Đại Tập 140 · Bộ Kinh Sớ XXVI · Số 1788–1794(Quyển 4–6)

Chú Đại Thừa Nhập Lăng-Già Kinh - Quyển 8

CHÚ ĐẠI THỪA NHẬP LĂNG-GIÀ

QUYỂN 8

Phẩm 8: VÔ THƯỜNG

1. Vô thường có bao nhiêu thứ?

“Khi ấy, Bồ-tát Đại Tuệ... cho đến cái gọi là vô thường?” Vì ở trên nói phàm phu luống dối khởi kiến chấp sinh diệt, chẳng phải các bậc Thánh. Nghĩa là ngoại đạo phàm phu không hiểu như thật, mà khởi vọng kiến vô thường sinh diệt cho nên nói vô thường. Bậc Thánh hiểu biết lý như thật, nên không khởi vọng kiến vô thường sinh diệt. Vì sao Đức Thế Tôn cũng nói các hành pháp vô thường là pháp sinh diệt, chẳng hay ở đây nói ai là tà, ai là chánh, cái gọi là vô thường có bao nhiêu thứ?

“Phật bảo Này Đại Tuệ! Ngoại đạo nói có... cho đến sinh rồi thì không sinh tánh vô thường”: Có ngoại đạo nói bốn đại chủng tánh. Từ vô thỉ tạo ra các pháp sắc v.v... làm rồi thì bỏ, tức là chấp đắm pháp sở tác, đó gọi là vô thường.

2. Bác bỏ vọng chấp bảy thứ vô thường:

“Có thuyết nói hình xứ biến hoại, đó gọi là vô thường... cho đến đại chủng tự tánh xưa nay chẳng sinh khởi”: Dưới đây giải thích rộng phá vọng chấp bảy thứ vô thường. Ở đây trước là giải thích bác bỏ vô thường thứ sáu. Nói vật trong kia không có vật vô thường là chấp đắm, nghĩa là năng tạo các câu dưới, tức giải thích bác bỏ. Nói năng tạo đại chủng, sở tạo các pháp, luống dối không thật tướng kia hoại diệt. Tự tánh của đại chủng không thật có, xưa nay không sanh, vì không sanh nên không diệt, thì đâu có thật pháp năng tạo, sở tạo mà nói vô thường ư!

“Bất sinh vô thường nghĩa là thường và vô thường... cho đến thì rơi vào nghĩa sinh vô thường của ngoại đạo”: Kế là nhắc lại, bác bỏ vô thường thứ bảy: Ý nói tất cả pháp xưa nay vắng lặng, chẳng phải diệt sinh gọi là vô thường. Không biết rõ điều này thì chấp bất sinh, cho là

có sinh pháp diệt, gọi là vô thường.

3. Giải thích thí dụ nghĩa vọng chấp kia:

“Có vật vô thường nghĩa là chẳng phải thường... cho đến tự chẳng hoại, đây cũng như thế”: thứ ba là nhắc lại, giải thích vô thường thứ năm. Ý nói phi thường, phi vô thường, ngoại đạo không hiểu chấp là vô thường, tự sinh phân biệt. Nghĩa kia nói thế nào. Nêu giải thích thí dụ nghĩa vọng chấp kia, như trong kinh có nói.

“Này Đại Tuệ! Hiện thấy vô thường và tất cả pháp... cho đến giúp cho tất cả các pháp thành không”. Dưới đây nói Như lai bác bỏ sự chấp của ngoại đạo. Nói hiện thấy vật vô thường cùng với các pháp sở tác không có tự thể khác nhau, cho nên nói không có năng tác, sở tác khác nhau. Đã nói đây là vật vô thường! Đây là pháp sở tác không khác nhau thì năng tác, sở tác lẽ ra đều là thường. Vì sao? Vì không thấy có vật vô thường làm nhân, mà năng phá hoại các pháp sở tác, thành ra vô.

4. Ngoại đạo không biết nêu lấy vật vô thường làm nhân:

“Này Đại Tuệ! Các pháp hoại diệt thật cũng có nhân, phàm ngu ngoại đạo chẳng thể biết được”. Do ngoại đạo chấp trừ bỏ vật vô thường, không có khả năng giúp cho trời, người biến hóa có không, cho nên Phật dạy tất cả các pháp y báo, chánh báo sinh khởi diệt hoại của trời, người thật cũng có nhân, nhưng phàm ngu chẳng thể biết được. Nghĩa là một niệm phân biệt là nhân sinh khởi diệt hoại, ngoại đạo không biết, cho nên lấy vật vô thường làm nhân.

“Này Đại Tuệ! Dị nhân không sinh dị quả... cho đến làm sao dị nhân sinh dị quả?” Dưới đây Đức Như lai bác bỏ chuyển chấp. Ở trên nói không khác nhau, phá chấp vật vô thường tự không hoại diệt, năng hoại các pháp, đó gọi là có khác, lại bác bỏ chuyển chấp năng sinh các pháp, cho nên nói dị nhân không sinh dị quả. Nếu thật năng sinh thì tất cả pháp khác nhau lẽ ra đều sinh lẫn nhau, như giống lúa sinh gai, giống đậu sinh cây mì, hữu tình sinh vô tình, vô tình sinh hữu tình, pháp kia sinh pháp này, năng sinh ra sở sinh, nên không có khác nhau, mà người đời hiện thấy các pháp có khác nhau, vì sao vọng chấp nhân khác sinh ra quả khác?

5. Vật tự là vô thường thì làm sao hoại diệt sinh khởi các pháp:

“Này Đại Tuệ! Nếu tánh vô thường là có pháp thì pháp vô thường lẽ ra phải thường”. Nếu chấp vật có tánh vô thường là nhân năng sinh có pháp, thì lẽ ra đồng với tánh sở tác không rốt ráo, tự nó là vô thường. Tự nó là vô thường thì làm sao hoại diệt, các pháp sinh khởi, vậy pháp vô thường lẽ ra phải thường, vì sao? Vì đã đồng sở tác mà chấp thường

trụ tự không hoại diệt, cho nên pháp sở tác đều là thường.

“Này Đại Tuệ! Nếu tánh vô thường trụ trong các pháp... cho đến vì thế tự tánh kia cũng không hoại diệt”: Nếu chấp vật là tánh vô thường, thường an trụ trong tất cả các pháp, có các thì pháp sinh diệt, đã trụ trong các pháp lẽ ra đồng với các pháp rơi vào ba đời đều hoại diệt. Tự thể không có, thì đâu thể làm cho vật vô thường, tất cả ngoại đạo vọng chấp thể tánh đại chủng không hoại. Nói tạo sắc, hoại sắc, tức là đại chủng khác nhau hòa hợp mà có, lìa khác, không khác cho nên tự tánh của sắc kia cũng không hoại diệt.

6. Tổng kết bác bỏ chấp vặt vô thường:

“Này Đại Tuệ! Trong ba cõi năng tạo, sở tạo... cho đến năng sinh các vật mà không hoại diệt”: Đây là tổng kiết bác bỏ chấp vật vô thường, lời văn rất dễ hiểu. Như trên là bác bỏ muôn vật vô thường đã xong.

“Mới tạo tức bỏ vô thường, chẳng phải đại chủng... cho đến nên biết đó chẳng phải mới tạo vô thường”: Đoạn thứ tư giải thích bác bỏ mới tạo thứ nhất tức bỏ vô thường, nghĩa là sở chấp của các ngoại đạo, không ra ngoài ba tướng lẫn nhau, tứ tướng, cộng tướng, làm năng tạo. Nói chẳng phải đại chủng lẫn nhau làm chủng, nghĩa là các sự cứng ướt... vốn không có tự tánh, dụng kia trái nhau, không thể cùng nhau tạo sắc, cho nên bác bỏ là đều khác nhau. Như bài kệ ở dưới nói đại chủng vô tự tánh, lại nói đại chủng trái lẫn nhau, đâu thể tạo sắc được. Nói chẳng phải tự tướng tạo, vì không khác, là tự riêng, nghĩa là đại chủng tánh vốn tự vô sinh, không thể khởi riêng để tạo sắc. Cho nên bác bỏ rằng do không khác. Như bài kệ ở dưới nói: Đại chủng vốn vô sinh, nên không sở tạo sắc. Nói cũng chẳng chung tạo, vì là trái lìa nhau. Cùng là nghĩa đồng hòa, nghĩa là bốn đại chủng tánh tự trái lìa, lần lượt lấn đoạt hoại diệt lẫn nhau, như nước không dung nạp lửa v.v... đâu thể cùng đồng mà tạo sắc được. Cho nên bác bỏ rằng vì trái lìa. Như bài kệ ở dưới nói lửa để thiêu đốt sắc, nước lại làm hư hoại, gió làm cho tan diệt, làm sao sinh sắc được. Nên biết chẳng phải là mới tạo vô thường, là tổng kiết bác bỏ.

“Hình dáng hoại vô thường, đây chẳng phải năng tạo... cho đến kiến chấp này rơi vào Số luận”: Đoạn thứ năm giải thích phá vô thường thứ hai. Chấp chỉ diệt hình dáng ngắn dài v.v... không diệt năng sở tạo thể, chấp này rơi vào Tăng-khư.

