Đại Tập 140 · Bộ Kinh Sớ XXVI · Số 1788–1794(Quyển 4–6)

A-nan-đà liền vâng lời lấy xương cốt đó mang đến dâng lên Thế Tôn, Đức Thế Tôn nhận và bảo các Tỳ-kheo rằng: Các người nên quan sát di thân xá-lợi của Bồ-tát khổ hạnh. Lại nói bài tụng: Bồ-tát đức tuệ thắng tương ưng, mạnh mẽ tinh chuyên sáu độ tròn, thường tu không nghỉ là Bồ-đề, đại xả vững chắc tâm không mỏi. Tỳ-kheo các thầy đều nên kính lễ bổn thân Bồ-tát, xá-lợi này chính là vô lượng hương Giới, Định, Tuệ xông ướp ngào ngạt, là ruộng phước trên hết rất ít khi gặp được. Lúc ấy các Tỳ-kheo cùng các đại chúng thảy đều dốc lòng chắp tay cung kính đảnh lễ xá-lợi và khen ngợi là chưa từng có. Bấy giờ, A- nan-đà bước đến đảnh lễ dưới chân Phật, bạch rằng:

- Bạch Đức Thế Tôn! Như lai Đại sư là đấng vượt qua tất cả sự cung kính của các loài hữu tình, vì nhân duyên gì mà lễ kính thân cốt này?

Đức Phật bảo A-nan-đà:

- Ta nhờ xương cốt này mà mau chóng đạt được Vô thượng Chánh

đẳng Bồ-đề, vì báo đền ân đức ngày xưa nên nay ta cung kính lễ lạy.

Tiếp theo vì hiện tiền đại chúng hiện tháp báu nói tựa kể rõ sự xả thân. Trong đó lại chia làm mười tám đoạn:

1. Hỏi ý đại chúng có muốn thấy không.

2. “Các Tỳ-kheo bạch rằng...” về sau là đại chúng trả lời vui mừng muốn thấy.

3. “Đức Thế Tôn liền dùng...” về sau là Phật hiện bày thần thông.

Hỏi: Sao ngay lúc đó không khiến cho tháp hiện ra mà tay ấn mới nổi lên?

Đáp: Nếu không dùng tay ấn mà ngay lúc đó khiến cho tháp hiện ra thì đại chúng không biết được thần lực của Phật, có ba:

a) Tay ấn xuống đất.

b) Mặt đất chấn động.

c) Mặt đất mở ra.

4. “Ngôi tháp bảy báu...” về sau là tháp báu hiện ra; Chế-để là tiếng Phạn, thông thường chỉ cho chùa tháp thờ Phật, nếu là chỉ riêng thì Phật đường gọi là Chế-đa, Hán dịch là Linh thố, xưa gọi là Chi-đề là sai; Tháp, tiếng Phạn là Tốt-đổ-ba, Hán dịch là Cao hiển, xưa dịch là Phật tháp, Tháp bà, Luân bà v.v... đều sai. Trong này có ba:

a) Ngôi tháp xuất hiện.

b) Các thứ trang nghiêm.

c) Đại chúng nhìn thấy.

Hỏi: Tháp xả thân tại sao không ẩn giữa hư không mà lại chìm dưới đất?

Đáp: Muốn hiển bày Pháp thân xá-lợi trong nhân do chướng ngại che phủ nên không hiển bày được, nhờ phương tiện của Phật mới hiện bày được, vì thế ẩn trong đất, ấn xuống mặt đất mới hiện lên.

5. Lúc bấy giờ, Đức Thế Tôn...” về sau là vì báo ân nên kính lễ, do đó quỷ đói ăn thây chết, các vị trời lạy xương khô, đây là ý khiến cho đại chúng tu nhân nên báo đền ân đức ngày xưa.

6. “Bảo A-nan-đà...” về sau là dạy bảo mở cửa tháp.

7. “A-nan-đà lập tức...” về sau là vâng lời mở tháp, trong này có hai:

a) Mở cửa tháp,

b) Nhìn thấy chiếc hộp.

8. “Bạch rằng: Bạch Đức Thế Tôn...” về sau là y theo điều nhìn thấy nên bắt đầu thưa hỏi, hiển bày Như lai ẩn chứa đầy đủ tánh công

đức cho nên có hộp báu trang nghiêm.

9. “Đức Phật bảo...” về sau là lại bảo mở hộp.

10. Lúc ấy, A-nan-đà...” về sau là vui mừng y theo lời dạy, có hai: Một là mở hộp, hai là những gì nhìn thấy biểu hiện cho lý tánh thanh tịnh không phải là vật đắm nhiễm, giống như hoa sen tinh khiết.

11. “Liền bạch...” về sau là A-nan lại thưa hỏi.

12. “Đức Phật bảo...” về sau là Phật bảo mang đến.

13. “A-nan-đà liền lấy...” về sau là vui mừng vâng lời dâng lên.

14. Thế Tôn nhận và...” về sau là Đức Phật nhận và nói về nhân duyên ấy, có ba: một là Đức Phật thâu nhận, hai là khuyên quan sát, ba là nói tụng ngợi ca.

15. “Tỳ-kheo các thầy...” về sau là Thế Tôn chỉ dạy nên kính lễ, trong đó có hai: một là bảo kính lễ, hai là giải thích lý do. Năm phần pháp hương nêu ra ba, ví dụ hai, giới tức là nói riêng, định là nói về vô biểu định, tuệ như tên gọi, giải thoát tức là thắng giải số, giải thoát trí kiến tức là duyên với vô vi tuệ, giải thích rộng như các luận Tạp Tập, Đại Trang Nghiêm v.v... đã phân biệt rõ.

16. “Lúc ấy, các Tỳ-kheo...” về sau là y theo lời dạy mà lễ lạy khen ngợi.

17. “Bấy giờ, A-nan-đà...” về sau là thưa hỏi Đức Phật về lý do kính lễ.

18. “Đức Phật bảo...” về sau là trả lời về lý do phải kính lễ.

Văn kinh: Lại bảo A-nan-đà: Nay ta vì dứt hết mọi sự nghi ngờ cho ông và các đại chúng nên nói về nhân duyên xưa kia của xá-lợi này, các ông kéo suy nghĩ và nên nhất tâm lắng nghe. A-nan-đà thưa: Chúng con rất muôn nghe, cúi mong giảng nói cho chúng con nghe! A-nan-đà, thuở quá khứ có một vị vua tên là Đại Xa, rất giàu có nhiều tài sản, kho tàng đầy ắp, binh lính hùng mạnh, mọi người đều kính phục, thường dùng chánh pháp ban bố, cai trị dân chúng, khắp nơi thinh vượng, không có oán thù đối địch. Quốc Thái phu nhân sinh hạ ba vương tử dung mạo khôi ngô, mọi người đều thích ngắm nhìn. Thái tử tên là Ma-ha-ba-la, thứ tử tên là Ma-ha-đề-bà, ấu tử tên là Ma-ha- tát-đỏa.

Tiếp theo nói về hạnh xả thân xưa kia làm lợi ích cho chúng hội lúc bấy giờ. Văn chia làm ba phần:

1. Dạy lắng nghe và hứa giảng nói.

2. Đại chúng ưa thích muốn nghe.

3. Chính thức giảng nói, trong đó lại có hai: Đầu tiên là văn trường

hàng, sau là văn trùng tụng. Văn trường hàng có mười đoạn:

a) Kẻ rõ quyến thuộc xưa kia.

b) “Lúc này, Đại vương...” về sau là kể lại cuộc dạo chơi vui vẻ ngày xưa.

c) “Vương tử thứ nhất...” về sau là gặp cảnh khổ sinh lòng thương.

d) “Bấy giờ, vương tử Tát-đỏa...” về sau là nghĩ nên xả thân mạng.

e) “Lúc ấy, vương tử...” về sau là hy sinh thân mạng để cứu giúp.

f) “Lúc ấy, mặt đất...” về sau là điềm lành cảm đến trời người.

j) “Lúc này cọp đói...” về sau là cọp bèn ăn thịt.

h) “Bấy giờ, Đại vương...” về sau là quyến thuộc kêu khóc thương tiếc.

l) “Bấy giờ, Đại vương...” về sau là xây nên tháp thờ.

m) “A-nan-đà ...” về sau là kết thúc chỉ rõ hạnh lợi sinh.

- Trong phần kể rõ quyến thuộc xưa kia có ba:

1. Nói về thời gian.

2. Kể rõ cha mẹ.

3. Nói rõ anh em.

Văn trong đoạn có thể biết. Ma-ha-ba-la, Hán dịch là Đại cừ, Ma-ha-đề-bà, Hán dịch là Đại thiên, Ma-ha-tát-đỏa, Hán dịch là Đại dũng mãnh. Vì cầu đại Bồ-đề nên phát tâm rất mạnh mẽ, không ngại nơi chốn, thời gian, hy sinh thân mình xả bỏ tánh mạng, cầu pháp lợi ích mọi vật, thường không tiếc nuối, lui sụt, vì thế gọi là rất mạnh mẽ. Do đó bài tụng ở dưới nói: “Vương tử tên Dũng Mãnh, tâm thường cho không tiếc.”

Văn kinh: Lúc ấy, Đại vương vì muốn tuần du quán sát, thong dong ngắm nhìn rừng núi, ba vị vương tử đó cũng cùng đi theo, vì tìm kiếm hoa quả nên rời xa vua cha đến một khu rừng trúc rộng lớn nghỉ ngơi trong đó.

Tiếp theo là kể lại cuộc dạo chơi vui vẻ ngày xưa, văn trong đó có ba: Đầu tiên là nhà vua ra khỏi cung du ngoạn, tiếp đến là các quan phụ tá đều đi theo, sau là các vương tử rời vua cha tìm nơi thưởng ngoạn.

Hỏi: Đã nói là nhà vua rời cung du ngoạn và các vương tử cùng đi theo, vì sao nghe con xả thân ở trong cung?

Đáp: Theo cựu dịch thì chỉ nói vương tử rời cung, lược bỏ không nói về người cha. Ở đây khi đã xả thân rồi thì lược bỏ không nói đến ngự giá hồi cung. Căn cứ theo thực tế thì vương tử cùng đi theo, nhà vua trở về trước, vì thế nghe con xả thân ở trong cung là không sai.

Văn kinh: Vương tử thứ nhất nói như vầy: Ta cảm thấy hôm nay trong lòng rất hoang mang, ở trong rừng này mong sao không có thú dữ làm hại đến ta! Vương tử thứ hai lại nói như vầy: Đối với bản thân em trước tiên không hề tiếc rẻ, sợ rằng có nỗi khổ chia lìa đối với những gì yêu mến. Vương tử thứ ba thưa với hai anh rằng: Đây là nơi ở của các thần tiên, em không sợ hãi nỗi buồn chia lìa, thân tâm chan chứa nhiều niềm vui sướng, sẽ đạt được các công đức cao quý. Lúc ấy, các vương tử đều nói những điều suy nghĩ trong tâm tư mình.

Tiếp theo là phần thứ ba, gặp cảnh khổ sinh lòng buồn lo, trong đó có ba: Đầu tiên là kể lại ý nghĩ trước đó, trong này lại có hai: Một là ba vương tử đều bày tỏ ý nghĩ, hai là “Lúc ấy, các vương tử...” về sau là nhà dịch kinh tổng kết.

Văn kinh: Lại nữa, trước đó trên đường đi thấy có một con hổ sinh bảy hổ con mới bảy ngày, các hổ con bị đói khát, bức bách, thân hình gầy yếu chẳng bao lâu sẽ chết.

Tiếp theo là phần thứ hai, thấy hổ đói ốm yếu.

Hỏi: Thấy hổ mẹ sinh con, làm sao biết là bảy ngày?

Đáp: Chân đế Tam tạng giải thích có hai cách:

1. Sự giúp đỡ của đoàn thực chỉ trong bảy ngày, qua thời gian này sẽ chết, hổ đói như thế cho nên biết là bảy ngày.

2. Vào lúc đó liền có quỷ thần trình báo, nhưng các kinh không nêu ra; cũng như phát nguyện xả thân, không có người nghe biết, sau đó thiên thần báo lại, như thần cây trình báo số cá trong hồ.

Văn kinh: Vương tử thứ nhất nói như vầy: Đáng thương thay! Hổ mẹ này sinh con đã bảy ngày, bảy hổ con vây quanh không ngớt tìm kiếm thức ăn, bị đói khát bức bách chắc chắn quay lại ăn thịt hổ con. Vương tử Tát-đỏa hỏi rằng:

-Hổ này mỗi khi thường ăn những thứ gì?

Vương tử thứ nhất trả lời:

- Hổ báo, chó sói, sư tử chỉ ăn máu thịt sống, hơn nữa không có thức ăn uống nào có thể cứu giúp hổ mẹ gầy ốm này.

Vương tử thứ hai nghe lời này rồi liền nói như vầy:

- Hổ mẹ này gầy yếu bị đói khát bức bách, mạng sống còn lại chẳng bao lâu, chúng ta không thể nào tìm được thức ăn gì cho nó, như thế khó ăn uống được, lại vì nó tự xả bỏ thân mạng cứu giúp nỗi khổ đói khát kia?

Vương tử thứ nhất nói:

- Tất cả khó xả bỏ, thân mình đều sinh lòng yêu quý, lại không có

trí tuệ, không thể nào đối với người khác mà làm điều lợi ích.

Tiếp theo là phần thứ ba, đau đớn cùng nhau bàn luận, trong đây có bảy:

1. Thái tử thấy khổ sinh lòng thương xót.

2. “Vương tử Tát-đỏa...” về sau là Tát-đỏa hỏi thức ăn của hổ.

3. “Vương tử thứ nhất...” về sau là thái tử trả lời hổ ăn máu thịt.

4. “Vương tử thứ hai...” về sau là Đại thiên nghe sinh lòng khiếp sợ.

5. “Vương tử thứ nhất...” về sau là thái tử nói rõ sự xả thân là khó.

6. “Vương tử Tát-đỏa...” về sau là Tát-đỏa bàn bạc trước sau, trong đó có ba: Đầu tiên trách mình không có khả năng, tiếp theo tôn sùng người khác có khả năng, sau cùng tâm niệm tự xem xét. Đầu tiên trách mình không có khả năng vì có ba nguyên nhân:

a) Có tham đắm.

b) “Lại không có trí tuệ...” về sau là không có đại trí.

c) Không thể nào đối với...” về sau là không có đại Bi.

Có tham đắm cho nên không thể sinh tâm chán bỏ pháp hữu vi, không có đại trí nên không thể sinh tâm cầu quả Bồ-đề, không có đại bi nên không thể sinh tâm lợi ích hữu tình, do đó không thể nào xả thân để lợi ích chúng sinh.

