Đại Tập 83 · Bộ Thích Kinh Luận I · Từ A-hàm Mộ Sao Giải · Số 1505–1509 (Q.Thượng & Hạ)

LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ - QUYỂN 2 - 3. GIẢI THÍCH TỔNG QUÁT VỀ NHƯ THỊ NGÃ VĂN

LUAÄN ÑAÏI TRÍ ÑOÄ

QUYEÅN 2

3. GIAÛI THÍCH TOÅNG QUAÙT VEÀ NHÖ THÒ NGAÕ VAÊN

Nay seõ noùi toång quaùt veà “Nhö vaäy toâi nghe”

Hoûi: Neáu chö
Phaät laø ñaáng Nhaát thieát trí, töï nhieân, khoâng Thaày, khoâng theo lôøi daïy cuûa ngöôøi khaùc,
khoâng thoï ñaïo cuûa ngöôøi khaùc, khoâng duøng ñaïo cuûa
ngöôøi khaùc, khoâng theo ngöôøi khaùc nghe ñeå maø thuyeát phaùp, taïi sao laïi noùi “Nhö vaäy toâi nghe”?

Ñaùp: Ñuùng nhö
oâng noùi: “Phaät laø ñaáng Nhaát thieát trí, töï nhieân, khoâng Thaày, khoâng theo ngöôøi khaùc nghe
phaùp ñeå maø thuyeát”. Phaät phaùp khoâng chæ
töø mieäng Phaät thuyeát, maø heát thaûy lôøi noùi toát laønh, chaân thaät, vi dieäu cuûa theá gian ñeàu xuaát töø
Phaät phaùp. Nhö trong Tyø-ni, Phaät noùi: “Theá naøo
laø Phaät phaùp?” Phaät phaùp coù naêm haïng ngöôøi noùi: Moät laø Phaät töï mieäng noùi, hai laø ñeä töû
Phaät noùi, ba laø tieân nhaân noùi, boán laø chö thieân noùi, naêm laø hoùa nhaân noùi.

Laïi nhö trong
Kinh Thích-ñeà-hoaøn-nhôn ñaéc ñaïo, Phaät noùi vôùi Kieàu- thi-ca: “Lôøi noùi troïn veïn chaân thaät,
lôøi noùi hoaøn haûo vi dieäu cuûa theá gian
ñeàu xuaát töø phaùp cuûa Ta”, nhö trong baøi keä taùn Phaät:

Thieän ngöõ cuûa theá gian.

Ñeàu xuaát töø Phaät phaùp.

Thieän ngöõ khoâng sai laàm,
Khoâng gì hôn Phaät ngöõ.
Nhöõng nôi khaùc tuy coù.

Thieän ngöõ khoâng sai laàm.

Heát thaûy noù ñeàu laø,

Moät phaàn cuûa Phaät phaùp.
Trong caùc ngoaïi ñaïo,

Dù
có lời hay, Như sâu ăn cây,

Ngẫu nhiên thành chữ. Pháp đầu, giữa, cuối, Tự phá lẫn nhau,

Như sắt sanh vàng, Ai mà tin được?

Như ở trong cây Y-lan,

Sanh hương Ngưu đầu Chiên-đàn. Như trong giống cây đắng,

Sanh ra quả ngon ngọt. Nếu tin được điều đó, Người ấy sẽ tin rằng:

Trong
kinh sách ngoại đạo, Tự xuất lời hay đẹp.

Những
lời hay chân thật, Đều xuất từ đức Phật, Như thứ hương Chiên-đàn, Mọc ở núi Ma-lê.

Ngoài
núi Ma-lê-ra, Không đâu có Chiên-đàn, Như vậy, ngoại trừ Phật, Không có đâu lời thật.

Lại nữa, câu “Như vậy tôi
nghe” là lời của các đại đệ tử Phật, như A-nan v.v… nói; vì vào trong tướng của Phật pháp nên gọi là Phật pháp. Như khi Phật sắp nhập Niết-bàn, Ngài ở
tại xứ Câu-thi-na-kiệt, giữa rừng cây Sa-la song thọ, nằm quay đầu về hướng Bắc bấy giờ, A-nan
tình
luyến ái thân thuộc chưa trừ, vì chưa ly dục, tâm chìm trong biển ái, không thể tự ra được. Trưởng lão A-nê-lô
đậu (Anuruda) nói với A-nan: “Thầy
là người giữ tạng Phật pháp, không nên giống như người phàm tự chìm trong biển ái! Hết thảy pháp hữu vi đều là tướng
vô thường, Thầy
chớ ưu sầu. Lại nữa, tự tay Phật đã trao pháp cho Thầy, nay Thầy ưu sầu thì sẽ làm mất việc đã thọ nhận.
Thầy nên thưa Phật: Sau khi Phật Niết- bàn, chúng con hành đạo như thế nào? Ai
sẽ là Thầy? Bọn Xa-nặc ác khẩu làm
sao cùng ở chung? Kinh Phật nên để lời gì? Những việc vị lai như thế, Thầy nên hỏi Phật”.

A-nan nghe việc ấy, tâm sầu muộn vơi bớt, được sức ghi nhớ đạo

hỗ trợ, đến bên cuối giường Phật nằm, đem các việc ấy hỏi Phật. Phật dạy A-nan: “Hoặc bây giờ, hoặc sau khi Ta diệt độ, nên tự y chỉ và y chỉ Pháp,
không y chỉ nơi nào khác! Thế nào là Tỳ-kheo tự y chỉ và y chỉ Pháp,
không y chỉ nơi nào khác? Là, Tỳ-kheo quán ở trong thân, thường
niệm nhất tâm trí tuệ, siêng tu tinh tấn, trừ tâm tham ưu thế gian: quán ngoài thân, quán trong ngoài thân cũng như
thế; quán, thọ, tâm, pháp niệm xứ
cũng lại như thế. Đó gọi là Tỳ-kheo tự y chỉ và y chỉ Pháp, không y chỉ nơi nào khác. Từ nay, giới kinh giải thoát là đại sư của các Thầy. Như kinh Giải Thoát Giới dạy: “Thân nghiệp,
khẩu nghiệp, nên như
thế mà làm”. Đối với Tỳ-kheo Xa-nặc, sau khi Ta Niết-bàn thì như pháp Mạn-đàn (mặc tẩn) mà
trị. Nếu người có tâm nhu thuận thì dạy họ Kinh
San-đà Ca-chiên-diên, tức có thể đắc đạo. Ta trải qua ba A-tăng- kỳ tiếp, chứa nhóm tạng Pháp bảo; tạng ấy bắt đầu nên để lời: “Như vậy,
tôi nghe, một thời, Phật ở tại địa phương ấy, quốc độ ấy, trong rừng cây xứ
ấy”. Vì sao? Vì các kinh Phật đời quá khứ bắt đầu đều xưng lời ấy, các kinh Phật đời vị lai
bắt đầu cũng xưng lời ấy; các Phật đời hiện tại, cuối cùng khi Bát-niết-bàn cũng dạy xưng lời
ấy. Nay Ta, sau khi Niết- bàn, bắt đầu kinh cũng nên xưng: “Như vậy, tôi nghe, một thời”.

Vậy nên biết là lời Phật
dạy, chứ không phải Phật tự nói “Như vậy tôi
nghe”; vì Phật là bậc Nhất thiết trí, tự nhiên, không Thầy, thì không nên nói “Tôi nghe”. Nếu
Phật tự nói “Như vậy tôi nghe”, có người không
biết, thì có thể hỏi như thế, còn đây là A-nan bạch Phật, Phật dạy lời ấy, ấy là đệ tử nói “Như vậy tôi nghe”, xưng “tôi” không có lỗi.

Lại nữa, vì muốn cho Phật pháp trụ lâu ở thế gian, nên các vị A-la- hán,
như trưởng lão Đại Ca-Diếp v.v… hỏi A-nan: “Phật thuyết pháp ở chỗ nào trước
hết? Ngài dạy những pháp gì?”

A-nan đáp: “Như vậy tôi
nghe, một thời Phật ở tại nước Ba-la-nại trong
rừng Nai của tiên nhân, Ngài vì năm Tỳ-kheo nói về Khổ thánh đế. Tôi vốn không nghe từ
ai nói lại, mà ở trong Pháp chính tôi nhớ rõ,
được nhãn,
trí, minh, giác”.
Việc kinh ấy trong đó cần nói rộng.

Như trong Kinh Tập Pháp (Dharama-samyrahàsutra)
nói: “Lúc Phật vào Niết-bàn, quả đất rung động sáu cách, các dòng sông chảy ngược,
gió mạnh bộc phát, bốn phía nổi mây đen, sấm sét dữ dội, mưa đá đổ xuống, sao băng khắp nơi, sư tử, ác thú
gào thét kêu rống; chư Thiên, người đời đều cất tiếng la hét. Chư Thiên, người đời
đều phát ra lời: “Phật vào Niết-bàn sao mà mau quá. Con mắt của thế gian đã mất!”

Ngay lúc bấy giờ tất cả cỏ cây, cây thuốc, hoa lá cùng lúc rã tan;

núi chúa Tu-di đều lay động, nước biển dây sóng, đất rung
động mạnh, núi non băng vỡ, cây cối gãy đổ, bốn phía khói ùn rất là dễ sợ; vũng, ao, sông, ngòi đều quấy nhớp, sao chổi mọc ban ngày. Loài người đều kêu khóc,
chư thiên ưu sầu, thiên nữ nghẹn ngào khóc than, nước mắt đầm đìa. Các hàng Hữu học lặng
lẽ không vui, các hàng Vô học nghĩ tới pháp hữu
vi hết thảy vô thường. Như vậy Trời, Người, Dạ-xoa, La-sát, Càn- thát-bà, Chân-đà-la,
Ma-hầu-la-già và loài Rồng đều rất buồn rầu; còn các vị A-la-hán đã đắc quả, khỏi biển lão bệnh tử, tâm niệm rằng:

Đã qua sông ái của phàm nhân, Đã xé giấy hợp đồng già chết, Thấy bốn Rắn lớn trong hòm thân,
Nạp vào Niết-bàn diệt Vô-dư.

Các vị Đại A-la-hán, ai nấy
tùy ý ở trong núi rừng, khe suối, hang động
xảthân mà nhập Niết-bàn. Lại có các A-la-hán đi giữa hư không, ví như nhạn chúa hiện các thứ thần lực, khiến
mọi người khởi lòng tin thanh tịnh,
vậy sau mới vào Niết-bàn. Trời Lục dục cho đến trời Biến tịnh v.v… thấy các A-la-hán đều vào diệt độ, ai nấy nghĩ: “Mặt trời Phật đã lặn, các đệ tử đầy đủ Thiền định, trí tuệ, giải thoát trước đó cũng đã diệt độ. Các chúng sanh nay đủ các bệnh dâm, nộ,
si mà các vị Thầy pháp dược gấp
diệt độ, thì ai sẽ chữa trị cho? Các đệ tử như hoa sen nở trong biển vô lượng trí tuệ, nay đã
khô héo, cây Pháp đã gẫy đổ, mây Pháp tan diệt, Bậc đại trí như Voi chúa đã mất, đàn Voi con
cũng đi theo, người gieo Chánh pháp đã mất rồi, Pháp bảo sẽ tìm cầu ở nơi đâu?”, Như kệ nói:

Phật
đã vĩnh tịch vào Niết-bàn, Chúng diệt kiết sử cũng qua đi,

Thế giới trống không, không bậc trí, Ngu tối thêm lên, đèn trí tắt”.