“Sắc tức là vô thường, là nói sắc đây tức là hình dáng vô thường... cho đến chỉ có lời nói”: Thứ sáu là là nhắc lại, giải thích bác bỏ vô

thường thứ ba. Chấp đại chủng tánh thường trụ bất diệt, là năng tác giả, nếu cũng vô thường thì không có thế sự, sở chấp như vậy rơi vào ngoại đạo chấp Lô-ca-da, vì ngoại đạo kia vọng chấp các pháp tự tướng sinh, chỉ có lời nói không có tự tánh tướng.

“Chuyển biến vô thường, nghĩa là sắc thể biến... cho đến vàng không thay đổi, ở đây cũng như thế”: Thứ bảy là nhắc lại giải thích bác bỏ vô thường thứ tư. Chấp sắc chất thay đổi gọi là vô thường, chẳng phải thể của đại chủng gọi là vô thường, cho nên nêu vàng làm các đồ trang sức để thí dụ. Các thứ trang sức có thay đổi gọi là vô thường. Nhưng vàng không thay đổi chẳng gọi là vô thường, thể của sắc pháp này thay đổi vô thường cũng giống như vậy.

7. Tổng kết bảy thứ vô thường ở trên:

“Này Đại Tuệ! Các loại ngoại đạo như thế... cho đến năng tạo sở tạo thảy đều dứt diệt”: Tổng kiết bảy thứ vô thường trên, và vọng tưởng phân biệt chấp tánh vô thường của các ngoại đạo. Như họ chấp cho rằng khi lửa đốt bốn đại thì không thể đốt tự tướng các đại. Nói nếu có thể đốt thì năng tạo, sở tạo sau cùng lẽ ra phải đoạn diệt, vì họ thấy không đọan nên chấp tánh đại chủng là thường.

8. Mười nghĩa giải thích thành chánh lý:

“Này Đại Tuệ! Ta nói các pháp chẳng phải thường, vô thường... cho đến thì không phân biệt năng tạo, sở tạo”: Ở đây nói thật pháp mà Như lai tự giác Thánh trí sở chứng, hễ có nói bày như chỗ chứng mà nói, khác nhau với kiến chấp thường, vô thường của ngoại đạo. Vì sao? Vì hiểu rõ ngoại pháp luống dối không thật, lìa chấp đắm, cho đến lìa chấp hữu vô, không vọng phân biệt năng tạo sở tạo, gồm có mười nghĩa giải thích thành chánh lý, lời văn rất dễ hiểu.

“Này Đại Tuệ! Thế gian, xuất thế gian... cho đến các phàm ngu chẳng thể biết được”. Nói các pháp thế gian, xuất thế gian và xuất thế gian trên hết thượng thượng đều chỉ là tâm không có pháp ngoài, chẳng phải thường, vô thường nếu không biết rõ thì sẽ rơi vào ác kiến, y tự phân biệt mà chấp lời nói, chấp thường, vô thường. Ba pháp này có phương tiện lời nói phân biệt, phàm ngu chẳng thể giác biết được.

9. Đức Phật nói kệ:

“Lúc ấy, Đức Thế Tôn lại nói kệ rằng:

Mới tạo liền xả bỏ,

Hình dạng có chuyển biến,

Sắc vật thảy vô thường,

Ngoại đạo vọng phân biệt”:

Nói bảy thứ vô thường là do các ngoại đạo vọng chấp phân biệt.

“Các pháp không hoại diệt, các đại tự tánh trụ, ngoại đạo các thứ chấp, như thế nói vô thường”: Pháp ấy trụ pháp bên ngoài, tướng thế gian thường trụ, cho nên nói các pháp không hoại diệt. Các đại tự tánh trụ, ngoại đạo không biết rõ, chấp đại chủng là thường, tạo sắc vô thường, cho nên nói ngoại đạo các thứ chấp, như thế nói vô thường.

“Các chúng ngoại đạo kia, đều nói bất sinh diệt, các đại tánh tự thường, gì là pháp vô thường”: Lìa năng không có sở, lìa sở không có năng. Đã năng tạo đại chủng nói không sinh diệt, tánh kia tự thường, cái gì là vô thường sở tạo sắc pháp.

“Năng thủ và sở thủ, tất cả chỉ là tâm”: Cho đến tất cả không thật có. Năng thủ là vọng kiến, sở thủ là vọng trần. Các pháp Phạm thiên... là luống dối không thật, lìa tâm lượng, đều không thật có.

———

Phẩm 9: HIỆN CHỨNG

1. Đại tuệ hỏi Phật về tam-muội Diệt Tận và tướng các Địa:

“Khi ấy, Bồ-tát Đại Tuệ... cho đến và các ngoại đạo trong chỗ sai lầm”. Vì ở trên nói các pháp thế gian, xuất thế gian và xuất thế gian thượng thượng, tức có Bồ-tát, Thanh văn, Duyên giác, dứt sinh tử thế gian, nhập diệt tận tam-muội lạc xuất thế gian, và đắc tướng các địa thứ lớp nối nhau. Cho nên Đại Tuệ nêu tam-muội diệt tận và tướng địa thứ lớp nối nhau để hỏi Như lai, muốn nói lên chỗ hơn kém của ba thừa Thánh phàm, giúp người tu hành tinh tấn chứng được quả Phật, không rơi vào trong quyền thừa và các tà kiến mê hoặc.

Phật bảo Này Đại Tuệ! Lắng nghe! Lắng nghe! Ta sẽ nói cho ông nghe... cho đến tâm, ý, ý thức phân biệt vọng tưởng diệt”. Nói Bồ-tát đến địa thứ sáu và Thanh văn, Duyên giác cùng dứt sinh tử phiền não trong ba cõi, có khả năng nhập tam-muội diệt tận. Hàng Bồ-tát Địa thứ bảy khác với hai thừa, niệm niệm thường nhập không có xen hở. Người hai thừa có phiền não sinh tử để dứt, cho nên không thể niệm niệm thường nhập. Hàng Bồ-tát Địa thứ tám vô công dụng đạo thường ở trong tam-muội không có tướng xuất nhập, đồng với Niết-bàn của Thanh văn, Duyên giác, diệt vọng tưởng tâm thức.

2. Khả năng của Bồ-tát Sơ địa đến địa thứ sáu:

Bắt đầu từ Sơ địa đến Địa thứ sáu... cho đến tướng năng thủ, sở thủ mà sinh chấp đắm”: Nói hàng Bồ-tát từ Sơ địa đến Địa thứ sáu, tuy chưa dứt hết tâm, ý, ý thức, nhưng có khả năng tu hành quán sát các pháp, do phân biệt mà có, thô tưởng phân biệt không còn hiện hành. Phàm phu bất giác từ vô thỉ đến nay tội ác do thói quen luống dối xông ướp, tự tâm biến tướng năng thủ, sở thủ, cho nên khởi chấp đắm, như sắt thép rỉ sét tự làm tổn hại.

3. Phật dùng bảy thứ gia trì che chở Bồ-tát bát địa:

“Này Đại Tuệ! Hàng Bồ-tát Địa thứ tám ở trong tam-muội... cho đến vì vậy ở trong đó khởi tưởng Niết-bàn”: Nói hàng Địa thứ tám này, mới được Vô sinh pháp nhẫn, giác tất cả pháp như huyễn như mộng, tâm lượng vọng tưởng trừ diệt, các Đức Phật dùng bảy thứ gia trì khuyến khích, đối với Tam-muội môn không nhập Niết-bàn, nếu không nhờ sự gia trì khuyến phát thì không thể tu hành đại nguyện rộng lớn, từ bi hóa độ hữu tình, cũng như hàng Thanh văn, Duyên giác làm hư chủng tánh Phật, vì vậy Như lai nêu bày vô lượng công đức khó suy nghĩ bàn luận, giúp cho kia thành tựu quả Phật tròn đầy, không rơi vào người hai thừa

không sinh tam-muội sinh tưởng Niết-bàn. Nhưng phẩm này nói Thanh văn, Duyên giác, là xưa Bồ-tát thối nguyện Bồ-đề, người hai thừa thú tịch định tánh kia, còn không thể biết pháp Sơ địa, huống chi có thể phần đồng với Bồ-tát Địa thứ tám đắc Vô sinh pháp nhẫn ư!.

4. Nói về Bồ-tát Thất địa:

“Này Đại Tuệ! Hàng Bồ-tát Địa thứ bảy khéo hay quán sát... cho đến dần dần nhập vào các địa, đầy đủ pháp Bồ-đề phần”. Nói Bồ-tát Địa thứ bảy khéo quán tâm thức vọng tưởng đoạn, ngã, ngã sở sinh diệt tự tướng, cộng tướng, vô ngại biện tài khéo léo quyết định. Tuy chưa thể dứt bỏ sự trôi chảy của tâm, ý, thức, nhưng đối với tam-muội đã được tự tại, thứ lớp vào trong các địa đầy đủ pháp Bồ-đề phần của Bồ-tát. Nói bốn biện tài vô ngại, nghĩa là pháp nghĩa từ và lạc thuyết, nghĩa như ở chỗ khác giải thích.