Văn kinh: Nhưng có bậc Thượng sĩ có tâm đại Bi, thường thực hành lợi tha, quên thân mình cứu giúp chúng sinh.

Tiếp theo là tôn sùng người khác có khả năng, ở đây cũng có ba:

1. Có đại trí, tức là có bậc Thượng sĩ.

2. Có đại Bi, tức là có tâm đại bi...

3. Quên thân mình cứu giúp chúng sinh tức là không tham đắm, có thể chán bỏ pháp hữu vi.

Văn kinh: Lại suy nghĩ như vầy: Thân này của ta hiện giờ trong trăm ngàn đời đã bị rục rã bỏ đi một cách vô ích, vì sao hôm nay lại không thể xả bỏ để cứu giúp nỗi khổ đói khát, như nhổ bỏ đờm dãi.

Tiếp theo là tâm niệm tự xem xét, trong đó có ba: Đầu tiên là suy nghĩ ngày xưa thân này bỏ đi một cách luống uổng nhiều không kể xiết, tiếp theo “Tại sao hôm nay...” về sau là suy nghĩ hôm nay vì sao không thể xả bỏ để cứu giúp chúng sinh, cuối cùng “Như xả bỏ đờm dãi...” về sau là nên sinh tâm chán bỏ giống như đờm dãi. Xả bỏ sắc thân vô thường nên đạt được sắc thân thường còn.

Văn kinh: Lúc ấy, các vương tử bàn nhau như thế xong, đều khởi

lên tâm từ đau đớn xót xa, cùng nhìn hổ mẹ tiều tụy mắt không hề rời, lưỡng lự hồi lâu rồi cùng quay bước bỏ đi.

Tiếp theo là phần thứ bảy, các vương tử đau lòng gắng gượng lìa xa.

Văn kinh: Bấy giờ, vương tử Tát-đỏa liền nghĩ như vầy: Nay chính là lúc ta xả bỏ thân mạng, vì sao từ xưa đến nay mang thân nhơ bẩn này, máu mủ chảy đầy không đáng yêu quý, cung cấp mọi thứ, cùng với ăn mặc, voi ngựa, kiệu xe và các thứ tài bảo, pháp biến hoại, thể vô thường, luôn cầu tìm, khó đầy đủ, khó giữ gìn. Tuy luôn luôn cung cấp nuôi dưỡng nhưng ôm ấp oán hại, rốt cuộc rồi cũng bỏ ta, không biết công ơn. Lại nữa, thân này không bền lâu, đối với ta thật vô ích, đáng sợ như giặc, bất tịnh như phẩn dãi, hôm nay ta nên sử dụng thân này để tu tạo sự nghiệp to lớn, làm con thuyền lớn trong biển sinh tử, xả bỏ luân hồi để được thoát ra.

Tiếp theo là phần là thứ tư, suy nghĩ nên xả bỏ thân mạng, có sáu:

1. Khởi lên ý niệm xả thân.

2. “Vì sao...” về sau là thôi thúc tác ý, tức là đi vào pháp lành thì dục là căn bản, tác ý sinh khởi, tức là như lý tác ý tư duy về bốn niệm trú. Hai câu đầu suy nghĩ về sự bất tịnh; ba câu tiếp theo suy nghĩ về sự vô thường; hai câu tiếp đó suy nghĩ có khổ. Luôn cầu tìm khó thỏa mãn là khổ cầu mong mà không được, khó giữ gìn là khổ thương yêu mà chia lìa, ôm ấp oán hại là khổ già bệnh chết; một câu tiếp theo suy nghĩ về vô ngã, tâm tuy mong cầu vui vẻ nhưng không thể ở với ta, rốt cuộc bỏ ta trong năm nẻo luân hồi, vứt bỏ chẳng hề biết ân, cho nên vô ngã.

3. “Lại nữa...” về sau là chán bỏ ưa thích mong cầu, có hai: Đầu tiên là nhân, sau là quả.

Trong nhân có ba:

a) Chán bỏ pháp hữu vi tức là quán bốn niệm trú, thân này không bền lâu nên vô thường, đối với ta thật vô ích là vô ngã, đáng sợ như giặc là vô lạc, bất tịnh như phẩn dãi là bất tịnh.

b) “Hôm nay ta...” về sau là cầu quả Bồ-đề.

c) “Trong biển sinh tử...” về sau là ích lợi cho hữu tình, tức là dùng thân này thực hành sự nghiệp lợi ích chúng sinh, cho nên gọi là nhờ nhân tu, nếu về sau sinh rồi lại mất thì gọi là quả.

Văn kinh: Lại suy nghĩ như vậy: Nếu xả thân này tức là xả bỏ vô lượng ung nhọt, bệnh quái ác, trăm ngàn điều kinh sợ. Thân này chỉ có đại tiểu tiện lợi, không bền lâu tựa như bọt nước, các loại vi trùng

nhóm họp, máu mủ gân cốt cùng liên kết với nhau để tạm gìn giữ, thật đáng ghê tởm! Cho nên nay ta phải xả bỏ đề cầu Niết-bàn vô thượng rốt ráo, xa lìa hẳn ưu tư sầu não vô thường khổ đau, sinh tử ngừng dứt, trừ bỏ các trần dây dưa, dùng năng lực định tuệ viên mãn huân tu trăm phước trang nghiêm, thành tựu trí Nhất thiết, các Đức Phật khen ngợi pháp thân nhiệm mầu, đã chứng đạt rồi, ban cho chúng sinh vô lượng pháp lạc. Lúc ấy, vương tử sinh khởi tâm mạnh mẽ, phát thệ nguyện rộng lớn, dùng ý niệm đại bi để tăng thêm tâm nguyện đó.

Tiếp theo là nói về mong cầu quả vị, cũng có ba:

1. Chán bỏ pháp hữu vi. Theo luận Giải Thoát Đạo có mười quán tưởng bất tịnh:

a) Phình trướng.

b) Tím đen.

c) Thối rữa.

d) Vứt bỏ.

e) Chim thú ăn nuốt.

f) Thân thể rời ra.

j) Tứ chi vung vãi.

h) Máu đỏ giây đầy.

l) Giòi bọ rúc rỉa.

m) Xương cốt lăn lóc.

Mười thứ này chỉ là bất tịnh, nay trong văn này nói chung có bốn niệm: Các loại ung nhọt... là vô lạc, chỉ có đại tiểu tiện lợi... là bất tịnh, không bền lâu như bọt nước là vô thường, các trùng bọ nhóm họp... là vô ngã. Nhưng luận ấy chép: “Thân tự tánh có sáu mươi khe hở, có tám muôn loài trùng”, cho nên nói là các trùng bọ nhóm họp.

2. “Cho nên nay ta...” về sau là cầu quả vị Bồ-đề, Bồ-đề và Bồ- đề đoạn đều gọi là Bồ-đề, Ma-ha Bát-nhã, Giải thoát, Pháp thân đều là đại Niết-bàn, do đó cùng chung cho cả trí và lý. Trong đây đầu tiên nói về Niết-bàn, từ “Dùng năng lực định tuệ...” về sau là nói về Bồ-đề.

3. “Đã chứng đạt rồi...” về sau là nói về lợi ích cho chúng sinh. Nhân quả về đoạn trí, ân đức, hai văn đều phối hợp lần lượt theo thứ lớp.

Tu tập cầu quả Bồ-đề không vượt quá nơi này, cho nên phần thứ tư từ “Lúc ấy, vương tử...” về sau là bi nguyện càng tha thiết.

Văn kinh: Sợ ý của hai anh lo sợ sẽ cùng nhau giữ lại thì sẽ không thỏa mãn được ý định thực hành.

Tiếp theo là phần năm, sợ có điều khó dễ phát sinh.

Văn kinh: Liền thưa rằng: Hai anh đi trước, em sẽ đến sau.

Tiếp theo là phần sáu, khéo tu phương tiện.

Văn kinh: Bấy giờ, vương tử Ma-ha Tát-đỏa quay lại vào trong rừng đến nơi hổ mẹ kia, cởi bỏ áo quần vắt trên cành trúc, phát lời thề rằng: Tôi vì chúng sinh trong pháp giới chí thành cầu vô thượng Bồ- đề, khởi tâm đại bi không hề nao núng, sẽ xả thân yêu quý của phàm phu, cầu quả vị Bồ-đề không ưu sầu không phiền muộn, vì sự an vui của những bậc có trí, vì các chúng sinh trong biển khổ ba cõi, nay tôi cứu giúp khiến cho an vui. Lúc ấy, vương tử nói như thế xong, đến trước hổ đói xả thân nằm xuống. Do uy lực từ Bi của Bồ-tát này, hổ đói không thể ăn được. Bồ-tát thấy vậy liền lên núi cao rồi lao mình xuống đất, lại nghĩ rằng: Nay hổ đã yếu sức không thể ăn thịt ta. Liền bắt đầu tìm dao, nhưng không tìm được dao nên dùng tre khô đâm vào cổ, máu chảy rồi từ từ đến gần bên hổ.

Tiếp theo là đoạn lớn thứ năm hủy thân cứu giúp. Trong văn có bốn phần:

1. Trở lại con đường đến chỗ chỗ đói.

2. “Cởi bỏ áo quần...” về sau là bắt đầu phương tiện trước tiên.

3. “Phát lời thề rằng...” về sau là phát tâm Bồ-đề, hai câu đầu là chung, sáu câu sau là riêng. Trong phần riêng, hai câu đầu là tâm nhàm chán lìa bỏ pháp hữu vi, hai câu tiếp theo là tâm cầu Bồ-đề, hai câu sau cùng là tâm lợi ích chúng sinh.

4. “Lúc ấy, vương tử...” về sau chính là xả bỏ thân mạng, trong đó lại có sáu:

a) Xả thân cho hổ.

b) “Do uy lực... Bồ-tát này...” về sau là hổ không thể ăn được.

c) “Bồ-tát thấy vậy...” về sau là vì đó leo lên núi cao rồi lao mình xuống.

d) “Lại nghĩ rằng...” về sau là tiếp tục suy nghĩ hổ nay đã yếu sức.

e) “Liền bắt đầu tìm dao...” về sau là tiếp tục dùng phương tiện.

f) “Máu chảy rồi từ từ đến gần bên hổ” là máu chảy đến chỗ hổ cho hổ ăn thịt.

Văn kinh: Lúc ấy, mặt đất vang lên sáu thứ chấn động như: gió nổi lên, nước dâng cao ngập tràn không ngớt, mặt trời không sáng tỏ, như La-hầu che lấp hang chuột, mọi phía tối mịt không có ánh sáng, trời mưa hoa đẹp và mạt hương kỳ lạ rơi xuống rực rỡ khắp nơi trong rừng. Bấy giờ, giữa hư không có các chúng trời thấy việc như vậy liền

sinh tâm vui theo, khen ngợi là điều chưa từng có, đều khen rằng: Lành thay! Đại sĩ! Liền đó nói bài tụng: Đại sĩ cứu giúp vận tâm bi, nhìn mọi chúng sinh như con một, vui mừng mạnh mẽ lòng không tiếc, xả thân cứu khổ phước khó bàn, định đến nơi chân thường nhiệm mầu, xa lìa sinh tử các lo phiền, không lâu sẽ đạt quả Bồ-đề, vắng lặng an vui chứng vô sinh.

Tiếp theo là đoạn lớn thứ sáu, điềm lành cảm ứng trời người, trong đó có hai: Đầu tiên là hiện rõ điềm báo có ba:

1. Mặt đất vang rền sáu thứ rung chuyển.

2. Mặt trăng, mặt trời không phát ánh sáng.

3. Trời rải hương hoa như mưa khắp nơi trong rừng để cúng dường. Sau đó, từ “Bấy giờ giữa hư không...” trở xuống là chúng trời nhìn thấy, cũng có ba: Nhìn thấy, vui theo, khen ngợi. Trong phần khen ngợi có ba: Hai câu đầu khen ngợi tâm bi bình đẳng, hai câu tiếp khen ngợi hạnh bố thí của Đại sĩ, bốn câu sau khen ngợi sẽ đạt được quả Bồ-đề. Trong phần đạt được quả, hai câu đầu cùng khen ngợi về Bồ-đề Niết-bàn, nương vào ba việc thường đầy đủ nên được gọi là thường, hai câu sau khen ngợi riêng về Bồ-đề Niết-bàn, vắng lặng tức là Niết-bàn, hoặc năng tịch sở vắng lặng đều gọi là tịch tịnh. Vô sinh tức là Niết-bàn.

Văn kinh: Lúc ấy, hổ đói thấy máu chảy xuống từ cổ của Bồ-tát nên lập tức liếm máu ăn thịt, cuối cùng hết sạch chỉ để lại bộ xương.

Tiếp theo là phần thứ bảy, hổ đói cuối cùng ăn được xác thân của Bồ-tát.

Văn kinh: Bấy giờ, vương tử thứ nhất thấy mặt đất rung chuyển nên nói với người em rằng: Mặt đất, sông núi đều rung chuyển, mọi phía tối mịt, mặt trời không chiếu sáng, hoa trời rơi đầy giữa hư không, chắc chắn là điềm em ta đã xả thân. Vương tử thứ hai nghe anh nói vậy liền nói bài tụng (Già-đà) rằng: Em nghe Tát-đỏa nói từ bi, thấy hổ đói kia thân suy yếu, đói khổ bức bách sợ ăn con, em nay nghĩ đệ xả thân mình. Hai vương tử vô cùng buồn lo, khóc lóc than thở, liền cùng nhau đi theo con đường quay lại chỗ hổ đói, thấy áo quần em mình vắt trên cành trúc, hài cốt và tóc còn vung vãi khắp nơi, máu chảy thành bùn vấy bẩn trên mặt đất. Thấy cảnh tượng này lòng buồn rười rượi, cuối cùng không thể tự kiềm chế, bèn giao mình lên xương cốt người em, hồi lâu mới tỉnh lại, liền đứng lên giơ tay gào khóc đau đớn, lúc ấy than rằng: Em ta dung mạo khôi ngô, cha mẹ yêu quý nhớ thương, tại sao cùng nhau ra ngoài, rồi em xả thân mà chẳng quay về, nếu cha mẹ hỏi thì chúng ta biết trả lời sao đây? Thà rằng cùng nhau bỏ mạng, làm

sao riêng mình giữ lại thân này? Hai vương tử khóc thương xót xa, từng bước thất thểu quay về.

Tiếp theo là phần thứ tám, quyến thuộc kêu khóc thương tiếc, có ba:

1. Anh em khóc thương.

2. “Lúc ấy, tiểu vương tử đã dẫn thị vệ...” về sau là thị vệ truy tìm trông thấy.

3. “Bấy giờ, quốc đại phu nhân...” về sau là cha mẹ đau đớn than khóc.