Bấy giờ chư thiên lễ dưới chân Đại Ca-diếp và nói kệ:

“Bậc kỳ lão, ba độc đã trừ,

Thân
Ngài như cây trụ vàng ròng, Đoan nghiêm vi diệu không thể sánh, Mắt sáng trong sạch như Hoa sen.

Tán thán như vậy rồi, thưa
Ca-diếp: “Đại đức Ca-diếp! Nhân giả biết
không? Con thuyền Phật pháp như muốn vỡ, thành Phật pháp như muốn đổ, biển Phật pháp như muốn khô, cờ
Phật pháp như muốn ngả, đèn Phật
pháp như muốn tắt, người thuyết pháp như muốn hết, người hành đạo ít dần, kẻ làm ác thêm lên. Xin Ngài đem tâm đại từ mà kiến

lập Phật pháp”.

Bấy giờ Đại Ca-diếp, tâm
như biển cả, đứng lặng không lay động, giây
lâu mới đáp: “Các ông nói chính xác, thật đúng như lời, thế gian không lâu rồi sẽ vô trí, tối mù”. Rồi lúc đó Đại Ca-diếp
im lặng nhận lời. Bấy giờ chư thiên lễ dưới chân Đại Ca-diếp
rồi bỗng nhiên ẩn mất, ai nấy về chỗ cũ.

Khi ấy Đại Ca-diếp
tư duy: “Nay ta làm sao để cho Phật pháp trong
ba vô số kiếp khó tìm gặp ấy được trụ lâu?” Tư duy như vậy xong, lại suy
nghĩ tiếp: “Ta biết pháp ấy có thể làm cho trụ được lâu dài, phải nên kết tập Kinh (Tu-đố-lộ),
Luật (Tỳ-ni), Luận (A-tỳ-đàm) thành Ba tạng Pháp,
như vậy Phật pháp có thể được trụ lâu, người đời sau có thể được lãnh thọ hành trì. Vì sao? Vì Phật thương xót chúng sanh, phải chịu khổ trong
nhiều đời, mới học được pháp ấy mà diễn nói cho người. Bọn ta cũng nên vâng theo Phật pháp mà tuyên dương khai hóa”.

Lúc ấy, nghĩ như vậy xong,
Đại Ca-diếp đi đến trên đỉnh núi Tu-di đánh kiền-chùy, rồi thuyết:

Các
đệ tử Phật. Nếu nghĩ đến Phật,
Muốn báo ân Phật,
Chớ vào Niết-bàn.

Âm thanh kiền-chùy và tiếng
nói của Đại Ca-diếp vang đến khắp cả
ba ngàn đại thiên thế giới, ở đâu cũng nghe, khi ấy, các bậc đệ tử đã được thần lực, đều đến hội họp ở chỗ Đại Ca-diếp.

Bấy giờ, Đại Ca-diếp cáo
bạch với chúng hội: “Phật pháp sắp muốn diệt! Phật vì thương
xót chúng sanh nên chịu cần khổ đủ thứ trong ba vô số kiếp mới học được pháp ấy! Nay Phật đã vào Niết-bàn, các đệ tử biết Pháp, thọ trì Pháp, tụng
đọc Pháp cũng theo Phật mà diệt độ, Pháp nay
sắp muốn diệt, chúng sanh đời vị lai thật đáng thương
thay, đã bị mất con mắt
trí tuệ, lại ngu si mù tối. Đức Phật đại từ bi thương xót chúng sanh, chúng ta hãy vâng theo lời Phật, phải đợi khi kiết tập Kinh tạng xong, rồi tùy ý diệt độ”. Các chúng đến dự hội đều vâng lời ở lại.

Bấy giờ Đại Ca-diếp
chọn được ngàn người, chỉ trừ A-nan,
còn hết thảy đã chứng A-la-hán, được sáu thứ thần thông, được cọng giải thoát, vô ngại giải thoát, được ba minh, thiền định tự tại, có thể thuận hành và nghịch
hành các tam muội, thảy đều vô ngại, đọc tụng Ba tạng, biết kinh sách nội ngoại,
cũng đọc biết cả mười tám thứ đại kinh của ngoại
đạo. Ai nấy đều giỏi luận nghị, thu phục các dị học.

Hỏi: Bấy giờ có vô số
A-la-hán như thế, cớ gì chỉ chọn lấy một ngàn
người,
mà không chọn lấy nhiều hơn?

Đáp: Vua Tần-bà-ta-la đắc đạo, tám vạn bốn ngàn quan thuộc cũng
đều đắc đạo. Lúc ấy vua sắc trong cung thường dọn bữa cúng dường cho một
ngàn người. Vua A-xà-thế vẫn không bỏ pháp ấy. Bấy giờ Đại Ca- diếp tư duy: “Nếu chúng ta
thường đi khất thực sẽ có ngoại đạo cưỡng đến
nạn vấn mà bê trễ pháp sự. Nay trong thành Vương-xá thường dọn thức ăn cung cấp cho một
ngàn người, chúng ta có thể ở trong đó, kết tập Kinh tạng”; vì lẽ ấy chỉ chọn một ngàn người, không chọn nhiều hơn.

Lúc ấy Đại Ca-diếp cùng với
một ngàn người đi đến trong núi Kỳ- xà-quật,
thành Vương-xá, nói với vua A-xà-thế: “Hằng ngày hãy đem thức ăn đến cung cấp cho chúng tôi, nay chúng tôi ở đây kiết tập
Kinh tạng, không đi đâu”.

Ở đó An cư trong
ba tháng hạ. Trong ngày mười lăm đầu thuyết
giới,
vân tập hòa hợp Tăng. Đại Ca-diếp vào thiền định, rồi dùng Thiên nhãn quán trong chúng này đây ai là người
chưa dứt sạch phiền não, phải nên
mời ra. Thấy chỉ có một mình A-nan chưa dứt hết phiền não, còn chín trăm chín mươi chín
người kia đều đã sạch hết các lậu, thanh tịnh
không
nhơ bẩn. Đại Ca-diếp từ thiền định dậy, lấy tay dắt A-nan ra khỏi chúng nói: “Nay ở trong chúng thanh tịnh
kiết tập Kinh tạng, Thầy chưa sạch kiết sử, không
nên ở đây”.

Bấy giờ A-nan hổ thẹn buồn
khóc, tự nghĩ: “Ta hai mươi lăm năm theo hầu hạ Thế Tôn, gần gũi chăm sóc Ngài,
chưa bao giờ bị khổ não như thế này; Phật thật là đại đức từ bi, chịu đựng”.
Suy nghĩ xong,
A- nan thưa Đại Ca-diếp:
“Tôi có đủ sức để đắc đạo từ lâu, song theo pháp của các đức Phật, vị A-la-hán không thể bị sai khiến
hầu hạ hai bên; vì thế tôi giữ lại một phần
kiết sử nhỏ nhặt mà không dứt hết đó thôi”. Đại Ca-diếp nói: “Thầy còn có tội là, ý Phật không
muốn cho người nữ xuất gia, vì Thầy ân cần khuyến thỉnh, Phật mới cho họ xuất gia, vì lẽ đó mà Chánh pháp của Phật chỉ năm trăm năm là suy giảm. Đó là tội Đột-kiết- la (Dunkrta) của Thầy. A-nan đáp: “Tôi thương
xót bà Cù-đàm-di. Lại nữa, theo pháp của chư Phật
ba đời đều có bốn bộ chúng, sao riêng Phật Thích-ca
Văn của ta lại không có?” Đại Ca-diếp nói: “Khi Phật sắp nhập Niết-bàn gần thành Câu-thi-na-kiệt, Ngài
đau lưng, trải bốn lớp y Âu-đa-la-tăng
để nằm và nói với Thầy: “Ta cần nước”, mà Thầy không cung cấp. Đó là tội Đột-kiết-la của Thầy”. A-nan
đáp: “Khi đó cả năm trăm cỗ xe băng dòng lội qua làm nước vẩn đục, vì thế nên tôi không

lấy!” Đại Ca-diếp nói: “Dẫu nước bị đục, thần lực của Phật
có thể làm cho nước đục biến thành trong
sạch, sao Thầy không lấy? Đó là tội Đột- kiết-la của Thầy. Thầy hãy sám hối đi!”. Đại Ca-diếp
lại nói: “Phật đã dạy: Nếu người tu tập đầy đủ Bốn thần túc, thì có thể sống một kiếp hoặc non một kiếp. Phật tu tập đầy đủ Bốn
thần túc, muốn sống một kiếp hoặc non
một kiếp đều được, mà sao Thầy làm thinh không thưa lại. Phật hỏi đến ba lần, Thầy vẫn làm thinh.
Nếu Thầy thưa lại với Phật thì Phật với sự
tu tập đầy đủ Bốn thần túc, Ngài có thể sống một kiếp hoặc non một kiếp! Do Thầy, Phật Thế Tôn sớm vào
Niết-bàn. Đó là tội Đột-kiết-la của
Thầy!” A-nan đáp: “Ma che lấp tâm tôi, nên không nói được, chứ không phải tôi có ác tâm mà
không thưa Phật”. Đại Ca-diếp nói: “Thầy xếp
y Tăng-già-lê của Phật mà lấy chân đạp lên. Đó là tội Đột-kiết-la của Thầy!” A-nan đáp: “Khi ấy có gió lớn nổi lên mà không có ai cầm y, gió thổi làm y rớt xuống chân tôi,
chứ không phải tôi không cung kính mà
giẫm lên y Phật!” Đại Ca-diếp nói: “Sau khi Phật Niết-bàn, Thầy bày tướng Mã âm tàng của
Phật cho người nữ xem, sao không biết xấu? Đó
là tội Đột-kiết-la của Thầy!” A-nan đáp: “Khi ấy tôi suy nghĩ: Nếu các người nữ thấy tướng Mã
âm tàng của Phật, chắc họ tự xấu hổ thân hình nữ nhân, mong muốn được thân nam tử, tu hành Phật tướng, gieo gốc
phước đức”; vì thế mà tôi cho người nữ xem, chớ không phải không biết xấu mà cố tâm phá giới”. Đại Ca-diếp
nói: “Thầy có sáu tội Đột- kiết-la như vậy nên phải sám hối giữa Tăng”. A-nan nói: “Vâng, tôi xin theo lời dạy của Trưởng lão Đại Ca-diếp
và chúng Tăng”.
Khi ấy A-nan quỳ
thẳng chắp tay, bày vai áo bên phải, cởi dép, sám hối sáu tội Đột- kiết-la. Đại Ca-diếp ở giữa
Tăng, cầm tay A-nan dắt ra ngoài, nói với A-nan: “Thầy hãy
dứt hết lậu hoặc của
Thầy, vậy sau trở
vào, kiết sử tàng dư chưa hết, thì Thầy chớ vào!”. Nói xong, liền tự đóng cửa lại.