“Này Đại Tuệ! Ta sợ các Bồ-tát... cho đến ta và các Đức Phật nói như thế”: Muốn khiến cho Bồ-tát, giác ấm, giới, nhập tự tướng, cộng tướng v.v... hư giả không thật, khéo biết các địa nối nhau thứ lớp, đối trị vọng tưởng không rơi vào đường tà ác kiến của ngoại đạo cho nên nói như vậy. Nhưng các pháp kia hữu vô sinh diệt là không thể thật có. Kẻ ngu không biết, cho nên các Đức Phật đều dùng phương tiện nói như vậy.

“Này Đại Tuệ! Hàng thanh văn Duyên giác cho đến Bồ-tát... cho đến sinh giác Niết-bàn, chẳng phải trí tuệ vắng lặng”. Thanh văn, Duyên giác thối Bồ-đề nguyện đối với địa thứ tám, đắm trước vô sinh tam-muội, vì họ say mê không thấu đạt ba cõi tự tướng, cộng tướng luống dối, vọng duyên hai thứ người pháp vô ngã không xứ, khởi tướng Niết- bàn, không thấy các pháp tự tánh vắng lặng là Niết-bàn chân thật.

5. Lại nói về Bồ-tát Bát địa:

“Này Đại Tuệ! Các đại Bồ-tát... cho đến được địa vị mà Như lai tự chứng”. Nói Địa thứ tám, tuy thấy cái vui của vô sinh tam-muội lạc, nhưng vì bổn nguyện thương xót đại bi thành tựu, đủ mười đại nguyện độ thoát chúng sinh, không chứng vô sinh cho là Niết-bàn, nhưng chẳng phải không khởi Bồ-đề phần chánh nhân Phật pháp, tùy trí tuệ như thật tu hành, như vậy cho nên được nhập vào Như lai địa.

“Này Đại Tuệ! Như người nằm mộng, thấy dùng phương tiện qua sông... cho đến tâm, ý, ý thức trong mộng hiện”. Khi thức dậy không thấy nước, nương thuyền chẳng phải thật. Khi mộng thấy sông, chiếc thuyền chẳng vọng, để ví dụ đắc địa thứ tám rồi, vốn không còn sinh tử, cho nên Bồ-đề phần công đức chẳng chân thật. Địa thứ bảy chưa giác,

tâm lượng chưa diệt, cho nên Bồ-đề phần công đức chẳng phải vọng, chỉ là thấy nghe hiểu biết từ vô thỉ đã từng huân tập không dứt, cho nên tâm, ý, thức phân biệt mộng hiện. Nói lìa niệm hữu vô, xét hai bản khác chép là rơi vào niệm hữu vô.

6. Bồ-tát Sơ Địa đến thất địa:

“Này Đại Tuệ! Đại Bồ-tát... cho đến Niết-bàn sở đắc chẳng phải hoại diệt”: Nói Bồ-tát từ Sơ địa đến Địa thứ bảy, tăng tiến tu hành: hợp ở trên nói như người trong mộng dùng phương tiện qua sông tức nhập vào địa thứ tám, được trí vô phân biệt. Hợp ở trên nói chưa qua sông liền thức giấc, thấy tất cả pháp rồi, hợp ở trên nói đã tư duy v.v... văn hiển bày lẫn nhau, chiếu soi lẫn nhau, có thể dùng ý để biết được.

“Này Đại Tuệ! Đối với Đệ nhất nghĩa không có thứ lớp..., cho đến đó gọi là pháp vắng lặng”. Trong Đệ nhất nghĩa, bặt dứt suy tư nói năng, chỉ tự giác trí chứng đắc mới tương ưng, không được nói có Thập địa đối trị, tướng thứ lớp nối nhau, ở đây thì gượng gọi là pháp vắng lặng.

7. Đức Phật nói kệ:

“Lúc ấy, Đức Thế Tôn lại nói kệ rằng: Các trụ và Phật địa, duy tâm không hình bóng... cho đến khác thì ta chứng được”: Trụ cũng là địa: Không có hình bóng tức vô sở hữu. Địa thứ bảy trở xuống gọi chung là tâm lượng chưa diệt. Từ Địa thứ tám trở lên gọi là không thật có. Thập địa trở lên mới gọi là Phật. Cho nên nói hai địa này gọi là Trụ. Còn những thứ còn lại thì ta đã chứng được.

“Tự chứng và thanh tịnh, đây tức là địa ta... cho đến hoặc có khi trước hóa”: Nửa bài kệ đầu nói về pháp thân, bài kế tiếp nói về báo thân, bài thứ ba nói về hóa thân. Báo thân đều do pháp thân mà có.

“Đối kia nói ba thừa, đều là Như lai địa... cho đến vô tướng, thứ lớp gì”: Như lai phương tiện tùy chúng sinh nói pháp, tức có các thừa. Trong Đệ nhất nghĩa đâu có thứ lớp, cho nên kinh Tư Ích chép: Đắc các pháp chánh tánh, không từ một địa này đến một địa khác, vì vậy nếu dùng thật chiếu quyền, thì tướng phương tiện hết, đều không thật có.

———

Phẩm 10: NHƯ LAI THƯỜNG VÔ THƯỜNG

1. Như lai là thường hay vô thường:

“Khi ấy, Bồ-tát Đại Tuệ... cho đến là thường hay vô thường”: Vì trên đây là lời các Đức Phật quá khứ, vị lai, hiện tại nói, nếu Như lai rơi vào ba đời thì là vô thường, cho nên hỏi Như lai ứng chánh đẳng giác là thường hay vô thường.

“Phật bảo Này Đại Tuệ! Như lai ứng chánh đẳng giác... cho đến nhưng Phật Như lai thật chẳng dứt diệt”: Nói Phật là thường hay vô thường đều có lỗi. Vì sao? Vì nếu Như lai là thường thì đồng với ngoại đạo chấp thần ngã v.v... là năng tác, vì năng tác là thường. Nếu Như lai là vô thường thì đồng với tác pháp hữu vi của thế gian, là năng tướng, sở tướng, cuối cùng bại hoại, trở thành không có, pháp thân nên dứt diệt, nhưng Phật Như lai thật chẳng phải đoạn thường.

2. Như lai chẳng phải thường chẳng phải vô thường:

“Này Đại Tuệ! Tất cả những gì làm ra đều vô thường, như cái bình, chiếc y... cho đến vì thế Như lai chẳng phải thường, chẳng phải vô thường. Nếu nói Như lai là vô thường thì đồng với cái bình, chiếc y, tất cả pháp làm ra có lỗi vô thường. Chánh nhân sở tu của Như lai là phước tuệ trang nghiêm, đều có lợi ích. Nhưng Phật Như lai công đức lưu lại muôn đời thường còn, đạo thông khắp ức kiếp vững bền. Lại tất cả thế gian có pháp làm ra, đều ứng với Như lai, vì đồng làm nhân sinh. Nhưng nói Như lai là thường, vô thường sẽ có lỗi như trên nên không thể nói năng.

“Lại nữa, Đại Tuệ, Như lai chẳng phải thường, chẳng phải vô thường..., cho đến đồng như sừng thỏ, sừng ngựa, cá, rắn...”. Đây lại phá chuyển chấp. Nếu nói Như lai như hư không là thường thì không đợi tự giác Thánh trí tu nhân thành, vì hư không lìa bốn câu, phần đắc thí dụ cho Như lai. Lại nữa, nếu nói Như lai là vô sinh thường, thì như sừng thỏ sừng, ngựa, xưa nay không sinh. Nếu đồng hư không, thỏ ngựa nói là thường thì không thành nghĩa phương tiện rộng lớn lợi ích chúng sinh, cho nên khác nhau.

3. Có Phật hay không thì lý chân thường vẫn thường trụ:

“Lại nữa, Này Đại Tuệ! Vì nghĩa khác... cho đến nhưng phàm phu chẳng thể biết được”. Vì nghĩa khác cũng được nói thường, nghĩa là vì hiện tiền lìa niệm trí sáng, chứng pháp thân thường, cũng được nói thường. Đây là lý chân thường, có Phật hay không Phật vẫn thường trụ không thay đổi, trùm khắp tất cả pháp, chẳng phải đoạn diệt. Phàm phu

ngoại đạo đâu thể giác biết. Cho nên kinh Pháp Hoa chép: Cùng đồng trong một pháp mà không được việc này.

Này “Đại Tuệ, Như lai dùng trí tuệ thanh tịnh... cho đến Như lai không từ phân biệt luống dối sinh”. Nói Như lai là do sở chứng tự giác Thánh trí mà gọi tên, không phải do tâm, ý, thức, tự tướng, cộng tướng vọng huân tập mà gọi tên. Tất cả thế gian đều từ vọng tưởng không thật mà sinh, đức Như lai từ đó chẳng sinh.