Trong phần một có sáu:

a) Thấy điềm báo cùng nhau luận bàn.

b) “Hai Vương tử...” về sau là than thở đau đớn cùng đi tìm kiếm.

c) “Thấy áo quần em mình...” về sau là thấy thi thể vương vãi.

d) “Thấy cảnh tượng này...” về sau là lòng buồn thương kêu gào thảm thiết.

e) “Liền đứng lên giơ tay...” về sau là anh em thở than thương tiếc.

f) “Hai vương tử...” về sau là khóc lóc, đau đớn quay về.

Văn kinh: Lúc ấy, tiểu vương tử đã dẫn thị vệ đến, nói với nhau rằng: Vương tử ở đâu nên cùng nhau tìm kiếm.

Tiếp theo là thị vệ truy tìm.

Văn kinh: Bấy giờ, quốc đại phu nhân ngủ trên lầu cao, lúc trong giấc mộng thấy điềm không lành, hai bầu vú bị cắt, răng sữa rơi rụng, ba con chim câu non bị chim ưng bắt đi một con, hai con còn lại kinh hãi vô cùng. Lúc mặt đất rung chuyển, phu nhân liền thức giấc, tâm lo lắng vô cùng, nói như vầy: Tại sao lúc này mặt đất rung chuyển, sông suối rừng cây đều chao đảo chuyển động, mặt trời không chiếu sáng, như che khuất mắt nhìn, bầu vú thì động đậy khác thường như mũi tên bắn vào tim, lo buồn bức bách thân run rẩy không yên ổn, Ta mộng thấy những điều không lành đó là dấu hiệu chắc chắn có việc tai biến bất thường xảy ra. Hai bầu vú của phu nhân bỗng nhiên chảy sữa, bèn nghĩ như vậy chắc chắn có điều gì thay đổi kỳ lạ, có thị nữ nghe người bên ngoài nói tìm kiếm vương tử hiện giờ vẫn chưa gặp, tâm kinh hãi vô cùng liền vào trong cung thưa với phu nhân: Mọi người biết không, ở ngoài nghe quân lính đổ xô đi tìm vương tử khắp nơi nhưng chẳng gặp. Lúc đó phu nhân nghe nói xong vô cùng lo lắng, ngấn lệ sầu bi ứ đầy trên mắt, đến chỗ Đại vương tâu rằng: Tâu Đại vương, tôi nghe

người bên ngoài nói rằng: “Vương tử út yêu quý của tôi lạc mất rồi.” Nhà vua nghe nói xong kinh hoàng biến sắc, thương xót nghẹn lời mà nói: Đau đớn thay! Hôm nay con yêu quý của ta thất lạc. Liền đó lau nước mắt an ủi phu nhân rằng: Hiền Thủ! Bà chớ lo buồn, bây giờ ta cùng mọi người phải rời cung tìm kiếm con trai yêu quý. Nhà vua cùng các đại thần và tất cả mọi người tức tốc cùng ra khỏi thành, mọi người tản ra khắp nơi đi tìm. Không bao lâu, có một vị đại thần đến thưa với nhà vua: Nghe vương tử còn sống, mong bệ hạ đừng sầu lo, vương tử út hiện nay vẫn chưa tìm thấy. Nhà vua nghe nói vậy than thở nói rằng: Đau đớn thay! Đau đớn thay! Ta mất con trai yêu quý, lúc đầu có con trai thì vui vẻ ít, lúc sau lại mất con thì buồn đau nhiều, nếu làm cho tuổi thọ con ta tăng thêm thì dù thân ta có chết đi cũng không đớn đau. Phu nhân nghe nói lòng đầy xót xa, như bị tên bắn vào tim, than thở nghẹn ngào: ba con trai của ta cùng người hầu đều vào trong rừng dạo chơi ngắm cảnh, chỉ một mình con trai út yêu quý nhất không quay về, chắc chắn có chuyện tai ương khác thường. Tiếp đó, vị đại thần thứ hai đến chỗ nhà vua, vua hỏi quan đại thần: Con trai yêu quý của ta ở đâu? Vị đại thần này áo não rơi lệ, cổ họng khô cứng, miệng không nói nên lời, cuối cùng không trả lời được. Phu nhân nói rằng: Mau trả lời con trai út của ta hiện giờ ở đâu, thân ta nóng nảy bứt rứt, phiền muộn thiêu đốt rối bời, tâm trí tán loạn mê muội, chớ để cho lòng ta phải tan nát! Lúc ấy, vị đại thần này liền kể lại đầy đủ chuyện xả thân của vương tử cho nhà vua biết. Vua và phu nhân nghe việc ấy rồi không chịu nỗi sự đớn đau, nghẹn ngào hướng về nơi xả thân, tức tốc ngự giá đi thẳng đến nơi rừng trúc. Đến chỗ Bồ-tát xả thân, thấy hài cốt của con mình vương vãi khắp nơi, cùng lúc gieo mình xuống đất, đau đớn tuyệt vọng muốn chết, giống như gió mạnh thổi rừng trúc cao, tâm trí rối bời ngổn ngang chẳng hay biết gì nữa. Lúc ấy, các quan đại thần vẩy nước khắp mình vua và phu nhân, hồi sau mới tỉnh lại vung tay gào khóc vật vã, than rằng: Tai họa thay! Con trai yêu quý, tướng mạo khôi ngô, vì sao cái chết đến sớm như vậy, nếu ta chết trước con thì đâu nhìn thấy sự việc quá khổ đau như thế này? Lúc đó, phu nhân đã bớt mê muội, chỉ có đầu tóc rối tung, hai tay đấm vào ngực, vật vã trên đất như cá mắc cạn, như mới sinh ra mà mất con, bi thương khóc lóc than rằng: Con ta ai sát hại chỉ còn lại xương cốt vung vãi trên đất, mất con trai yêu quý ta buồn đau không thể nào chịu nỗi, đau khổ thay, ai giết con ta, gây nên điều thảm thương này, tim ta chẳng phải kim cang làm sao mà không tan nát! Trong giấc mộng ta đã thấy hai bầu vú đều bị

cắt, các răng sữa đều bị rơi rụng, nay gặp phải chuyện quá đau khổ, lại mộng thấy ba con chim câu non, một con bị chim ưng bắt đi, nay mất đứa con ta yêu quý, tướng ác biểu lộ chẳng phải luống dối.

Đây là phần thứ ba, cha mẹ thở than đau xót trong phần quyến thuộc kêu khóc thương tiếc, trong đó có mười một đoạn:

1. Phu nhân kinh hãi lạ lùng, có tám:

a) Ngủ mộng thấy điềm xấu.

b) “Lúc mặt đất rung chuyển...” về sau là mặt đất chấn động nên kinh hãi tỉnh giấc.

c) “Nói như vậy...” về sau là kể lại điềm xấu đã mộng thấy.

d) “Hai bầu vú của phu nhân...” về sau là cảm kích nên sữa chảy ra.

e) “Thì có thị nữ...” về sau là thị nữ nghe người ngoài báo.

f) “Tâm kinh hãi vô cùng...” về sau là vội vàng đi vào cung bẩm báo.

j) “Lúc đó phu nhân...” về sau là mẹ nghe tin dữ nên sầu não.

h) “Đến chỗ Đại vương...” về sau là nước mắt lưng tròng đến hỏi nhà vua.

Căn cứ theo bài tụng thì đều nói trước tiên là đến hỏi, văn trong đây có lược bớt.

2. “Nhà vua nghe nói xong...” về sau là người cha liền đau đớn kinh hoàng.

3. “Liền đó lau nước mắt...” về sau là nhà vua an ủi phu nhân. Theo thường pháp của các nước ở Tây vực gặp nhau khen ngợi gọi nhau là Hiền Thủ.

4. “Nhà vua cùng các đại thần...” về sau là vua quan rời cung đi tìm kiếm, theo trong bài tụng ở dưới thì trước tiên phải là quan quân đi tìm, sau đó vua và hậu phi ra khỏi cung, ở đây văn lược bớt điểm chung, chỉ nói là ra khỏi cung tìm kiếm, trong đó lại có bảy:

a) Tản ra bốn phía để tìm kiếm.

b) “Không bao lâu...” về sau là quan đại thần đến tâu.

c) “Nhà vua nghe nói như vậy...” về sau là vua cha nghe nói đau đớn thở than.

d) “Phu nhân nghe xong...” về sau là người mẹ lại than thở thương đau.

e) “Tiếp theo sau đó, vị đại thần thứ hai...” về sau là quan đại thần đến chỗ vua hỏi còn hay mất.

f) “Vị đại thần này...” về sau là quan đại thần nghẹn ngào không

trả lời được.

j) “Phu nhân nói rằng...” về sau là phu nhân hoang mang rối bời, thúc giục bẩm báo.

5. “Lúc ấy, vị đại thần này...” về sau là được tin con trai xả thân, theo bài tụng thì phải có hai quan đại thần cùng bẩm báo, trong văn trường hàng này lược bớt một vị đại thần.

6. “Vua và phu nhân...” về sau là biết vậy nên đau đớn nghẹn ngào.

7. “Hướng về nơi xả thân...” về sau là đến thẳng chỗ xả thân.

8. “Thấy hài cốt con mình...” về sau là nhìn thấy nên ngất xỉu.

9. “Lúc ấy, các quan đại thần...” về sau là các quan vẩy nước cho tỉnh lại.

10. “Vua và phu nhân...” về sau là tỉnh lại rồi than thở đớn đau.

11. “Lúc đó phu nhân...” về sau là người mẹ khóc lóc đau đớn kẻ lại giấc mộng, đầu tiên là lời của các nhà sớ kinh, tiếp theo là người mẹ đau đớn kể lại. Trong đó hai bài tụng nói rõ sự bi thương, hai bài tụng kẻ lại những tướng ác.

Văn kinh: Bấy giờ, Đại vương và phu nhân cùng hai vương tử đều gào khóc đau đớn, không đeo chuỗi ngọc, cùng mọi người tập trung thâu nhặt xá-lợi còn lại của Bồ-tát đem về đặt trong tháp (Tốt-đổ-ba) để thờ phụng.

Tiếp theo là đoạn lớn thứ chín, là xây tháp thờ phụng.

Văn kinh: Này A-nan-đà! Các ông nên biết rằng đây chính là xá-lợi của Bồ-tát kia. Lại bảo: A-nan-đà! Thuở xưa, ta tuy có đủ các thứ phiền não tham, sân, si v.v... nhưng có thể ở trong năm đường đối với địa ngục ngạ quỷ súc sinh tùy duyên cứu giúp cho được thoát khỏi, huống gì ngày nay các phiền não đều không còn, các thói quen đều dứt sạch, hiệu là Thiên Nhân Sư, có trí Nhất thiết mà không thể vì tất cả chúng sinh trải qua nhiều kiếp ở trong địa ngục và các nơi khác thay họ nhận chịu mọi khổ đau khiến cho ra khỏi sinh tử phiền não luân hồi hay sao.

Tiếp theo là đoạn lớn thứ mười, kết thúc nêu rõ hạnh nguyện lợi sinh, có ba: Đầu tiên là kết thúc đem xá-lợi về. “Lại bảo A-nan-đà...” về sau là lược nêu nhân hạnh ngày xưa. Nói bao gồm được mất, đầy đủ các thứ phiền não v.v... là mất, có thể tu hành là được. Đây là ý khích lệ người còn các phiền não để khiến họ tu hành, tức là đầu tiên phải rèn luyện; cũng khuyến khích các bậc Thánh giả, ta xưa kia còn là phàm phu mà vẫn làm được lợi ích chúng sinh, các ông đã chứng quả Thánh,

tại sao không tinh tấn? Cuối cùng “Huống gì ngày nay...” về sau là nói ngày nay làm lợi ích, tức là tùy cơ cảm ứng hóa thân hiện hình đều vì lợi ích chúng sinh. Ý này hãy còn có thể thay thế chúng sinh chịu đựng khổ đau để làm cho họ được thoát khỏi đau khổ, cho nên nay nói định là nhân của phương tiện để làm lợi lạc, các ông cần phải truyền bá tu học.

Văn kinh: Bấy giờ, Đức Thế Tôn muốn lập lại nghĩa này nên nói bài tụng rằng: Ta nhớ thuở quá khứ, vô lượng vô số kiếp, hoặc lúc làm quốc vương, hoặc lại làm vương tử, thường thực hành đại thí, và xả thân mến yêu, nguyện thoát khỏi sinh tử, đến nơi Bồ-đề mầu. Ngày xưa có nước lớn, vua tên Đại Xa, vương tử tên Dũng Mãnh, tâm thường thí không tiếc. Vương tử có hai anh, tên Đại Cừ, Đại Thiên, ba người cùng ngoạn cảnh, dần đến nơi rừng trúc, thấy hổ đói bức bách, liền sinh tâm như vầy: Hổ này đói quá mức, lại không có gì ăn. Đại sĩ thấy như thế, sợ hổ ăn thịt con, xả thân chẳng suy nghĩ, cứu con khỏi tổn thương. Đất đai và núi rừng, đồng thời đều rung chuyển, nước sông biển vọt dâng, sóng cuộn nước chảy ngược, đất trời mất ánh sáng, tối mịt chẳng thấy gì, các cầm thú rừng hoang, bay chạy khỏi nơi ở. Hai anh không thấy em, sinh buồn thương đau khổ, liền cùng các người hầu, tìm kiếm khắp rừng núi. Anh em cùng bàn tính, lại đến nơi rừng sâu, bốn phía không có gì, thấy hổ nơi rừng vắng, hổ mẹ cùng bảy con, miệng đều có vây máu, còn lại xương và tóc, vương vãi ở dưới đất. Lại thấy có dòng máu, chảy ra từ rừng trúc, hai anh thấy vậy rồi, tâm vô cùng kinh hãi, đau đớn cùng ngã quỵ, bất tỉnh chẳng biết gì, bụi đất lấm đầy thân, sáu căn mất tác dụng. Các người hầu vương tử, tâm buồn bã khóc thương, lấy nước vẩy tỉnh lại, vung tay gào thảm thiết. Lúc Bồ-tát xả thân, từ mẫu đang trong cung, năm trăm các thể nữ, cùng thưởng thức thú vui, hai vú của phu nhân, bỗng nhiên tự chảy sữa, khắp mình như gai châm, đau khổ không thể yên, chợt nghĩ rằng mất con, lòng lo sợ đớn đau, liền báo đại vương biết, kể việc buồn lo này, khóc thương không nén được, đau đớn nói với vua: Nay Đại vương nên biết, thiếp khổ não vô cùng, hai vú chợt chảy sữa, tâm không thể ngăn được, như gai châm toàn thân, buồn thương ngực muốn vỡ, trước thiếp mộng điềm xấu, chắc sẽ mất con yêu, xin vua cứu mạng thiếp, biết con còn hay mất. Mộng thấy ba chim non, chim nhỏ là con yêu, bỗng bị chim ưng bắt, buồn đau khó nói hết, nay thiếp lòng xót xa, không bao lâu sẽ chết, sợ mạng con bất toàn, xin mau chóng tìm kiếm! Lại nghe người ngoài nói, tìm không thấy con út, nay lòng thiếp bất an, mong vua xót thương thiếp!

