoặc thì chỉ một
thứ gốc ngữ ngôn,
là danh tự. Trong tâm họ tuy không trái với thật pháp, nhưng tùy thuận người trong thế giới
mà truyền đạt chung gốc ngôn ngữ ấy, để trừ tà
kiến cho đời, nên thuận theo thế tục mà không tranh cãi. Vì vậy, cho nên trừ hai gốc ngôn ngữ
bất tịnh và theo thế tục mà chỉ chung một thứ
ngôn ngữ. Đệ tử Phật tùy theo thế tục mà nói ngã nên không có lỗi.

Lại nữa, nếu người
đắm vào tướng
vô ngã mà nói đây là thật,
ngoài ra
đều vọng ngữ, thì với người ấy nên nạn rằng: “Ông nói hết thảy pháp thật tướng là vô ngã, sao còn nói “Như vậy tôi nghe”?
Còn nay các đệ tử Phật đối với hết thảy
pháp không, không sở đắc, trong tâm họ không
đắm
trước, cũng không đắm trước thật tướng của các pháp, huống gì trong vô ngã mà tâm còn đắm
trước sao? Vì vậy không nên nạn rằng tại sao đệ tử Phật còn nói “Tôi”, như bài kệ trong Trung luận nói:

Nếu
có cái bất không. Tất phải có cái
không. Bất không còn không có, Hà huống là có không?

Phàm người thấy bất không. Mà cũng lại thấy không.

Không thấy: Thấy, không thấy, Ấy thật là Niết-bàn.

Của bất nhị an ổn. Phá trừ các tà kiến. Chỗ chư Phật đi qua, Ấy là pháp vô
ngã”.

Lược nói nghĩa chữ “Tôi” xong. Nay sẽ nói nghĩa chữ “Nghe.

Hỏi: “Nghe” như thế nào? Dùng nhĩ căn? Dùng nhĩ thức? Hay dùng ý thức nghe? Nếu nhĩ căn nghe, thì nhĩ
căn không có giác tri không thể nghe?
Nếu nhĩ thức nghe, thì nhĩ thức trong thoáng chốc, không thể phân biệt cũng không thể nghe. Nếu ý thức
nghe, thì ý thức cũng không thể nghe. Vì sao? Vì trước do năm thức nhận biết năm trần, rồi sau ý thức mới nhận biết, ý thức không thể biết năm trần trong hiện tại mà chỉ nhận biết
năm trần trong quá khứ và vị lai. Nếu ý thức nhận biết năm trần trong hiện tại thì người mù
cũng có thể thấy sắc và người điếc cũng có thể nghe tiếng. Vì sao? Vì ý thức không
bị hư?

Đáp: Chẳng phải nhĩ căn nghe tiếng,
cũng chẳng phải nhĩ thức,

cũng chẳng phải ý thức. Việc nghe tiếng đây là do nhiều
nhân duyên hòa hiệp
mới nghe được tiếng, không thể bảo một pháp có thể nghe tiếng. Vì sao? Vì nhĩ căn không tri giác, không
thể nghe tiếng, nhĩ thức là vô sắc, vô đối, vô xứ nên cũng không
thể nghe tiếng,
còn tiếng thì không có thức tri giác cũng không
có căn cũng không thể biết được tiếng. Bấy giờ
nhĩ căn không bị hư, tiếng ở chỗ có thể nghe và ý muốn nghe. Căn, trần và ý hòa hợp nên nhĩ thức phát sanh,
tùy nhĩ thức liền sanh ý thức; có thể phân biệt các thứ nhân duyên
mà được nghe tiếng. Vì thế không
nên vấn nạn: “Nghe”
như thế nào và ai nghe? Tuy nghe tiếng, mà trong
Phật pháp không một pháp năng tác, năng kiến, năng tri, như kệ nói:

Có
nghiệp cũng có quả. Không kẻ làm nghiệp
quả. Nghĩa ấy sâu bậc nhất, Pháp này do Phật nói.

Tuy không, chẳng phải đoạn. Tương tục, cũng chẳng thường.
Tội phước vốn không mất, Pháp như vậy, Phật nói.