4. Người học nên dứt hai thứ phân biệt luống dối:

“Này Đại Tuệ! Do hai pháp nên có thường vô thường... cho đến khi tâm phân biệt giác chớ để cho còn chút nào”. Có vọng chấp lấy bỏ sinh tử Niết-bàn nên mới có thường, vô thường, sở chứng của Như lai không có hai pháp, lìa thường và vô thường, không chấp vắng lặng. Người học nên dứt hai thứ phân biệt luống dối, khiến hết sạch không còn.

“Khi ấy, Đức Thế Tôn lại nói kệ rằng: Xa lìa thường, vô thường, mà hiện thường, vô thường... cho đến vì thế không trái nghịch”: Văn xuôi trong ba bài kệ trên văn kinh có nói rõ rất dễ hiểu.

———

Phẩm 11: NHƯ LAI TẠNG TÁNH

1. Nếu không có ngã thì ai biết khổ hết ai chứng Niết-bàn:

“Khi ấy, Đại Bồ-tát Đại Tuệ lại bạch Phật... cho đến không cầu dứt khổ, không chứng Niết-bàn”. Do ở trên nói Như lai dùng tâm, ý, thức pháp ấm, giới, nhập vọng tập mà có tên. Lại, Đức Phật thường nói các pháp vô ngã, cho nên hỏi cúi mong vì chúng con nói tướng sinh diệt của uẩn giới xứ. Trong ấm, giới, nhập kia đã không có ngã, thì ai sinh ai diệt. Nhưng kẻ ngu y theo sinh diệt, bất giác khổ hết, chẳng chứng Niết-bàn là pháp vô sinh diệt. Nếu không có ngã, thì ai biết khổ hết! Ai chứng Niết-bàn?

2. Như lai tàng có khả năng tạo dựng pháp sinh từ khắp trong sáu đường:

“Phật bảo Này Đại Tuệ! Lắng nghe! Lắng nghe... cho đến biến hiện các đường lìa ngã, ngã sở”. Như lai tàng là tên của tự tánh thanh tịnh tâm tại triền. Phật dạy trong ấm giới nhập tuy vô ngã mà có Như lai Tạng, năng thọ nhận lành, không lành, cho nên có khả năng tạo dựng pháp sinh tử khắp trong sáu đường, thí như cô đào hát nương chú thuật biến hiện pháp hình sắc trong sáu đường, vô ngã, ngã sở. Phàm phu nương Như lai Tạng khởi sáu đường sinh tử, vô ngã ngã sở cũng giống như vậy.

“Vì bất giác nên có ba duyên hòa hợp... cho đến sinh bảy thức vô minh trụ địa”. Do hai thừa không biết Như lai tàng vô ngã, chấp ba duyên căn, trần, thức hòa hợp làm nhân sinh. Ngoại đạo không biết Như lai tàng vô ngã, chấp thần ngã tạo tác. Do ác tập từ vô thỉ huân xông, gọi Như lai Tạng là tàng thức, sinh ra bảy thức vô minh trụ địa. Hai câu dưới, có chỗ khác nói sinh vô minh trụ địa cùng chung với thức thứ bảy.

3. Như biển lớn có sóng nối tiếp nhau:

“Thí như biển lớn mà có sóng... cho đến lại sinh nhân khổ của tham và sở duyên”: Nên biết biển lớn kia nhân gió mà khởi sóng, tướng nước tướng sóng nối nhau không dứt, huống chi biển Như lai Tạng, do gió vô minh thổi động làm khởi sóng bảy thức. Sinh tử nối nhau không dứt cũng giống như vậy. Nhưng Như lai Tạng xưa nay tự tánh thanh tịnh không có cấu uế, lìa thường, vô thường và lỗi ngã luận của các ngoại đạo; còn các thức kia niệm niệm sinh diệt, vì nhân duyên luống dối hòa hợp nên sinh khởi sinh tử ba cõi; không biết rõ tất cả các pháp như sắc v.v… do tự tâm hiện. Chấp đắm danh tướng khởi các phiền não, gây ra

nghiệp thiện ác chiêu cảm quả báo khổ vui, đã từ tham sinh, rồi lại sinh tham. Hoặc nhân và duyên trôi lăn trong sinh tử, không có lúc nào được giải thoát. Cho nên kinh Pháp Hoa chép: Nhân của các khổ thì tham dục là cội gốc. Từ đây trở lên nói về Như lai Tạng và ba cõi hữu lậu thiện ác làm nhân.

“Các thủ căn diệt, không nối nhau sinh... cho đến liền vọng phát sinh, nghĩ là được giải thoát”. Đây nói nếu ái thủ các căn diệt, không nối nhau sinh, tự ác giác quán phân biệt khổ lạc thọ, tu hạnh như vậy, hoặc đắc tứ thiền diệt định, nhập bốn đế giải thoát, liền vọng sinh tưởng được giải thoát chân thật. Cho nên Kinh Pháp Hoa chép: Chỉ hết sinh tử gọi là giải thoát, kỳ thật chưa được tất cả giải thoát. Trên đây là nói Như lai Tạng và Thanh văn, Duyên giác xuất thế gian yếu kém, pháp lành vô lậu làm nhân.

4. Thanh văn, Duyên giác chưa phải giải thoát chân thật:

“Thật chưa xả chưa chuyển... cho đến chấp tự tướng, cộng tướng”: Ý nói Thanh văn, Duyên giác kỳ thật chưa xả bỏ thói quen luống dối, tức chưa thể chuyển tên tàng thức, chẳng phải giải thoát chân thật. Nếu không có tàng thức thì bảy thức không chỗ nương, thói quen cũng diệt, là giải thoát chân thật. Vì sao? Vì tàng thức kia là chỗ nương tựa, và tướng phần kia làm sở duyên, vì các thức khác sinh, nhưng chẳng phải cảnh giới của hai thừa, ngoại đạo, do vô minh pháp chấp kia chưa diệt.

“Nếu thấy Như lai tàng thì năm pháp tự tánh... cho đến phải làm thanh tịnh tên gọi Như lai Tạng tàng thức”: Đây nói năng chuyển diệt tàng thức thấy tâm Như lai Tạng, năm pháp ba tự tánh hai vô ngã v.v... đối trị pháp môn thì diệt, công dụng ác giác không thể làm nghiêng động, trụ Bất động địa vô công dụng đạo, hiểu rõ mười thứ như huyễn tam-muội, như mộng qua sông, chưa qua mà thức giấc, được năng lực giác ngộ của tam-muội kia, giữ gìn nhậm vận tu hành Phật pháp khó suy nghĩ bàn luận, nguyện lực rộng lớn không trụ vô vi và vô sinh nhẫn, đạt được tự giác Thánh trí không chung với các thừa, mà chứng đạo Thập địa Thánh nhân, ý sinh pháp thân, lìa các hạnh tam-muội có công dụng, cho nên Bồ-tát muốn được Phật phát thắng tịnh nhiệm mầu phải làm thanh tịnh tên gọi của tàng thức vọng tập, không phải như hai thừa đều dứt sanh tử phần đoạn bèn cho là giải thoát chân thật.

5. Phật thấy rõ Như lai tạng như thấy quả yêm-ma-lặc trong lòng bàn tay:

“Này Đại Tuệ! Nếu không có Như lai Tạng... cho đến mà không bỏ sự tinh tấn mạnh mẽ”: Nếu không có tên gọi tạng thức thì không có

hai món phần đoạn, biến dịch sinh tử của phàm Thánh, giả hành chân tu, tuy thấy tự thật tế, trụ hiện pháp lạc trụ tam-muội, nhưng không bỏ phương tiện hướng đến Phật địa, gọi là bậc Thánh sinh diệt.

“Này Đại Tuệ! Như lai Tạng tàng thức này... cho đến như xem quả yêm-ma-lặc ở trong bàn tay”: Ngoại đạo vọng giác, hai thừa thiên giác, chẳng phải hiện tiền thấy. Bồ-tát phần giác tuy có hơn, nhưng cũng chưa rốt ráo. Như lai hiện thấy Như lai Tạng, như nhìn quả yêm- ma-lặc trong lòng bàn tay, rõ ràng không lầm lẫn.

6. Như lai tạng là cảnh giới Phật:

“Này Đại Tuệ! Ta vì phu nhân Thắng-man... cho đến chớ chỉ nghe rồi liền nghĩ là đủ”: Nói Như lai Tạng và tàng thức là cảnh giới Phật, chẳng phải là cảnh giới của ngoại đạo hai thừa, nên khuyên họ tu quán sát ba tuệ đầy đủ, chớ chỉ nghe hiểu mà nghĩ là đủ.

“Khi ấy, Đức Thế Tôn lại nói kệ rằng: Như lai tàng sâu kín, cùng chung thức thứ bảy, chấp đắm hai thứ sinh, biết rõ thì xa lìa”: Nói hai thứ sinh, tức là hàng phàm phu ở trên và bậc Thánh trên đều có sinh diệt.