Phu nhân thưa vua xong, toàn thân khụy xuống đất, tâm đớn đau buồn thương, bất tỉnh không hay biết. Thể nữ thấy phu nhân, bất tỉnh nằm trên đất, đều cất tiếng òa khóc, lo buồn mất nương tựa. Vua nghe lời như vậy, lòng buồn không kềm nỗi, truyền lệnh cho các quan, tìm kiếm con yêu quý, đều cùng nhau rời thành, tìm kiếm mọi nơi chốn, rơi lệ hỏi mọi người: Vương tử giờ ở đâu, nay còn hay đã mất, ai biết đi chốn nào, làm sao tìm thấy được, lòng ta bớt đau buồn! Mọi người cùng truyền khắp, đều nói vương tử mất, nghe vậy đều thương tiếc, than thở đau đớn thay! Bấy giờ, vua Đại Xa bi thương gượng đứng lên, vội đến chỗ phu nhân, dùng nước vẩy thân mình, phu nhân nhờ vẩy nước, hồi lâu mới tỉnh lại, thương khóc hỏi Đại vương: Con thiếp nay còn không? Vua nói với phu nhân: Ta đã sai mọi người, tìm vương tử khắp nơi, tin tức vẫn chưa có. Vua lại bảo phu nhân: Hậu chớ sinh buồn rầu, hãy nên tự kiềm chế, ta cùng rời cung tìm. Vua liền cùng phu nhân, đích thân tiến về trước, tiếng khóc thương xót xa, lòng dạ như lửa đốt. Trăm ngàn muôn quân dân, cũng theo vua rời thành, đều mong tìm vương tử, tiếng bi thương vang khắp. Vua vì tìm vương tử, mắt nhìn khắp bốn phía, thấy có một người đến, thân tóc bê bết máu, mình mẩy đầy lấm lem, khóc thương từ xa đến, vua thấy tướng ác đó, lại càng thêm đau đớn. Vua liền vung hai tay, gào khóc không nén nổi, bỗng có vị đại thần, vội đến chỗ Đại vương, bước tới tâu vua rằng: “Mong vua chớ đau thương, con trai quý của vua, tuy giờ chưa tìm thấy, chẳng bao lâu sẽ gặp, để nhà vua bớt buồn. Vua lại tiến lên trước, thấy đại thần khác đến, đại thần đến chỗ vua, rơi lệ tâu vua rằng: Hai vương tử nay còn, bị đau đớn bức bách, vị vương tử thứ ba, không còn trở về nữa, thấy hổ đói mới sinh, sắp ăn thịt hổ con, nên vương tử Tát-đỏa, thấy vậy khởi tâm Bi, nguyện cầu đạo vô thượng, sẽ cứu mọi chúng sinh, luôn nghĩ đến Bồ-đề, sâu rộng như biển cả, liền lên đỉnh núi cao, lao mình xuống trước hổ, hổ yếu không ăn được, dùng trúc tự đâm cổ, liền ăn thịt vương tử, chỉ còn trơ lại xương. Vua cùng với phu nhân, nghe nói đều bất tỉnh, lòng chìm trong đau thương, xót xa không chịu nỗi. Quan đem nước chiên đàn, vẩy trên mình hai người, tỉnh lại khóc thảm thiết, vung tay đấm vào ngực. Đại thần thứ ba đến, tâu với vua như vầy: Thần thấy hai vương tử, bất tỉnh ở trong rừng, thần lấy nước lạnh vẩy, bây giờ đã tỉnh lại, quay nhìn khắp bốn phía, như lửa dữ khắp nơi, tạm thời đang hồi phục, đau thương không nén nổi, vung tay thương xót nói, ngợi khen em ít có. Vua nghe nói như vậy, lòng càng thêm đau đớn, phu nhân gào thét lên, lớn tiếng mà nói rằng: Con nhỏ của tôi yêu quý nhất, đã bị vô thường

la-sát nuốt, còn hai con lớn nay còn sống, lại bị lửa thương đau thiêu đốt, nay ta nên mau đến dưới núi, an ủi để bảo vệ mạng chúng, liền vội ruổi xe về phía trước, một lòng đến nơi xả thân kia, gặp hai con vừa đi vừa khóc, thất thểu vỗ ngực thật áo não, cha mẹ thấy con lòng tan nát, cùng đến nơi núi rừng xả thân. Đã đến chỗ Bồ-tát xả thân, cùng nhau khóc thương thật đớn đau, cởi bỏ vòng ngọc lòng nghẹn ngào, nhặt lấy hài cốt thân Bồ-tát, để cho mọi người cùng cúng dường, cùng xây tháp thờ bằng bảy báu, đặt xá-lợi đó ở trong hộp, trang nghiêm rước đến trong thành ấp.

Tiếp theo là nói tụng, có năm mươi sáu bài tụng chia làm hai: Hai bài tụng đầu nêu chung về sự tu hành, năm mươi bốn bài tụng sau khen ngợi riêng về sự xả thân. Văn trường hàng trước có mười đoạn, ở đây đoạn lớn kệ tụng lược bỏ không có bài tụng thứ tư là suy nghĩ nên xả thân, bài tụng thứ bảy hổ liền ăn, bài tụng thứ mười kết thúc nêu rõ hạnh lợi sinh, tức là chia làm bảy đoạn: Đầu tiên một bài tụng rưỡi là phần tụng thứ nhất, nói về quyến thuộc ngày xưa.

Tiếp theo nửa bài tụng là phần tụng thứ hai kể lại cuộc dạo chơi vui vẻ ngày xưa. Tiếp một bài tụng là phần tụng thứ ba gặp cảnh khổ sinh bi tâm. Tiếp một bài tụng là phần tụng thứ năm xả thân cứu giúp. Tiếp hai tụng là phần tụng thứ sáu điềm lành cảm ứng trời, người. Tiếp bốn mươi sáu bài tụng rưỡi là phần tụng thứ tám quyến thuộc kêu khóc thương tiếc. Tiếp một bài tụng rưỡi là phần tụng thứ chín xây tháp thờ Bồ-tát. Năm đoạn tụng đầu dựa theo văn có thể biết. Phần tụng quyến thuộc kêu khóc thương tiếc trong trường hàng có ba đoạn: Đầu tiên từ “Hai anh không thấy em...” về sau sáu bài tụng là phần tụng anh em đau buồn than khóc, phân ra tỉ mỉ có thể biết, lược bỏ không có phần tụng các người hầu tìm kiếm. Từ “Lúc Bồ-tát xả thân...” về sau bốn mươi bài tụng rưỡi là phần tụng cha mẹ đớn đau than thở, văn trường hàng ở trước có mười một phần, không có phần “trước tiên sai quan quân đi tìm”, nay trong tụng có phần này, nhưng không có phần mười và phần mười một hoàng hậu khóc lóc kể lại giấc mộng đau thương, phần ba nhà vua an ủi phu nhân gộp vào phần tư vua quan rời cung tìm kiếm, vì thế chỉ chia làm mười đoạn: Đầu tiên mười một bài tụng là phần tụng phu nhân kinh hãi vô cùng. Tiếp nửa bài tụng là phần tụng thứ hai nhà vua liền kinh hoàng đau đớn. Tiếp “Truyền lệnh cho các quan...” về sau mười bốn bài tụng là phần tụng thứ tư vua quan rời cung tìm kiếm. Tiếp “Vua lại tiến về trước...” về sau năm bài tụng rưỡi là phần tụng thứ năm được tin con xả thân. Tiếp “Vua cùng với phu nhân...” về sau là bảy

bài tụng là phần tụng thứ sáu biết sự việc rồi đau đớn nghẹn ngào. Tiếp “Nay ta nên mau đến dưới núi...” về sau hai bài tụng là phần tụng thứ bảy đến chỗ xả thân.

Tiếp theo nửa bài tụng là phần tụng thứ tám thấy cảnh tượng lòng tan nát. Trong phần “phu nhân kinh hãi vô cùng” chia làm năm đoạn: Đầu tiên một bài tụng là trong cung đang vui chơi thưởng thức, tiếp một bài tụng rưỡi là linh tính nên dòng sữa tự chảy, tiếp theo sáu bài tụng rưỡi là phần tụng khóc lóc bi thảm báo với nhà vua, trong văn trường hàng trước đây các phần “Ngủ mộng thấy điềm xấu, thị nữ nghe mọi người nói vội vàng vào cung thông báo, mẹ nghe tin lòng sầu não” đều nằm trong phần “Báo với nhà vua” này nên không có bài tụng riêng, vì giúp cho văn giản lược và tránh rườm rà.

Tiếp theo một bài tụng là nói rồi liền bất tỉnh, tiếp một bài tụng là thể nữ lo sợ kinh hãi. Từ “Vua nghe nói như vậy...” về sau là phần tụng thứ hai, nhà vua liền đau đớn kinh hoàng. “Truyền lệnh cho các quan...” về sau mười bốn bài tụng là phần tụng vua quan rời cung tìm kiếm, văn trường hàng trước đây có bảy đoạn, nay phần tụng chia làm ba: Nửa bài tụng đầu là truyền quan quân tìm kiếm, trong trường hàng không có đoạn này. Tiếp chín bài tụng là phần tụng đầu tiên tản ra khắp nơi tìm kiếm, trong đó ba bài tụng đầu là quan quân phụ trách tìm kiếm, tiếp “Bấy giờ, vua Đại Xa...” về sau bốn bài tụng là phần tụng thứ ba “nhà vua an ủi phu nhân” ở trước, bởi vì dựa theo văn vậy, hơn nữa trong trường hàng chỉ nói “khóc lóc bi thảm báo với nhà vua” mà không nói “bất tỉnh, vẩy nước cho tỉnh lại”, nay trong tụng có phần này văn tương tự nên lược bỏ; sau từ “Vua liền cùng phu nhân...” trở xuống hai bài tụng là phần tụng nhà vua rời cung tìm kiếm, một tụng đầu là nhà vua, một bài tụng tiếp là các quan. Từ “Vua vì tìm vương tử...” về sau bốn bài tụng rưỡi là phần tụng thứ hai, đại thần đến bẩm báo trong phần vua quan rời cung tìm kiếm, trong đó chia làm ba đoạn: Đầu một bài tụng rưỡi là phần tụng nhà vua thấy sứ giả đến, tiếp theo một bài tụng là giơ tay gọi đến hỏi, sau hai bài tụng là quan đại thần đến bẩm báo. Từ “Vua lại tiến về trước...” về sau năm bài tụng rưỡi là phần tụng thứ năm “được tin con xả thân” trong đó chia làm bốn đoạn: Nửa bài tụng đầu là nhà vua thấy quan đại thần đến, tiếp theo một bài tụng là bẩm báo hai vương tử còn sống, tiếp theo nửa bài tụng là báo tin Tát-đỏa không còn, tiếp ba bài tụng rưỡi là kể rõ lý do cái chết đó. Từ “Vua cùng phu nhân...” về sau là phần tụng thứ sáu, biết sự việc rồi đau đớn nghẹn ngào, trong đó chia làm bốn đoạn: Một bài tụng đầu là cha mẹ bất tỉnh,

tiếp theo một bài tụng là quan vẩy nước cho tỉnh lại, tiếp ba bài tụng là lại có quan tiếp tục bẩm báo, tiếp hai bài tụng là cha mẹ gào khóc than thở. Tiếp đến hai bài tụng là phần tụng thứ bảy đến chỗ xả thân, tiếp nửa bài tụng là phần tụng thứ tám nhìn thấy cảnh tượng đau lòng tan nát, tiếp một bài tụng rưỡi là đoạn lớn thứ chín xây tháp thờ Bồ-tát.

Văn kinh: Lại bảo: Này A-nan-đà! Vương tử Tát-đỏa xưa kia chính là ta, Mâu-ni bây giờ, chớ sinh những ý niệm lạ lùng. Nhà vua là Tịnh Phạn cha ta, hoàng hậu là Ma-gia mẹ ta, thái tử là Từ Thị, thái tử là Mạn-thù-thất-lợi, hổ đói là Đại Thế Chủ, năm hổ con là năm Tỳ- kheo, một là Đại Mục-liên, một là Xá-lợi-tử.

Tiếp theo là đoạn lớn thứ hai trong phẩm, kết hợp việc xưa và nay.

Văn kinh: Ta nói các thầy nghe, duyên lợi tha xưa kia, hạnh Bồ-

tát như thế, nhân thành Phật nên học. Lúc Bồ-tát xả thân, phát nguyện rộng như vầy: Nguyện xương cốt thân tôi, lợi chúng sinh đời sau. Đây là nơi xả thân, tháp thờ bằng bảy báu, trải qua vô lượng kiếp, nên ẩn trong đất sâu, do bổn nguyện xưa kia, tùy duyên để hóa độ, vì lợi ích trời người, nên từ đất hiện lên.

Tiếp theo là đoạn lớn thứ ba trong phẩm khuyến khích tu học, trong đó một bài tụng đầu là nêu rõ duyên xưa khuyến khích tu học, ba bài tụng sau là kết thúc nêu rõ ý nghĩa tháp thờ.

Văn kinh: Bấy giờ, Đức Thế Tôn nói về nhân duyên xưa kia như vậy thì có vô lượng a-tăng-xí-da đại chúng trời, người thảy đều phát khởi đại bi vui mừng khen ngợi sự việc chưa từng có, đều phát tâm A- nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề. Lại bảo với thần cây: Ta vì báo đền ân đức nên chí thành kính lễ. Liền đó, Đức Phật thâu nhiếp thần lực, tháp thờ đó trở lại chìm sâu vào đất.

Tiếp theo là đoạn lớn thứ tư trong phẩm đại chúng nghe rồi được lợi ích, văn chia làm ba phần: Đầu tiên là lặp lại những điều đã nói trước đây, tiếp từ “Vô lượng A-tăng-xí-da...” về sau là nói rõ chúng được bao nhiêu lợi ích, tiếp từ “Lại bảo với thần cây...” về sau là trả lời câu hỏi để tổng kết. Theo văn trường hàng ở trước, chỉ có A-nan thưa hỏi lý do Đức Phật lễ lạy tháp thờ, trong đây lại trả lời câu hỏi của thần cây; vì vậy trong câu hỏi trước đây phải có thần cây cùng hỏi lý do lễ kính, nhưng lược bỏ không nói. Sau cùng, “Đức Phật thâu nhiếp thần lực...” đến hết là nói về tháp trở lại như cũ, bởi vì sự việc đã hoàn tất.

