Hãy Tự Mình Thắp Đuốc Lên Mà Đi

Đạo Đức Trong Nếp Sống Người Phật Tử

ĐẠO ĐỨC TRONG NẾP

SỐNG NGƯỜI PHẬT TỬ

Nhân ngày lễ Phật Đản năm nay, chúng tôi xin trình bày về đề tài: “Nếp sống Phật giáo”, một đề tài mà Đức Bổn sư Thích Ca đã giảng thuyết nhiều lần, nhưng cụ thể và rõ ràng là trong bài kinh Đức Phật dạy người con trai mình là La Hầu La, sau khi La Hầu La xuất gia. Những bài kinh này đều có bản dịch trong Trung Bộ Kinh II, Kinh thứ 61 và 62, và trong Trung Bộ Kinh III, Kinh thứ 147.

Kinh này đã được Vua A Dục, thế kỷ thứ 3 trước công nguyên khắc trên bia ký Bhàbra, kêu gọi mọi người xuất gia và tại gia Phật tử cần phải tụng đọc.

Chúng ta không phải là con trai Đức Phật như La Hầu La, nhưng đều là người con tinh thần của Đức Phật. Những lời dạy chí tình và đầy trí tuệ của Đức Phật đối với La Hầu La, cách đây gần ba ngàn năm tại Ân Độ cũng là lời dạy đối với tất cả chúng ta, những người con Phật Việt Nam, xuất gia cũng như tại gia, nam cũng như nữ, trẻ cũng như già.

Chúng ta hãy cùng nhau suy gẫm về những lời giáo huấn của Đức Phật và nếp sống đạo, nếp sống Phật giáo.

Đức Phật hỏi: “Này La Hầu La, nhà ngươi nghĩ thế nào? Mục đích của cái gương là gì?”

La Hầu La trả lời: “Bạch Thế Tôn, mục đích là để phản tỉnh.”

“Cũng vậy, Đức Phật dạy, này La Hầu La, sau khi phản tỉnh nhiều lần, hãy hành thân nghiệp, sau khi phản tỉnh nhiều lần, hãy hành khẩu nghiệp, sau khi phản tỉnh nhiều lần, hãy hành ý nghiệp.”

Nếp sống đạo hạnh là nếp sống luôn luôn có phản tỉnh, không buông trôi, không phóng túng. Cái gương mà Đức Phật nói không phải là cái gương soi mặt, mà là cái gương tâm hồn soi chiếu lại mọi ý nghĩ, lời nói và việc làm của mình có hợp hay không với nếp sống đạo, nếp sống Phật giáo. Tức là như lời Phật dạy La Hầu La, có hại hay không có hại đối với mình và đối với người, đem lại hạnh phúc hay là gây ra đau khổ bất hạnh cho mình và cho người.

Vì sao Đức Phật lại khuyên chúng ta phải phản tỉnh nhiều lần?

Đó là do quá trình diễn biến của nghiệp, có thể chia làm ba giai đoạn: Giai đoạn một là giai đoạn dụng tâm, cũng gọi là tác ý. Thông thường chúng ta gọi là ý muốn. Thí dụ hôm nay là ngày lễ Phật Đản, nhưng ngay từ hôm qua và trước nữa, có vị đã có ý muốn hôm nay đến chùa lễ Phật, nghe giảng, làm nhiều Phật sự và thiện sự khác. Nhưng cũng có những vị chắc chỉ là số rất ít, nhân ngày lễ Phật Đản lại muốn

đi xem bói, xem toán, mong được một dịp “cầu tài lộc”.

Ngay trong giai đoạn ý muốn này, chúng ta cũng phải phản tỉnh xét xem muốn như vậy là đúng hay không đúng, hợp hay không hợp với nếp sống đạo, nếp sống Phật giáo, có lợi lạc cho mình và cho người hay không, đem lại hạnh phúc hay là gây ra đau khổ cho mình và cho người, hay là cho cả hai. Nếu trong giai đoạn ý muốn, Quý vị phản tỉnh và thấy ngày lễ Phật Đản mà đi xem bói toán là không thích hợp, là nêu gương xấu mê tín dị đoan cho chồng con, họ hàng bè bạn và những người khác thì Quý vị hãy kiên quyết từ bỏ ý muốn đó đi. Ngược lại, đối với Quý vị, nhân ngày lễ Phật Đản nảy sinh ý muốn đi chùa, lễ

Phật, nghe thuyết giảng, làm nhiều Phật sự và thiện sự khác, các vị phản tỉnh thấy ý muốn đó là tốt đẹp, đem lại an lạc cho mình và cho người khác, hiện nay cũng như về sau, thì Quý vị hãy cương quyết thực hiện ý muốn đó, mà cũng chính vì tuyệt đại đa số các vị đã có ý muốn tốt đẹp đó, cho nên hôm nay chúng tôi có duyên lành thuyết giảng trong một hội chúng đông đảo và hồ hởi như thế này.

Kính thưa Quý vị, nếu mọi việc chúng ta làm, mọi lời chúng ta nói, mọi ý nghĩ của chúng ta đều được phản tỉnh xem xét cẩn thận ngay từ trong giai đoạn ý muốn, như lời Đức Phật dạy La Hầu La, thì bao nhiêu sai lầm, tội ác và bất hạnh ắt đã không xảy ra trong thế giới đau thương này.

Giai đoạn hai, thưa Quý vị, là giai đoạn, một việc đã bắt đầu làm, đang làm. Ngay trong giai đoạn này, giai đoạn việc làm đang diễn biến, chúng ta vẫn tiếp tục phản tỉnh: Việc này chúng ta đang làm hợp hay không hợp với nếp sống đạo, nếp sống Phật giáo, có gây thiệt hại cho mình, cho người khác, hay cho cả hai hay không, hay là ngược lại, có đem lại an lạc cho mình, cho người khác, cho cả hai hay không? Nếu qua phản tỉnh, xét thấy là có hại cho mình, cho người, cho cả hai thì chúng ta hãy cương quyết chấm dứt việc làm đó. Nhưng nếu qua phản tỉnh, xét thấy việc mình làm đem lại lợi lạc, hạnh phúc cho mình và cho người, cũng như cho cả hai thì chúng ta hãy cương quyết tiếp tục việc làm đó, dù có khó khăn cản trở.

Cũng như ngày hôm nay, Quý vị hoan hỷ đến đây lễ Phật, nghe thuyết pháp, làm nhiều thiện sự và Phật sự, trong lòng Quý vị cảm thấy an lạc, hạnh phúc, trí tuệ quý vị tăng trưởng. Nếu Quý vị xét thấy đúng như vậy thì Quý vị hãy yên tâm tiếp tục làm trong ngày lễ Phật Đản này cũng như trong các ngày lễ Phật khác, hay là mỗi khi có điều kiện.

Trái lại, có những việc Quý vị đang làm, đang tiến hành, nhưng trong quá trình làm, Quý vị xét thấy là không có lợi cho mình, cho người, không có lợi cho cả hai, thì dù ý muốn ban đầu có tốt chăng nữa, Quý vị cũng nên chấm dứt ngay công việc đó.

Đức Phật dạy La Hầu La rằng: “Này La Hầu La, khi nhà ngươi đang làm một thân nghiệp, nhà

ngươi cần phản tỉnh thân nghiệp ấy như sau: Thân nghiệp này ta đang làm, thân nghiệp này của ta đưa đến tự hại, đưa đến hại người, đưa đến hại cả hai, thời thân nghiệp này là bất thiện, đưa đến đau khổ, đem đến quả báo đau khổ. Này La Hầu La, nếu trong khi phản tỉnh, nhà ngươi biết thân nghiệp đang làm là bất thiện như vậy, thì nhà ngươi hãy từ bỏ một thân nghiệp như vậy. Nhưng nếu, này La Hầu La, trong khi phản tỉnh, nhà ngươi biết như sau: Thân nghiệp này ta đang làm không đưa đến tự hại, không đưa đến hại người, không đưa đến hại cả hai, thời thân nghiệp này là thiện, đưa đến an lạc, đem đến quả báo an lạc, thân nghiệp như vậy, này La Hầu La, nhà ngươi cần phải tiếp tục làm.