“Thói quen vô thỉ xông như bóng hiện trong tâm, nếu quán sát như thật, cảnh tướng đều không có”. Như gương do cảnh trước có sắc tượng luống dối hiện, cũng như Như lai tạng do thức thứ bảy huân tập nghiệp ác từ vô thỉ, nên có các pháp vọng y báo, chánh báo của ba cõi hiện, như thật quán sát thì tất cả đều vô.

7. Người trí không nhìn ngón tay mà nhìn mặt trăng:

“Như ngu thấy chỉ trăng,

Nhìn tay chẳng thấy trăng,

Người chấp đắm văn tự,

Chẳng thấy ngã chân thật”.

Người trí thấy tay chỉ thì biết có mặt trăng, người ngu thì trái lại, cho nên chỉ nhìn ngón tay văn tự, không được pháp chân thật.

“Tâm như người diễn trò,

Ý như kẻ phụ trò,

Năm thức là bè bạn,

Vọng tưởng chúng xem hát”.

Nói Như lai tàng và tàng thức được sự huân tập giữ gìn, biến khởi căn thân khí giới, như người diễn trò, mạt-na nhiễm ô chấp ngã chấp pháp, như người phụ trò; năm chuyển thức trước chấp trần giúp nhau, thí như bạn bè, ý thức thứ sáu phân biệt luống dối, giống như người xem kia.

Phẩm 12: NGŨ PHÁP MÔN

1. Thưa hỏi về năm pháp, v.v…

“Khi ấy, Bồ-tát Đại Tuệ... cho đến địa vị Như lai tự chứng”. Do ở trên thấy Như lai Tạng, năm pháp ba tự tánh, các thức, vô ngã, đối trị pháp môn thì diệt. Cho nên nay lại nêu tướng năm pháp, ba tự tánh, các thức, vô ngã khác nhau để thưa hỏi.

“Phật dạy: Lắng nghe, lắng nghe, ta sẽ nói cho ông v.v... cho mà sanh phân biệt chẳng phải các bậc Thánh”. Năm pháp v.v... này là pháp môn đối trị để độ chúng sinh, nếu không tu hành trị chướng, sở trị, chứng nhập chân thật thì tức là phàm phu phân biệt luống dối.

2. Nói về năm pháp:

“Đại Tuệ bạch Phật: Thế Tôn, thế nào là không rõ... cho đến thắng tánh mà sinh, theo dòng danh tướng”: Là nói người ngu không hiểu danh là giả lập, tâm trôi theo sự xao động, thấy có các pháp, chấp ngã, ngã sở sinh tử trôi lăn, chẳng giác các pháp tánh như huyễn v.v… chỉ do tự tâm phân biệt luống dối khởi lên, lìa năng thủ, sở thủ và sinh trụ diệt, nghĩa là từ tự tại thắng tánh v.v... sinh, vọng tâm ngoại duyên trôi giạt theo trần.

“Này Đại Tuệ! Tướng ở trong đây là vật mà nhãn thức nhìn thấy... cho đến như vậy v.v... ta gọi đó là tướng”. Năm căn, sáu cảnh gọi chung là tướng, cũng nói là vật mà nhãn thức nhìn thấy, gọi là hữu kiến hữu đối sắc, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý sở đắc gọi là vô kiến hữu đối sắc, ý thức sở đắc gọi là vô kiến vô đối sắc. Ba thứ sắc tướng này gọi là tướng.

“Phân biệt là đặt ra các tên gọi... cho đến quyết định không khác, đó gọi là phân biệt”. Đặt ra rất nhiều tên gọi, nói lên các tướng khác nhau, nghĩa là có các tên voi ngựa v.v... sinh, tức có các tướng voi ngựa v.v... khởi. Việc này như vậy là nói lên tự tướng. Chắc chắn không khác là nói lên cộng tướng. Chấp có các danh tướng này nên gọi là vọng tưởng luống dối.

“Chánh trí là quán danh tướng làm khách lẫn nhau... cho đến đó gọi là chánh trí”: Dùng chánh trí quán sát, vật không có tên thật, là công tên không có vật. Tự tánh vốn không, làm khách lẫn nhau, cho nên không phân biệt danh tướng thức sinh, đâu có liên quan đến đoạn thường, rơi vào địa vị phàm phu.

“Này Đại Tuệ! Đại Bồ-tát... cho đến ta nói pháp này gọi là Như như”: Nói chánh trí này chẳng chấp pháp danh tướng là có, không bỏ pháp danh tướng là vô, xa lìa hai chấp tổn giảm và tăng ích. Danh tướng

vọng thức vốn tự bất sinh, nên gượng gọi là Như như.

“Này Đại Tuệ! Đại Bồ-tát... cho đến nhập vào Như như mà được”: Nói trụ như như là được nhập vào cảnh giới vô tướng vắng lặng, hạnh vượt ngoài thắng giải hạnh, lên Hoan hỷ địa cho đến công đức đầy đủ. Ở cõi Sắc cứu cánh chứng Như lai địa, làm thành thục chúng sinh, như trăng đáy nước soi chiếu hiện bày, vô lượng ứng thân tùy nghi nói pháp, thể tánh thanh tịnh, lìa tâm, ý, thức, thành tựu đủ nguyện xưa vô tận mười câu, đó gọi là Bồ-tát như thật tu hành năm pháp v.v... được pháp thân Như như. Nếu không tu thì sinh phàm phu điên đảo, trôi lăn trong chốn hoang vắng trong các đường.

3. Ba tự tánh có tướng riêng hay không?

“Khi ấy, Bồ-tát Đại Tuệ... cho đến vì không thể hoại cho nên thuộc về tánh viên thành”: Đại Tuệ trước nêu lên bốn môn để hỏi, Đức Như lai chỉ y theo môn năm pháp mà đáp, cho nên ở đây là hỏi ba tự tánh, nhập vào trong năm pháp;, ba tự tánh có tự tướng riêng hay không! Phật đáp: Ngoài ba pháp môn ra đều xếp vào năm pháp, do chỉ tu một môn thì các môn khác đều gồm thâu đầẵy đủ, ngoài ba pháp ra cũng giống như vậy. Nghĩa là trong danh tướng kia sinh vọng chấp tự tánh, vọng chấp tự tánh này nhập vào trong danh tướng năm pháp. Nếu nương pháp tâm, tâm sở phân biệt kia thì sẽ theo danh tướng đồng thời mà khởi, thí như mặt trời và ánh sáng là chung, đó gọi là duyên khởi tự tánh nhập vào năm pháp phân biệt. Chánh trí, như như chẳng phải pháp làm ra, cho nên không thể hoại, đó là tánh viên thành nhập vào chánh trí như như trong năm pháp. Ở trên nói ba tự tánh nhập vào năm pháp đã xong.

4. Các pháp được xếp vào năm pháp:

Này Đại Tuệ! Do tự tâm hiện ra... cho đến thảy đều xếp vào năm pháp này”: Nói khi đối với pháp do tự tâm hiện mà sinh chấp đắm thì có tám thứ phân biệt của tâm, ý, thức, khởi tướng khác nhau này, tám danh tướng này tức xếp vào năm pháp gọi là tướng phân biệt, biết rõ danh tướng này đều là không thật, chỉ vọng chấp tánh, thì xếp vào chánh trí như như trong năm pháp, ở đây nói tám thức nhập vào trong năm pháp. Thiết lập đều không thật chỉ vọng chấp tánh, hoặc chấp thật có tên hai thứ ngã và hai tướng ngã, tức xếp vào danh, tướng phân biệt trong năm pháp, nếu giác được hai ngã kia không thật thì được trí sinh vô ngã là sinh và pháp, tức xếp vào chánh trí như như trong năm pháp. Ở đây nói hai thứ vô ngã nhập vào trong năm pháp, chẳng phải chỉ năm pháp thuộc về ba môn còn lại, Thanh văn, Duyên giác, Bồ-tát, Như lai, hoặc

nhân hoặc quả tất cả các pháp đều xếp vào trong ấy.

“Lại nữa, Này Đại Tuệ! Năm pháp... cho đến tâm, tâm pháp gọi là phân biệt”: Ở đây Đức Phật lại nói về nghĩa năm pháp. Hai pháp danh, tướng rất dễ hiểu, khởi tâm tâm sở, duyên niệm danh tướng của bình, y v.v... thì gọi là phân biệt. Tâm pháp tức tám thức tâm vương, tâm sở pháp tức sáu vị tâm sở, cũng gọi tâm sở pháp, nghĩa như ở chỗ khác nói:

“Danh kia, tướng kia, rốt ráo không thật có... cho đến cho đến giác diệt đó gọi là Như như”: Biết rõ danh tướng kia không thật, cho nên không có phân biệt giác biết, đó gọi là Như như.

“Này Đại Tuệ! Chân thật quyết định rốt ráo căn bản tự tánh có thể được... cho đến đó gọi là chánh trí”: Ở đây chỉ có một sự thật này, hai điều kia thì chẳng thật, cho nên nói quyết định rốt ráo căn bản tự tánh có thể được, còn ngoài ra đều là việc ma. Vì vậy cho nên các Đức Phật thuận theo chứng nhập, như thật tướng kia, vì chúng sinh kia mà mở bày giảng nói năm pháp môn v.v... giúp họ nhập vào chỗ như thật. Hai thừa ngoại đạo không thể chứng được, nên gọi là chánh trí.