———

Phẩm 27: THẬP PHƯƠNG BỒ-TÁT TÁN THÁN

Phẩm Thập Phương Bồ-tát tán thán có chia ra làm ba phần:

1. Nói về lý do có phẩm này:

Phần Lưu thông có ba, đó là ba phần Học hạnh, Tán trọng, Phú chúc giúp cho người đời sau nương theo pháp mà tu hành, đượt lợi ích nhiều hơn, cho nên nói rõ sự vui mừng khen ngợi, vì thế sau phẩm trước có phẩm này phát sinh.

2. Giải thích tên gọi:

Tán là xưng tán, thán là ngâm nga, tức là xưng dương ngâm vịnh. Nên nói gặp việc khen đức gọi là tán, thấy lý ví dụ xưng dương là thán. Đầu là người, sau là pháp, hoặc chung cho cả người, pháp cùng xưng dương khen ngợi. Bồ-tát là người năng tán, thập phương là nói nơi khác đến nơi này. Vì muốn khiến cho hữu tình sinh tâm tha thiết sâu nặng, cho nên nêu ra mười phương từ xa đến đây. Người tốt đẹp còn tự ví dụ khen ngợi, kẻ hèn kém sao không ca tụng ngâm vịnh? Lại nữa, làm sáng tỏ tài năng của người cao quý vì thế khác với kẻ hèn mọn kém cỏi, muốn khiến cho kính mến sự siêu việt mà tăng tiến tu hành. Cho nên phẩm sau nói: “Khiến cho người chưa biết thuận theo đó tu hành.”

3. Giải trừ vấn nạn:

Hỏi: Vì sao trong kinh cựu dịch gộp chung làm một phẩm, còn kinh tâm dịch lại chia ra làm bốn phẩm?

Đáp: Căn cứ theo bản kinh tiếng Phạn thì đầu mỗi phẩm có ghi một vị Bồ-tát, hoặc lại chấm ghi; nay y theo bản tiếng Phạn có bốn người khen ngợi cho nên đều ghi riêng, vì thế ở đây chia làm bốn. Người xưa vì thấy cùng là tán Phật cho nên hợp lại thành một phẩm. Lại giải thích: Văn xưa nhầm xót không ghi điều đó, lại giống như khen ngợi, kinh tân dịch có bốn người, kinh cựu dịch thì không có Đại Biện Tài tán thán, bởi vì khai hợp khác nhau.

Hỏi: Y theo kinh cựu dịch, thì “vô lượng Bồ-tát từ thế giới này đến cõi nước của Như lai Kim Bảo Cái Sơn để đảnh lễ, khen ngợi Đức Phật”, kinh tân dịch thì nói “Đều từ cõi nước mình đến núi Linh Thứu, đảnh lễ Thế Tôn xong, cùng cất tiếng khen ngợi”, trái nhau như thế nào?

Đáp: Kinh xưa nhầm lẫn nay mới thật đúng. Vì sao? Vì ở nơi này nghe kinh kết hợp xưng tán Đức Phật này. Lại căn cứ theo những điều trên đây tức là có Bồ-tát khắp mười phương, vì sao cùng đến cõi nước Kim Bảo Cái Sơn để khen ngợi Đức Phật kia? Hoặc cho rằng do nói

kinh cho Bồ-tát Tín Tướng đó, sau này Tín Tướng sẽ được thành Phật hiệu là Kim Bảo Cái Sơn, cho nên hướng về khen ngợi Đức Phật kia. Ở đây cũng không phải như vậy, vì sao? Vì Phật Bảo Sơn hiện nay chẳng phải là thân Tín Tướng, Đức Phật đó lại không phải là người đứng đầu nói pháp dạy trao; lại về sau không nói “Các vị Bồ-tát này từ cõi khác đến”, làm sao có thể nói “được nhờ năng lực thần thông của Đức Phật kia”, do đó cầu thỉnh tuy là Diệu Tràng mà người năng thuyết chính là Phật Thích-ca, đến đây nghe pháp cũng đều là năng lực thần thông của Phật Thích-ca, là thầy của Diệu Tràng cho nên khen ngợi Đức Phật Thích-ca. Kinh tân dịch là chính xác. Văn chia làm ba phần: Đầu tiên là các vị Bồ-tát nhóm họp, tiếp theo nói về lễ tán, sau cùng Như lai khen ngợi ấn chứng.

Văn kinh: Bấy giờ, Đức Thích-ca Mâu-ni Như lai nói kinh này xong thì ở các thế giới mười phương có vô lượng trăm ngàn muôn ức các chúng Bồ-tát đều từ cõi nước mình đến núi Linh Thứu trở xuống là đoạn đầu, đầu tiên là tựa của người sớ kinh, tiếp theo “Các thế giới ở mười phương...” về sau là các vị Bồ-tát nhóm họp.

Văn kinh: Đến chỗ Thế Tôn năm vóc cúi lạy sát đất, đảnh lễ Thế Tôn xong.

Nói về lễ bái khen ngợi, đầu tiên là thân lễ lạy, sau là lời khen ngợi. Đây là phần mở đầu. Có thể phát khởi thân ngữ tức là ý nghiệp, ba nghiệp lễ bái khen ngợi nói lên sự cung kính sâu xa.

Văn kinh: Nhất tâm chắp tay cùng đồng thanh cất tiếng khen ngợi rằng.

Nói về sự khen ngợi, đầu tiên là nêu ra, tiếp theo là khen ngợi. Đây là phần mở đầu. Đối với cảnh chuyên niệm gọi là nhất tâm, tôn trọng tình cảm sâu xa cho nên chắp tay, thân khác nhau nên gọi là khác miệng, cùng khen ngợi gọi là cùng tiếng.

Văn kinh: Thân Phật mầu vàng thật nhiệm mầu, ánh sáng chiếu khắp tựa núi vàng, thanh tịnh mềm mại như hoa sen, vô lượng sắc màu đẹp trang nghiêm, ba hai tướng tốt đều uy nghiêm, tám mươi vẻ đẹp cùng đầy đủ, ánh sáng rực rỡ không ai bằng, thanh khiết giống như trăng tròn sáng.

Đây là khen ngợi, có mười một bài tụng, chia làm hai: Mười bài tụng đầu khen ngợi ba thân, sau một bài tụng kết thúc lược nêu phát nguyện. Trong phần khen ngợi ba thân: Tám bài tụng đầu khen ngợi ân đức của Hóa thân, một bài tụng tiếp theo khen ngợi trí đức của Báo thân, một tụng sau cùng khen ngợi đoạn đức của Pháp thân. Trong phần

khen ngợi ân đức: hai bài tụng đầu khen ngợi hiện thân, một tụng tiếp khen ngợi thuyết pháp, một bài tụng tiếp khen ngợi phước trí, bốn bài tụng tiếp khen ngợi lợi sinh. Trong phần khen ngợi hiện thân: Một bài tụng là nói chung thân sở y, một bài tụng tiếp là tướng tốt và vẻ đẹp đều như trước đã phân biệt rõ.

Văn kinh: Âm thanh trong trẻo thật hay ho, như tiếng sấm động, sư tử gầm, tám thứ mầu nhiệm tùy căn cơ, vượt hơn loài ca-lăng-tần- già...

Tiếp theo khen ngợi nói pháp. Tám thứ âm thanh hay ho ấy có ba kinh nói khác nhau:

1. Kinh Y Phạm Ma Dụ chép:

a) Âm thanh rất hay.

b) Dễ hiểu.

c) Sâu xa.

d) Nhẹ nhàng.

e) Không luống dối.

f) Không sai lạc.

j) Trí tuệ.

h) Điều hòa.

2. Kinh Trung Ấm chép:

a) Không phải nam.

b) Không phải nữ.

c) Không dài.

d) Không ngắn.

e) Không sang.

f) Không hèn.

j) Không khổ.

h) Không vui.

3. Kinh Y Thập Trụ Đoạn Kiết chép:

a) Không phải nam.

b) Không phải nữ.

c) Không mạnh.

d) Không yếu.

e) Không trong.

f) Không đục.

j) Không phải trống.

h) Không phải mái.

Hai kinh đầu là kinh Tiểu thừa, kinh Y Thập Trụ Đoạn Kiết là

kinh Đại Thừa, cho nên sự thấy nghe khác nhau. Ca-lăng-tần-già v.v... là những loài chim có âm thanh hót rất hay.

Văn kinh: Dung nhan trang nghiêm trăm phước mầu, ánh sáng đầy đủ và thanh tịnh, trí tuệ sáng suốt như biển cả, công đức rộng lớn dường hư không.

Tiếp theo khen ngợi phước trí, nửa bài tụng đầu là phước, nửa bài tụng sau là trí. Mỗi tướng tốt đều có trăm phước trang nghiêm, trước khen ngợi thân quang là y theo thân chung, ở đây khen ngợi ánh sáng tức là tướng tốt riêng. Nói trăm phước, theo luận Đại Tỳ-bà-sa quyển một trăm bảy mươi bảy chép: “Thế nào là trăm phước?”

Đáp: Trong đây trăm tư gọi là trăm phước, sao gọi là trăm tư? Ng- hĩa là như lúc Bồ-tát tạo tác đầy đủ thiện trụ tướng nghiệp. Năm mươi tư duy trước là tu tập về thân khí, khiến cho thanh tịnh điều hòa, tiếp theo là khởi một tư duy để dẫn dắt những điều đó, về sau khởi năm mưoi tư duy khiến cho viên mãn những điều đó, cho đến đảnh thượng Ô-sắt-nị- sa tướng nghiệp cũng giống như vậy. Do vậy cho nên nói mỗi tướng tốt của Phật đều có trăm phước trang nghiêm. Năm mươi tư duy là gì?

Đáp: Y theo thập thiện nghiệp đạo đều có năm:

1. Ly sát tư.

2. Khuyến đạo tư.

3. Tán mỹ tư.

4. Tùy hỷ.

5. Hồi hướng, gọi là hồi sở tu hướng Bồ-đề, cho đến chánh kiến cũng giống như vậy, gọi là năm mươi tư duy.

Có chỗ nói: “Mười nghiệp mỗi nghiệp đều khởi năm phẩm thiện tư từ hạ trung thượng, thượng thắng, thượng cực như tạp tu tĩnh lự.”

Có chỗ nói: “Mười nghiệp mỗi nghiệp đều khởi năm tư duy:

1. Gia hạnh tịnh.

2. Căn bản tịnh.

3. Hậu khởi tỉnh.

4. Phi tầm sở hại.

5. Niệm nhiếp thọ.”

Có chỗ nói: “Duyên theo mỗi tướng của Phật mà khởi năm mươi sát-na tư duy chưa hề tập tư, chuyển đổi nối nhau, không có ngươi phê bình.” Nhưng theo lý lẽ thì đầu tiên nói là thiện, nếu như các phẩm hạ, trung, thượng đều như tạp tu tĩnh lự thì lẽ ra phải có tướng tốt, hơn kém khác nhau, nếu nói năm tư duy như gia hạnh, căn bản, hậu khởi v.v... thì lẽ ra phải có phương tiện hậu khởi đồng cảm ứng không khác nhau.

Chấp nhận đồng cảm ứng, ứng hợp với ba thời đâu có gì khác nhau? Nếu hơn kém khác nhau thì tướng tốt cũng phải như thế. Nếu nói khởi năm mươi sát-na tư duy chưa hề tu tập thì sại sao không thể có thêm, bớt? Nếu y theo Đại thừa, tuy không thấy văn nói, nhưng nghe nói có hai cách giải thích: Một cách nói rằng: Như mười thiện nghiệp giúp đỡ lẫn nhau tức là trăm nghiệp. Một cách khác: Như mỗi nghiệp đều có mười thứ, đó là:

1. Tự mình làm,

2. Xúi giục người làm.

3. Vui mừng khích lệ.

4. Vui vẻ thuận theo.

5. Phần ít.

6. Phần nhiều.

7. Toàn phần.

8. Thời gian ngắn.

9. Thời gian dài.

10. Suốt đời.

Nên gọi là trăm nghiệp.

Văn kinh: Viên quang chiếu khắp cõi mười phhương, tùy duyên cứu khắp các chúng sinh, dứt sạch phiền não ái nhiễm tập, đuốc pháp thường sáng không lụi tàn.

Khen ngợi lợi sinh. Đầu tiên một bài tụng khen ngợi chung vì lợi ích chúng sinh nên hiện thân nói pháp. Câu đầu là khen ngợi thân Phật, câu thứ hai là lợi ích, câu thứ ba là khen ngợi sự thanh tịnh, câu thứ tư là giáo pháp, ngay hai câu giữa cũng chung cho cả thân và pháp.

Văn kinh: Thương xót lợi ích các chúng sinh, hiện tại vị lai thường ban bui, luôn gảing nói về nghĩa bậc nhất, khiến chứng Niết-bàn chân vắng lặng. Phật nói pháp cam lồ cao quý, thường ban nghĩa cam lồ nhiệm mầu, dẫn vào thành cam lồ Niết-bàn, thọ hưởng vui cam lồ vô vi.

Đây là khen ngợi riêng, hai bài tụng đầu khen ngợi pháp đã nói có công năng đạt đến Niết-bàn, sau một bài tụng khen ngợi pháp đã nói có công năng đạt được Bồ-đề. Trong phần đạt được Niết-bàn: một bài tụng là bảo phải đạt được, một bài tụng là thành tựu. Pháp đã nói, quả đã đạt đều luôn dứt trừ khổ đau, đưa đến an vui, cho nên giống như cam lồ.

Văn kinh: Thường ở trong biển lớn sinh tử, giải thoát chúng sinh khỏi khổ đau, giúp được đi trên đường an ổn, thường cho vui như ý khó bàn.

Một bài tụng là giúp đạt được Bồ-đề, tức tám Chánh đạo gọi là con đường an ổn.

Văn kinh: Biển đức Như lai thật rộng sâu, ví dụ chẳng thể biết được, thường khởi tâm Bi với chúng sinh, phương tiện tinh tấn luôn không nghỉ.

Một bài tụng khen ngợi trí đức của báo thân. Vì tâm đại bi nên thường làm lợi ích chúng sinh mà không nhập Niết-bàn, hằng không dừng nghỉ. Vì vậy, luận Biện Trung Biên có bài tụng rằng: “Thù thắng nên vô tận, vì lợi tha không nghỉ.”

Văn kinh: Biển trí Như lai không bờ mé, tất cả trời người cùng đo lường, giả sử trong ngàn muôn ức kiếp, cũng không biết được một phần nhỏ.

Một bài tụng khen ngợi đoạn đức của pháp thân.

Văn kinh: Nay con lược khen công đức Phật, chỉ như một giọt trong biển đức, hồi hướng phước này cho chúng sinh, cùng nguyện mau chứng quả Bồ-đề.

Một bài tụng kết thúc lược nêu phát nguyện.