Giai đoạn ba là giai đoạn một việc đã được làm xong. Chúng ta cũng cần phản tỉnh xem việc mà chúng ta làm có hợp hay không hợp với nếp sống đạo, nếp sống Phật giáo, có gây thiệt hại hay không cho mình và cho người, có gây thiệt hại hay không cho cả hai, có đem lại an lạc và hạnh phúc hay không cho mình và cho người khác hay là cho cả hai. Nếu phản tỉnh và nhận thấy việc đã làm có gây thiệt hại cho mình và cho người khác, hay là cho cả hai, thì chúng ta phải thành thật ăn năn hối lỗi, trung thực bộc lộ lỗi lầm với bậc Đạo sư hay là với những người bạn đồng tu, đồng đạo của mình. Sau đó, hạ quyết tâm từ nay không làm lại một việc làm có hại như vậy nữa. Nhưng nếu qua phản tỉnh, nhận thấy việc mình đã làm là hợp với nếp sống đạo, nếp sống Phật giáo, đem

lại hạnh phúc, an lạc cho mình và cho người khác, hay cho cả hai, thì chúng ta thật sự hoan hỷ, sẵn sàng làm lại việc đó một lần nữa, nhiều lần nữa mỗi khi có điều kiện, vì hạnh phúc, an lạc của bản thân mình và của mọi người.

Chính Đức Phật cũng đã khuyến cáo La Hầu La nên làm như vậy, sau mỗi việc làm của mình: “Này La Hầu La, sau khi nhà ngươi làm xong một thân nghiệp, nhà ngươi cần phải phản tỉnh thân nghiệp ấy như sau: Thân nghiệp này ta đã làm, thân nghiệp này của ta đưa đến tự hại, đưa đến hại người khác, đưa đến hại cả hai, thời thân nghiệp này là bất thiện, đưa đến đau khổ, đem đến quả báo đau khổ. Một thân nghiệp như vậy, này La Hầu La, nhà ngươi cần phải thưa lên, cần phải tỏ lộ, cần phải trình bày trước các vị Đạo sư, hay trước các vị đồng Phạm hạnh có trí. Sau khi đã thưa lên, tỏ lộ, trình bày, cần phải phòng hộ trong tương lai.”

“Lại nữa, nếu trong khi phản tỉnh, này La Hầu La, nhà ngươi biết như sau: Thân nghiệp này ta đã làm, không đưa đến tự hại, không đưa đến hại người, không đưa đến hại cả hai, thời thân nghiệp này là thân nghiệp thiện, đưa đến an lạc, đem đến quả báo an lạc. Do vậy, này La Hầu La, nhà ngươi phải an trú trong

niềm hoan hỷ, tự mình tu học ngày đêm trong các thiện pháp”. Đối với mỗi việc làm của thân, trong kinh gọi là thân nghiệp, dù khi còn là ý muốn hay là khi đang làm, hay là sau khi đã làm xong, Đức Phật đều khuyên La Hầu La cũng như tất cả Phật tử chúng ta đều nên tỉnh táo xem xét là thiện hay bất thiện. Nếu là thiện thì hãy tu học ngày đêm để tăng trưởng những việc làm thiện đó. Và nếu là bất thiện thì cũng hãy cố gắng ngày đêm để dứt bỏ, đoạn trừ, đề phòng, ăn năn, hối lỗi, để cho những pháp bất thiện đó không bao giờ còn tái phạm.

Kính thưa Quý vị, như vậy Đức Phật cũng rất coi trọng khẩu nghiệp, luôn răn chúng ta không được nói dối, nói chia rẽ, nói ác, nói lời vô nghĩa, đặc biệt là không được nói dối. Đức Phật răn La Hầu La, rằng một người nói dối có ý thức mà không xấu hổ thì không có việc gì ác mà không làm. Đức Phật ví con người đó như con voi xông trận mà không biết bảo vệ cái vòi của mình thì không còn biết sợ là gì nữa. Đức Phật nói: Con voi của vua, khi lâm trận, dùng hai chân trước, dùng hai chân sau, dùng phần thân trước, dùng phần thân sau, dùng đầu, dùng tai, dùng ngà, dùng đuôi, nhưng bảo vệ cái vòi. Nếu con voi lâm trận mà dùng cả cái vòi nữa, không bảo vệ cái vòi thì tức là đã quăng bỏ mạng sống của mình rồi. Và nay voi của vua không có việc gì mà không làm. Cũng vậy, này La Hầu La, đối với ai biết mà nói dối, không có tàm quý, thời Ta nói rằng, người ấy không có việc gì

ác mà không làm. Do vậy, này La Hầu La, Ta quyết không nói dối, dầu nói dối để mà chơi. Như vậy, này La Hầu La, ngươi phải học tập.”

Thưa Quý vị! Đức Phật răn chúng ta đừng có nói láo, nói dối như vậy. Người đời bây giờ, xem lời nói như gió thoảng qua, cho nên không cẩn thận trong lời nói, nhiều khi nói dối để mà chơi, làm trẻ con cũng bắt chước. Đó là điều rất không nên, trái lời Phật dạy, “không được nói dối, dù là nói để mà chơi”. Tất nhiên có trường hợp không thể nói hết sự thật được. Nhưng lúc ấy, chúng ta nên giữ im lặng, vì nói ra không có lợi.

Chúng ta không nói hết tất cả sự thật, vì hoàn cảnh đôi khi bắt buộc như vậy, nhưng chúng ta tuyệt đối không được nói dối. Xã hội tồn tại được là nhờ dựa vào lòng tin cậy giữa mọi người với nhau. Tệ nói dối một khi tràn lan, không những làm mất đi hòa khí mà còn phá hủy ngay nền tảng của xã hội là lòng tin cậy lẫn nhau. Một xã hội như vậy sẽ không tránh khỏi điêu tàn. Xã hội như vậy, gia đình cũng thế, vì gia đình chỉ là xã hội thu nhỏ lại. Chúng ta hãy bắt đầu từ mỗi gia đình Phật tử: Trên từ ông bà cho tới cha mẹ, anh em, con cái, mỗi người hãy sống thật, nói lời chân thật, không nói dối, dù nói dối để mà chơi, như Đức Phật đã từng răn La Hầu La vậy.

Như vậy không những đối với việc làm nơi thân, mà cả đối với lời nói, đối với mỗi ý nghĩ chớm nở trong tâm mình, Đức Phật cũng đều khuyên chúng ta

phản tỉnh, xem xét là thiện hay bất thiện. Nếu là thiện thì học tập phát huy tăng trưởng lên, nếu là bất thiện thì phấn đấu không mệt mỏi để diệt trừ xóa bỏ. Và chỉ sau khi nhiều lần phản tỉnh như vậy đối với việc làm, lời nói và ý nghĩ của mình, chúng ta mới có thể tiến dần tới chỗ tất cả ba nghiệp của chúng ta, thân nghiệp, khẩu nghiệp, ý nghiệp, dần dần được trong sạch, sáng sủa, hoàn toàn hợp với nếp sống đạo, nếp sống Phật giáo. Chúng ta dần dần thực hiện theo đúng lời dạy của Đức Phật như đã ghi trong Kinh Pháp Cú:

“Không làm mọi điều ác,

Thành tựu các hạnh lành,

Tâm ý giữ trong sạch,

Chính lời chư Phật dạy.”

(Pháp Cú 183)

Tâm ý giữ trong sạch, phải là mối quan tâm thường xuyên và hàng đầu của mọi Phật tử chúng ta, xuất gia hay tại gia. Vì sao vậy? Thưa Quý vị, đây là vì, thông thường người ta suy nghĩ trước rồi mới nói, mới làm. Tất cả chúng ta đều tâm niệm câu kệ

của Kinh Pháp Cú:

‘Ý dẫn đầu các pháp,

Ý làm chủ, ý tạo,

Nếu với ý ô nhiễm,

Nói lên hay hành động,

Khổ não bước theo sau,

Như bánh xe vật kéo.”

(Pháp Cú 1)

Nghĩa là Tâm ý đã bất thiện nhơ bẩn, đầy tham, sân, si, thì lời nói, hành động với tâm ý như vậy cũng sẽ bất thiện, nhơ bẩn, đầy tham, sân, si, và đem lại quả báo đau khổ.

Trái lại, như Kinh Pháp Cú nói:

“Nếu với ý thanh tịnh,

Nói lên hay hành động,

An lạc bước theo sau,

Như bóng không rời hình.”

(Pháp Cú 2)

Nếp sống đạo, nếp sống Phật giáo là nếp sống với tâm ý trong sạch. Đó cũng chính là nếp sống hạnh phúc. Một niềm hạnh phúc mình tự tạo cho mình, đem lại cho mình chứ không phải người nào khác, dù là cha mẹ, bà con cũng không làm được. Đó chính là ý tứ của câu kệ 43 trong Kinh Pháp Cú:

“Điều cha mẹ, bà con,

Không có thể làm được,

Tâm hướng chánh làm được,

Làm được tốt đẹp hơn!”