Bấy giờ, các A-la-hán nghị rằng: “Ai có thể kiết lập Tỳ-ni Pháp

tạng?” Trưởng lão A-nê-lô-đậu (A-nậu-lâu-đà) nói:
“Xá-lợi-phất như là Phật thứ hai, có
người đệ tử giỏi, tên là Kiều-phạm-ba-đề là người nhu nhuyến hòa nhã, thường ở chỗ vắng, trú tâm tịch mịch, có thể
biết rành Tỳ-ni
tạng, nay đang ở trong vườn cây Thi-lợi-sa trên trời, nên sai sứ thỉnh về”. Đại Ca-diếp nói
với hạ tọa Tỳ-kheo: “Thầy hãy nghe Tăng sai”.
Hạ tọa Tỳ-kheo thưa: “Tăng có việc gì sai khiến?” Đại Ca-diếp nói: “Tăng sai Thầy đến trong vườn
Thi-lợi-sa ở trên trời, nơi A-la- hán
Kiều-phạm-ba-đề đang ở”. Tỳ-kheo ấy vui mừng hăng hái vâng lời Tăng-sai, và bạch Đại Ca-diếp: “Tôi đến chỗ A-la-hán Kiều-phạm-

ba-đề, trình thuyết việc gì?” Đại Ca-diếp nói: “Đến đó rồi,
thưa với Kiều-phạm-ba-đề:
Các vị lậu tận A-la-hán Đại Ca-diếp v.v… đều hội tại Diêm-phù-đề,
Tăng có Pháp sự lớn, thỉnh ngài mau đi đến”.

Hạ tọa Tỳ-kheo ấy lễ Tăng
rồi đi quanh ba vòng, liền như chim Kim-sí bay lên hư không, đến chỗ Kiều-phạm-ba-đề, cúi đầu tác lễ, thưa
Kiều-phạm-ba-đề:
“Thưa Đại-đức! Đại đức là bậc nhu nhuyến, hiền
thiện,
thiểu dục, tri túc, thường ở trong Thiền định, Đại-ca-diếp có lời thăm hỏi và nói với Ngài: Nay Tăng có đại Pháp sự, xin Ngài mau đến đó xem hàng Tăng bảo tụ họp”. Khi ấy
Kiều-phạm-ba-đề có tâm nghi ngại, nói
với Tỳ-kheo ấy: “Tăng không có việc đấu tránh mà gọi tôi chăng? Không có kẻ phá Tăng ư? Phật nhập diệt rồi ư?” Tỳ-kheo ấy nói: “Đúng như lời Ngài nói, đức Phật Đại-sư
đã diệt độ”. Kiều-phạm- ba-đề nói: “Phật diệt độ mau quá! Con
mắt thế gian đã mất! Vị tướng có khả năng theo Phật Chuyển
xe pháp là Hòa thượng
Xá-lợi-phất của ta nay ở đâu?” Đáp: “Đã vào Niết-bàn
trước Phật”. Kiều-phạm-ba-đề nói:
“Đấng Đại-sư, bậc Pháp-tướng đều đã cách lìa, sẽ tính sao đây? Đại Mục-kiền-liên giờ ở đâu?” Tỳ-kheo ấy đáp:
“Cũng đã diệt độ”. Kiều- phạm-ba-đề
nói: “Phật pháp sắp tàn! Bậc Đại-nhân đã qua đi, chúng sanh thật đáng thương!”. Lại hỏi: “Trưởng
lão A-nan nay làm gì?” Tỳ- kheo ấy đáp: “Trưởng lão
A-nan sau khi Phật diệt độ, rầu rĩ khóc lóc,
mê man không tả xiết”. Kiều-phạm-ba-đề nói: “A-nan áo não là do còn ái
kiết, sinh đau khổ về nỗi biệt ly. Còn La-hầu-la thì sao?” Tỳ-kheo ấy đáp: “La-hầu-la đã chứng A-la-hán
nên không ưu sầu, mà chỉ quán các pháp vô thường”.
Kiều-phạm-ba-đề nói: “Lòng thương yêu khó dứt mà dứt được nên không ưu sầu”. Lại nói tiếp:
“Ta đã mất vị Đại sư ly dục thì ta
còn ở trong vườn Thi-lợi-sa này làm gì? Các vị Đại sư Hòa thượng của ta đều đã diệt độ, nay
ta không thể trở xuống Diêm-phù-đề nữa, mà ở đây vào Niết-bàn”.

Nói xong lời ấy Tôn giả nhập thiền định, bay lên hư không, thân

phóng ra ánh sáng, lại phát ra nước lửa, tay cầm mặt trời,
mặt trăng, hiện
các thứ thần biến, tự tâm phát lửa thiêu thân, trong thân phát ra bốn luồng nước chảy xuống
đến chỗ Đại Ca-diếp, trong luồng nước có tiếng
nói kệ:

Kiều-phạm-ba-đề cúi đầu lễ,

Đại đức tăng, diệu chúng bậc nhất. Nghe Phật diệt độ, tôi diệt theo, Như voi chúa đi, voi con
theo.

Bấy giờ Tỳ-kheo hạ tọa ôm y
bát trở lại nơi chúng Tăng. Trong lúc ấy,
A-nan tư duy các pháp, cầu hết lậu hoặc dư tàn, đêm đó tọa Thiền kinh hành, ân cần cầu đạo.
Vì A-nan trí tuệ nhiều mà định lực ít nên không
mau đắc đạo, định và trí bằng nhau mới mau chứng đắc. Cuối đêm sắp hết, mệt quá muốn nghỉ, vừa nằm xuống đầu chưa đến gối, A- nan bỗng nhiên tỏ ngộ, như điện xẹt
sáng, từ chỗ tối được thấy đường. A-nan nhập định Kim-cang
như vậy, phá hết thảy các núi phiền não,
chứng được Ba-minh
thần thông. Cọng giải thoát, thành bậc A-la-hán đại lực. Ngay đêm đó, A-nan
đi đến nhà Tăng gõ cửa gọi. Đại Ca-diếp hỏi:
“Ai gõ cửa đó?” Đáp: “Tôi là A-nan”. Đại Ca-diếp hỏi: “Thầy vì sao đến đây?”. A-nan thưa: “Tôi nay đã dứt
các lậu”. Đại Ca-diếp nói: “Không mở cửa, Thầy cứ theo lỗ khóa mà vào”. A-nan đáp: “Dạ được”,
liền
dùng Thần lực theo lỗ khóa mà vào, lạy dưới chân chúng Tăng mà sám hối, Đại Ca-diếp không
còn quở trách, lấy tay xoa đầu A-nan nói: “Tôi cố vì Thầy, để cho Thầy đắc đạo, thầy không nên hiềm hận; cũng như vậy, tôi cốt để Thầy tự chứng ngộ. Ví như lấy tay vẽ giữa hư không,
không
dính mắc gì, tâm A-la-hán cũng như vậy, trong hết thảy pháp, không
còn dính mắc. Thầy hãy trở lại chỗ ngồi của mình”.

Khi ấy Tăng lại bàn rằng: “Kiều-phạm-ba-đề đã vào diệt độ, còn có
ai có thể kiết tập Kinh tạng?” Trưởng lão A-nê-lô-đậu nói: “Trưởng lão A-nan, trong hàng đệ tử
Phật, người thường hầu gần Phật, nghe kinh
nhớ hết, Phật thường khen ngợi; A-nan ấy có thể kiết tập Kinh tạng”.

Bấy giờ Trưởng lão Đại
Ca-diếp xoa đầu A-nan, nói: “Phật chúc lụy cho Thầy thọ trì Pháp tạng, Thầy nên báo ân Phật. Phật ở chỗ nào thuyết Pháp trước hết? Các đại đệ tử Phật có thể thủ hộ Pháp tạng thì đã diệt độ, chỉ còn lại một
mình Thầy, Thầy nay theo tâm của Phật, thương
xót chúng
sanh, kiết tập Phật pháp tạng”.

Khi ấy, A-nan lễ Tăng xong, lên ngồi tòa Sư tử. Bấy giờ Đại Ca- diếp nói kệ:

Phật Thánh Sư tử vương.

A-nan là con Phật, Ngồi trên tòa Sư tử.

Quán
trong chúng, vắng Phật. Như thế chúng Đại đức, Không Phật, mất uy thần.

Như khi trời không trăng,

Có sao nhưng chẳng nghiêm.

Thầy,
đại trí nên nói. Thầy, con Phật hãy nói. Ở đâu, Phật đã thuyết,
Nay Thầy nên nói rõ.

Khi ấy Trưởng
lão A-nan nhất tâm, chấp tay hướng đến nơi Phật Niết-bàn, nói:

Lúc
Phật mới thuyết Pháp. Lúc ấy con không thấy, Nghe truyền lại như vầy:

Phật
ở Ba-la-nại. Phật vì năm Tỳ-kheo.
Lần đầu mở cửa Pháp,

Thuyết bốn pháp chơn đế, Khổ, Tập và Diệt, Đạo.

A-nhã Kiều-trần-như, Trước tiên được thấy đạo.
Tám vạn các thiên chúng.
Cũng đều vào dấu đạo.

Nghìn A-la-hán
nghe lời ấy rồi, bay lên hư không, cao bằng bảy cây Đa-la,
cùng nói: “Lớn thay, sức mạnh vô thường! Như chúng ta mắt thấy Phật thuyết
pháp, nay lại nói “Tôi nghe”, rồi nói kệ:

Ta thấy thân tướng Phật. Cũng như núi Tử kim.

Chúng
đức diệu tướng diệt, Chỉ còn lại danh thôi.

Vậy nên hãy phương tiện, Mong ra khỏi ba cõi.

Siêng
nhóm các thiện căn. Niết-bàn vui hơn hết.

Bấy giờ A-nê-lô-đậu nói kệ:

Ôi
thế gian vô thường! Như trăng nước, cây chuối.
Công đức đầy ba cõi,

Gió vô thường hoại hết.

Bấy giờ Đại Ca-diếp
lại nói kệ:

Quá lớn, sức vô thường, Ngu, trí, nghèo, giàu, sang.

Đắc
đạo, chưa đắc đạo. Hết thảy không tránh khỏi. Phi lời hay, của báu.

Phi gian dối tranh được, Như lửa đốt muôn vật, Tướng vô thường là vậy.

Đại Ca-diếp nói với A-nan: “Từ kinh Chuyển
Pháp luân đến kinh Đại Bát Niết-bàn, tập thành
bốn bộ A-hàm: Tăng nhất A-hàm, Trung A- hàm,
Trường A-hàm, Tương Ưng A-hàm. Đó gọi là Pháp tạng Tu-đố-lộ (Sutrapitaka).

Các A-la-hán lại hỏi: “Ai có thể hiểu rõ mà tập thành Pháp tạng
Tỳ-ni?” Đều nói: “Trưởng
lão Ưu-ba-ly, là người trì Luật hơn cả trong
năm
trăm A-la-hán, chúng ta nay cung thỉnh”. Liền thỉnh: “Mời Trưởng lão Ưu-ba-ly đứng dậy đi đến ngồi tòa Sư tử mà thuật lại: “Phật ở chỗ nào bắt đầu thuyết Tỳ-ni kiết giới?”