Văn kinh: Bấy giờ, Đức Thế Tôn bảo các vị Bồ-tát rằng: Lành thay! Lành thay! Các ông khéo khen ngợi công đức của Phật như vậy, có thể lợi ích cho chúng sinh, sinh khởi nhiều Phật sự, thường dứt trừ các tội lỗi, sinh vô lượng các phước đức.

Đây là phần Như lai ngợi khen ấn chứng. Đầu tiên là ngợi khen, sau “Các ông...” cho đến hết là ấn chứng. Tâm vô nhiễm cho nên ngợi khen, xứng hợp với nghĩa lý, lợi ích chúng sinh cho nên ấn chứng.

———

Phẩm 28: DIỆU TRÀNG BỒ-TÁT TÁN THÁN

Phần nói về lý do có phẩm này của phẩm Diệu Tràng Bồ-tát Tán Thán đồng như trước.

1. Giải thích tên gọi:

Tiếng Phạn là Cù-lô-chỉ-la, Hán dịch là Diệu, Kê-đầu, Hán dịch là Tràng, tức thắng trí xa dụ như cho ngọn cờ cao dài, tự một mình vượt lên mọi trần lụy cho nên gọi là Diệu, Tràng tức là gọi là Diệu, gọi là Diệu Tràng, thuộc về trì nghiệp thích. Từ ví dụ mà lập tên, gọi là Diệu Tràng. Kinh cựu dịch là Tín Tướng. Tướng, tiếng Phạn là Da-Sắt-trí, ở đây goi là Cù-lô-chỉ-la, cho nên dịch là Tràng. Tánh của Tín là thanh tịnh, nghĩa của Diệu cũng tương tự. Tràng là cao hiển, vì thế gọi nhầm là Tướng.

2. Giải thích vấn nạn.

Hỏi: Nghe pháp được thọ ký đâu chỉ có Diệu Tràng, vì sao tán thán chỉ nêu một mình vị đó?

Đáp: Bởi đó là vị Đại sĩ đứng đầu.

Văn kinh: Bấy giờ, Bồ-tát Diệu Tràng liền đứng dậy khỏi chỗ ngồi, vén y bày vai phải, gối phải quỳ sát đất, chắp tay hướng về Đức Phật.

Tiếp theo văn trong phẩm chia làm ba đoạn: Đầu tiên là người khen ngợi và nghi thức, tiếp theo “Nói lời ngợi khen rằng...” về sau chính là nói rõ sự ngợi khen, sau cùng “Đức Phật bảo Bồ-tát Diệu Tràng...” đến hết là Đức Thế Tôn khen ngợi ấn chứng. Đây chính là phần đầu.

Văn kinh: Nói lời ngợi khen rằng: Mâu-ni trăm phước tướng tròn đầy, công đức vô lượng trang nghiêm thân, thanh tịnh rộng lớn người thích ngắm, như sánh ngàn mặt trời soi sáng, rựa rỡ vô biên ánh bừng lên, như ngọc báu đẹp tướng đoan nghiêm, như mặt trời mọc chiếu hư không, trắng hồng rõ ràng giữa sắc vàng, cũng như ánh núi vàng chiếu khắp, trăm ngàn cõi mọi nơi đều thấy, thường dứt các khổ của chúng sinh, đều ban mọi niềm vui mầu nhiệm, các tướng đầy đủ đều thanh tịnh, chúng sinh thích ngắm không thỏa mãn, tóc mềm mại ửng màu xanh biếc, như bầy ong đen quanh hoa thơm.

Tiếp theo là phần ngợi khen, có tám bài tụng rưỡi chia làm ba phần: Bốn bài tụng đầu ngợi khen về hóa Phật, tiếp từ “Đại hỷ...” về sau ba bài tụng là ngợi khen về thân thọ dụng của Phật, cuối cùng “Miệng vàng Như lai....” về sau một bài tụng rưỡi là chung cho cả hai Đức Phật. Lược bỏ không ngợi khen Pháp thân, bởi vì sâu xa kín đáo vô

cùng, cho nên ngợi khen thân năng y đó để bày hiện thân sở y. Trong phần đầu, ngợi khen Hóa thân chia làm bốn: Đầu tiên một bài tụng ngợi khen thân tướng, tiếp một bài tụng ngợi khen ánh sáng, tiếp theo một bài tụng kết hợp ngợi khen thân tướng và ánh sáng, nửa bài tụng trước ngợi khen thường chiếu khắp nơi, nửa bài tụng sau ngợi khen thường làm lợi ích, tiếp một bài tụng ngợi khen tướng tốt.

Văn kinh: Đại Hỷ đại Xả thật nghiêm tịnh, đại Từ đại Bi đều đầy đủ, các tướng tốt đẹp để trang nghiêm, thành tựu từ pháp Bồ-đề phần. Như lai thường ban mọi phước lợi, chúng sinh thường được mọi yên vui, các thứ công đức cùng trang nghiêm, ánh sáng chiếu khắp ngàn muôn cõi. Ánh sáng Như lai thật tròn đầy, như mặt trời rực rỡ khắp hư không, Phật như Tu-di đủ công đức, thị hiện khắp thế giới mười phương.

Tiếp theo ngợi khen về thân thọ dụng, bao gồm hai thân tự tha thọ dụng, chia làm bốn: Nửa bài tụng đầu ngợi khen tâm vô lượng; nửa bàii tụng tiếp theo khen ngợi tướng tốt. Nói là “thành tựu từ pháp Bồ- đề phần” là ngợi khen nhân thành tự tướng hảo. Nửa bài tụng tiếp theo ngợi khen về lợi ích, một bài tụng rưỡi tiếp là ngợi khen thân tướng và ánh sáng. Trong phần thân tướng và ánh sáng, nửa bài tụng đầu là chung, một bài tụng sau là riêng. Trong phần chung: Câu trước ngợi khen thân tướng, bao gồm cả năm uẩn, câu sau ngợi khen ánh sáng cũng bao gồm cả trí và sắc. Từ “Ánh sáng Như lai...” về sau là ngợi khen riêng. Nửa bài tụng đầu khen ngợi ánh sáng, nửa bài tụng tiếp ngợi khen thân tướng.

Văn kinh: Miệng vàng Như lai thật đoan nghiêm, răng trắng đều khít như ngọc quý, mặt mũi Như lai không ai sánh, lông trắng giữa mày thường hướng phải, hồng hào sáng trắng tựa pha lê, giống như trăng tròn giữa hư không.

Bao gồm ngợi khen tướng tốt và vẻ đẹp của hai thân Phật.

Văn kinh: Đức Phật bảo Bồ-tát Diệu Tràng: Ông hãy ngợi khen công đức không thể suy nghĩ bàn luận của Phật như vậy để lợi ích cho tất cả, giúp cho người chưa biết thuận theo đó tu học.

Tiếp theo là Đức Như lai khen ngợi ấn chứng.

———

Phẩm 29: BỒ-ĐỀ THỌ THẦN TÁN THÁN

Phần nói về lý do có phẩm này của phẩm Bồ-đề Thọ Thần Tán Thán đồng như trước.

1. Giải thích tên gọi.

Theo Tây vực truyện chép: “Cây vốn tên là cây Tất-bát-la, ở trên tòa Kim cang, tòa Kim cang đó được hình thành cùng lúc với măạt đất vào kiếp Hiền xa xưa. Theo trong tam thiên đại thiên thế giới thì dưới đến tận Kim luân, trên ăn sâu vào mặt đất. Tòa Kim cang tạo thành vòng quanh hơn một trăm bộ, ngàn Đức Phật kiếp Hiền ngồi ở đó mà nhập định Kim cang, cho nên gọi là tòa Kim cang.” Tất-bát-la là cây mà Đức Phật đã ngồi dưới gốc của nó thành tựu quả vị Đẳng chánh giác, do đó gọi là cây Bồ-đề. Thân cây màu vàng trắng, cành lá màu xanh biếc, đông hạ không tàn lụi, màu sắc sáng ngời không thay đổi, mỗi lần đến ngày Như lai nhập Niết-bàn thì lá đều rơi rụng, sau mới trở lại như cũ. Bồ-tát trên mặt đất hiện làm Thiên nữ làm thần cây này, tức là vị thần làm chủ cây Bồ-đề, thuộc về y chủ thích.

2. Giải trừ vấn nạn.

Hỏi: Sao không nói những vị thần khác?

Đáp: Vì thấy Phật trước tiên cho nên thường không lìa Phật.

Hỏi: Thần cây Bồ-đề và thần mặt đất là một hay khác?

Đáp: Có chỗ nói là một, có chỗ nói là khác.

Văn kinh: Bấy giờ, thần cây Bồ-đề.

Tiếp theo văn trong phẩm chia làm ba đoạn: Đầu tiên nêu ra người năng tán; tiếp đến “Cũng dùng Già-đà...” về sau là nói rõ lời ngợi khen đó, sau cuối “Bấy giờ, Thế Tôn...” đến hết là Như lai khen ngợi ấn chứng. Đây tức là phần đầu.

Văn kinh: Cũng dùng Già-đà ngợi khen Thế Tôn rằng: Kính lễ Như lai thanh tịnh tuệ, kính lễ thường cầu chánh pháp tuệ, kính lễ thường lìa phi pháp tuệ, kính lễ tuệ thường vô phân biệt.

Đây là lời ngợi khen, tất cả có mười một bài tụng, toàn bộ chia làm hai phần: Năm bài tụng đầu là ngợi khen, sáu bài tụng sau là phát nguyện. Trong phần ngợi khen, một bài tụng đầu ngợi khen trí thể, bốn bài tụng sau ngợi khen trí dụng. Trong phần trí thể, một câu đầu ngợi khen chung trí thể, lìa chướng trí tròn đầy gọi là thanh tịnh tuệ, hai câu tiếp ngợi khen khả năng trí tuệ, thường dạy chúng sinh tu điều lành nên nói là thường cầu chánh pháp, nếu không như vậy thì quả tròn đầy còn cầu gì nữa. Thường dạy chúng sinh dứt bỏ điều ác cho nên nói là

lìa phi pháp tuệ, tuy có thể như vậy, nhưng ba luân thanh tịnh do đó thường không phân biệt. Hoặc một câu ngợi khen về quả, ba câu sau về nhân. Trong ngợi khen nhân: Câu đầu là trí gia hạnh, câu tiếp là trí căn bản, câu sau là hậu đắc trí. Lìa bỏ tà phân biệt cho nên nói là vô phân biệt; hoặc lần lượt thường có thể tiến làm lành, luôn lìa bỏ các điều ác, thường thuận theo pháp vô vi luôn luôn vô phân biệt. Hoặc câu đầu gồm cả Pháp thân và báo thân, ba câu còn lại chỉ ngợi khen Báo thân. Ngợi khen trí dụng tức là Hóa thân. Kinh cựu dịch chép: “Nam-mô thanh tịnh vô thượng chánh giác thậm thâm diệu pháp”, vì vậy thanh tịnh tuệ gồm cả pháp thân.

Văn kinh: Ít có Thế Tôn hạnh vô biên, ít có khó gặp như Ưu-đàm, ít có như biển rộng núi cao, ít có Thiện Tuệ vô lượng quang, ít có Điều ngự bi nguyện lớn, ít có Thích chủng sáng hơn trời, thường nói kinh quý báu như vậy, xót thương lợi ích mọi chúng sinh.

Tiếp theo ngợi khen trí dụng. Hai bài tụng đầu là trí dụng lợi tha, hai bài tụng sau là trí dụng tự lợi. Trong trí dụng lợi tha: Một câu đầu ngợi khen đầy đủ hạnh ít có, một câu tiếp theo ngợi khen sự thị hiện ít có, một câu tiếp khen ngợi sự hiện thân hiếm có, thân ở giữa đại chúng như núi Diệu cao trấn giữ biển lớn, một câu tiếp theo là ánh sáng vô lượng ít có, một câu tiếp là nguyện rộng ít có, một câu tiếp theo là chủng tánh ít có, gần mặt trời mà sinh Thế Tôn cho nên nói là sáng hơn mặt trời, tiếp một câu là nói kinh này ít có, tiếp một câu là lợi sinh ít có, tức là đầy đủ tám việc ít có.

Văn kinh: Mâu-ni vắng lặng định các căn, thường vào thành Niết-bàn vắng lặng, thường đứng giữ các cổng vắng lặng, thường biết cõi vắng lặng sâu xa, phước trí tôn nghiêm trụ vắng lặng, Thanh văn đệ tử thân cũng không, thể tánh các pháp thảy đều không, tất cả chúng sinh đều vắng lặng.

Đây là hai bài tụng ngợi khen trí tụng tự lợi. Tướng hóa thân trụ trong vắng lặng nhập vào Niết-bàn... cho nên nói Mâu-ni và đệ tử Thanh văn. Hoặc bao gồm thọ dụng của trí dụng tự lợi, nên nói các trì môn như căn định trụ v.v... Nhưng Tam tạng Chân đế cho rằng đó là ngợi khen Pháp thân, nhưng thế văn hơi sơ lược. Hai bài tụng chia làm ba phần: Một bài tụng ngợi khen đức tự lợi vắng lặng, nửa bài tụng tiếp ngợi khen vì sao thường trụ trong vắng lặng, nửa bài tụng cuối nói về lý do kết thúc thành tựu. Vì pháp thể là không, tự tánh đều vắng lặng cho nên an trụ trong vắng lặng. Vì an trú vắng lặng cho nên thường tĩnh lặng, các căn thường nhập trong viên tịch, thường an trụ trong định nên

thường chứng được cảnh giới tịch tịnh. Vì vậy kinh Vô Cấu Xưng chép: “Ba luân thường vắng lặng nên bổn tánh vắng lặng.” Lại giải thích: Bài tụng đầu trước hết ngợi khen an trú vắng lặng, tụng sau ngợi khen đạt được bốn bình đẳng:

1. Pháp bình đẳng.

2. Chúng sinh bình đẳng.

3. Hóa thân bình đẳng.

4. Phật thể bình đẳng.

Dựa theo văn thì biết rõ.

Văn kinh: Con thường nhớ nghĩ các Đức Phật, con thường ưa thấy các Thế Tôn, con thường phát khởi tâm tha thiết, thường ngày được gặp Đức Như lai. Con thường đảnh lễ Đức Thế Tôn, nguyện thường khát khao tâm không lìa. Khóc thương rơi lệ tình không dứt, thường được hầu hạ không biết chán. Cúi mong Thế Tôn khởi bi tâm, dung nhan khiến con thường được thấy, Phật và chúng Thanh văn thanh tịnh, nguyện thường cứu độ khắp trời người. Thân Phật thanh tịnh như hư không, cũng như khói mây và trăng nước, nguyện nói pháp cam lộ Niết-bàn, thường sinh tất cả các công đức, Thế Tôn vốn có cảnh giới tịnh, chánh hạnh từ bi khó nghĩ bàn, Thanh văn Độc giác chẳng thể so, Đại tiên Bồ-tát không thể lường. Cúi mong Như lai thương xót con, thường khiến nhìn thấy thân đại bi, hầu Từ Tôn ba nghiệp không mỏi, mau thoát sinh tử về chân như.