(Pháp Cú 43)

Tâm hướng chánh là tâm thiện, tâm lành, tâm trong sạch. Trái lại, con người có tâm bất thiện cũng là người bất hạnh nhất trên đời, một nỗi bất hạnh còn lớn lao hơn, đáng sợ hơn là điều ác kẻ thù đem lại cho mình nữa. Kinh Pháp Cú viết:

“Oan gia hại oan gia,

Kẻ thù hại kẻ thù,

Không bằng tâm hướng tà,

Gây ác cho tự thân.”

(Pháp Cú 42)

Vì sao Kinh Pháp Cú lại nói như vậy? Đấy là vì tâm bất thiện là kẻ thù ở bên trong, kẻ thù làm hại ngấm ngầm, cho nên cũng là kẻ thù đáng sợ hơn cả.

Có vị nêu câu hỏi: Làm sao giữ được cho tâm ý luôn thiện lành trong sạch? Làm sao giữ cho tâm ý không còn nghĩ ác, nghĩ bất thiện? Làm sao đừng có tham, sân, si, bớt tham, sân, si, mặc dầu vẫn biết tham, sân, si là sai trái, đau khổ? Đó là một câu hỏi rất chính đáng, Đức Phật đã từng nói “rối ren thay loài người” (Kinh Kandaraka, Trung Bộ II, Kinh 51). Có người biết hút thuốc lá là có hại nhưng vẫn hút, biết uống rượu là có hại nhưng vẫn uống. Đó là sức mạnh của thói quen, một sức mạnh đáng sợ. Cũng như một người đi mãi trong sương mai, thế nào áo cũng thấm sương. Muốn cho áo mình được khô, phải phơi phóng bao nhiêu ngày! Đối với tâm người cũng vậy. Tâm người nghĩ ác hay nghĩ thiện cũng thành thói quen. Mà đã thành thói quen, nhất là thói quen xấu, thì cũng phải có công phu, mất thời gian mới trừ bỏ được. Trước hết phải tự tạo cho mình một môi trường tốt với những bạn bè tốt, những thiện tri thức, như sách Phật thường nói. Trong Tiểu Kinh Mãn Nguyệt (Kinh Trung Bộ số 110), Đức Phật giới thiệu cho chúng ta rõ thế nào là nếp sống của một người bất thiện. Một người bất thiện là một người đầy những tánh bất thiện, như không có lòng tin, không có

xấu hổ, không có sợ hãi, nghe ít, biếng nhác, thất niệm, liệt tuệ. Người bất thiện suy tư như người bất chánh, suy tư tự làm hại mình, suy tư làm hại người khác, suy tư làm hại cả hai. Người bất thiện nói năng như người bất chánh: Nói láo, nói hai lưỡi, nói lời độc ác, nói lời phù phiếm. Người bất thiện hành động như người bất chánh: Sát sanh, lấy của không cho, tà hạnh trong các dục. Như vậy, với những định nghĩa trên, chúng ta biết ngay thế nào là người bất thiện, và giúp chúng ta tự tránh không trở thành người bất thiện.

Quý vị thường xuyên đến đây lễ Phật, nghe giảng kinh, đọc sách Phật, cùng nhau nói chuyện đạo lý, làm các việc Phật sự và thiện sự, đó chính là tự tạo cho mình một môi trường tốt, bài trừ niệm ác, nảy sinh niệm lành, niệm thiện. Một người làm thì khó, hay là mới bắt đầu làm thì khó. Nhưng nếu có tổ chức nhiều người cùng làm và làm nhiều lần, thành quen, thành nếp thì công việc khó khăn mấy cũng sẽ hoàn thành tốt đẹp.

Có môi trường tốt rồi, có bạn bè tốt rồi, chúng ta còn phải nỗ lực bản thân nữa.

Kinh An Trú Tầm (Kinh thứ 20, Trung Bộ Kinh I) dạy chúng ta phương pháp nỗ lực đúng đắn để nuôi dưỡng niệm lành, loại trừ niệm ác. Kinh An trú tâm nói có năm biện pháp tất cả.

Biện pháp thứ nhất: Là lấy niệm lành xua đuổi niệm ác. Thí dụ: Lấy niệm từ bi xua đuổi niệm sân giận. Đức Phật dùng ví dụ người thợ mộc khéo dùng

một cái nêm này (ý nghĩ lành) đánh bật một cái nêm khác (ý nghĩ ác).

Biện pháp thứ hai: Là ngẫm nghĩ về hậu quả tai hại của niệm ác sẽ dẫn tới tội ác và sự trừng phạt. Cũng như một người quan sát thấy mình đang đeo quanh cổ một cái xác chó chết, sợ quá, liền vứt bỏ đi. Cũng như hiện nay, người nghiện thuốc lá suy nghĩ thấy hút thuốc có thể gây cho mình và con cái mình (ngửi khói thuốc) mắc bệnh ung thư cho nên phát sợ, bèn bỏ hút thuốc...

Biện pháp thứ ba: Là cố gắng quên niệm ác đi, đừng nghĩ tới nó nữa. Phật lấy thí dụ một người nhắm mắt để khỏi phải thấy một vật gì đó có thể thúc đẩy mình làm ác.

Biện pháp thứ tư: Là hãy chặn dòng niệm ác lại, để cho nó giảm bớt sức mạnh. Đức Phật dùng ví dụ một người đang chạy, chuyển sang đi, rồi chuyển sang đứng, rồi ngồi, rồi nằm. Tôi có thể lấy ví dụ hút thuốc để minh họa lời Phật. Một người nghiện thấy bao thuốc là thì cầm ngay lấy, rút thuốc, đánh diêm châm, hít ba hơi luôn. Bây giờ thấy bao thuốc, khoan cầm lấy bao, và khi đã cầm lấy bao rồi, thì khoan rút điếu thuốc ra, khoan châm diêm hay là đã châm diêm rồi, thì khoan hít một hơi, v.v... Bởi vì, mỗi khi dừng lại như vậy, chúng ta đều có thể phản tỉnh, nhớ đến lời dạy của thầy thuốc rằng thuốc lá gây bệnh ung thư như thế nào, lời nhắn của vợ rằng hút thuốc tốn tiền như

thế nào, v.v... Nhờ vậy, có thể ngăn không hút thuốc nữa.

Biện pháp thứ năm: Là dùng ý chí, nghị lực khống chế niệm ác, không cho nó sanh khởi. Phật ví dụ một người khỏe vật ngã một người yếu.

Trên đây là năm biện pháp khống chế và loại trừ niệm ác được Đức Phật giảng trong Kinh An Trú Tầm. Đó là những lời dạy rất thiết thực và cụ thể, mọi người đều có thể áp dụng trong cuộc sống hàng ngày. Một điều chúng ta cần ghi nhớ là tất cả các niệm đều vô thường, dù ác hay thiện, nếu nó không được nuôi dưỡng bằng những niệm tương ứng và nhất là việc làm tương ứng. Tôi lấy ví dụ niệm hút thuốc của người nghiện thuốc lá. Niệm hút thuốc đó được nuôi dưỡng bằng những niệm như là hút thuốc lá vô hại, hút thuốc thêm sáng kiến, hút một điếu có thể giảm thọ vài ba giây nhưng cười một tiếng lại tăng thọ bảy giây, v.v... Nếu chúng ta không nuôi dưỡng niệm hút thuốc bằng những niệm như vậy, trái lại chống đối nó, bài trừ nó bằng những niệm như hút thuốc gây bệnh ung thư, hút thuốc hại phổi, hút thuốc tốn tiền, v.v... thì niệm hút thuốc có thể dần dần không còn chi phối chúng ta như trước nữa. Và chúng ta có thể tiến tới bỏ thuốc lá mà không gặp khó khăn gì cả.

Một điều nữa, chúng ta cũng cần ghi nhớ là niệm thiện, nói chung, mạnh hơn niệm ác, cũng như ánh sáng mạnh hơn bóng tối. Vậy niệm ác sở dĩ chi phối chúng ta được là vì chúng ta không biết nó là ác.