Ưu-ba-ly vâng lời Tăng dạy,
ngồi trên tòa Sư tử nói: “Như vậy tôi nghe, một thời Phật ở thành Tỳ-xá-ly, bấy giờ con của Trưởng-giả Tu- lân-na Ca-lan-đà, bắt đầu làm chuyện dâm dục. Do nhân duyên ấy, Phật kết
thành đại tội thứ nhất. Hai trăm năm mươi giới làm thành ba bộ, bảy pháp, tám pháp, Tỳ-kheo-ni,
Tỳ-ni, Tăng-nhất, Ưu-ba-ly vấn, Tạp bộ, Thiện bộ…. Như vậy mười tám bộ làm thành tạng Tỳ-ni”

Các A-la-hán lại suy nghĩ:
“Ai có thể hiểu rõ mà kết tập tạng A- tỳ-đàm?”
Nghĩ rằng: “Trưởng lão A-nan, trong năm trăm A-la-hán, là người bậc nhất hiểu nghĩa
Tu-đố-lộ, chúng ta nay cung thỉnh”. Liền thỉnh rằng:
“Xin mời Trưởng
lão A-nan đứng dậy đi đến ngồi tòa Sư tử, thuật
lại Phật ở chỗ nào đầu tiên thuyết về A-tỳ-đàm?”

A-nan vâng lời Tăng dạy,
đến ngồi trên tòa Sư tử nói: “Như vậy tôi nghe,
một thời Phật ở thành Xá-bà-đề, bấy giờ Phật bảo các Tỳ-kheo: “Những người có năm điều sợ, năm tội, năm
oán, không trừ không diệt, do
nhân duyên ấy, thân tâm trong đời này chịu vô lượng khổ, đời sau lại đọa vào đường ác. Những người không có
năm điều sợ, năm tội, năm oán, do
nhân duyên ấy, thân tâm trong đời này thọ vui, đời sau lại sanh vào chỗ vui trên trời. Những gì là
năm điều sợ nên xa lìa? Một là sát sanh, hai là trộm, ba là tà dâm, bốn là nói dối, năm là uống rượu”. Những điều như thế gọi là tạng A-tỳ-đàm.”

Kiết tập ba Pháp tạng xong,
chư thiên, quỷ thần, các rồng, thiên
nữ mưa hoa hương trời, tràng phan,
áo trời đủ các thứ cúng dường,
để cúng

dường Pháp, và thuyết kệ:

Vì thương
xót thế gian.
Kết tập ba pháp tạng. Đấng đủ Mười trí lực. Trí, đèn soi vô minh.

Hỏi: Bát-kiền-độ A-tỳ-đàm (Astagran-Àbhidharma), Lục phần (Asatpà-Àbhidharma) từ đâu ra?

Đáp: Lúc Phật còn ở đời,
pháp không có sai trái. Sau khi Phật diệt độ,
kết tập pháp thứ nhất, cũng như khi còn Phật. Một trăm năm sau khi Phật diệt độ(?), vua A-du-ka
(Asoka) (?) mở đại hội Ban-xà Vu-sắc
(Pàncavarsa
- parisad), các đại pháp sư luận nghị khác nhau nên có danh tự các bộ khác nhau. Từ đó
về sau, lần lượt đến khi có đạo nhân Bà-la- môn
tánh là Ca-chiên-diên, trí tuệ, lợi căn, đọc hết kinh sách tam tạng trong ngoài, muốn giải thích Phật pháp nên
viết luận Phát-trí (Jnànapr- asthàmàstagrantha)
gồm tám Kiền-độ, phẩm đầu là thế gian Đệ nhất
pháp. Về sau các đệ tử, vì người sau không thể hiểu hết tám Kiền-độ,
nên
viết ra bộ luận Tỳ-bà-sa. Có người nói: “Trong sáu phần A-tỳ-đàm, phần thứ ba là Phân biệt thế xứ, do
Mục-kiền-liên soạn. Trong sáu phần, phần
đầu gồm tám phẩm, bốn phẩm do Bà-tu-mật Bồ-tát soạn, bốn phẩm do A-la-hán nước Kế-tân
(Kasmir) soạn; còn năm phẩm kia do các luận nghị sư soạn”.

Lại có người nói: “Lúc Phật
tạ thế, Xá-lợi-phất đã giải lời Phật nên soạn
A-tỳ-đàm. Về sau, đạo nhân Độc tử tụng đọc, cho đến nay gọi là Xá-lợi-phất A-tỳ-đàm. Và
Đại Ca-chiên-diên lúc Phật tạ thế, vì giải lời
Phật
mà soạn Tỳ-lặc (Petaka - Hiệp tạng) cho đến nay lưu hành ở Nam Thiên Trúc.

Các luận nghị sư đều giải
rộng lời Phật, như nói năm giới. Trong năm
giới ấy, mấy giới thuộc có sắc, mấy giới thuộc vô sắc.Mấy giới thấy được, mấy giới không thấy được. Mấy
giới là có đối ngại, mấy giới là không
đối ngại. Mấy giới là hữu lậu, mấy giới là vô lậu. Mấy giới là hữu
vi, mấy giới là vô vi. Mấy giới là có quả báo, mấy giới là không quả báo. Mấy giới là thiện, mấy
giới là bất thiện. Mấy giới là hữu ký, mấy
giới là vô ký.

Lại có bảy sử là dục nhiễm
sử, sân nhuế sử, hữu ái sử, kiêu mạn sử, vô minh sử, kiến sử, nghi sử. Trong bảy sử ấy, mấy sử hệ thuộc Dục giới, mấy sử hệ thuộc Sắc giới, mấy sử hệ thuộc Vô sắc giới. Mấy sử do kiến
đế đoạn, mấy
sử do tư duy đoạn. Mấy sử do thấy Khổ
đế đoạn, mấy sử

do thấy Tập đế đoạn, mấy sử do thấy Diệt đế đoạn, mấy sử do
thấy Đạo đế đoạn. Mấy sử biến khắp, mấy sử không biến khắp.

Lại có mười trí là Pháp
trí, Tỷ trí, Thế trí, Tha tâm trí, Khổ trí, Tập trí, Diệt trí, Đạo trí,
Tận trí, Vô sanh trí. Mười trí ấy, mấy thuộc hữu lậu, mấy thuộc vô lậu. Mấy thuộc hữu vi, mấy thuộc vô vi. Mấy trí
duyên pháp lữu lậu, mấy trí duyên
pháp vô lậu. Mấy trí duyên pháp hữu vi, mấy
trí duyên pháp vô vi. Mấy trí duyên Dục giới, mấy trí duyên Sắc giới, mấy trí duyên Vô sắc
giới. Mấy không hệ duyên, mấy trí tu ở trong
vô ngại đạo, mấy trí tu ở trong giải thoát đạo. Khi được bốn quả, mấy trí được, mấy trí mất. Phân biệt hết thảy
pháp như vậy, cũng gọi là A-tỳ- đàm;
vì A-tỳ-đàm có ba loại: 1- A-tỳ-đàmThân và Nghĩa, lược nói có ba mươi hai vạn lời. 2- Sáu
phần, lược nói có ba mươi hai vạn lời. 3- Trí lặc, lược nói có ba mươi hai vạn lời, ấy là A-tỳ-đàm.

Lược nói Tổng nghĩa “Như vậy, tôi nghe” đã xong.

1. GIẢI THÍCH BÀ-GIÀ-BÀ

KINH: Bà-già-bà
(Bhàgavat)

Luận:
Sao gọi là Bà-già-bà? Bà già (Bhàga) là đức; Bà (vat) là có.

Vậy Bà-già-bà là “Có đức”.

Lại nữa, Bà-già là phân biệt, Bà là khéo. Phân biệt khéo léo tướng
chung tướng riêng của các Pháp, nên gọi là Bà-già-bà.

Lại nữa, Bà-già là thanh danh;
Bà là có. Vậy Bà-già-bà là có thanh
danh. Thanh
danh không ai có như Phật. Chuyển
luân Thánh vương,
Đế- thích,
Phạm- thiên, Hộ-thế, không có ai bằng Phật huống những người phàm khác. Vì sao? Vì Chuyển luân Thánh
vương còn dính mắc với kiết sử,
mà Đức Phật thì đã xa lìa kiết sử. Chuyển luân Thánh vương còn chìm trong bùn sanh già bệnh chết; Phật đã qua khỏi. Chuyển luân Thánh vương còn làm tôi tớ cho ân
ái; Phật đã xa lìa vĩnh viễn. Chuyển luân Thánh vương
còn ở trong cánh đồng tai hoạn của thế gian, Phật đã xa lìa. Chuyển luân Thánh vương còn ở trong chỗ
vô minh đêm tối, Phật thì ở trong
chỗ sáng suốt nhất. Chuyển luân Thánh vương cùng lắm là thống lãnh bốn châu thiên hạ,
Phật thì thống lãnh cả vô lượng thế giới. Chuyển luân Thánh vương thì tiền của tự tại, Phật
thì tâm tưởng tự tại. Chuyển luân
Thánh vương còn tham cầu cái vui cõi trời, còn Phật cho đến cái vui của cõi trời Hữu đỉnh cũng không tham đắm. Chuyển
luân Thánh vương

theo người khác cầu vui, Phật trong tâm tự vui. Vì nhân
duyên ấy, Phật hơn
Chuyển luân Thánh vương. Các hàng Đế- thích, Phạm-thiên, Hộ- thế cũng lại như vậy, chỉ hơn Chuyển luân Thánh vương chút ít.

Lại nữa, Bà-già là phá; Bà là năng. Vì là người năng phá dâm, nộ, si nên xưng là Bà-già-bà.

Hỏi: Như A-la-hán, Bích-chi
Phật cũng phá dâm, nộ, si, với Phật khác gì?

Đáp: A-la-hán, Bích-Chi
Phật, tuy phá ba độc nhưng không sạch hết
hý phần. Ví như hương ở trong đồ đựng, hương tuy lấy đi mà hơi vẫn còn, lại như lửa đốt cây, cỏ, củi, khói bay mà than vẫn còn, vì sức lửa yếu. Phật dứt hẳn ba độc không còn thừa. Ví như lúc kiếp tận, lửa đốt núi Tu-di, tất cả đất đai tiêu
hết, khói không, than không. Như Xá-lợi-phất
còn
tập khí sân nhuế, Nan-Đà còn tập khí dâm dục, Tất-lăng Già-bà-ta còn tập khí kiêu mạn. Ví như người bị xiềng chân mới được thả ra đi không vững.

Bấy giờ, Phật từ Thiền định
dậy đi kinh hành, La-hầu-la đi theo, Phật hỏi La-hầu-la vì sao gầy ốm? La-hầu-la thưa kệ:

Nếu
người ăn dầu thì có sức, Nếu uống sữa tươi thì sắc tốt, Nếu ăn mè, rau, không sắc, lực, Đại Đức Thế Tôn tự nên biết

Phật hỏi La-hầu-la: “Trong
chúng này ai là Thượng
tọa?”. La-hầu- la thưa: “Hòa thượng Xá-lợi-phất”. Phật
nói: “Xá-lợi-phất ăn đồ bất tịnh”.
Bấy giờ, Xá-lợi-phất nghe nói lại lời ấy, tức thì mửa đồ ăn, và tự thề: “Từ nay không còn nhận lời người thỉnh”.