Lược nói nghĩa chữ “Nghe” xong. Nay sẽ nói về chữ “Một”.

Hỏi: Trong Phật pháp không thật có những pháp số lượng, thời gian vì nó không thuộc
vào ấm, nhập, giới, sao lại nói là “Một”
thời?

Đáp: Tùy theo thế tục mà
nói có “Một” thời, không có lỗi. Như vẽ
trên đất, cây làm thành tượng trời, vì niệm tưởng trời mà lễ bái nên không lỗi. Nói “Một” thời cũng như vậy.
Tuy thật không có “Một” thời, mà tùy thế tục nói có “Một” thời nên không lỗi.

Hỏi: Không nên nói không có
“Một” thời, như Phật tự nói: “Một người xuất hiện trên thế gian, nhiều người
được lợi lạc. Người đó là ai? Chính là Phật Thế Tôn vậy”,
như kệ nói:

Ta hành đạo không thấy bảo hộ.

Chí hành đạo một mình không bè bạn. Tích
chứa một hạnh mà thành Phật, Tự nhiên thấu suốt nẻo Thánh đạo

Ở nhiều chỗ Phật đã nói Một như thế, vậy tất phải có cái “Một”.

Lại nữa, vì có pháp Một hòa
hợp, nên vật ấy gọi là Một. Nếu thật không
có pháp Một thì cớ sao trong Một vật chỉ Một tâm sanh, không phải hai, không phải ba? Trong hai vật là hai tâm sanh, không phải Một,

không phải ba? Trong ba vật là ba tâm sanh, không phải hai,
không phải Một? Nếu thật không có các
con số thì trong Một vật nên có hai tâm sanh,
trong hai vật chỉ nên một tâm sanh. Số ba, bốn, năm, sáu … cũng như thế. Do đó, biết chắc rằng trong Một
vật có pháp Một, vì pháp ấy hòa hợp nên trong Một vật chỉ Một tâm sanh?

Đáp: Nếu Một với vật là Một,
hay Một với vật là khác, cả hai đều sai lầm.

Hỏi: Nếu là “Một”
thì có sai lầm gì?

Đáp: Nếu Một với cái bình
là “Một”, như Nhân-đề-lê (Thích-đề- hòa-nhơn
- Indra) với Thích-ca (Saka) là Một. Nếu vậy thì ở đâu có Một tức ở đó đều có bình; cũng
như ở đâu có Nhân-đề-lê là ở đó có Thích-ca.
Nay
các vật như áo v.v… đều phải là bình, vì Một với bình là “Một”. Như vậy ở đâu có Một ở đó đều là bình. Giống
như bình, áo v.v… đều làMột vật, không có phân biệt.

Lại nữa, Một thuộc về “số”,
bình cũng nên thuộc về “số”. Thể của bình
có năm pháp. Một cũng nên có năm pháp. Bình là vật có sắc chất có đối ngại, vậy Một cũng nên có sắc chất, có đối ngại. Nếu ở đâu có Một mà không gọi là bình, thì nay không nên cho bình với Một là “Một”. Hoặc nói Một không bao gồm
bình, hoặc nói bình cũng nên không bao gồm
một, vì bình với Một không khác. Lại muốn nói Một phải nói bình, muốn nói bình phải nói Một, như thế thì lộn xộn.

Hỏi: “Một” bị sai lầm như vậy, còn trong phương diện khác có lỗi

gì?

Đáp: Nếu Một khác với cái bình thì bình chẳng phải là Một, nếu

bình khác với một thời Một chẳng phải bình. Nếu bình hợp
với Một, mà bình
được gọi làm Một, nay Một hợp với bình, sao không gọi Một là bình? Vì vậy không thể gọi bình và Một khác nhau.

Hỏi: Tuy bình hợp với “Một” nên bình là Một (Một cái bình), nhưng
số Một không phải là bình, thì sao?

Đáp: Các số bắt đầu bằng số
Một, Một với bình là khác nên bình không
làm Một. Một không, nên nhiều cũng không. Vì sao? Trước Một rồi sau mới nhiều. Như vậy, trong phương
diện khác với bình, thì pháp “Một” cũng không thể có riêng được. Vì
sao? Vì trong cảhai phương diện
tìm pháp “Một” không thể được. Vì không thể được thì làm sao nói có pháp “Một”
thuộc vào năm ấm, mười tám giới,
sáu nhập được?