Nếu biết được nó là ác, thì tự nhiên nó sẽ tan biến đi. Chính vì vậy mà kinh sách Phật khuyên chúng ta nên luôn luôn chánh niệm tỉnh giác, biết rõ mình đang nghĩ gì, nói gì, làm gì và ý nghĩ đó, lời nói đó, việc làm đó là thiện hay bất thiện, đem lại an lạc hay đau khổ cho mình và cho người. Có người nghĩ ác mà không biết mình nghĩ ác. Con người như thế rất khó tu tập bỏ ác làm lành. Cũng như có người làm điều thiện mà không biết mình làm điều thiện thì cũng rất khó tăng trưởng điều thiện. Cuộc sống của người Phật tử phải là cuộc sống tỉnh táo, biết thiện là thiện để phát huy điều thiện vốn có, học những điều thiện mình chưa có. Đồng thời cũng phải biết ác là ác thì mới loại bỏ điều ác mình đã phạm và phòng những điều ác mình chưa sanh khởi. Nói tóm lại, tăng điều thiện vốn có, học những điều thiện chưa có, bỏ điều ác vốn có, tránh điều ác chưa có. Đó là nếp sống tinh tấn của mọi Phật tử chúng ta.

Đó cũng là định nghĩa chữ “Chánh tinh tấn” (Sammà vàyàma) trong Bát Chánh Đạo mà Đức Phật khuyên tất cả Phật tử chúng ta cần phải hành trì: “Vị Thánh đệ tử sống tinh cần, tinh tấn, từ bỏ các pháp bất thiện, thành tựu các thiện pháp, nỗ lực kiên trì tinh tấn, không trừ bỏ gánh nặng đối với thiện pháp.” (Tăng Chi II, tr. 18)

Trên đây, chúng tôi có nói dùng niệm thiện xua đuổi niệm ác. Các vị có thể hỏi đó là niệm thiện gì?

Các kinh Phật thường dạy tu “Bát Chánh Đạo”: Chánh tri kiến, Chánh tư duy, Chánh ngữ, Chánh nghiệp, Chánh mạng, Chánh tinh tấn, Chánh niệm, Chánh định. Đó là tám pháp môn tác thành con người toàn thiện, tám pháp môn xây dựng một nếp sống Phật giáo hoàn mỹ, thiết thực ứng dụng vào đời sống thực tại. Một con người chí thiện tất nhiên phải là con người có tri kiến chơn chánh, có tư duy chơn chánh, có ngôn ngữ chơn chánh, có ba nghiệp chơn chánh, có sinh kế chơn chánh, có ý niệm chơn chánh và có thiền định chơn chánh.

Thực là sai lầm khi có một người nào đó buộc tội đạo Phật chúng ta là tiêu diệt mọi tình cảm của con người, như là phi nhân bản. Trái lại, có thể nói đạo Phật là đạo nhân bản nhất bởi vì nó giúp cho mọi người phấn đấu để trở thành những con người hoàn thiện, những bậc Thánh trên thế gian này, những con người đó thể hiện hoàn mỹ nhất những đức hạnh từ bi và trí tuệ. Con người có trí tuệ và tình thương rộng lớn (từ bi). Đó phải là hướng phấn đấu của tất cả chúng ta, vì đó là mẫu mực của con người hoàn thiện theo quan điểm Phật giáo.

Đó là một hướng phấn đấu cụ thể, không có gì là viển vông xa vời. Đức Phật và hàng bao thế hệ đệ tử đắc đạo của Ngài chứng tỏ con người mẫu mực hoàn thiện đó không phải là một cấu trúc không tưởng, mà đã là, đang là, sẽ là những con người sống thực tại

nếu biết cố gắng phấn đấu theo con đường Bát Chánh Đạo mà Đức Phật đã vạch ra.

Giá trị bất hủ của đạo Phật chính là ở chỗ nó vạch ra con đường cụ thể giúp cho mỗi người chúng ta trở thành con người hoàn thiện, con người sống hạnh phúc và tự do, con người mẫu mực về trí tuệ và tình thương rộng lớn.

Đó cũng chính là bức thông điệp mà Đức Phật để lại cho chúng ta. Bức thông điệp kêu gọi mọi người chúng ta hãy phấn đấu để trở thành những con người hoàn thiện, những con người giải thoát khỏi ba độc, tham, sân, si, những con người tâm giải thoát và tuệ giải thoát, xứng đáng là học trò của Đức Phật, con đẻ tinh thần của Đức Phật.

Trong thế giới này, chúng ta hãy sống không hận thù, hãy nêu gương sáng của cuộc sống đầy tình thương, chúng ta hãy thắp lên ngọn đèn của trí tuệ, của hiểu biết và thông cảm.

Xã hội không nhìn chúng ta, đánh giá chúng ta qua sách Phật và tượng Phật, mà nhìn chúng ta, đánh giá chúng ta qua con người cụ thể của chúng ta, qua việc làm và lời nói cụ thể của chúng ta, có thể hiện trung thành hay là tương phản với lý tưởng từ bi và trí tuệ của đạo Phật.

Đức Phật cũng vậy, Ngài nhìn chúng ta, đánh giá chúng ta không phải qua tượng, tranh Phật, qua

sách Phật ghi chép lời Ngài có đúng hay không, mà là qua nếp sống hằng ngày của Tăng Ni, Phật tử chúng ta có thật là nếp sống đạo, nếp sống Phật giáo hay không. Nếu thật sự, chúng ta sống, ứng xử, hành động theo đúng những lời dạy của Phật, thì dù Phật có nhập Niết bàn cách đây ba ngàn năm, nhưng Ngài vẫn luôn luôn ở bên cạnh chúng ta, theo dõi, hướng dẫn, khích lệ chúng ta.

Nếp Sống Đạo Hạnh Và Trí Tuệ Trong Kinh Pháp Cú

NẾP SỐNG ĐẠO HẠNH VÀ TRÍ

TUỆ TRONG KINH PHÁP CÚ

Kinh Dhammapada theo một phân loại là tập thứ 2 trong 15 tập thuộc Tiểu bộ kinh, theo truyền thống được xem là bộ kinh được kiết tập vào kỳ kiết tập thứ nhất, ba tháng sau khi Đức Phật nhập diệt, trích dẫn từ những bài kinh đặc sắc nhất của Đức Phật trong suốt 45 năm thuyết pháp của Ngài, và như vậy vừa chứa đựng những tinh hoa nguyên thủy nhất của lời Phật dạy, vừa tập trung những lời dạy căn bản của Đức Bổn sư về Giới Định Tuệ, tức là tiến trình giải thoát và giác ngộ, được Đức Phật thân chứng và giảng dạy lại cho hàng đệ tử xuất gia và tại gia của Ngài.

Dhamma có nghĩa là Pháp. Pada có nghĩa là Câu. Dhammapada tức là những câu ghi chép lại lời dạy của Đức Phật, nên được dịch là Pháp Cú. Dhamma cũng có nghĩa là Pháp, tức là chân lý, giác ngộ, giải thoát. Pada cũng có nghĩa là bước chân.

Như vậy Dhammapada là những bước chân đưa đến chân lý, giác ngộ và giải thoát. Và mọi lời dạy của Đức Phật được thâu gọn trong tiến trình Giới - Định - Tuệ, là pháp môn đưa đến giác ngộ và giải thoát, hay nói hiện đại hơn, Giới Định Tuệ là nếp sống đạo hạnh và trí tuệ được tập trung trong Kinh Pháp cú này, và đây

Nếp Sống Đạo Hạnh Và Trí Tuệ Trong Kinh Pháp Cú. A.- Giới ( Sìla)

là đề tài chúng tôi muốn trình bày với Quý vị trong mùa lễ Vu Lan để cúng dường Tam Bảo.

1. - Giới ( SÌLA)

Trong nghĩa đầu tiên có nghĩa là: “Chớ làm mọi điều ác”, “Hãy làm các hạnh lành”, như bài kệ khuyên không nên làm điều ác, nên làm các điều lành của Đức Phật. Giới là bước đầu đi đến Thiền định nên được ghi chép gọn ghẽ trong mấy chữ “Ly dục ly pháp bất thiện”, mở đầu cho điều kiện chứng đắc thiền thứ nhất. Giới sau này được chia thành giới của bậc xuất gia, được cô đọng thành những pháp môn: “Sống thành tựu giới uẩn thanh tịnh, hộ trì các căn, có tiết độ trong ăn uống, chú tâm cảnh giác, chánh niệm tỉnh giác”. Giới cho các bậc tại gia được ghi chép trong năm giới cấm: “Không sát sanh, không lấy của không cho, không tà hạnh trong các dục, không nói láo, không say đắm rượu men, rượu nấu”. Năm giới

này được phân tích rộng ra thành mười hạnh lành: “Từ bỏ sát sanh, từ bỏ lấy của không cho, từ bỏ tà hạnh trong các dục, từ bỏ nói láo, từ bỏ nói hai lưỡi, từ bỏ nói lời độc ác, từ bỏ nói lời phù phiếm, không có tham, không có sân, không có tà kiến”. Từ nơi nếp sống giới đức này, người hành giả không có hối hận nên tâm được hân hoan, nhờ tâm hân hoan, đưa đến hoan hỷ, nhờ tâm hoan hỷ, thân được khinh an, nhờ thân khinh an

đưa đến lạc thọ, nhờ lạc thọ tâm được định tĩnh nhất tâm. Đó là tiến trình từ Giới đưa đến Thiền định.