Khi ấy Vua Ba-tư-nặc,
Trưởng giả Tu-đạt-đa v.v…đến chỗ Xá-lợi- phất
và nói với Xá-lợi-phất: “Phật không vì vô sự mà nhận lời người thỉnh, Đại đức Xá-lợi-phất
cũng không nhận lời thỉnh, thì kẻ cư sĩ áo trắng chúng
tôi làm sao có được lòng tin lớn lao thanh tịnh”.
Xá-lợi-phất nói: “Phật, Đại
sư của chúng tôi nói: Xá-lợi-phất ăn đồ bất tịnh, nay không được nhận lời người thỉnh”.

Lúc ấy vua Ba-tư-nặc
v.v…đi đến chỗ Phật, bạch Phật: “Phật không thường nhận lời người
thỉnh, Tôn giả Xá-lợi-phất cũng không nhận lời
thỉnh,
thì chúng con làm sao có được lòng tin lớn? Mong Phật sắc Tôn giả Xá-lợi-phất trở lại
nhận lời người thỉnh”. Phật nói: “Thầy ấy tâm
cứng cỏi, không thể lay chuyển”.

Bấy giờ, Phật dẫn Nhân duyên Bản sanh: “Xưa có một Quốc vương

bị rắn độc cắn, vua sắp chết, gọi các lương y khiến trị độc rắn. Bấy giờ các lương y nói: “Phải làm cho rắn hút lại độc khí mới hết được”.

Khi ấy các lương y đều đọc
chú thuật, con rắn đã cắn vua liền đến chỗ
vua, các lương y chất củi và đốt lửa lên, bảo con rắn: “Ngươi phải hút lại chất độc của ngươi,
nếu không thì sẽ phải nhảy vào lửa”. Rắn độc
suy
nghĩ: “Ta đã nhã chất độc, làm sao hút lại, thà phải chịu chết!” Tư duy định tâm, liền nhảy vào lửa. Rắn độc lúc ấy chính là Xá-lợi-phất, đời đời tâm cứng cỏi không thể lay động.

Lại nữa, Trưởng lão
Tất-lăng Già-bà-ta thường bị đau mắt. Ông ấy
khi
đi khất thực thường đi ngang qua sông Hằng. Khi đến bên dòng sông, ông gảy móng tay mà nói:
“Tiểu tỳ, dừng lại đừng cho nước chảy”. Nước
liền rẽ làm hai, ông ấy qua được, rồi đi khất thực. Thần sông Hằng đến chỗ Phật, bạch Phật: “Đệ tử của Phật là Tất-lăng
Già-bà-ta thường mắng tôi:
“Tiểu tỳ, dừng lại, đừng cho nước chảy”. Phật bảo Tất-lăng Già-bà- ta sám hối thần sông Hằng. Tất-lăng Già-bà-ta
tức thì chấp tay mà nói với thần sông Hằng: “Tiểu tỳ chớ giận, nay ta tạ lỗi nhà ngươi”. Khi ấy đại chúng cười nói: “Tại
sao tạ lỗi mà lại mắng nữa?” Phật nói với Thần
sông Hằng: “Ông thấy Tất-lăng Già-bà-ta chấp tay tạ lỗi chăng? Tạ lỗi là không có lòng kiêu mạn mà lại nói lời ấy, nên biết không phải là ác. Chẳng
qua ông ấy năm trăm đời lại đây, thường sanh trong nhà Bà-la- môn, thường tự kiêu, cho mình cao quý,
khinh rẻ người khác, tập khí xưa nay như vậy, nên miệng nói mà tâm không kiêu mạn”.

Như vậy, các A-la-hán tuy
dứt kiết sử mà còn có tập khí tàn dư, còn như chư Phật Thế Tôn, hoặc có người lấy dao cắt một cánh tay, hoặc có người
lấy hương Chiên-đàn xoa một cánh tay, cũng như con mắt bên phải và con mắt bên trái,
tâm Ngài không thương ghét; vì Ngài vĩnh viễn
không còn tập khí tàn dư.

Con gái Bà-la-môn tên là
Chiên-xà (Cinca) độn cái bát giả mang bầu
đến mắng Phật ngay ở giữa đại chúng rằng: “Ông làm cho tôi có thai sao không chịu lo cơm áo cho tôi. Ông là người không biết xấu, mê hoặc thiên hạ”.

Bấy giờ năm trăm thầy
Bà-la-môn giơ tay mà xướng lên: “Phải, phải,
chúng ta biết việc ấy”. Lúc ấy Phật không đổi sắc, cũng không thẹn thùng. Việc ấy tức
thời bị lột trần ra, đất liền động mạnh, chư Thiên cúng dường, rải các danh hoa, tán thán đức của Phật, Phật cũng không có sắc mừng.

Lại nữa, Phật phải ăn thóc của ngựa mà cũng không buồn bực.

Thiên vương dâng đồ ăn đủ cả trăm vị, Phật cũng không lấy
làm mừng, nhất tâm không hai.

Như thế đó, đủ các thứ ẩm
thực, y phục, ngọa cụ, khen, chê, khinh bỉ,
cung kính, tâm Ngài vẫn không đổi khác, cũng như vàng thật dù đốt, rèn, đập, mài vẫn không
thêm bớt. Vì vậy, cho nên, A-la-hán tuy đoạn
kiết sử, đắc đạo, nhưng vẫn còn tàn khí, không
được gọi là Bà-già-bà.

Hỏi: “Bà-già-bà chỉ có một
danh hiệu ấy hay còn có danh hiệu khác?”.

Đáp: Công đức của Phật vô lượng, danh hiệu cũng vô lượng. Danh hiệu ấy (Bà-già-bà) được dùng hơn cả là do nhiều người biết đến.

Lại có danh hiệu khác như
Đa-đà A-già-đà (Tathàgata). Sao gọi Đa-đà
A-già-đà (Tathàgata- Như Lai)? Như pháp tướng mà hiểu, như pháp tướng mà giảng thuyết,
như Chư Phật theo con đường an ổn mà đi đến, Phật cũng như vậy đi đến, lại không còn đi đến trong đời sau cho nên gọi là Đa-đà A-già-đà.

Lại có danh hiệu A-la-ha
(Arhat). Sao gọi là A-la-ha? A-la là giặc; Ha là giết. A-la-ha
gọi là giết giặc, như kệ nói:

Phật
lấy nhẫn làm áo đồng, Lấy tinh tấn làm giáp sắt, Lấy trì giới làm ngựa hay, Lấy thiền định làm cung tốt, Lấy trí tuệ làm tên nhọn, Ngoài thì phá quân ma vương, Trong thì diệt giặc phiền não, Ấy gọi là A-la-ha.

Lại nữa, A là chẳng; La-ha
là sanh. A-la-ha là chẳng sanh. Hạt giống
Phật tâm không sanh trong thửa ruộng đời sau; vì vỏ trấu vô minh đã lột rồi.

Lại nữa, A-la-ha là ứng thọ
cúng dường. Phật đã trừ hết kiết sử, được
Nhất thiết trí tuệ, xứng đáng lãnh thọ sự cúng dường của hết thảy trời đất chúng sanh, vì thế, Phật cũng gọi là A-la-ha.

Lại có danh hiệu Tam-miệu
Tam-Phật-đà (Samyaksam-Buddha). Tại
sao gọi là Tam-miệu Tam-Phật-đà? Tam-miệu là Chánh, Tam là biến, Phật-đà là tri.
Tam-miệu Tam Phật-đà là Chánh biến tri đối với
hết thảy pháp.

Hỏi: Thế nào gọi là Chánh biến tri? Đáp:

Biết khổ đúng như tướng khổ, Biết tập đúng như tướng tập. Biết diệt đúng như tướng
diệt, Biết đạo đúng như tướng đạo.

Đó gọi là Tam-miệu Tam Phật-đà.

Lại nữa, biết tướng chơn
thật của tất cả Pháp là bất hoại, bất tăng bất giảm.

Tại sao gọi là tướng bất
hoại? Con đường tâm tưởng nói năng đều đoạn
diệt, vượt hơn các pháp, như tướng Niết-bàn bất động. Vì vậy gọi là Tam-miệu Tam Phật-đà.

Lại nữa, hết thảy danh tự
của mười phương thế giới, của chúng sanh trong lục đạo, nhân duyên đời trước và chỗ thác sanh trong
vị lai của chúng
sanh, hết thảy tâm tưởng của mười phương chúng sanh, các kiết sử, các thiện căn, các đạo xuất ly, hết thảy các pháp như vậy đều biết. Ấy gọi là Tam-miệu Tam Phật-đà.

Lại có danh hiệu Bệ-đa Giá-la-na Tam-ban-na
(Vidya- Carana- sampana). Tiếng Tàu dịch là Minh hạnh túc. Sao gọi
là Minh hạnh túc? Túc mạng, Thiên nhãn và Lậu tận gọi là Tam Minh.

Hỏi: Thần thông và Minh khác nhau như thế nào?

Đáp: Biết thẳng việc Túc
mạng trong quá khứ gọi là Thông; biết hạnh nghiệp
nhân duyên trong quá khứ gọi là Minh; biết thẳng chết chỗ này sanh chỗ kia gọi là Thông; biết hạnh
nghiệp nhân duyên tập hợp không
mất gọi là Minh. Dứt hẳn hết kiết sử mà không biết còn sanh lại hay không sanh gọi là Thông.
Nếu biết lậu hoặc dứt hết không còn sanh lại gọi là Minh. Ba Minh này là sở chứng của Đại A-la-hán, Đại Bích Chi Phật.

Hỏi: Nếu như vậy, A-la-hán và Bích Chi có khác gì với Phật? Đáp: Các vị ấy tuy được Tam minh, mà Minh không
đầy đủ, còn

Phật đầy đủ hết thảy, nên khác.

Hỏi: Sao là không đầy đủ và sao là đầy đủ?

Đáp: Trí túc mạng của A-la-hán
và Bích Chi Phật biết thân mình và
thân người khác cũng không thể đủ. Có vị A-la-hán biết một đời, hoặc
hai đời, ba đời, mười,
trăm, ngàn, vạn kiếp, cho đến tám vạn kiếp,
xa hơn thì không còn biết được nữa, thế nên không đầy đủ; Thiên nhãn minh
biết về đời vị lai cũng như vậy. Phật ngay trong một niệm khi sanh, trụ, diệt, khi các kiết sử phân
sanh, khi sanh như vậy, khi trụ như vậy, khi diệt như vậy, các kiết sử do khổ pháp nhẫn và khổ pháp trí đoạn diệt,

đều biết rõ, biết các kiết sử đã được giải thoát như vậy,
được giải thoát về
bao nhiêu pháp hữu vi, được giải thoát về bao nhiêu pháp vô vi, cho đến đạo tỷ nhẫn (đạo loại nhẫn) trong mười lăm tâm thuộc kiến đế đạo (kiến
đạo vị) thì hàng Thanh văn và Bích chi Phật không thể giác tri, vì thời gian quá mau đối với họ; biết nhân
duyên, lậu tận của chúng sanh quá
khứ như thế, biết vị lai, hiện tại cũng thế, nên gọi Phật là Minh hạnh túc.

Hành là thân nghiệp, khẩu
nghiệp. Nhưng chỉ có thân nghiệp, khẩu nghiệp
của Phật là hoàn toàn; còn người khác đều còn có sai quấy, như thế gọi là Minh hạnh túc.