Nhưng đệ tử Phật tùy theo ngôn ngữ thế tục mà gọi là “Một”,
mà trong tâm thực không hề chấp trước, trái lại biết các con số chỉ có trên

danh tự. Vì thế trong Phật pháp nói đến chữ “Một thì, Một
người, Một thầy” mà không rơi vào lỗi tà kiến.

Lược nói về “Một” xong. Nay sẽ nói về “Thời”.

Hỏi: Xứ Thiên Trúc có hai
thứ tiếng chỉ cho “Thời” là Ca-la (Kàlà) và Tam-ma-gia (Samya). Sao Phật không nói Ca-la mà nói Tam-ma-
gia?

Đáp: Nếu nói Ca-la thì có điều gì nghi ngờ?

Hỏi: Nói cho nhẹ nhàng thì
nên nói Ca-la vì Ca-la có hai chữ, Tam- ma-gia có ba chữ nặng lời khó đọc hơn?

Đáp: Vì để trừ tà kiến nên
nói Tam-ma-gia không nói Ca-la. Có người
nói: “Hết thảy trời đất hay việc tốt xấu đều lấy “Thời” (Ca-la) làm nhân”, như trong Thời kinh có bài kệ nói:

Thời đến, chúng sanh thành thục. Thời tới thì bị thôi thúc.

Thời, có thể giác ngộ người, Cho nên chính “Thời” làm nhân.
Thế giới như bánh xe,

Thời
biến như xe quay, Người cũng như bánh xe, Đi lên hoặc đi xuống.

Hỏi: Lại có người nói:
“Trong trời đất hay việc tốt xấu hết thảy mọi
vật không phải do “Thời” làm ra, song “Thời” là cái nguyên nhân không thay đổi, là thật
hữu. Pháp “Thời” rất vi tế, không thể thấy, không thể biết, do kết quả của hoa trái v.v… mà
biết là có “Thời”. Năm qua, năm
nay, lâu xa, gần, chậm, mau mà thấy các tướng đó, tuy không thấy “Thời” mà biết là có “Thời”. Vì sao? Vì
thấy quả mà biết có nhân”. Do đó nên
biết có pháp “Thời”. Pháp “Thời” không biến hoại, nên thường?

Đáp: Như hòn đất là “Thời”
hiện tại, đất bụi là “Thời” quá khứ, cái
bình là “Thời” vị lai. Tướng của “Thời” là thường nên “Thời” quá khứ không làm “Thời” vị lai. Kinh sách các ông cho “Thời” là một vật, vì thế “Thời” quá khứ không làm “Thời”
vị lai, cũng không làm “Thời” hiện tại; vì như vậy thì lộn xộn. Trong
“Thời” quá khứ cũng không có “Thời”
vị lai, vì thế nên không có “Thời” vị lai. “Thời” hiện tại cũng như thế.

Hỏi: Ông đã nhận đất bụi là “Thời” quá khứ, nếu có “Thời” quá

khứ thì chắc chắn có “Thời”
vị lai; vì thế thật có pháp “Thời”?

Đáp: Ngươi không nghe tôi
vừa nói, cái bình ở “Thời” vị lai, đất bụi
ở “Thời” quá khứ. “Thời” vị lai không làm “Thời” quá khứ, trong tướng “Thời” vị lai là “Thời” vị lai, sao
lại gọi là “Thời” quá khứ. Thế nên “Thời”
quá khứ cũng không.

Hỏi: Sao lại không có
“Thời”, chắc chắn phải có “Thời”, hiện tại
có tướng hiện tại, quá khứ có tướng quá khứ, vị lai có tướng vị lai?

Đáp: Nếu như hết thảy
“Thời” của ba đời đều có tướng riêng (tự tướng),
như vậy thì hết thảy là “Thời” hiện tại, không có “Thời” quá khứ và “Thời” vị lai. Nếu có vị lai thì đó không gọi là vị lai mà nên gọi là hiện tại; vì thế lời hỏi ấy không
đúng.