Trước hết, nghĩa ưu tiên của Giới là từ bỏ các điều ác, thành tựu các hạnh lành, và định nghĩa bỏ ác làm lành được Kinh Pháp Cú đề cập đến một cách hết sức phong phú, súc tích và rõ ràng, như những bài kệ sau đây làm sáng tỏ:

“Hãy gấp làm điều lành,

Ngăn tâm làm điều ác.

Ai chậm làm việc lành,

Ý ưa thích việc ác.”

(Pháp Cú 116)

“Nếu người làm điều ác,

Chớ tiếp tục làm thêm.

Chớ ước muốn điều ác,

Chứa ác tất chịu khổ.”

(Pháp Cú 117)

“Nếu người làm điều thiện,

Nên tiếp tục làn thêm.

Hãy ước muốn điều thiện,

Chứa thiện được an lạc.”

(Pháp Cú 118)

“Chớ chê khinh điều ác,

Cho rằng chưa đến mình.

Như nước nhỏ từng giọt, Rồi

bình cũng đầy tràn. Người

ngu chứa đầy ác ,

Do chất chứa dần dần.”

(Pháp Cú 212)

“Chớ chê khinh điều thiện,

Cho rằng chưa đến mình.

Như nước nhỏ từng giọt,

Rồi bình cũng đầy tràn.

Người trí chứa đầy thiện,

Do chất chứa dần dần.”

(Pháp Cú 122)

“Ác hạnh không nên làm,

Làm xong chịu khổ lụy,

Thiện hạnh ắt nên làm,

Làm xong không ăn năn.”

(Pháp Cú 314)

“Ít bạn đường, nhiều tiền,

Người buôn tránh đường dữ,

Muốn sống, tránh thuốc độc,

Hãy tránh ác như vậy. ”

(Pháp Cú 123)

Như vậy, Giới được định nghĩa là “không làm các điều ác, làm các hạnh lành”, và định nghĩa đầu tiên của người Phật tử là không làm những gì có hại mình, hại người, hại cả hai, và tích cực làm những gì về thân, về lời, về ý, có lợi mình, lợi người và lợi cả hai. Người Phật tử là người luôn luôn cố tránh các điều ác, luôn luôn cố gắng làm các hạnh lành.

Sở dĩ Đức Phật khuyên bỏ ác làm lành, vì người làm điều ác sẽ chịu quả khổ đau, còn người làm điều lành được sống an lạc, không những trong đời

này, mà còn cả đời sau nữa, như các bài kệ sau đây chứng tỏ:

“Nay sầu, đời sau sầu,

Kẻ ác hai đời sầu.

Nó sầu, nó ưu não,

Thấy nghiệp uế mình làm.”

(Pháp Cú 15)

“Nay than, đời sau than,

Kẻ ác hai đời than.

Nó than: “Ta làm ác”,

Đọa cõi dữ, than hơn.”

(Pháp Cú 17)

Trái lại người làm lành:

“Nay vui, đời sau vui,

Làm phước hai đời vui.

Nó vui, nó an vui,

Thấy nghiệp tịnh mình làm.”

(Pháp Cú 16)

“Nay sướng, đời sau sướng,

Làm phước hai đời sướng.

Nó sướng: “Ta làm thiện”,

Sanh cõi lành sướng hơn.”

(Pháp Cú 18)

Trong một bài kệ khác, Đức Phật nêu rõ mười loại khổ đau chờ đợi người làm hại, người dùng trượng hại người:

“Hoặc khổ thọ khốc liệt.

Thân thể bị thương vong.

Hoặc thọ bệnh kịch liệt,

Hoặc loạn ý tán tâm.

Hoặc tai họa từ vua.

Hoặc bị vu trọng tội.

Bà con phải ly tán.

Tài sản bị nát tan.

Hoặc phòng ốc nhà cửa Bị hỏa tai thiêu đốt.

Khi thân hoại mạng chung,

Ác tuệ sanh địa ngục.”

(Pháp Cú 138-139-140)

“Một số sinh bào thai,

Kẻ ác sinh địa ngục.

Người thiện lên cõi trời,

Vô lậu chứng Niết bàn.”

(Pháp Cú 126)

Đối với người tại gia, Đức Phật khuyên giữ năm giới và những ai phạm năm giới này, tự đào bới gốc mình trong đời này và đời sau:

“Ai ở đời sát sinh,

Nói láo không chân thật,

Ở đời lấy không cho,

Qua lại với vợ người,

Uống rượu men, rượu nấu,

Người sống đam mê vậy,

Chính ngay tại đời này,

Tự đào bới gốc mình.”

(Pháp Cú 247-248)

Bài kệ tiếp nói lên những tai họa chờ đợi người phóng dật theo vợ người:

“Bốn nạn chờ đợi ngươi,

Phóng dật theo vợ người,

Mắc họa ngủ không yên,

Bị chê là thứ ba,

Đọa địa ngục thứ bốn,

Mắc họa, đọa ác thú.

Bị hoảng sợ ít vui,

Quốc vương phạt trọng hình.

Vậy chớ theo vợ người.”

(Pháp Cú 309-310)

Đối với đạo Phật, Giới bao giờ cũng là bước đầu trên lộ trường Giới - Định - Tuệ, là những căn bản đạo đức đứng hàng đầu trong đạo hạnh của người xuất gia và của người tại gia. Và trong Kinh Pháp Cú này, chúng ta chứng kiến những lời tán thán rất tuyệt đẹp đối với những người có giới hạnh.

Trước hết, trong các loại hương, giới hương là đệ nhất:

“Hương các loại hoa thơm,

Không ngược bay chiều gió,

Nhưng hương người đức hạnh,

Ngược gió khắp tung bay,

Chỉ có bậc chân nhân,

Tỏa khắp mọi phương trời.”

( Pháp Cú 54)

“Hoa chiên đàn, già la,

Hoa sen, hoa vũ quý,

Giữa những hương hoa ấy,

Giới hương là vô thượng.”

(Pháp Cú 55)

“Ít giá trị hương này:

Hương già là, chiên đàn;

Chỉ hương người đức hạnh,

Tối thượng tỏa thiên giới.”

(Pháp Cú 56)

Người giữ giới, không những được tán dương là tối thượng, người giữ giới còn được xem là người có sức mạnh đương đầu với ác ma:

“Ai sống quán bất tịnh,

Khéo hộ trì các căn,

Ăn uống có tiết độ,

Có lòng tịnh, tinh cần,

Ma không uy hiếp được,

Như núi đá trước gió.”

(Pháp Cú 7, 8)

“Những ai có giới hạnh,

An trú không phóng dật,

Chánh trí chơn giải thoát,

Ác ma không thấy đường.”

(Pháp Cú 57)

“Đây điều lành Ta dạy,

Các ngươi tụ họp đây.

Hãy nhổ tận gốc ái,

Như nhổ gốc cỏ Bi;

Chớ để ma phá hoại,

Như dòng nước cỏ lau.”

(Pháp Cú 337)

Không những giới có khả năng chống đỡ được Ác ma, làm cho Ác ma không thấy đường, Giới còn có khả năng đem đến an lạc cho người giữ giới:

“Vui thay chúng ta sống,

Không hận giữa hận thù,

Giữa những người thù hận,

Ta sống không hận thù.”

(Pháp Cú 197)

“Vui thay chúng ta sống,

Không bệnh giữa ốm đau.

Giữa những người bệnh hoạn,

Ta sống không ốm đau.”

(Pháp Cú 198)

“Vui thay chúng ta sống,

Không rộn giữa rộn ràng,

Giữa những người bận rộn,

Ta sống không rộn ràng.”

(Pháp Cú 199)

“Lửa nào bằng lửa tham,

Ác nào bằng sân hận.

Khổ nào sánh khổ uẩn,

Lạc nào bằng lạc tịnh.”