Đây là phát nguyện, có sáu bài tụng: nửa bài tụng đầu nhớ nghĩ nguyện nơi ở thường thấy. Nửa bài tụng tiếp theo là ân trọng nguyện nơi sinh thường gặp. Một bài tụng tiếp là cung cấp hầu hạ, nguyện thường cung cấp không nhàm chán mệt. Nửa bài tụng tiếp theo nguyện thường gia hộ khiến được thấy, lẽ ra nói thấy v.v... vì văn tụng gò bó nên lược bớt chữ v.v... Một bài tụng rưỡi tiếp là nguyện thường lợi ích chúng sinh, nói trời người là căn cứ theo năng chứng ngộ; nói thanh tịnh như hư không là pháp thân, như khói mây trăng nước...là thọ dụng biến hóa thân. Hai bài tụng tiếp là nguyện được thấy và chứng đạt, trong đó một bài tụng đầu khen ngợi sự tốt đẹp, cảnh sở hành tức là thân pháp tánh, chánh hạnh từ bi tức là bi trí đều không thể suy nghĩ bàn luận, Đại tiên Bồ-tát tức là Bồ-tát Đẳng giác, nửa bài tụng tiếp theo là nguyện cầu che chở, nửa bài tụng tiếp theo là nói lên tu tập được chứng quả.

Văn kinh: Bấy giờ, Đức Thế Tôn nghe ngợi khen như thế xong, bèn dùng âm thanh cõi Phạm, bảo thần cây: Lành thay! Lành thay! Này thiện nữ Thiên ngươi có thể đối với Pháp thân thanh tịnh chân

thật không luống dối của ta, vì tự lợi và lợi tha mà giảng nói tướng nhiệm mầu, nhờ công đức này giúp cho ngươi mau chứng Bồ-đề tối thượng, tất cả chúng sinh cũng cùng tu tập, nếu ai được nghe đều vào trong pháp môn cam lộ vô sinh.

Như lai khen ngợi ấn chứng. Đầu tiên là khen ngợi, từ “Thiện nữ Thiên...” đến hết là ấn chứng, có hai: Đầu tiên là ấn chứng lời ngợi khen, tiếp theo “Nhờ công đức này...” cho đến hết là ấn chứng sự phát nguyện.

———

Phẩm 30: ĐẠI BIỆN TÀI THIÊN NỮ TÁN THÁN

Phần nói về lý do có phẩm này của phẩm Đại Biện Tài Thiên Nữ Tán Thán đồng như trước. Bồ-tát đầy đủ bốn biện tài nên gọi là Đại Biện Tài, có thần thông tự tại nên gọi là Thiên, hiện làm Thiên Nữ tức trì nghiệp thích, hoặc để phân biệt với Thiên nữ khác. Thiên nữ có Đại biện tài cũng thuộc về y chủ thích.

Hỏi: Sao không nói vị Thiên nữ khác mà ngợi khen?

Đáp: Vì vị này đầy đủ Biện tài thù thắng nhất trong các thần cho nên không nói các vị khác.

Văn kinh: Bấy giờ, Đại Biện tài Thiên nữ liền đứng dậy khỏi chỗ ngồi, chắp tay cung kính dùng lời nói thắng.

Tiếp theo văn trong phẩm chia ba đoạn. Đây tức là đoạn đầu nêu rõ người ngợi khen. Có ba: Đầu tiên là nêu ra người ngợi khen, tiếp theo là oai nghi; sau cùng dùng lời nói thẳng là hiển bày sự khác nhau, không dùng tụng để ngợi khen gọi là lời nói thẳng.

Văn kinh: Ngợi khen Thế Tôn rằng: Nam-mô Thích-ca Mâu-ni Như lai ứng chánh đẳng giác, thân màu vàng ròng, cổ như sò ốc, mặt tựa trăng tròn, mắt giống sen xanh, môi miệng đỏ tươi đẹp như màu pha lê, mũi cao dài thẳng như thoi vàng đầy, răng trắng đều khít như hoa Câu-vật-đầu, thân quang chiếu khắp như trăm ngàn mặt trời, ánh sáng rực rỡ rạng ngời như vàng ròng ở châu Thiệm-bộ. Tất cả ngôn từ đều không nhầm lẫn, nêu rõ ba cửa giải thoát, mở bày ba đường Bồ-đề, tâm thường thanh tịnh, ý lạc cũng thế. Nơi Phật an trụ và cảnh sở hành cũng thường thanh tịnh, lìa điều trái oai nghi, đi đứng không sai phạm, sáu năm tu khổ hạnh. Ba lần quay bánh xe pháp, độ chúng sinh đau khổ, khiến trở về Niết-bàn. Thân tướng tròn đầy như cây Câu-đà, sáu độ huân tu ba nghiệp không lỗi, có trí Nhất thiết, tự lợi lợi tha thảy đều trọn vẹn. Tất cả sự giảng nói thường vì chúng sinh, lời không nói suông, ở trong họ Thích làm Đại sư tử vững chắc mạnh mẽ, kiên cố dũng mãnh đầy đủ tám giải thoát.

Ngợi khen, có hai:

1. Ngợi ca công đức.

2. “Nguyện đem phước đức này...” về sau là phát nguyện.

Trong phần ngợi khen có ba: Đầu tiên là nói rõ sự kính lễ; tiếp theo là ngợi khen riêng; sau “Nay con tùy năng lực...” trở xuống là kết thúc sơ lược. Trong phần ngợi khen có mười:

1. “Thân màu vàng ròng...” về sau ngợi khen tướng tốt.

2. “Tất cả ngôn từ...” về sau là ngợi khen lời nói không nhầm lẫn, là nói pháp sắc bén thù thắng trong mười tám pháp Bất cộng, cho nên chỉ ngợi khen về lời nói.

3. “Nêu rõ ba cửa giải thoát...” về sau là khen ngợi đức nói pháp giáo hóa ở ngoài, có hai: Một là nêu rõ ba cửa giải thoát tức là cửa Niết- bàn, hai là mở bày ba đường Bồ-đề tức là quả Bồ-đề của ba thân Phật, các quả khác của Nhị thừa nương theo đây mà có.

4. “Tâm thường...” về sau là khen ngợi bốn đức thanh tịnh chứng đạo bên trong, bốn đức thanh tịnh là:

a) Tự tánh tịnh.

b) Ly cấu tịnh.

c) Đạt được đạo tịnh này.

d) Sinh ở cảnh tịnh này.

Tức là phối hợp theo thứ ngược lại, do tâm thanh tịnh lưu xuất ra giáo pháp, thường phát sinh tất cả pháp Bồ-đề phần, tức là thường sinh ra tất cả các sự thanh tịnh. Kinh Vô Cấu Xưng chép: “Hễ tâm thanh tịnh thì cõi Phật thanh tịnh, hễ cõi Phật thanh tịnh thì giáo pháp thanh tịnh.” Cho đến nói: “Công đức ý lạc thanh tịnh tức là đạt được đạo thanh tịnh này.” Nơi Phật an trú tức là nơi pháp thân chân như lìa cấu an trụ, tánh và tướng chia làm hai, cho nên kinh Thắng Man chép: “Đang còn bị trói buộc gọi là Như lai Tạng, thoát khỏi ràng buộc gọi là Pháp thân.” Cảnh sở hành tức là tự tánh thanh tịnh. Nhất chân pháp giới là cảnh sở hành của Phật, vì thế trong Nhiếp Luận năm của ngài Vô Tánh chép: “ Bốn đức thanh tịnh này là viên thành thật.” Lại giải thích: “Đây là bốn sự của tất cả tướng thanh tịnh.” Theo Nhiếp Luận chín của ngài Vô Tánh chép:

1. Sở y thanh tịnh tức là y chỉ vào tịnh tự.

2. Sở duyên thanh tịnh tức là biến hóa tạo ra tất cả các sắc.

3. Tâm thanh tịnh tức là tùy theo pháp môn Tam-ma-địa mà minh mong muốn tự tại chuyển hóa, tức là tự tại xuất nhập các định.

4. Trí tự tại là như pháp môn Đà-la-ni mà mình mong muốn được trú trì tự tại. Tâm thanh tịnh này là thứ ba, ý lạc là thứ tư, sở trú là thứ nhất, sở hành là thứ hai. Lại giải thích: “Tâm tức là tâm vương, ý lạc tức là thắng giải, nêu ra thắng giải này để ví dụ cho các tâm sở khác. Sở trú tức là chân như, sở hành tức là cảnh trụ.”

5. “Lìa điều trái oai nghi...” về sau là ngợi khen dứt trừ hẳn, tập tức là khí, trong Nhiếp luận của ngài Vô Tánh chép: “Khắp nơi tất cả các hành trú, nghĩa là ở nơi xóm làng, thành ấp khất thực kinh hành qua

lại, thân an trú trong bốn oai nghi vắng lặng. Lại nữa, thân thường làm lợi ích chúng sinh nên an trú trong bốn oai nghi không lỗi.” Kinh Vô Cấu Xưng chép: “Tất cả oai nghi tiến chỉ của Như lai không có gì chẳng phải là Phật sự, đều làm cho chúng sinh được lợi ích hóa độ.”

6. “Sáu năm tu khổ hạnh...” là ngợi khen thị hiện tám tướng, trong tám tướng tạm thời nêu ra hai tướng khổ hạnh và xoay bánh xe pháp, từ “Độ chúng sinh đau khổ...” về sau là ngợi khen hiện tướng, ý khiến cho quay về Niết-bàn, để ví dụ cho các tướng khác.

7. “Thân tướng tròn đầy” đó là ngợi khen về thân tướng.

8. “Sáu độ tu tập” là ngợi khen về tu hành.

9. “Ba nghiệp không lỗi” là ngợi khen đức bất cộng của ba ng- hiệp, nêu ba nghiệp để ví dụ những điều khác.

10. “Có trí Nhất thiết...” về sau là ngợi khen trí đức: Đầu tiên là nêu chung, từ “Tất cả sự giảng nói” về sau là giải thích riêng. Trong giải thích riêng: Đầu tiên là lợi tha, từ “ở trong họ Thích” về sau là tự lợi. Căn cứ vào thực tế hiện thân giáng sinh đều là lợi tha, nói theo tướng thì gọi là tự lợi.

Văn kinh: Nay con tùy năng lực ngợi khen một phần nhỏ công đức của Như lai, tựa như con muỗi uống nước biển khơi.

Tiếp theo là kết thúc sơ lược.

Văn kinh: Nguyện đem phước đức này hồi hướng khắp tất cả chúng sinh, lìa hẳn sinh tử, thành tựu đạo quả vô thượng.

Tiếp theo là phát nguyện.

Văn kinh: Bấy giờ, Đức Thế Tôn bảo Thiên nữ Đại Biện Tài rằng: Lành thay, lành thay! người tu tập đã lâu, đầy đủ đại biện tài, nay lại đối với ta trình bày ngợi khen khiến người mau chóng chứng được pháp môn vô thượng, tướng tốt sáng ngời đầy đủ, lợi ích tất cả chúng sinh.

Đây là Như lai khen ngợi ấn chứng. Trong phần khen ngợi: Đầu tiên là khen ngợi chung, từ “Người tu tập đã lâu...” về sau là riêng biệt khen ngợi. Trong khen ngợi riêng. Đầu là khen ngợi nhân, vì tu tập đã lâu nên đầy đủ biện tài; sau là khen ngợi quả, nay lại có thể ngợi khen; “khiến cho người mau chóng chứng được...” sau là ấn chứng phát nguyện.

———

Phẩm 31: PHÓ CHÚC

Phẩm Phó Chúc có chia ra làm hai phần:

1. Nói về lý do có phẩm này.

Từ phẩm Tứ Thiên Vương về sau là nói về phần Lưu thông, có trong đó ba mục: Trước đã khiến cho Học hạnh lưu thông, đại chúng nghe những điều đã nói tâm sinh vui mừng ngợi khen, vì thế phần thứ ba tiếp tục sẽ phó chúc khiến lại hộ trì truyền bá ở đời sau, do đó sau phẩm trước có phẩm này phát sinh.

2. Giải thích tên gọi.

Phó là trao truyền, Chúc là ủy thác. Đem pháp truyền thọ ủy thác khiến hộ trì truyền bá đời sau nên gọi là Phó Chúc.

Văn kinh: Bấy giờ, Đức Thế Tôn bảo tất cả vô lượng Bồ-tát và các trời, người cùng tất cả đại chúng: Các vị nên biết, trong vô lượng vô số đại kiếp ta siêng năng tu hành khổ hạnh đã đạt được giáo pháp sâu xa của chánh nhân Bồ-đề, nay giảng nói cho các vị nghe.

Tiếp theo văn trong phẩm chia làm bốn đoạn:

1. Phật khuyến khích che chở giữ gìn.

2. “Bấy giờ, trong chúng hội...” về sau là đại chúng nghe xong nguyện che chở giữ gìn.

3. “Bấy giờ, Đức Thế Tôn...” về sau là đức Phật lại khen ngợi khuyến khích.

4. “Bấy giờ, Vô lượng...” về sau là nghe Đức Phật dạy vui mừng thực hành.

Trong phần một, có hai đoạn: Đầu tiên là bảo với tất cả đại chúng kết thúc những điều đã nói ở trước.

Văn kinh: Các người, ai có thể phát tâm mạnh mẽ cung kính che chở giữ gìn, sau khi ta vào Niết-bàn đối với pháp môn này giảng nói lưu thông truyền bá rộng khắp có thể làm cho chánh pháp tồn tại lâu dài thế gian? Tiếp theo phổ biến với toàn thể đại chúng xem ai hộ trì việc đó.

Văn kinh: Bấy giờ, trong chúng hội có sáu mươi câu-chi vị Đại Bồ-tát, sáu mươi câu-chi chư Thiên đại chúng, cùng nhau cất tiếng nói rằng: Bạch Đức Thế Tôn! Chúng con đều có tâm vui mừng đối với pháp chánh nhân Bồ-đề sâu xa nhiệm mầu mà Phật, Thế Tôn đã trải qua vô lượng đại kiếp siêng năng tu hành khổ hạnh, chúng con cung kính hộ trì không tiếc thân mạng, sau khi Thế Tôn Niết-bàn đối với pháp môn này giảng nói lưu truyền rộng khắp, sẽ làm cho chánh pháp

tồn tại lâu dài trên thế gian.