Lại có danh hiệu Tu-già-đa
(sugata-Thiện Thệ). Tu (Su) Tàu dịch là
khéo; Già-đa (gata) hoặc nói là đi, hoặc là thuyết. Ấy là khéo đi, khéo thuyết. Khéo đi qua là đi trong các Tam-ma-đề sâu xa và vô lượng đại trí tuệ, như kệ nói:

Phật lấy Nhất thiết trí làm xe,

Đi đường Bát Chánh vào Niết-bàn. Vì vậy gọi là
khéo đi (Tu-già-đa)

Khéo thuyết là như thật
tướng các pháp mà thuyết, không vì ưa đắm pháp
mà thuyết, quán sát trí tuệ lực của đệ tử: Người ấy dù đem tất cả phương tiện thần thông trí lực mà hóa cũng
không độ được; còn người ấy độ được, người ấy mau, người ấy chậm, người ấy nên ở chỗ ấy độ, người ấy
nên thuyết về bố thí, hoặc thuyết về trì giới, hoặc thuyết về Niết-bàn; người ấy nên thuyết về Năm
uẩn (ngũ chúng), Mười hai Nhân duyên, các
pháp Tứ đế thì có thể đưa họ vào đạo. Biết các loại trí lực của đệ tử như vậy mà vì họ thuyết
pháp; ấy gọi là khéo thuyết.

Lại có danh hiệu Lô-ca-bị (Lokavid – Thế gian giải). Lô-ca (Loka), Tàu dịch là thế gian; Bị (vid) dịch là Tri. Lô-ca-bị
là Tri Thế Gian.

Hỏi: Thế nào là Tri thế gian?

Đáp: Biết hai thứ thế gian:
Một là chúng sanh, hai là phi chúng sanh.
Và đúng như thật tướng biết thế gian, nhân của thế gian, sự diệt tận của thế gian, đạo xuất ly thế gian.

Lại
nữa, biết thế gian không phải như thế tục biết, cũng không như ngoại đạo biết. Biết thế gian vì vô
thường nên khổ, vì khổ nên vô ngã. Lại nữa, biết thế gian phi hữu thường,
phi vô thường, phi hữu biên,

phi vô biên, phi khứ, phi bất khứ, cũng không đắm trước
những tướng như vậy, tướng thanh
tịnh, thường, bất hoại, như hư không, ấy gọi là Biết thế gian.

Lại có danh hiệu là A-nậu-đa-la (Anutara). Tàu dịch là Vô thượng.

Hỏi: Thế nào là Vô thượng?

Đáp: Pháp Niết-bàn là Vô
thượng, Phật tự biết Niết-bàn ấy, không phải
nghe từ người khác, cũng dắt dẫn chúng sanh khiến đi đến Niết- bàn. Như trong các Pháp, Niết-bàn là Vô
thượng, thời trong chúng sanh, Phật cũng vô thượng.

Lại nữa, công đức trì giới,
thiền định, trí tuệ, giáo hóa chúng sanh, hết thảy không có ai bằng, huống là hơn được, cho nên gọi là Vô thượng.

Lại nữa, A là không;
Nậu-đa-la là trả lời. Hết thảy pháp ngoại đạo
có thể trả lời, có thể phá hủy, vì nó không phải thật, không phải thanh tịnh. Còn Phật pháp không thể trả lời,
không thể phá hủy; vì nó ra ngoài con
đường nói năng, cũng là thật, là thanh tịnh. Do đó nên gọi là không trả lời.

Lại có danh hiệu là
Phú-lâu-sa Đàm-miệu Bà-la-đề (Purasada- mysàrathi).
Phú-lâu-sa, Tàu dịch là Trượng phu; Đàm-miệu dịch là có thể giáo hóa, Bà-la-đề dịch là Điều ngự sư.
Ấy gọi là Đấng Thầy Điều ngự
của những người có thể giáo hóa (Điều ngự trượng phu). Phật đem đại từ đại trí, có khi nói
lời êm dịu, có khi nói lời khắc khổ, có khi nói lời chi li, lấy đó điều phục chế ngự khiến không mất Chánh đạo, như kệ nói:

Phật pháp là xe, đệ tử ngựa,

Bảo chủ thật pháp, Điều ngự Phật, Nếu ngựa vượt ra ngoài
lối chánh, Thì sẽ sửa trị khiến điều phục.

Nếu nhỏ không điều, pháp nhẹ trị, Khéo léo thành lập làm thượng đạo, Nếu không trị được thì vứt bỏ,

Do vậy Điều Ngự là Vô thượng.

Lại nữa, Điều Ngự Sư có năm
thứ: 1- Trước hết là pháp sửa trị của cha mẹ, anh chị, bà con. 2- Thứ đến là phép của quan. 3- Dưới hết là phép của Thầy. Đó là ba thứ
sửa trị trong thời hiện tại. 4- Đời sau thì có
Diêm la vương trị. 5- Phật thì dạy sự lợi ích an lạc cho đời này, đời sau và Niết-bàn.
Thế nên gọi là Điều Ngự Sư.

Bốn pháp xử trị người trên
kia không bao lâu tất hủy hoại, không thể
thường có kết quả thật sự. Phật thành đạt cho người với ba thứ đạo, thường theo đạo, không bỏ. Như lửa không bỏ tự tướng của nó cho đến

khi tắt. Phật làm cho người được thiện pháp cũng vậy, đến
chết không bỏ; vì vậy cho nên Phật có hiệu là Điều Ngự Trượng
Phu.

Hỏi: Đối với nữ nhân Phật
cũng giáo hóa cho được đạo, sao chỉ nói Trượng Phu (nam giới)?

Đáp: Vì người nam là tôn quý, người
nữ thì thấp hèn; vì người nữ theo người nam. Và vì người
nam là chủ sự nghiệp.

Lại nữa, người nữ có điều
chướng ngại là không được làm Chuyển luân
Thánh vương, Đế Thích thiên vương, Ma thiên vương, Phạm thiên vương và Phật pháp vương;
vì vậy nên Phật không nói.

Lại nữa, nếu nói Phật là
Đấng Điều Ngự Sư của nữ nhân thì không tôn trọng,
nếu nói của Trượng phu thì gồm hết tất cả. Cũng như vua đến thì không đến một mình, chắn chắn có
người tùy tùng. Như vậy, nói trượng
phu gồm hết cả người hai căn, không căn và nữ nhân trong đó; vì vậy, nên nói là trượng phu.

Bởi nhân duyên ấy nên Phật là Điều Ngự Trượng Phu.

Lại có danh hiệu Xá-đa
Đề-bà Ma-nậu-xá-nẫm (Sàtàdevamanu- sanàm).
Xá-đa (Sàstà) là Giáo sư, Đề-bà là Thiên (trời), Ma-nậu-xá- nẫm (Manusyanam) là Nhân (người). Ấy là Thiên
Nhân sư.

Sao gọi là Thiên Nhân sư?
Phật dạy việc ấy nên làm, việc ấy không nên
làm, việc ấy thiện, việc ấy bất thiện, và chúng sanh theo lời dạy mà làm, không bỏ đạo pháp, được quả báo là
giải thoát phiền não. Ấy gọi là Thiên Nhân sư.

Hỏi: Phật có thể hóa độ
Rồng, Quỷ, thần và các chúng sanh torng các đạo, sao chỉ nói là Thiên Nhân sư?

Đáp: Độ các loài khác thì ít, độ hàng thiên nhân thì nhiều. Ví như người da trắng, có chấm ruồi đen mà không gọi người da đen, vì đen ít.

Lại nữa, trong các loài,
loài người kiết sử mỏng, tâm nhàm chán dễ
sanh, trong loài trời trí tuệ lanh lợi, vì vậy hai nơi ấy dễ đắc đạo; còn trong các loài khác không
được như thế.

Lại nữa, nói thiên là gồm
luôn các loài ở trên trời, nói nhân là gồm luôn
các loài sanh sống ở quả đất. Vì sao? Vì trên trời thì trời lớn hơn cả, trên quả đất thì người lớn hơn cả. Do đó
nói thiên là gồm hết loài trên trời, nói nhân là gồm hết loài trên đất.

Lại nữa, trong loài người
có được thọ giới luật nghi, kiến đế đạo (kiến đạo),
tư duy đạo (tu đạo) và các đạo quả. Hoặc có người nói, trong các loài khác không có
được, hoặc có người nói nhiều ít có được; còn
trong hàng thiên nhân thì dễ được, nhiều người được. Do vậy, gọi Phật

là Thiên nhân sư.

Lại nữa, ở trong loài người
tạo nhân vui nhiều, ở trong loài trời hưởng
quả báo vui nhiều. Thiện pháp là nhân vui, vui là quả báo của thiện pháp. Trong các loài
khác, nhân và báo vui đều ít. Do vậy, Phật là
Thiên nhân sư.

Lại có danh hiệu Phật-đà (Buddha). Tàu dịch là Tri giả. Biết những
pháp gì? Biết quá khứ, vị lai, hiện tại, thuộc chúng sanh, không thuộc chúng sanh, hữu thường, vô
thường. Hết thảy các pháp, tại dưới cội Bồ đề, giác tri rõ ràng, cho nên gọi là Phật-đà.

Hỏi: Người khác cũng biết
được hết thảy các pháp, như Trời Ma-hê- thủ-la
(Mahésvara), Tàu dịch là Đại Tự tại, có tám tay, ba mắt, cỡi Bò trắng. Như trời Vĩ-nữu (Visnu), Tàu dịch
là Biến văn, có bốn tay, cầm Tù-và
(sankha), nắm bánh xe (cakra), cỡi Chim Kim-sí. Như trời Cưu- ma-la (kumara), Tàu dịch là Đồng tử, tay đưa cao con gà, cầm linh, nắm phan
đỏ, cỡi chim Khổng tước, đều là đại tướng của chư Thiên. Các vị trời như vậy đều gọi là “Đại”, đều xưng
là Nhất thiết trí. Có người theo làm
đệ tử, học kinh sách và lãnh thọ giáo pháp của họ, nói đó là Nhất thiết trí?

Đáp: Đó không đáng gọi là
Nhất thiết trí. Vì sao? Vì tâm còn dính vào sân nhuế, kiêu mạn, như kệ:

Hoặc thấy hình vẽ, hoặc tượng đất, Nghe trong kinh hoặc nghe khen.

Bốn
loại chư Thiên như thế ấy, Mỗi mỗi tay cầm các binh khí, Ai sức không bằng phải sợ hãi, Ai tâm bất thiện phải sợ hãi, Trời ấy chắc chắn làm người sợ, Nếu người sức kém thì cũng sợ, Đối trời ấy, hết thảy thường sợ, Không thể trừ khử các khổ nạn.

Người nào phụng sự hoặc cung kính, Đời nay không
khỏi chìm biển khổ.

Hoặc người không cung kính cúng dường, Đời nay chẳng
ngại hưởng giàu vui.

Nên biết đó là giả dối, không thật,
Thế nên kẻ trí không theo trời.

Bởi các chúng sanh trong thế gian,

Theo
nghiệp nhân duyên mà luân hồi, Nhờ duyên phước đức sanh thiên thượng, Tạo nghiệp nhân duyên sanh loài người, Thế gian hành nghiệp thuộc nhân duyên,
Thế nên kẻ trí không theo trời.