Hỏi: “Thời” quá khứ, “Thời”
vị lai không phải là tướng hiện tại, hiện
hành. “Thời” quá khứ có tướng quá khứ hiện hành. “Thời” vị lai có tướng vị lai hiện hành, thế nên mỗi pháp tướng đều có “Thời”?

Đáp: Nếu quá khứ là qua đi, thì phá mất tướng quá khứ; nếu quá khứ mà không qua đi, thì không có tướng
quá khứ; “Thời” vị lai cũng như thế. Vì thế, pháp thời đã không thật có thì làm sao có thể sanh trời đất, việc tốt xấu và các vật
hoa quả, v. v…; vì để trừ các thứ tà kiến như
vậy
nên không nói thời theo tiếng “Ca-la” mà nói thời theo tiếng “Tam- ma-gia”.

Thấy sự sanh diệt của năm
ấm, mười tám giới, sáu nhập mà giả danh là “Thời” chứ không có “Thời” riêng (ngoài sự sanh diệt).
Như nói các danh tự: Phương, thời,
ly, hợp, nhất,
dị, trường, đoản v. v… đều là vượt
ra ngoài tâm kẻ phàm phu chấp trước cho là pháp thật có; vì thế nên trừ bỏ được pháp ngữ ngôn danh tự của thế giới (thế gian).

Hỏi: Nếu không có “Thời”,
tại sao lại có học giới cho phép ăn đúng thời, cấm ăn phi thời?

Đáp: Trước đây tôi đã nói;
theo pháp danh tự thế gian có “Thời”, mà không phải thật pháp, ông không nên vấn nạn. Cũng như phép kiết
giới
ở trong Tỳ-ni chỉ là thật theo thế gian mà không phải là pháp tướng đệ nhất thật. Vì tướng pháp tự ngã không
có thật thể, cũng vì chúng nhân mà quở trách, cũng vì muốn hộ trì Phật pháp được tồn tại lâu dài, mà chế định lễ pháp cho đệ tử, cho nên chư Phật thế Tôn kiết giới, ở trong đó không nên tìm xem có gì
thật? Có danh tự gì? Cái nào tương ưng? Cái
nào không tương ưng? Cái nào là pháp có tướng như vậy? Cái nào là pháp không có tướng như vậy? Vì thế, việc ấy không nên vấn nạn.

Hỏi: Nếu ăn phi thời,
thuốc phải thời, y phải thời, đều là Ca-la, vì
sao không nói là Tam-ma-gia?

Đáp: Những điều dạy trong
Tỳ-ni, hàng cư sĩ áo trắng không được nghe,
thì hàng ngoại đạo làm sao được nghe để mà sanh tà kiến (nên không nói Tam-ma-gia mà nói Ca-la)? Còn
kinh khác đều được phép nghe, nên trong
đây dùng tiếng Tam-ma-gia. Tam-ma-gia là giả danh,
khiến
người nghe không sanh tà kiến. Lại trong Phật pháp phần nhiều nói Tam-ma-gia mà ít nói Ca-la; vì ít nên không nên cật nạn.

Lược nói nghĩa riêng của
năm chữ “Như Thị, Ngã, Văn, Nhất, Thời” xong.

❧

Đáp: Những điều dạy trong Tỳ-ni, hàng cư sĩ áo
trắng không được nghe,
thì hàng ngoại đạo làm sao được nghe để mà sanh tà kiến (nên không nói Tam-ma-gia mà nói Ca-la)?

Đáp: Những điều dạy trong Tỳ-ni, hàng cư sĩ áo
trắng không được nghe,
thì hàng ngoại đạo làm sao được nghe để mà sanh tà kiến (nên không nói Tam-ma-gia mà nói Ca-la)? Còn kinh khác đều được phép nghe, nên trong
đây dùng tiếng Tam-ma-gia. Tam-ma-gia là giả danh,
khiến
người nghe không sanh tà kiến. Lại trong Phật pháp phần nhiều nói Tam-ma-gia mà ít nói Ca-la; vì ít nên không nên cật nạn.

Lược nói nghĩa riêng của
năm chữ “Như Thị, Ngã, Văn, Nhất, Thời” xong.