“Này Đại Tuệ! Đây gọi là năm pháp, ba tự tánh, tám thức, hai thứ vô ngã... cho đến tâm, quyết định không bị người khác chuyển”: Nói phải giác biết chánh trí như như, chớ để cho danh tướng phân biệt xoay chuyển.

“Khi ấy, Đức Thế Tôn lại nói kệ rằng: Năm pháp, ba tự tánh và cùng tám thứ thức, hai thứ pháp vô ngã, đều thuộc về Đại thừa”: Bài kệ trên nói bốn môn đều thuộc về tất cả pháp nghĩa Đại thừa.

“Danh tướng và phân biệt, thuộc hai thứ tự tánh, chánh trí và như như, đó là viên thành thật”: Bài kệ này nói ba tự tánh được xếp vào năm pháp.

———

Phẩm 13: HẰNG HÀ SA

1. Nói Phật nhiều như số cát sông Hằng:

“Khi ấy, Bồ-tát Đại Tuệ lại bạch Phật... cho đến như lời nói mà tin nhận hay là có nghĩa khác”: Đại Tuệ do ở trên bài kệ trong phẩm. Hiện chứng chép: Đây là lời các Phật, quá hiện vị lai nói. Lại do ở trên nói thân kia thanh tịnh lìa tâm, ý, thức. Đã lìa tâm thức thì không thể thí dụ, cho nên nêu các kinh nói các Đức Phật ba đời nhiều như số cát sông hằng cho nên nói như lời nói mà tin nhận hay là có nghĩa khác.

2. Phật nhiều không thể so sánh với cát sông hằng:

“Phật bảo Này Đại Tuệ! Chớ như lời nói mà thọ trì... cho đến chỉ dùng chút phần làm ví dụ: Nói các Như lai ba đời vượt quá chỗ thế gian mong đợi, chẳng thí dụ phải thí dụ, không thể so sánh với cát sông Hằng. Cho nên kinh Hoa Nghiêm chép: Tất cả pháp hữu vô ba cõi, không thể thí dụ với Phật được.

3. Vì hóa thật dễ thấy nên nói nhiều như cát sông Hằng:

“Ta vì phàm ngu các ngoại đạo... cho đến cho nên ta nói như cát sông Hằng”: Đây là dẫn dụ chung phàm phu và ngoại đạo, khiến họ nhàm chán sinh tử, nên vì họ nói Hóa Phật dễ thấy như cát sông Hằng, đều đã đắc đạo, nay ông không nên chịu sự sinh tử này. Nếu nói các Đức Phật như hoa ưu-đàm-bát-la khó thấy được, thì những người này liền sinh lui sụt sợ hãi, không còn cầu tiến.

“Lại có khi ta thấy những người được hóa độ nói rằng, Phật khó gặp như hoa ưu-đàm-bát”: Ở đây nói lại thấy các đệ tử được hóa độ, mà không siêng năng tinh tấn, nói Phật khó gặp như hoa ưu-đàm-bát. Nay ông được gặp vì sao không siêng năng cầu tiến, xa lìa sinh tử.

4. Vì thế, dụ Phật ít có như hoa Ưu-đàm:

“Này Đại Tuệ! Hoa ưu-đàm-bát không có ai từng thấy... cho đến tất cả phàm ngu kia không thể tin nhận”: Nói hoa ưu-đàm trong ba đời không ai nhìn thấy: Như lai thì thế gian đều thấy, vì sao nói Phật như hoa ưu-đàm. Đây là nói vì chúng sinh nên thí dụ như vậy, cho nên nói hóa Phật khó thấy dễ thấy, chẳng phải nói từ pháp chân thật. Tự pháp là cảnh giới sở chứng của Như lai, thế gian không có ai bằng được, không thể ví du được, tâm thức phàm phu chẳng thể thấy được, như vậy đều không thể tin nhận.

“Này Đại Tuệ! Như lai chân thật vượt ngoài tâm ý... cho đến nói cát sông Hằng không có sai trái”. Pháp thân chân thật lìa tâm duyên tướng, thí dụ chẳng thể sánh bằng, nhưng cũng có khi dùng phần ít để

lập ra. Nói Phật nhiều như cát sông Hằng không có lỗi.

5. Nhưng so sánh với cát sông hằng không có gì trái:

“Này Đại Tuệ! Thí như cát sông Hằng... cho đến không có thương ghét, không có phân biệt”: Những người có trí lấy thí dụ được giải thoát, Như lai phương tiện dùng các đạo lý này so sánh với số cát sông Hằng không có gì trái.

“Này Đại Tuệ! Thí như cát sông Hằng là tự tánh của đất này... cho đến như cát sông Hằng không bao giờ hoại diệt”. Cát sông Hằng không thể hoại được so sánh với pháp thân Như lai”.

“Này Đại Tuệ! Thí như cát sông Hằng không có hạn lượng... cho đến chiếu khắp đại hội của tất cả các Đức Phật”: Nói chiếu soi tất cả các Đức Phật và đại chúng, như số cát sông Hằng không có hạn lượng, được so sánh với Như lai.

6. Đức Như lai đã dứt nhân sinh ba cõi:

“Này Đại Tuệ! Thí như cát sông Hằng trụ trong tự tánh cát... cho đến có các nhân sinh đều đã đoạn diệt”: Thuần là cát vàng không có gạch ngói để thí dụ pháp thân Như lai không có cát sinh tử sinh diệt, nghĩa là Đức Như lai đã dứt nhân sinh ba cõi.

“Này Đại Tuệ! Thí như cát sông Hằng lấy không thể bớt... cho đến vì pháp thân vô diệt hoại. Vì chẳng phải pháp sắc thân cho nên không thêm bớt.

“Này Đại Tuệ! Thí như cát sông Hằng tuy khổ công ép lọc cũng không thể được dầu... cho đến thành tựu đầy đủ tâm đại từ bi”: Vì bổn nguyện đại bi tam-muội lạc cho nên không bỏ chúng sinh.

“Này Đại Tuệ! Thí như cát sông Hằng trôi theo nước... cho đến nghĩa đường là nghĩa đoan mà kẻ ngu chẳng biết”. Chữ Thú hai bản dịch đời Tống, và đời Ngụy đều ghi là chữ khứ, nói Như lai nói pháp không trôi lăn theo các dòng nước, kẻ ngu không biết các pháp trôi lăn theo dòng Niết-bàn, không có đến đi.

7. Ở trong sinh tử được giải thoát:

“Bồ-tát Đại Tuệ lại bạch Phật... cho đến ở trong sinh tử mà được giải thoát”. Nếu chúng sinh sinh tử nguồn gốc mà không thể biết, làm sao về sau được giải thoá tmà rất dễ hiểu ư!

Phật bảo Đại Tuệ! Thói quen luống dối từ vô thỉ... cho đến vì vậy không được nói là mé vô biên”. Nói nhân của thói quen luống dối từ vô thỉ diệt thỉ vọng tưởng phân biệt chuyển sở y, tức gọi là giải thoát, chẳng phải mé đoạn diệt, cho nên không được nói vô biên.

“Này Đại Tuệ! Mé vô biên... cho đến tâm phân biệt sinh, nếu biết

rõ thì diệt”: Nói có mé vô biên, không khác vọng phân biệt. Nếu lìa ngoài vọng phân biệt có chúng sinh, riêng thì tức có chúng sinh dứt sinh tử, được giải thoát. Nay quán sát tri và sở tri tất cả các pháp, xưa nay vắng lặng, chỉ do chúng sinh biết hay không biết mà thôi!

8. Đức Phật nói kệ:

“Khi ấy, Đức Thế Tôn lại nói kệ rằng: Quán sát các Đạo sư, vì như cát sông Hằng... cho đến Phật thể cũng như thế”. Hai bài kệ trên đây nói về bảy thứ ví dụ cát sông Hằng, lời văn rất dễ hiểu.

———

Phẩm 14: SÁT NA

1. Thưa hỏi về tướng hoại của sát-na:

Khi ấy, Đại Bồ-tát Đại Tuệ lại bạch Phật: bạch Đức Thế Tôn! Các pháp nào gọi là sát-na? Vì ở trên cho có thân thì có hoại diệt, tức là nói ấm, giới, nhập vô thường, cho nên nêu tướng hoại của sát-na của tất cả pháp để thưa hỏi.