Đây là phần hai, đại chúng nghe xong nguyện hộ trì, có hai: Đầu là nêu chung, sau từ “Bấy giờ, các vị Đại Bồ-tát...” về sau là nêu riêng.

Trong phần nêu chung có bốn:

1. Nêu ra số lượng thính chúng.

2. “Cùng nhau cất tiếng...” về sau là nói rõ tâm vui mừng phát nguyện.

3. “Đối với pháp...” về sau là phát thệ đích thân hộ trì.

4. “Sau khi Thế Tôn Niết-bàn...” về sau là gồm cả truyền bá đời sau.

Văn kinh: Bấy giờ, các vị Đại Bồ-tát liền đối trước Đức Phật nói Già-đà rằng.

Đây là phần nêu riêng, có mười một đoạn. Đây là đoạn thứ nhất: Bồ-tát nguyện hộ trì, có hai: Đầu tiên là lời tựa của người sớ kinh.

Văn kinh: Lời Thế Tôn chân thật, an trú trong thật pháp, do lời chân thật đó, nên giữ gìn kinh này. Đại bi làm mũ giáp, an trú trong đại Từ, nhờ lực Từ bi đó, mà giữ gìn kinh này. Phước tư lương đầy đủ, sinh khởi trí tư lương, nhờ tư lương đầy đủ, nên giữ gìn kinh này. Hàng phục các ma quân, phá trừ mọi tà luận, nên đoạn tuyệt ác kiến, hộ trì nơi kinh này. Hộ thế gian Thích Phạm, cho đến A-tu-la, loài Dược-xoa rồng thần, mà giữ gìn kinh này. Mặt đất và hư không, nơi kinh này tồn tại, nên vâng giữ Phật giáo, mà giữ gìn kinh này. Bốn Phạm trụ tương ưng, bốn Thánh đế nghiêm sức, nên hàng phục bốn ma, mà giữ gìn kinh này. Hư không thành chướng ngại. Chướng ngại thành hư không, các Phật luôn che chở, không ai khuynh động được.

Tiếp theo nói rõ phát nguyện giữ gìn, có tám bài tụng, chia làm hai: Bốn bài tụng đầu là thấy lợi ích cho nên tự phát nguyện che chở. Trong đó một bài tụng là biết rõ lời chân thật của Phật, một bài tụng tiếp theo là biết rõ tâm đại Bi của Phật. Một bài tụng tiếp là biết rõ đầy đủ tư lương cho nên phát nguyện, một bài tụng tiếp là biết rõ có thể diệt trừ chướng ngại nên phát nguyện. Có bốn tụng là thấy người khác che chở nên vui theo. Trong đó một bài tụng đầu là thấy Phạm Thích tám bộ che chở giữ gìn. Một bài tụng tiếp là thấy các thần dưới mặt đất và trên hư không giữ gìn; hai bài tụng tiếp là thấy các Đức Phật đích thân giữ gìn, một bài tụng đầu là ngợi khen Phật đầy đủ công đức, che chở giữ gìn kinh này, một bài tụng tiếp là thể hiện quyết định giữ gìn. Đây là ý thấy Phật và các chúng Thích Phạm... tất cả đều hộ trì nên tâm sinh vui theo sâu sắc, vì thế phát nguyện tự mình giữ gìn.

Hỏi: Nếu thấy các chúng Thích Phạm đều giữ gìn kinh này nên tâm sinh vui theo thì tại sao văn sau còn nói: “Chúng Thích Phạm đều nguyện giữ gìn?”

Đáp: Thấy trong phẩm Tứ Thiên Vương Hộ Trì và phẩm Dược- xoa Hộ Trì trước đây nói cho nên sinh tâm vui theo. Lại giải thích: Tức là thấy sáu mươi câu-chi các chúng trời cung kính hộ trì trong phần phát nguyện chung giữ gìn ở văn trường hàng trước đây, tức là các chúng Thích Phạm... do đó thấy không có lỗi.

Văn kinh: Bấy giờ, Tứ đại Thiên vương nghe Đức Phật nói giữ gìn pháp mầu này đều sinh tâm vui theo giữ gìn chánh pháp.

Đây là đoạn thứ hai, tứ Thiên vương giữ gìn cũng có hai phần: Đầu tiên là nghe lời dạy sinh tâm vui mừng; tiếp theo “Cùng lúc đồng thanh...” về sau là đồng tâm phát thệ giữ gìn. Đây là phần mở đầu.

Hỏi: Trước nói hộ trì là các vị Bồ-tát, vì sao có thể nói “Nghe Đức Phật nói giữ gìn pháp mầu này đều sinh tâm vui theo giữ gìn chánh pháp?”

Đáp: Vì nghe Đức Phật khuyến khích giữ gìn trước đó nên nói là “nghe nói”.

Văn kinh: Cùng lúc đồng thanh nói Già-đà rằng: Nay con đối kinh này, cùng nam nữ quyến thuộc, đều một lòng che chở, khiến được truyền bá khắp. Nếu có người trì kinh, thường tạo nhân Bồ-đề, con thường ở bốn phương, ủng hộ và thờ phụng.

Tiếp theo là đồng tâm nói che chở giữ gìn. Đầu tiên là lời tựa của người sớ kinh, tiếp theo là nói về giữ gìn. Trong phần giữ gìn có hai bài tụng: Bài tụng đầu là giữ gìn pháp, bài tụng sau là che chở người.

Văn kinh: Bấy giờ, trời Đế Thích chắp tay cung kính nói Già-đà rằng: Các Phật chứng pháp này, vì muốn báo ân đức, lợi ích chúng Bồ- tát, ra đời nói kinh này. Con đối trước các Phật, báo ân thường cúng dường mà giữ gìn kinh này, cùng người thọ trì kinh.

Tiếp theo là đoạn thứ ba. Trời Đế Thích giữ gìn: Đầu tiên là nêu rõ người năng hộ, từ “nói Già-đà....” về sau là nói về giữ gìn. Có hai bài tụng, một bài tụng đầu nói rõ lý do giữ gìn, một bài tụng sau nói rõ cách giữ gìn. Ngày xưa, các Đức Phật nghe pháp được thành tựu Bồ-đề, vì báo ân kinh pháp nên giảng nói cho Bồ-tát nghe, nay con được nghe, cũng cần phải báo đền ân đức thọ trì truyền bá rộng khắp.

Văn kinh: Bấy giờ, Thiên tử Đổ-sử-đa chắp tay cung kính nói Già-đà rằng: Phật nói kinh như vậy, nếu có người thường trì, sẽ trú vị Bồ-đề, sinh lên trời Đổ-sử, Thế Tôn! Con vui mừng, xả báo trời tốt đẹp,

ở nơi châu Thiệm-bộ, giảng nói kinh điển này.

Tiếp theo là đoạn thứ tư. Thiên tử Đổ-sử-đa giữ gìn: Đầu tiên là nêu rõ người năng hộ v.v... từ “Nói Già-đà...” về sau là nói về giữ gìn, có hai bài tụng: Một bài tụng đầu nói rõ lợi ích, một bài tụng sau nói rõ cách giữ gìn.

Văn kinh: Bấy giờ, Phạm Thiên vương người đứng đầu thế giới Sách-ha chắp tay cung kính nói Già-đà rằng: Vô lượng các tịch tĩnh lưc, các thừa và giải thoát, đều từ kinh này ra, cho nên nói kinh này, con bỏ vui cõi Phạm, vì nghe kinh như vậy, cũng thường được giữ gìn.

Đây là đoạn thứ năm, đoạn văn giống như trước.

Văn kinh: Bấy giờ, con của Ma vương tên là Thương Chủ chắp tay cung kính nói Già-đà rằng: Nếu ai thọ trì kinh, tương ưng chánh nghĩa này, không hành theo các ma, dứt sạch ác nghiệp ma, chúng con đối kinh này, cũng sẽ thường ủng hộ, phát tâm đại tinh tấn, truyền bá khắp mọi nơi.

Đây là đoạn thứ sáu, văn giống như trước.

Văn kinh: Bấy giờ, Ma vương chắp tay cung kính nói Già-đà rằng: Nếu ai trì kinh này, dứt được các phiền não, hạng chúng sinh như vậy, ủng hộ khiến yên vui, nếu ai nói kinh này, ma không dịp làm hại, nhờ uy thần sức Phật, con sẽ ủng hộ họ. Lúc ấy, Thiên nữ Diệu Cát Tường cũng đối trước Đức Phật nói Già-đà rằng: Diệu Bồ-đề các Phật, nói ở trong kinh này, nếu ai trì kinh này, là cúng dường các Phật, con trì kinh này, nói cho câu-chi trời, ai cung kính lắng nghe, khuyên đến nơi Bồ-đề. Lúc ấy, Bồ-tát Từ Thị chắp tay cung kính nói Già-đà rằng: Nếu thấy trụ Bồ-đề, cùng làm bạn không thỉnh, cho đến bỏ thân mạng, để giữ kinh Vương này. Con nghe pháp như vậy, sẽ đến trời Đổ-sử, nhờ Thế Tôn che chở, giảng nói trời người nghe. Lúc ấy, Thượng tọa Đại Ca-diếp-ba chắp tay cung kính nói Già-đà rằng: Phật ở Thanh văn thừa, nói trí tuệ con sáng, nay con tùy sức mình, giữ gìn trì kinh như vậy, nếu ai trì kinh này, con sẽ che chở họ, trao lực từ biện đó thường tùy khen lành thay. Lúc ấy, Cụ thọ A-nan-đà chắp tay hướng về Đức Phật nói Già-đà rằng: Chính con nghe từ Phật, vô lượng các kinh điển, chưa từng nghe kinh này, vua trong pháp sâu mầu, nay con nghe kinh này, đích thân ở trước Phật, được các lạc vui Bồ-đề, sẽ truyền bá rộng khắp.

Đây là đoạn thứ bảy, văn cũng giống như trước. Trong phần nói về cách giữ gìn, bài tụng đầu che chở người thọ trì kinh, bài tụng sau che chở người nói kinh. Bởi vì che chở người cũng chính là che chở pháp,

nên đầu tiên đều nói rõ người năng hộ, sau mới nói rõ sự che chở. Đoạn thứ tám, Thiên nữ Diệu Cát Tường giữ gìn, văn cũng giống như trước. Trong phần nói về cách giữ gìn. Đầu tiên là nói về lợi ích của kinh, sau nói về cách hộ trì, nói cho câu-chi vị trời nghe là giữ gìn pháp, ai cung kính lắng nghe là che chở người. Đoạn thứ chín Bồ-tát Từ Thị che chở, văn cũng giống như trước. Trong phần nói rõ cách giữ gìn pháp, bài tụng đầu là hộ trì người; bài tụng sau giữ gìn pháp. Đoạn thứ mười Đại Ca-diếp giữ gìn, văn cũng giống như trước. Trong phần nói về cách giữ gìn. Một bài tụng đầu là hộ trì pháp, một bài tụng sau là che chở người. Đoạn thứ mười một A-nan-đà hộ trì, văn cũng giống như trước. Trong phần nói về cách giữ gìn. Một bài tụng đầu là ngợi khen, một bài tụng sau là che chở; được cái vui Bồ-đề là che chở người, truyên bá rộng khắp là giữ gìn pháp.

Văn kinh: Bấy giờ, Đức Thế Tôn thấy các vị Bồ-tát và đại chúng trời, người tất cả đều phát tâm lưu truyền bá ủng hộ đối với kinh điển này, nên khuyến thỉnh Bồ-tát làm lợi ích rộng khắp cho chúng sinh mà khen ngợi rằng: Lành thay! Lành thay! Các ông hãy chí thành truyền bá rộng khắp kinh vương nhiệm mầu này, cho đến sau khi ta nhập Niết-bàn không để cho phân tán hoại diệt, tức là đã gặt hái được công đức của Chánh nhân Bồ-đề vô thượng ở trong hằng ha sa kiếp không thể nào nói hết. Nếu có Tỳ-kheo, Tỳ-kheo-ni, Ô-ba-sách-ca, Ô-ba-tư-ca và thiện nam, thiện nữ nào, cúng dường cung kính viết chép truyền bá giải thích giảng nói kinh này cho người nghe thì giải diễn nói kinh này thu hoạch được công đức cũng như vậy, cho nên các ông phải siêng năng tu tập.

Đây là đoạn lớn thứ ba trong phẩm, Đức Phật lại khen ngợi khuyến khích, văn phân làm ba phần: Đầu tiên là khen ngợi; tiếp theo từ “Các ông hãy...” về sau là ấn chứng; từ “Nếu có...” về sau là khuyến khích. Trong phần khuyến khích: Đầu tiên là khuyến khích bốn chúng, nếu giữ gìn pháp sẽ được phước đức giống như trước, thực hành mười pháp đều là giữ gìn pháp, ở đây lược nêu ra bốn trong mười pháp hành:

1. Cúng dường.

2. Viết chép.

3. Lưu thông tức là bố thí cho người khác.

4. Giải thích diễn tức là giảng nói. Lắng nghe, học hỏi, thọ trì, đọc tụng, tư duy, tụ tập đều thuộc về cung kính tôn trọng, bởi vì cung kính tôn trọng pháp cho nên lắng nghe... Từ “Cho nên...” về sau là kết thúc khuyến khích đại chúng.

Văn kinh: Bấy giờ, Vô lượng hằng sa đại chúng nghe Đức Phật nói xong đều vô cùng vui mừng tín nhận vâng làm.

Tiếp theo nghe Đức Phật dạy vui mứng vâng làm. Theo Văn-thù Vấn kinh luận chép: “Có ba thứ nghĩa, cho nên vui mừng:

1. Người nói thanh tịnh, do đó đối với các pháp được tự tại; ý này là do không nhiễm trước cho nên nói được tự tại.

2. Pháp sở thuyết thanh tịnh, cho nên chứng biết pháp thể thanh tịnh như thật.

3. Nương vào pháp sở thuyết đạt được quả thanh tịnh, cho nên đạt được cảnh giới tốt đẹp; đây là ý nhờ vào pháp sở thuyết mà chứng nhập chân lý, đạt đến Niết-bàn. Nói khế cơ khế lý hợp quả đúng nhân, cho nên đạt được một câu thì người ta sẽ vui lòng, sáng nghe chiều chết. Vì vậy người nhìn thấy toàn chương thì nên tích cực mừng vui mà tu học!

Pháp nhiệm mầu các Phật từ nơi đại Từ bi xuất, vì lợi ích chúng sinh, sâu xa khó đo lường. Nay nhờ chúng che chở, tùy sức khen kinh này, được phước lợi tự tha, cùng thành Vô thượng giác.

Khắc xong vào ngày tốt tháng mùa đông năm Bính Tuất.

Niên hiệu Bảo Vĩnh năm thứ ba.

Tàng bản tại Thư Lâm tỉnh Thượng Thu Nhàn-phường Tuyên Phong-thành Bình An.