(Pháp Cú 202)

“Lành thay phòng hộ mắt.

Lành thay phòng hộ tai.

Nếp Sống Đạo Hạnh Và Trí Tuệ Trong Kinh Pháp Cú. B. - Thiền Định

Lành thay phòng hộ mũi.

Lành thay phòng hộ lưỡi.

Lành thay phòng hộ thân.

Lành thay phòng tất cả.

Tỷ kheo phòng tất cả,

Thoát được mọi khổ đau.”

(Pháp Cú 360-361)

Và cuối cùng, Giới đem lại ánh sáng cho người hành trì, và được chói sáng như núi Tuyết:

“Người lành dầu ở xa,

Sáng tỏ như núi Tuyết,

Người ác dầu ở gần,

Như tên bắn đêm đen.”

(Pháp Cú 304)

“Ai dùng các hạnh lành,

Làm xóa mờ nghiệp ác;

Chói sáng rực đời này,

Như trăng thoát mây che.”

(Pháp Cú 173)

B. Thiền đinh •

Thiền định được xem là pháp vô lậu thứ hai, đưa đến trí tuệ và giải thoát. Người hành giả sau khi giữ giới, đi đến ngoài trời, dưới một gốc cây, hay một nhà trống, rồi ngồi kiết già, lưng thẳng để niệm trước mặt. Người hành thiền an trú niệm trên thân, loại trừ

năm triền cái: tham dục, sân hận, hôn trầm thụy miên, trạo hối, nghi và thành tựu năm thiền chi: tầm, tứ, hỷ, lạc, nhất tâm. Như vậy Thiền có mục đích trong sạch hóa năm triền cái làm ô nhiễm tâm, làm yếu ớt trí tuệ, khởi lên tầm tứ để điều phục tâm tư, nhờ vậy thân tâm được hoan hỷ, khinh an và an lạc, và từ lạc đưa đến thiền định và nhất tâm.

Do vậy, Đức Phật đã tán thán khá nhiều về thiền định trong tập Kinh Pháp Cú:

“Ai sống một trăm năm,

Ác giới, không thiền định,

Tốt hơn sống một ngày,

Trì giới, tu thiền định.”

“Dẫu sống một trăm năm,

Ác tuệ, không thiền định,

Tốt hơn sống một ngày,

Có tuệ, tu thiền định.”

(Pháp Cú 110 - 111)

“Người chế ngự tay chân,

Chế ngự lời và đầu,

Vui thích nơi thiền định,

Độc thân, biết vừa đủ,

Thật xứng gọi Tỷ kheo.”

(Pháp Cú 362)

“Tỷ kheo hãy tu thiền,

Chớ buông lung phóng dật,

Tâm chớ đắm say dục.

Phóng dật, nuốt sắt nóng,

Bị đốt, chớ than khổ.”

(Pháp Cú 371)

“Tu thiền, trú ly trần,

Phận sự xong, vô lậu;

Đạt được đích tối thượng.

Ta gọi Bà-la-môn.”

(Pháp Cú 386)

“Ngươi hãy nhiệt tâm làm,

Như Lai chỉ thuyết dạy.

Người hành trì thiền định,

Thoát trói buộc Ác ma.”

(Pháp Cú 276)

Thiền đã được định nghĩa là đoạn trừ năm triền cái và thành tựu năm thiền chi, như vậy là một pháp môn nhằm điều phục tâm, huấn luyện tâm và do vậy nhiều khi chữ tâm được dùng thay cho chữ thiền định. Ở đây chúng ta chứng kiến vai trò quan trọng của sự tu tập, huấn luyện, điều phục tâm rất quan trọng trong đời sống của người Phật tử tại gia và xuất gia. Vấn đề tự chế ngự điều phục tâm luôn luôn là bổn phận hàng đầu của người tu hành, và tâm rất khinh động, theo các dục quay cuồng, nhưng điều phục tâm không phải là đơn giản:

“Chạy xa sống một mình,

Không thân ẩn hang sâu;

Ai điều phục được tâm,

Thoát khỏi ma trói buộc.”

(Pháp Cú 37)

“Dẫu tại bãi chiến trường,

Thắng ngàn ngàn quân địch;

Tự thắng mình tốt hơn,

Thật chiến thắng tối thượng.”

(Pháp Cú 103)

“Tự thắng tốt đẹp hơn,

Hơn chiến thắng người khác.

Người khéo điều phục mình,

Thường sống tự chế ngự.”

(Pháp Cú 104)

“Người trị thủy dẫn nước,

Kẻ làm tên nắn tên,

Người thợ mộc uốn ván,

Bậc tự điều điều thân.”

(Pháp Cú 142)

“Tự mình làm điều ác,

Tự mình làm nhiễm ô.

Tự mình ác không làm,

Tự mình làm thanh tịnh.

Tịnh, không tịnh tự mình,

Không ai thanh tịnh ai.

Tự mình y chỉ mình,

Nào có y chỉ khác.

Nhờ khéo điều phục mình,

Được y chỉ khó được.”

(Pháp Cú 160)

“Tự mình y chỉ mình,

Tự mình đi đến mình,

Vậy hãy tự điều phục,

Như khách buôn ngựa hiền.”

(Pháp Cú 80)

Chính nhờ điều phục tự tâm mà an lạc luôn luôn đến với người thiền định:

“Chớ sống đời phóng dật,

Chớ mê say lục dục;

Không phóng dật, thiền định,

Đạt được an lạc lớn.”

(Pháp Cú 7)

“Khó nắm giữ khinh động,

Theo các dục quay cuồng;

Lành thay điều phục tâm,

Tâm điều, an lạc đến.”

(Pháp Cú 35)

“Tâm khó thấy tế nhị,

Theo các dục quay cuồng;

Người trí phòng hộ tâm,

Tâm hộ, an lạc đến.”

(Pháp Cú 36)

Tâm đã được điều phục, cảnh thiền đã được chứng đắc, thời cùng với trí tuệ được đưa đến cảnh giới an lạc Niết bàn.

“Người hằng tu thiền định,

Thường kiên trì tinh tấn;

Bậc trí hưởng Niết bàn,

Các an tịnh vô thượng.”

Nếp Sống Đạo Hạnh Và Trí Tuệ Trong Kinh Pháp Cú. C. - Trí Tuệ

(Pháp Cú 23)

“Tu thiền trí tuệ sanh,

Bỏ thiền trí tuệ diệt,

Biết con đường hai ngã,

Đưa đến hữu phi hữu;

Hãy tự mình nỗ lực,

Khiến trí tuệ tăng trưởng.”

(Pháp Cú 282)

“Không thiền không trí tuệ,

Không trí tuệ không thiền;

Người có thiền có tuệ,

Nhất định gần Niết bàn.”

(Pháp Cú 372)

C.Trí tuệ

Từ thiền bước qua trí tuệ và như bài kệ trước đã nêu rõ:

“Tu thiền trí tuệ sanh,

Bỏ thiền trí tuệ diệt.”

“Không thiền không trí tuệ,

Không trí tuệ không thiền.”

Nên người hành giả sau khi đã chứng thiền thứ tư bất động, không lạc không khổ, xả niệm thanh tịnh, vị hành giả bắt đầu dùng trí tuệ để quán sát, quán tưởng tánh vô thường, tánh khổ và tánh vô ngã của mọi sự mọi vật:

“Tất cả hành vô thường,

Với tuệ quán thấy vậy,

Đau khổ được nhàm chán,

Chính con đường thanh tịnh.”

“Tất cả pháp vô ngã,

Với tuệ quán thấy vậy,

Đau khổ được nhàm chán,

Chính con đường thanh tịnh.”

“Tất cả hành khổ đau,

Với tuệ quán thấy vậy,

Đau khổ được nhàm chán,

Chính con đường thanh tịnh.”

(Pháp Cú 277-278-279)

Nhưng đã bước vào địa hạt của trí tuệ, thời chỉ có người trí mới hiểu được vai trò của trí tuệ và phát triển trí tuệ.

Do vậy, trong Kinh Pháp Cú, Đức Phật diễn tả cho chúng ta rõ đặc tướng của người ngu để giúp chúng ta phân biệt hạng người nào là không dự phần vào trí tuệ, như các bài kệ sau đây nêu rõ:

“Đêm dài cho kẻ thức,

Đường dài cho kẻ mệt,

Luân hồi dài kẻ ngu,

Không biết chân diệu pháp.”

(Pháp Cú 60)

“Người ngu nghĩ là ngọt,

Khi ác chưa chín muồi,

Ác nghiệp chín muồi rồi,

Người ngu chịu khổ đau.”