“Phật bảo lắng nghe! Lắng nghe! Ta sẽ nói cho ông v.v... cho đến pháp có thọ, pháp vô thọ”: Như lai lại nêu bày đó chẳng phải sát-na, cho nên trước hết giải thích tất cả các pháp, nghĩa là thuận chánh lý lợi ích mình và người, thì gọi là pháp lành. Trái với chánh trí làm tổn hại mình và người, gọi là pháp không lành. Vì có sinh diệt trói buộc thuộc nhân duyên có sở đắc, gọi là pháp hữu vi. Không có sinh trụ diệt thuộc về nhân duyên vô sở đắc, gọi là pháp vô vi. Thế, tức là nghĩa che đậy, là che đậy nghĩa cao siêu, lại có nghĩa là phá hoại, ba đời dời đổi. Gian là rơi vào luống dối pháp che đậy tức là rơi vào luống dối thế tức là gian, gọi là pháp thế gian. Vượt ngoài luống dối gọi là xuất thế gian. Hữu là tam hữu. Lậu là nhiễm ô, nghĩa là pháp tánh của ba cõi là ô nhiễm, gọi là pháp hữu lậu, không nhiễm ô gọi là pháp vô lậu. Thọ là chấp thọ, vì có chấp thọ gọi là sinh tử, không chấp thọ gọi là Niết-bàn. Năm cặp đối này, mỗi cặp bao gồm tất cả pháp. Xét bản dịch đời Lưu Tống không có chữ pháp lành, lại có ba chữ pháp vô ký.

2. Nói về sát-na và chẳng phải sát na:

“Này Đại Tuệ! Tóm lại tâm, ý, ý thức và thói quen, làm nhân năm pháp thủ uẩn v.v… cho đến mà sanh phân biệt là thiện, bất thiện: Vì các pháp sắc tâm như ấm, giới, nhập v.v... thêm lớn kẻ ngu phân biệt gọi là lành, không lành, đó là sát-na.

“Bậc Thánh hiện chứng trụ trong đó nên về tam-muội lạc, tam- muội chánh thọ, hiện pháp lạc trụ, gọi là thiện vô lậu” tu tam-muội làm nhân. Chứng hiện pháp lạc trụ gọi là pháp lành vô lậu của bậc Thánh, chẳng phải sát-na.

“Lại nữa Này Đại Tuệ! Lành, không lành... cho đến tâm, ý, ý thức và năm thức thân”: Một lần nữa muốn giải thích pháp lành, không lành ở trước, đó chẳng phải sát-na, vì thế nêu rằng: lại nữa. Cho nêu tám thức Như lai Tạng là nhân của sát-na, chẳng phải sát-na, nhưng thức A- lại-da thứ tám này chỉ thuộc về tánh vô phú vô ký. Mạt-na thứ bảy chỉ thuộc về tánh hữu phú vô ký. Sáu chuyển thức trước chung cho cả ba tánh thiện, bất thiện, vô ký. Giai vị chưa chuyển y, tám thức này đều gọi

là sát-na, cho nên Như lai Tạng gọi là nhân sát-na. Nếu được chuyển y thì tám thức đều là pháp lành vô lậu. Như lai Tạng gọi là nhân phi sát- na.Tánh thiện, bất thiện nương vô ký mà có, cho nên tánh vô ký trong văn kinh có nói lược, chẳng phải không nói.

3. Năm thức thân cũng niệm sanh diệt:

“Này Đại Tuệ! Năm thức thân kia đi chung với, ý thức chung... cho đến chẳng khác thể sinh, sinh rồi liền diệt”: Nói năm thức chấp trần và chung với thức thứ sáu, thứ bảy. Thức thứ sáu tạo nghiệp tướng thiện, ác, xoay vần khác nhau, nghiệp tập thiện ác nối nhau không dứt. Năm thức thân sinh, năm thức thân này cũng niệm niệm sinh diệt.

“Không biết cảnh do tự tâm hiện... cho đến ta nói những thứ này gọi là pháp sát-na”: Ở đây nói năm thức chẳng biết các pháp do tự tâm hiện, chấp các trần, hễ chấp thì liền diệt, cho nên nói thứ lớp diệt. Thời gian thứ lớp diệt thì thức thứ sáu sinh, cho nên nói thức riêng sinh khởi, ý thức và năm thức kia đi chung, chấp vào cái mà năm thức chấp, các hình tướng khác nhau, khi một niệm không dừng thì đó gọi là sát-na.

“Thói quen vô lậu chẳng phải pháp sát-na, phàm ngu và sát-na luận chẳng thể biết được”. Nói thói quen vô lậu, huân xong Như lai Tạng tàng thức, lìa niệm mới tương ưng, chứng đắc quả Thánh, tức phi sát-na. Cho nên luận Khởi Tín chép: Đắc vô niệm thì biết sinh trú dị diệt của tâm tướng. Do vô niệm v.v... đối với điều này há phàm phu không hề lìa niệm, sinh diệt nói suông mà biết được ư!

4. Lầm chấp của người chấp nhân, ngã:

“Kia không thể biết tất cả các pháp... cho đến vô vi đồng các pháp hoại, rơi vào chấp đoạn”. Phàm ngu chẳng giác gọi là phi sát-na, thì chấp vô lậu chân như vô vi đòng với các tác pháp sinh diệt bại hoại, rơi vào chấp đoạn mà ngoại đạo chấp. Luận Khởi Tín chép: Người chấp nhân ngã, nghe kinh nói: vũ trụ muôn hữu hoàn toàn không có thật thể, thậm chí pháp xuất thế gian là Niết-bàn chân như cũng hoàn toàn là không, lìa tất cả tướng. Vì không biết lời này là để bác bỏ chấp liền cho rằng tánh Niết-bàn chân như chỉ là không, đâu không rơi vào kiến chấp đoạn diệt ư!

“Này Đại Tuệ! Năm thức thân chẳng trôi lăn, không chịu khổ vui, chẳng phải nhân Niết-bàn”: Năm thức thân chẳng trôi lăn. Có thuyết nói: Bảy thức chẳng trôi lăn. Nói bảy thức kia niệm niệm sinh diệt, không tự tánh, không thể trôi lăn trong sáu đường cũng không biết khổ vui, cũng chẳng phải nhân Niết-bàn.

“Như lai Tạng chịu khổ vui, cùng với nhân đều có sinh diệt”: Nói

Như lai Tạng là thường, tùy nhiễm tịnh huân tập chuyển biến làm chỗ nương tựa giữ gìn, có thể giúp cho các thức biết khổ vui, cùng chung với nhân hoặc sinh hoặc diệt.

5. Phàm phu bị năm trụ che lấp nên khởi chấp:

“Bị bốn thứ thói quen mê mờ che lấp... cho đến không thể biết rõ khởi chấp sát-na”. Phàm ngu bị năm trụ huân tâm làm mê mờ che lấp, nên không biết Như lai Tạng là thường, khởi chấp sát-na nói bốn thứ thói quen tức tứ trụ phiền não và vô minh căn bản.

“Này Đại Tuệ! Như vàng, kim cương, xá-lợi Phật có tánh đặc biệt trọn không bao giờ bị tổn hoại”: Nói Như lai Tạng không sinh diệt, giống như kim cương và xá-lợi Phật.

“Nếu người chứng được pháp có sát-na... cho đến đối với tất cả pháp trong ngoài nghĩ là sát-na?” Phàm ngu không hiểu các pháp luống dối, cho nên ta phương tiện thuận theo nói cho họ nghe. Tất cả các pháp sát-na không dừng. Thói quen vô lậu chẳng phải sát-na.

6. Nói về sáu pháp:

“Bồ-tát Đại Tuệ lại bạch Phật rằng... cho đến sáu pháp là gì? Thế nào là đầy đủ”. Do ở trên nói tu chứng tam-muội lạc trú, gọi là pháp vô lậu thiện của bậc Thánh. Cho nên nêu kinh khác Thế Tôn thường nói sáu pháp Ba-la-mật, nếu được đầy đủ thì thành chánh giác, nên hỏi pháp sáu là gì, thế nào là đầy đủ.

Phật bảo Này Đại Tuệ! Ba-la-mật... cho đến thành tựu thần thông, sinh cõi Phạm thế”: Nói thế gian Ba-la-mật là chấp ngã, ngã sở, chấp lấy ác kiến có không hai bên, cầu thân trong ba cõi, tham đắm cảnh sắc, thanh hương vị xúc, thực hành các Ba-la-mật hữu lậu, được sinh giàu sang, hưởng lạc ở sáu tầng trời cõi Dục, cho đến phi phi tưởng xứ cõi Vô sắc, đều không thể thoát khỏi sự trôi lăn trong sinh tử.