Lại nữa, ba vị trời ấy, thương ai thì muốn cho người đó mãn nguyện tất cả, ghét ai thời muốn cho họ bảy đời tiêu diệt. Phật không như vậy. Lúc làm Bồ-tát,
nếu gặp oan gia, giặc đến muốn giết, còn tự đem thân, thịt, đầu, mắt, tủy não mà
cho, hà huống là khi đã thành Phật. Nên chỉ có Phật mới có danh hiệu Phật-đà, vậy phải nên quy y Phật, lấy Phật làm Thầy, không
nên thờ Trời.

Lại nữa, Phật có hai sự:
Một là sức đại công đức thần thông, hai là
tâm thanh tịnh bậc nhất, các kiết sử dứt bặt. Chư Thiên tuy có thần lực phước đức, mà vì kiết sử chẳng dứt, nên tâm không thanh tịnh, tâm không
thanh tịnh, nên thần lực cũng ít, Thanh văn, Bích Chi Phật, tuy kiết sử đã dứt, tâm khéo
thanh tịnh, nhưng vì phước đức mỏng, nên lực
thể ít. Phật đầy đủ cả hai thứ nên hơn hết mọi người, các người khác không được như vậy nên gọi là Vô thượng sĩ (Sarvanàtamà).

Bà-già-bà (Bhagavat) là có đức (Hữu đức) như trước đã nói. Lại có danh hiệu là A-ta-ma
(Atamà - Tàu dịch là Vô đẳng). Lại có danh hiệu là Abàma bamà (Tàu dịch là Vô đẳng đẳng).

Lại có danh hiệu Lộ-ca-na-tha (Lokanàtha - Tàu dịch là Thế Tôn). Lại có danh hiệu Bà-la-già
(Panaga - Tàu dịch là Độ bỉ ngạn).

Lại có danh hiệu Bà-đàn-đà (Bhadamta
- Tàu dịch là Đại đức). Lại có danh hiệu Thi-lê-già-na (Sriguna - Tàu dịch là Hậu đức). Như vậy … có vô lượng danh hiệu.

Tên cha mẹ đặt là Tất-đạt-đa (Siddhata - Tàu dịch là Thành lợi).
Khi đắc đạo, biết hết thảy các Pháp, nên gọi là Phật, bậc xứng đáng lãnh thọ
sự cúng dường của chư Thiên và người đời, như vậy gọi là Đại đức, Hậu đức.

Như vậy, tùy theo mỗi đức mà lập danh hiệu.

Hỏi: Vì ông ưa thích Tất-đạt-đa con vua Tịnh-phạn (Suddhodana) dòng Sát-đế-lợi (Ksatriya) nên dùng lời xưng tán là
Nhất thiết trí, chứ thật không có ai là đấng Nhất thiết trí, đúng không?

Đáp: Không phải vậy, người
nói lời ấy là tà tâm, ghanh ghét Phật nên
vọng ngữ như vậy. Thật sự có đấng Nhất thiết trí. Vì sao? Đối với hết thảy chúng sanh, Phật có thân sắc, nhan mạo đoan chánh, không thể

bì được: Tướng (Laksana), Đức (Guna) và Minh (Alaka)
đầy đủ hơn hết thảy mọi người. Tiểu nhân thấy thân tướng Phật cũng biết đó là đấng
Nhất thiết trí, huống gì đại nhân? Như trong Kinh Phóng Ngưu Thí dụ nói: “Quốc vương xứ Ma-già-đà (Magadha) là
Tần-bà-ta-la (Bimbisàra) thỉnh Phật và năm trăm đệ tử trong
ba tháng. Vua cần sữa tươi để cúng dường Phật và Tỳ-kheo Tăng nên mới gọi nhữnng
người chăn trâu đến ở nơi đó, ngày ngày mang sữa tươi đến. Sau ba tháng,
Vua cảm thương
những người chăn trâu ấy nên
bảo: “Các ngươi đến hầu Phật rồi trở về chăn trâu lại”.

Các người chăn trâu đi đến
chỗ Phật, ở giữa đường cùng nhau bàn: “Chúng ta nghe nói Phật là Đấng Nhất thiết trí, bọn ta là hàng tiểu nhân hạ liệt, làm sao biết được Ngài là Nhất thiết trí hay không?”.

Các Bà-la-môn ưa uống sữa
thường qua lại chỗ các người chăn trâu nên họ thân thiện nhau. Những người chăn trâu do đó được nghe danh hiệu
về các kinh sách của Bà-la-môn, nên nói với nhau: “Phương pháp trị bệnh, phương pháp chiến đấu, phương
pháp xem tinh tú, phương pháp tế
trời, ca múa, phương pháp luận nghị, nạn vấn v.v…sáu mươi bốn thứ kỷ nghệ thế gian ấy, con
vua Tịnh-phạn học rộng nghe nhiều, thì biết
những việc ấy không khó, nhưng mà từ khi sanh đến nay, không hề chăn trâu, vậy chúng ta hãy lấy bí pháp chăn trâu để hỏi, nếu giải đáp được thì mới thật là bậc Nhất thiết trí”.

Bàn như vậy xong, họ cùng nhau vào vườn Trúc (Venuvana), thấy ánh
sáng của Phật chiếu khắp rừng, tiến tới trước tìm Phật; thấy Phật ngồi dưới cây, trạng tợ núi
vàng, như sữa tươi rót vào lửa, cháy rực sáng
ngời, hoặc tợ như vàng ròng rải khắp trong vườn Trúc, màu vàng rực rỡ trông không biết chán, tâm rất hoan hỷ, cùng nhau nói:

Nay, Thích
Sư tử này

Có
Nhất thiết trí không? Trông thấy đều
vui mừng, Việc ấy cũng đủ rồi, Quang minh sáng bậc nhất, Nhan mạo rất quý trọng.

Thân
tướng uy đức đủ, Tương xứng danh hiệu Phật.

Tướng, tướng đều phân minh, Uy thần cũng đầy đủ,

Phúc
đức tự rạng rỡ,

Ai
thấy cũng ái kính. Thân ở trong vòng sáng,

Người xem không hề chán. Nếu có Nhất thiết trí,

Tất có công đức ấy. Hết thảy các màu vẽ,

Tượng châu báu trang nghiêm, Muốn sánh diệu thân này, Không thể nào sánh được.

Làm thỏa mãn người xem, Khiến được vui bậc nhất, Thấy rồi sanh tịnh tín, Tức là Nhất thiết trí.

Suy nghĩ như vậy xong, họ lễ Phật rồi ngồi xuống, hỏi Phật: “Người
chăn trâu có mấy điều thành tựu để cho cho bầy trâu nhiều thêm và an ổn? Có mấy điều không thành
tựu, khiến bầy trâu không thêm, không an ổn?”
Phật đáp: “Có mười một điều để người chăn trâu làm cho bầy trâu nhiều thêm và an ổn. Những gì là mười một?
Đó là biết sắc, biết tướng, biết mổ
xẻ, biết che vết thương, biết hun khói, biết đường đi tốt, biết chỗ trâu thích hợp, biết khéo đưa qua sông, biết chỗ an ổn, biết giữ sữa, biết nuôi
trâu chúa. Nếu người chăn trâu biết mười một điều này thì có thể làm cho bầy trâu thêm nhiều và an ổn.
Tỳ-kheo cũng như thế, biết mười một pháp thì có thể làm cho thiện pháp tăng trưởng.

Sao gọi là biết sắc? Là
biết sắc đen, sắc trắng, tạp sắc. Tỳ-kheo cũng như thế, biết tất cả sắc đều là tứ đại và tứ đại sở tạo.

Sao gọi là biết tướng? Là
biết trâu có tướng tốt hay không có tướng tốt,
khi hợp với bầy trâu khác nhân vào tướng mà biết. Tỳ-kheo cũng vậy, thấy tướng thiện
nghiệp biết là người trí, thấy tướng ác nghiệp biết là người ngu.

Sao gọi là biết mổ xẻ? Trâu
bị các loại trùng hút máu thì vết thương lở ra, mổ xẻ thì trừ hại, thì vui tươi. Tỳ-kheo cũng như vậy, bị trùng giác quán ác tà hút máu thiện căn, tăng trưởng
vết thương lòng, trừ bỏ thì được an ổn.

Sao gọi là biết che vết
thương? Là biết lấy vải, cỏ, lá để ngăn ngừa
muỗi
mòng chích đốt. Tỳ-kheo cũng như vậy, lấy pháp chánh quán để che vết thương sáu căn
không để bị các ác trùng phiền não tham dục, sân nhuế châm chích, làm tổn thương.

Sao gọi là biết hun khói? Hun khói là để trừ muỗi mòng, trâu ở xa nhìn
thấy khói thì nhắm theo mà về nhà. Tỳ-kheo cũng như vậy, đúng như điều được nghe mà
thuyết để trừ các muỗi mòng kiết sử. Dùng khói
thuyết
pháp để dắt dẫn chúng sanh đi vào nhà thật tướng không, vô ngã.

Sao gọi là biết đường đi?
Biết con đường trâu đi về tốt hay xấu. Tỳ- kheo cũng như vậy, biết tám Thánh đạo có thể đưa đến Niết-bàn, lìa con đường ác đoạn và thường.

Sao gọi là biết chỗ trâu thích hợp? Là biết làm cho trâu sinh sôi, an ổn, ít bệnh. Tỳ-kheo
cũng như vậy, lúc thuyết
Phật pháp, được pháp hỷ thanh tịnh, các thiện
căn tăng thịnh.

Sao gọi là biết đưa qua
sông? Biết chỗ dễ vào dễ qua không sóng dữ,
trùng độc. Tỳ-kheo cũng như vậy, hay đến chỗ Tỳ-kheo đa văn hỏi pháp, biết thuyết pháp biết
rõ người nghe lợi căn hay độn căn, phiền não
nhẹ hay nặng, khiến họ khéo léo sang bờ, qua được an ổn.

Sao gọi là biết chỗ an ổn? Biết chỗ ở không có cọp, beo, sư tử, ác trùng, độc thú. Tỳ-kheo
cũng như vậy, biết Bốn Niệm xứ là an ổn không
có ác ma, độc thú, phiền não, Tỳ-kheo
vào đó thời không hoạn nạn.

Sao gọi là biết giữ sữa? Trâu mẹ yêu mến trâu con nên cho sữa. Vì sữa
lưu lại một phần nên trâu mẹ vui mừng, vì sữa tiếp nối không khô kiệt, chủ trâu và người chăn trâu hằng
ngày có ích. Tỳ-kheo cũng như vậy,
hàng cư sĩ áo trắng cấp thí áo mặc, thức ăn, nên biết lượng, không khiến khánh kiệt, thời Đàn
việt hoan hỷ, tín tâm không dứt, người thọ nhận được đầy đủ không thiếu.

Sao gọi là biết nuôi trâu chúa? Bảo hộ trâu đực lớn, vì nó giữ gìn đàn
trâu, nên phải nuôi nấng không để ốm gầy, cho uống dầu mè, trang sức bằng anh lạc, ra dấu
hiệu với cái tù-và sắt, biết kỳ cọ, khen ngợi
v.v… Tỳ-kheo cũng như vậy. Trong chúng
Tăng có bậc đại nhân uy đức,
hộ trì lợi ích Phật pháp, hàng phục ngoại đạo, hay khiến tám chúng gieo trồng các thiện căn, thì nên tùy chỗ cần dùng của bậc ấy mà cung kính cúng dường.”