(Pháp Cú 69)

“Nghiệp ác đã được làm,

Như sữa không đông ngay,

Cháy ngầm theo kẻ ngu,

Như lửa, tro che đậy.”

(Pháp Cú 71)

“Người ưa ngủ, ăn lớn,

Nằm lăn lóc qua lại,

Chẳng khác heo no bụng,

Kẻ ngu nhập thai mãi.”

(Pháp Cú 325)

“Tài sản hại người ngu,

Không hại người bờ kia.

Kẻ ngu si tham giàu,

Hại mình và hại người.”

(Pháp Cú 355)

“ Tự nó chịu bất hạnh

Khi danh đến kẻ ngu

Vận may bị tổn hại,

Đầu nó bị nát tan”.

( Pháp Cú 72)

“Hại người không ác tâm,

Người thanh tịnh không uế;

Tội ác đến kẻ ngu,

Như ngược gió tung bụi.”

(Pháp Cú 125)

“Người ngu si thiếu trí,

Tự ngã thành kẻ thù;

Làm các nghiệp không thiện,

Phải chịu quả đắng cay.”

(Pháp Cú 66)

“Con tôi, tài sản tôi,

Người ngu sinh ưu não;

Tự ta, ta không có,

Con đâu, tài sản đâu.”

(Pháp Cú 62)

“Người ngu, dầu trọn đời,

Thân cận người có trí,

Không biết được chánh pháp,

Như muỗng với vị canh.”

(Pháp Cú 64)

Cũng vì người ngu có những đặc tánh như vậy, có những thái độ như vậy, nên Đức Phật khuyên chúng ta nên tránh xa, không bạn bè với kẻ ngu:

“Tốt hơn sống một mình,

Không người ngu kết bạn.

Độc thân không ác hạnh,

Sống vô tư vô lự,

Như voi sống rừng voi.”

(Pháp Cú 330)

“Tìm không được bạn đường,

Hơn mình hay bằng mình.

Thà quyết sống một mình,

Không bạn bè kẻ ngu.”

(Pháp Cú 61)

Tương phản với người ngu là bậc trí, và kinh Pháp cú dành trọn một phần để diễn tả người có trí, vì chỉ người có trí mới hiểu được vai trò của trí tuệ trong khả năng hướng tiến đến giác ngộ và giải thoát:

“Tinh cần giữa phóng dật,

Tỉnh thức giữa quần mê,

Người trí như ngựa phi,

Bỏ sau con ngựa hèn.”

(Pháp Cú 29)

“Người trị thủy dẫn nước,

Kẻ làm tên nắn tên.

Người thợ mộc uốn ván,

Bậc trí nhiếp tự thân.”

(Pháp Cú 80)

“Như tảng đá kiên cố,

Không gió nào lay động;
Cũng vậy, giữa khen chê,

Người trí không dao động.”

(Pháp Cú 81)

“Người hiền bỏ tất cả,

Người lành không bàn dục;

Dầu cảm thọ lạc khổ,

Bậc trí không vui buồn.”

(Pháp Cú 83)

“Như chim thiên nga bay,

Thần thông liệng giữa trời;

Chiến thắng ma, ma quân,

Kẻ trí thoát đời này.”

(Pháp Cú 175)

Người trí đã sáng suốt, đã có hạnh tuyệt diệu như vậy nên Đức Phật khuyên chúng ta nên thân cận bậc trí, hơn bạn bè kẻ ngu:

“Chớ thân với bạn ác,

Chớ thân kẻ tiểu nhân.

Hãy thân người bạn lành,

Hãy thân bậc thượng nhân.”

(Pháp Cú 78)

“Bậc hiền sĩ trí tuệ,

Bậc nghe nhiều, trì giới,

Bậc tự chế, Thánh nhân,

Hãy gần gũi, thân cận,

Thiện nhân trí giả ấy,

Như trăng bước đường sao.”

(Pháp Cú 208)

Để chúng ta dễ nhận thức sự sai biệt giữa người trí và người ngu, Kinh Pháp Cú có một số bài kệ diễn tả song song người trí và người ngu trong một số đặc điểm, nhờ vậy chúng ta phân biệt người trí, kẻ ngu một cách dễ dàng:

“Keo kiết không sanh thiên,

Người ngu ghét bố thí.

Người trí thích bố thí,

Đời sau được hưởng lạc.”

(Pháp Cú 177)

“Chúng ngu si thiếu trí,

Chuyên sống đời phóng dật.

Người trí không phóng dật,

Như giữ tài sản quý.”

(Pháp Cú 26)

“Hãy đến nhìn đời này,

Như xe vua lộng lẫy.

Người ngu mới tham đắm,

Kẻ trí nào đắm say.”

(Pháp Cú 171)

“Chung sống với người ngu,

Lâu dài bị lo buồn.

Khổ thay gần người ngu,

Như thường sống kẻ thù.

Vui thay gần người trí,

Như chung sống bà con.”

(Pháp Cú 207)

Và trong một bài kệ thật đặc biệt, Đức Phật diễn tả thái độ hướng thượng của bậc Trí và thái độ hướng hạ của người ngu:

“Người trí dẹp phóng dật,

Với hạnh không phóng dật,

Leo lầu cao trí tuệ,

Không sầu nhìn kẻ sầu,

Nhìn chúng sanh sầu muộn,

Bậc Trí đứng núi cao,

Nhìn kẻ ngu đất bằng.”

(Pháp Cú 28)

Và một sự sai khác nữa, giữa người ngu và người trí, đối với chánh pháp, được trình bày rõ ràng trong bài kệ sau đây:

“Người ngu dầu trọn đời,

Thân cận người có trí,

Không biết được chánh pháp,

Như muỗng với vị canh.

Người trí dầu một khắc,

Thân cận người có trí,

Biết ngay chân diệu pháp,

Như lưỡi với vị canh.”

(Pháp Cú 64-65)

Vì chánh pháp đóng vai trò rất quan trọng trong trách nhiệm phát huy chánh kiến, tu tập trí tuệ, đưa người hành giả tiến dần đến mục đích giác ngộ và giải thoát, cho nên trong Kinh Pháp Cú có một số bài khá phong phú đề cao chánh pháp:

“Những ai hành trì pháp,

Theo Chánh pháp khéo dạy,

Sẽ đến bờ bên kia,

Vượt ma lực khó thoát.”

(Pháp Cú 86)

“Vị Tỷ kheo thích pháp,

Mến pháp, suy tư pháp,

Tâm tư niệm Chánh pháp,

Sẽ không rời Chánh pháp.”

(Pháp Cú 364)

“Như hồ nước sâu thẳm,

Trong sáng không khuấy đục;

Cũng vậy nghe chánh pháp,

Người trí hưởng tịnh lạc.”

(Pháp Cú 82)

“Ai sống một trăm năm,

Không thấy pháp tối thượng,

Tốt hơn sống một ngày,

Thấy được pháp tối thượng.”

(Pháp Cú 115)

“Ai sống một trăm năm,

Không thấy pháp sanh diệt,

Tốt hơn sống một ngày,

Thấy được pháp sanh diệt.”

(Pháp Cú 113)

“Ai sống một trăm năm,

Không thấy câu bất tử,

Tốt hơn sống một ngày,

Thấy được câu bất tử.”

(Pháp Cú 114)

“Không phải vì nói nhiều,

Mới xứng danh trì pháp.

Những ai tuy nghe ít,

Nhưng thân hành đúng pháp,

Không phóng túng chánh pháp,

Mới xứng danh trì pháp.”

(Pháp Cú 259)

“Pháp thí thắng mọi thí,

Pháp vị thắng mọi vị,

Pháp hỷ thắng mọi hỷ,

Ái diệt, thắng mọi khổ.”

(Pháp Cú 354)

Nhờ chánh pháp soi đường dẫn dắt, nên trí tuệ phát triển khả năng có thể đoạn trừ dục lạc, chiến thắng ma quân và cuối cùng đưa đến giác ngộ và giải thoát:

“Biết thân này như gốm,

Trú tâm như thành trì,

Chống ma với gươm trí,

Giữ chiến thắng không tham.”

(Pháp Cú 40)

“Biết thân như bọt nước,

Ngộ thân là như huyễn,

Bẻ tên hoa của Ma,

Vượt tầm mắt thần chết.”

(Pháp Cú 46)

“Những ai hành trì pháp,

Theo chánh pháp khéo dạy,

Sẽ đến bờ bên kia,

Vượt ma lực khó thoát.”

(Pháp Cú 86)

“Dòng ái dục chảy khắp,

Như dây leo mọc tràn,

Thấy dây leo vừa sanh,

Với tuệ hãy đoạn gốc.”

(Pháp Cú 340)

Và một khi được Chánh pháp soi đường, hướng dẫn tu tập nên trí tuệ ngày càng tiến dần đến giác ngộ, sáng ngời với chánh trí, chánh giác:

“Như giữa đống rác nhớp,

Quăng bỏ trên đường lớn,

Chỗ ấy hoa sen nở,

Thơm sạch đẹp ý người.”

(Pháp Cú 58)

“Cũng vậy giữa quần sanh,

Uế nhiễm mùi phàm tục,

Đệ tử bậc chánh giác,

Sáng ngời với tuệ trí.”

(Pháp Cú 59)

“Tỷ kheo tuy tuổi nhỏ,

Siêng tu giáo pháp Phật,

Soi sáng thế gian này,

Như trăng thoát mây che.”

(Pháp Cú 382)

Và vị hành giả, sau khi đã thành tựu Giới học, Định học và Tuệ học, cuối cùng đạt được mục đích cứu cánh, đoạn trừ các lậu hoặc, chấm dứt sanh tử và khổ đau:

“Tài sản không chất chứa,

Ăn uống biết liễu tri,

Tự tại trong hành xứ,

Không, vô tướng, giải thoát,

Như chim giữa hư không,

Hướng chúng đi khó tìm.”

(Pháp Cú 92)

“Ai lậu hoặc đoạn sạch,

Ăn uống không tham đắm,

Tự tại trong hành xứ,

Không, vô tướng, giải thoát,

Như chim giữa hư không,

Dấu chân thật khó tìm.”

(Pháp Cú 93)

“Người tâm ý an tịnh,

Tâm an, nghiệp cũng an.

Chánh trí, chơn giải thoát,

Tịnh lạc là vị ấy.”

(Pháp Cú 96)

“Ai quy y Đức Phật,

Chánh pháp và chư Tăng,

Ai dùng chánh tri kiến,

Thấy được bốn Thánh đế,

Thấy khổ và khổ tập,

Thấy sự khổ vượt qua,

Thấy đường Thánh tám ngành,

Đưa đến khổ não tận.

Thật quy y an ổn,

Thật quy y tối thượng.

Có quy y như vậy,

Mới thoát mọi khổ đau.”

(Pháp Cú 190-191-192)

“Tỷ kheo tát thuyền này,

Thuyền không, nhẹ đi mau,

Trừ tham, diệt sân hận,

Tất chúng đạt Niết bàn.”

(Pháp Cú 369)

Kinh Pháp Cú ngoài vấn đề Giới - Định - Tuệ được trình bày trên, còn đề cập rất nhiều đề tài phong phú khác, khó mà trình bày một cách đầy đủ. Chúng ta

có cảm tưởng hình như vấn đề quan trọng nào cũng được đề cập đến, khiến Kinh Pháp Cú trở thành một kho tàng Phật bảo để chúng ta nghe những lời dạy quý báu của Đức Phật, giúp chúng ta sống một cách tốt đẹp và có ý nghĩa, có lợi cho mình, có lợi cho người, có lợi cả hai.

Trước hết là một nhận xét chung, ít người qua được bờ bên kia, bờ giải thoát và giác ngộ, còn phần đông cam tâm chịu ở bờ bên này, bờ của bất thiện, của trói buộc, của đau khổ:

“Ít người giữa nhân loại,

Đến được bờ bên kia;

Còn số người còn lại,

Xuôi ngược chạy bờ này.”

(Pháp Cú 85)

Rồi Đức Phật khuyến khích chúng ta nên làm các điều lành, vì các phước nghiệp đón chào người làm lành như thân nhân đón chào:

“Khách lâu ngày ly hương,

An toàn từ xa về;

Bà con cùng thân hữu,

Hân hoan đón chào mừng.

Cũng vậy các phước nghiệp,

Đón chào người làm lành.

Đời này đến đời kia,

Như thân nhân đón chào.”

(Pháp Cú 219-220)

Để sách tấn loài người lo tu tập, Kinh Pháp Cú nói lên những nỗi khó khăn được làm người và được gặp Phật ra đời:

“Khó thay, được làm người.

Khó thay được sống còn.

Khó thay nghe diệu pháp.

Khó thay Phật ra đời.”

(Pháp Cú 182)

Tiếp đến là nỗi vui mừng được Đức Phật ra đời:

“Vui thay, Phật ra đời.

Vui thay, Pháp được giảng.

Vui thay, Tăng hòa hợp.

Hòa hợp tu, vui thay.”

(Pháp Cú 294)

Với một số bài kệ liên tiếp, Đức Phật trực tiếp nhắn nhủ các đệ tử của Gotama, tức là các đệ tử của Ngài, những lời dạy thiết thực đi đến tâm, thay hẳn đời sống thường nhật bên ngoài. Một khi mình ý thức được mình là đệ tử của Đức Phật, tức là mình phải nghe những lời dạy của vị Bổn Sư của mình, để tự mình sửa mình, để xứng đáng là đệ tử của một bậc đã giác ngộ, đã giải thoát:

“Đệ tử Gotama,

Luôn luôn tự tỉnh giác,

Vô luận ngày hay đêm,

Thường tưởng niệm Phật đà.”

“Đệ tử Gotama,

Luôn luôn tự tỉnh giác,

Vô luận ngày hay đêm,

Thường tưởng niệm chánh pháp.”

(Pháp Cú 295-297)

“Đệ tử Gotama,

Luôn luôn tự tỉnh giác,

Vô luận ngày hay đêm,

Thường tưởng niệm Tăng già.”

“Đệ tử Gotama,

Luôn luôn tự tỉnh giác,

Vô luận ngày hay đêm,

Thường tưởng niệm sắc thân.”

“Đệ tử Gotama,

Luôn luôn tự tỉnh giác,

Vô luận ngày hay đêm,

Ý vui niềm bất hại.”

“Đệ tử Gotama,

Luôn luôn tự tỉnh giác,

Vô luận ngày hay đêm,

Ý vui tu thiền quán.”

(Pháp Cú 298-299-300-301)

Một nét nổi bật nữa trong Kinh Pháp cú là dầu cho Đức Phật có đề cập đến các điều ác, các điều

bất thiện, nói đến sự quyến rũ của dục lạc, sự phá hại của Ác ma, nhưng cuối cùng nét nổi bật lên vẫn là khả năng hướng thượng của con người, khả năng đả phá vô mình, vươn lên ánh sáng của giác ngộ, khả năng loại trừ các triền phược, khổ ách, vươn lên sức mạnh của giải thoát, thanh tịnh. Tiềm tàng trong những lời dạy của Đức Phật, Kinh Pháp cú đem lại cho những người Phật tử và thân hữu của Phật tử, một nỗi vui nhẹ nhàng thanh thoát của những người hướng thiện, biết tránh điều dữ, làm các hạnh lành, biết làm cho nội tâm, thân hành, khẩu hành và ý hành thanh tịnh, nhất là nhờ làm các hạnh lành, được hưởng viễn ly lạc, nhờ nghe chánh pháp, được hưởng pháp lạc, nhờ hành thiền được hưởng thiền lạc và nhờ đi gần đến giải thoát, được hưởng giải thoát lạc. Những bài kệ sau đây

nói lên sự hoan hỷ, sự an lạc của những người con Phật trung thành với giáo pháp Phật dạy:

“Vui thay, chúng ta sống,

Không hận giữa hận thù!

Giữa những người thù hận,

Ta sống không hận thù.”

(Pháp Cú 197)

“Vui thay, chúng ta sống,

Không bệnh giữa ốm đau!

Giữa những người bệnh hoạn,

Ta sống không ốm đau.”

(Pháp Cú 198)

“Vui thay, chúng ta sống

, Không rộn giữa rộn ràng,

Giữa những người rộn ràng,

Ta sống không rộn ràng.”

(Pháp Cú 199)

“Vui thay, chúng ta sống,

Không gì, gọi của ta,

Ta sẽ hưởng hỷ lạc,

Như chư Thiên Quan Âm

(Pháp Cú 200)

Và cuối cùng xin nhắc lại bài kệ:

“Vui thay, Phật ra đời,

Vui thay, Pháp được giảng,

Vui thay, Tăng hòa hợp,

Hòa hợp tu, vui thay.”

(Pháp Cú 294)