Các người chăn trâu nghe nói như thế rồi, suy nghĩ: “Bọn người chăn trâu chúng ta biết được không quá ba, bốn việc, các ông thầy của chăn trâu biết nhiều hơn nữa cũng không quá năm, sáu việc”. Nay nghe như vậy tán thán là chưa
từng có: “Nếu biết được việc này, thì các việc
khác cũng thế. Thật là bậc Nhất thiết trí, không còn nghi ngờ gì nữa!”

Như trong kinh ấy nói rộng, vì thế nên biết có bậc Nhất thiết trí.

Hỏi: Thế gian đúng ra không có bậc Nhất thiết trí. Vì sao? Vì không ai thấy bậc Nhất thiết trí?

Đáp: Không phải như vậy.
Không thấy có hai cách, không thể vì không
thấy mà nói không có: Một là, việc thật có, vì nhân duyên che lấp mà không thấy. Cũng như dòng họ ban sơ của người, cân nặng của núi tuyết,
hay số cát bên bờ sông Hằng, thật có mà không thể biết. Hai là thật không có nên không thấy; như cái đầu thứ hai, cánh tay thứ ba của một
người, không có nhân duyên che lấp mà vẫn không thể thấy. Cũng thế, bậc Nhất thiết trí ấy
vì nhân duyên che lấp mà người không thấy, chứ không phải không có bậc Nhất thiết trí. Nhân duyên che lấp ấy là những gì? Là chưa có được
bốn tín tâm, đắm trước tà kiến. Ngươi vì nhân
duyên ấy che lấp nên không thấy bậc Nhất thiết trí.

Hỏi: Vì những điều để biết
thì vô lượng, nên không có bậc Nhất thiết
trí. Các pháp vô lượng vô biên, nhiều người hợp lại còn không biết nổi, huống chi một người; vì vậy không có bậc Nhất thiết trí?.

Đáp: Như các pháp vô lượng, trí tuệ cũng vô lượng
vô số vô biên.

Như cái hộp to thì cái nắp cũng to, hộp nhỏ thì nắp cũng nhỏ.

Hỏi: Phật chỉ tự thuyết Phật pháp, không thuyết các kinh khác như phương thuốc, tinh tú, toán
số, sách vỡ thế gian, những pháp như thế, nếu
là bậc Nhất thiết trí, tại sao không thuyết? Vì thế nên biết là chẳng
phải bậc Nhất thiết trí?

Đáp: Tuy Phật biết hết thảy pháp, nhưng có cần dùng mới nói, không cần dùng không nói. Có người hỏi mới nói, không hỏi không
nói.

Lại nữa, hết thảy pháp lược có ba thứ: Một là pháp hữu vi, hai là pháp vô vi, ba là pháp không thể nói. Ba thứ đó gồm hết thảy pháp.

Hỏi: Có mười bốn nạn vấn mà Phật không đáp, nên biết không phải là
bậc Nhất thiết trí. Mười bốn nạn vấn là những gì? Là: (1- 4) Thế giới và ngã là thường, hay vô thường? Hay cũng thường
cũng vô thường? Hay chẳng phải thường
chẳng phải vô thường? (5-8) Thế giới và ngã có biên giới hay không có biên giới? Vừa cũng có biên giới cũng không biên giới?
Vừa chẳng phải có biên giới chẳng
phải không biên giới? (9-12)
Sau
khi chết có linh hồn đi đến đời sau hay không có linh hồn đi đến đời sau? Hay cũng có linh
hồn cũng không linh hồn đi đến đời sau? Hay cũng chẳng phải có linh hồn chẳng phải không linh hồn đi đến đời sau? (13-14)
Thân là linh hồn? Hay thân khác linh hồn? Nếu Phật là bậc Nhất thiết trí, thì vì sao không đáp mười bốn nạn vấn này?

Đáp: Việc ấy không thật nên không đáp. Các pháp là thường, không

có lẽ đó. Các pháp là đoạn diệt, cũng không có lẽ đó; vì
vậy nên Phật không đáp. Ví như có
người hỏi vắt sừng trâu thì được mấy đấu sữa. Đó không phải là câu hỏi nên không cần đáp.

Lại nữa, thế giới vô cùng như bánh xe, không đầu không cuối. Lại nữa, đáp vấn nạn ấy, không có lợi mà có hại, là rơi vào tà ác.

Phật biết mười bốn nạn vấn ấy che lấp Tứ đế, che lấp Thật tướng các pháp.
Như chỗ đi qua có ác thú, không nên dẫn người đi qua; chỗ an ổn không hoạn nạn, có thể chỉ cho người qua.

Lại nữa, có người nói việc ấy không phải là bậc Nhất thiết trí thì không thể hiểu. Vì người không thể hiểu nên Phật không đáp.

Lại nữa, nếu người, việc
không nói có, việc có nói không, ấy gọi không
phải là bậc Nhất thiết trí, bậc Nhất thiết trí thì việc có nói có, việc không nói không. Đức
Phật, việc có chẳng nói không, việc không chẳng nói có, chỉ nói thật tướng các pháp, sao lại không gọi bậc Nhất thiết trí? Ví như mặt trời, bình đẳng
chiếu khắp, không tạo nên chỗ cao thấp,
cũng không tạo nên bình địa. Phật cũng như thế, không khiến cho có làm thành không, không
làm thành có, mà thường nói về trí tuệ chơn thật
chiếu soi các pháp. Như có một đạo nhân hỏi Phật: “Mười hai Nhân duyên do Phật làm hay do
người khác làm?” Phật nói: “Ta không làm Mười
hai Nhân duyên, người khác cũng không làm”. Dù có Phật hay không có Phật, thì sanh vẫn
làm Nhân duyên cho già chết, pháp ấy quyết định thường
trú. Phật thường
nói sanh làm Nhân duyên cho già chết, cho đến Vô minh làm nhân duyên cho các Hành.

Lại nữa, trong mười bốn nạn
vấn, nếu trả lời thì sai lầm. Như có người
hỏi đứa con của người lại cái, của cô gái đá là cao hay thấp, đẹp hay xấu? Điều đó không nên trả
lời, vì không có đứa con
ấy.

Lại nữa, mười bốn nạn vấn
ấy là tà kiến không chân thật. Phật chỉ nói những gì chân thật, nên bỏ qua không đáp.

Lại nữa, bỏ qua không đáp
tức là đáp. Có bốn cách đáp: Một là quyết
định đáp, như nói Phật là an ổn bậc nhất trong Niết-bàn. Hai là giải nghĩa đáp. Ba là đáp bằng cách hỏi trở lại. Bốn là bỏ qua không đáp. Ông nói “Không có bậc Nhất thiết trí” có
lời ấy nhưng vô nghĩa, ấy là đại vọng ngữ. Thật có bậc Nhất thiết
trí. Vì sao? Vì đã được chứng mười lực như: Vì biết đấy là xứ
hay phi xứ, vì biết nhân duyên quả báo, vì biết các thiền định giải thoát, vì biết căn thiện ác của chúng sanh,
vì biết các thứ lạc dục, trí giải, vì
biết đủ thứ vô lượng tánh của thế gian, vì biết hết thảy trú xứ của đạo, vì biết nhớ rõ hành xứ của đời trước, vì được thiên

nhãn phân minh, vì biết hết thảy lậu tận, vì biết phân biệt
tịnh và bất tịnh, vì thuyết thượng
pháp trong hết thảy thế giới, vì được vị cam lồ, vì được trung đạo, vì biết thật tướng của hết
thảy pháp hữu vi, vô vi, vì vĩnh viễn
xa lìa tham dục của ba cõi. Do các nhân duyên như thế nên Phật là bậc Nhất thiết trí.

Hỏi: Có bậc Nhất thiết trí, ai là người ấy?

Đáp: Đó là bậc Đệ nhất đại
nhân (Mahapurusa), là đấng Tam giới tôn (Trailoky-yajyestha) hiệu là Phật, như kệ tán Phật:

Chuyển luân vương đản sanh, Như mặt trời, trăng,
đèn.

Dòng quý tộc Thích ca,
Thái tử vua Tịnh-phạn. Khi sanh động ba ngàn, Tu-di và nước biển,

Vì phá già, bệnh, chết,
Thương xót nên ra đời. Sanh ra đi bảy bước,

Ánh sáng khắp mười phương, Nhìn bốn phương, nói lớn: Ta sanh, thai phần hết,

Thành Phật thuyết diệu pháp, Tiếng
lớn gióng trống pháp, Để giác tĩnh chúng sanh,

Đời ngủ say vô minh. Việc hy hữu xuất hiện, Đủ các thứ như vậy, Chư Thiên và người đời, Thấy rồi đều hoan hỷ.

Tướng
thân Phật trang nghiêm, Mặt như trăng rằm sáng,

Hết
thảy nam hoặc nữ, Nhìn thấy không biết chán. Sanh thân nhờ bú móm, Mạnh hơn vạn voi chúa, Sức thần túc vô thượng, Sức trí tuệ vô lượng.

Thân Phật tỏa sáng lớn,

Soi sáng quanh thân Phật, Phật ở giữa ánh sáng, Như trăng
giữa ánh sáng. Bị các thứ ác chê,

Phật cũng không tưởng ác, Được các thứ xưng tán,
Phật cũng không tưởng vui. Đại Từ xem chúng sanh, Oán thân đều như nhau, Hết thảy loài hữu thức, Đều biết rõ việc này.

Sức
nhẫn nhục từ bi, Nên thắng hết tất cả, Vì độ thoát chúng sanh, Đời đời chịu cần khổ.

Mà tâm thường nhất định, Vì chúng làm lợi ích,

Trí tuệ lực có mười, Vô úy lực có bốn.

Bất
cọng có mười tám, Kho công đức vô lượng, Có vô số như vậy, Công đức lực hy hữu.

Như Sư tử vô úy,

Phá
pháp của ngoại đạo, Chuyển pháp luân vô thượng, Độ thoát hết ba cõi.

Ấy gọi là Bà-già-bà. Nghĩa của Bà-già-bà
vô lượng, nếu nói rộng
nữa thì sẽ bỏ việc khác,
cho nên nói lược.

❧

Soi sáng quanh thân Phật, Phật ở giữa ánh sáng, Như trăng
giữa ánh sáng. Bị các thứ ác chê,

Phật cũng không tưởng ác, Được các thứ xưng tán,
Phật cũng không tưởng vui. Đại Từ xem chúng sanh, Oán thân đều như nhau, Hết thảy loài hữu thức, Đều biết rõ việc này.

Sức
nhẫn nhục từ bi, Nên thắng hết tất cả, Vì độ thoát chúng sanh, Đời đời chịu cần khổ.

Mà tâm thường nhất định, Vì chúng làm lợi ích,

Trí tuệ lực có mười, Vô úy lực có bốn.

Bất
cọng có mười tám, Kho công đức vô lượng, Có vô số như vậy, Công đức lực hy hữu.

Như Sư tử vô úy,

Phá
pháp của ngoại đạo, Chuyển pháp luân vô thượng, Độ thoát hết ba cõi.

Ấy gọi là Bà-già-bà. Nghĩa của Bà-già-bà
vô lượng, nếu nói rộng
nữa thì sẽ bỏ việc khác,
cho nên nói lược.

❧