7. Nói về ba-la-mật xuất thế gian:

“Này Đại Tuệ! Ba-la-mật xuất thế gian... cho đến tu tập các Ba- la-mật như thế”: Nói Ba-la-mật xuất thế gian, là người hai thừa nhàm chán sinh tử, ưa vui Niết-bàn, mong cầu tự độ, tu tập sáu hạnh vô lậu thấp kém, cho nên không được thành Phật. Lời văn dưới nói Ba-la-mật xuất thế thượng thượng là Như lai thường nói nếu được đầy đủ liền thành Chánh giác, phải biết sơ về tướng ấy, ở đây y theo mười môn mà các bậc tiên đức đã chỉ dạy sơ lược:

8. Nêu lên mười môn:

1. Giải thích tên gọi.

2. Nêu ra tự thể.

3. Nói về tướng.

4. Lập ra.

5. Thứ lớp.

6. Thu nhiếp lẫn nhau.

7. Tu chứng.

8. Y theo giáo.

9. Quán tâm.

10. Giải thích văn.

1. Giải thích tên gọi:

Trước tên chung, sau tên riêng. Tên chung là Ba-la-mật, luận Duy thức chép: Phải tóm tắt nhiếp thọ bảy thứ trên hết mới được lập ra Ba- la-mật-đa: 1. An trú trên hết, nghĩa là phải an trụ chủng tánh Bồ-tát. 2. Y chỉ trên hết, nghĩa là phải nương tựa tâm Đại Bồ-đề. 3. Ý lạc trên hết, nghĩa là phải từ bi thương xót tất cả loài hữu tình. 4. Sự nghiệp trên hết, nghĩa là phải thực hành đầy đủ tất cả sự nghiệp. 5. Xảo tiện trên hết, nghĩa là phải nhiếp thọ trí vô tướng. 6. Hồi hướng trên hết, nghĩa là phải hồi hướng Vô thượng Bồ-đề. 7. Thanh tịnh trên hết, nghĩa là phải không gây hai chướng xen lẫn, tức ba thời không hối hận. Nếu bảy trên hết này hễ thiếu một thứ thì không thể đạt đến giải thoát. Cho nên sáu độ này mỗi độ có chia ra bốn câu. Về tên riêng, là giúp đỡ ân tuệ cho người gọi là thí. Ngừa quấy ngăn lỗi gọi là giới. Chịu đựng các pháp mà không bận lòng gọi là nhẫn. Đây y theo sinh nhẫn, lại nhẫn tức là nhẫn khả, nhẫn tức là tuệ, là sự lý của hai thứ nhẫn. Luyện tâm đối với pháp gọi là Tinh, chuyên tâm đạt cho được gọi là Tiến. Tiếng Phạm Thiền- na, Hán dịch là Tĩnh tự. Tiếng Phạm Bát-nhã, Hán dịch là trí tuệ.

2. Nêu ra thể:

Thí là không tham và khởi ba nghiệp kia làm tánh. Giới lấy thọ học giới Bồ-tát làm tánh. Nhẫn lấy vô sân, tinh tấn xét nét trí tuệ và khởi ba nghiệp kia làm tánh. Tinh tấn do siêng năng và khởi ba nghiệp kia làm tánh. Tịnh lự lấy đẳng trì làm tánh. Trí dùng trạch pháp làm tánh, khai ra thành mười độ, đối bốn độ cũng dùng trạch pháp làm tánh, gọi là căn bản hậu đắc trí.

3. Nói về tướng:

Thí có ba thứ: đó là tài thí, vô úy thí và pháp thí. Giới có ba thứ: đó là nhiếp luật nghi giới, nhiếp thiện pháp giới và nhiêu ích hữu tình giới. Nhẫn có ba thứ: là nại oán hại nhẫn, an thọ khổ nhẫn và đế sát pháp nhẫn. Tinh tấn có ba thứ: đó là bị giáp tinh tấn, nhiếp thiện tinh tấn và lợi lạc tinh tấn. Tĩnh lự tinh tấn: đó là an trụ tĩnh lự, dẫn phát tĩnh lự và

biện sự tĩnh lự. Trí tuệ có ba thứ: đó là gia hành vô phân biệt trí, chánh thể vô phân biệt trí và hậu đắc vô phân biệt trí. Sau còn bốn độ biệt danh biện tướng, đây đã không có văn, như ở chương riêng có nói.

4. Lập ra:

Vì đối với Thập địa đối trị mười chướng, chứng mười chân như, cho nên chia ra thành mười, là để đối trị sáu tế, dần dần tu Phật pháp, dần dần thành thục hữu tình, cho nên chỉ nói sáu. Trong sáu thì thứ ba thứ trước tăng thượng phát sinh đạo, cảm đại tài thể và quyến thuộc. Ba thứ sau quyết định thắng đạo, có công năng hàng phục phiền não, thành thục hữu tình, đạt đến Phật pháp. Lại nữa, ba thứ trước là nhiêu ích hữu tình, thí tài không phiền não, chịu đựng phiền não kia. Ba thứ sau là đối trị phiền não, tăng thêm sự tinh tấn tu hành, hàng phục dứt hẳn thói quen, lại do ba thứ trước nên không trụ Niết-bàn, do hai thứ sau nên không trụ sinh tử, có khả năng làm tư lương cho vô trụ Niết-bàn. Khai nói mười độ, sau chỉ còn bốn độ, ấy là vì trợ giúp cho sáu độ khiến đầy đủ phương tiện, trợ giúp cho ba thứ trước. Nguyện giúp tinh tấn, lực giúp tĩnh lự, trí giúp cho Bát-nhã, như kinh Thâm Mật nói.

5. Thứ lớp:

Nghĩa là do trước trước dẫn, phát sau sau và do hậu hậu giữ gìn thanh tịnh tiền tiền trước. Lại nữa trước thô sau tế, dễ khó tu tập thứ lớp như vậy.

6. Thu nhiếp lẫn nhau:

Trong sáu thứ này mỗi thứ đều gồm thâu tất cả Ba-la-mật, phần nhiều hòa thuận với nhau. Luận Bát-nhã chép: Đàn nghĩa là thu nhiếp sáu pháp, giúp sinh pháp vô úy. Luận Trí Độ chép: Có người chưa trang nghiêm Ba-la-mật thì không gồm thâu, đã có trang nghiêm Ba-la-mật tức là gồm thâu. Nay văn kinh này ắt đầy đủ sự nhiếp thọ. Nếu chỉ nói sáu, sáu nhiếp bốn sau, hoặc chia thành mười, thứ sáu chỉ nhiếp trí vô phân biệt, bốn thứ sau đều thuộc trí hậu đắc.

7. Tu chứng:

Năm vị đều tu thì địa vị Phật mới rốt ráo. Sáu y theo nhân vị gồm có ba tên: Đó là vô số kiếp ban đầu bố thí v.v… thế lực còn rất nhỏ nhiệm, bị phiền não chế phục, chỉ gọi Ba-la-mật đa đệ nhị kiếp khứ thế lực dần dần thêm lớn, năng hàng phục phiền não gọi là cận Ba-la-mật đa. Đệ tâm tăng-kỳ thế lực chuyển thắng, có khả năng hoàn toàn hàng phục tất cả phiền não, gọi là Ba-la-mật đa. Cho nên kinh nói Xuất thế thượng thượng Ba-la-mật đa.

8. Y theo giáo:

Các giáo lý đáng suy nghĩ, giáo này mỗi giáo phải dung nhiếp nhau, suốt quả gồm nhân.

9. Quán tâm:

Có thể dùng ý mà đắc. Nếu không quán tâm, không dùng hết trí tuệ thì không thể mở phát kho báu tự tâm, dù phước trí đều tu, đều tùy vật chuyển biến, nhưng công đức cũng quy về sinh diệt, nhân vô lậu tốt đẹp đều không thành tựu. Cho nên kinh Tịnh Danh chép: Các Đức Phật giải thoát phải tìm trong tâm hạnh của chúng sinh.

10. Giải thích văn: kế là văn kinh ở dưới tức giải thích văn thứ mười.

9. Ba-la-mật xuất thế gian thượng thượng:

“Này Đại Tuệ! Xuất thế gian thượng thượng Ba-la-mật..., cho đến mà thường tu hành đàn Ba-la-mật”: Nói xuất thế gian thượng thượng Ba-la-mật, nghĩa là Đại Bồ-tát đối với hai pháp trong ngoài của tự tâm giác biết chỉ là vọng tâm phân biệt hiện, không khởi thí, là phân biệt, không sinh thọ, là chấp đắm, không chấp trung gian thí vật sắc tướng, vì giúp cho chúng sinh được an vui vô úy mà thường hành thí, cho nên luận nói rằng, vì biết thể của pháp tánh là không san tham, thuận theo tu hành Đàn ba-la-mật.

10. Nói về sáu Ba-la-mật:

“Đối với các cảnh giới không khởi phân biệt..., cho đến ấy là Thiền ba-la-mật”: Luận nói rằng do biết pháp tánh vô nhiễm, lìa lỗi năm dục, thuận theo tu hành Thi ba-la-mật. Do biết pháp tánh không khổ, lìa sân não, thuận theo tu hành Sằn-đề ba-la-mật. Do biết pháp tánh không có tướng thân tâm, lìa biếng nhác, thuận theo tu hành Tỳ-lê- da ba-la-mật. Vì biết pháp tánh thường định, thể không lẫn lộn, thuận theo tu hành Thiền ba-la-mật.

11. Nói về Ba-la-mật thứ sáu là Bát nhã Ba-la-mật:

“Dùng trí tuệ quán sát, tâm không phân biệt... cho đến đó gọi là Bát-nhã ba-la-mật”. Luận nói rằng biết thể của pháp tánh sáng suốt, lìa vô minh, thuận theo tu hành Bát-nhã ba-la-mật. Cho nên kinh Hoa Nghiêm bài kệ nói về địa thứ sáu chép: Không chấp các tướng mà thật hành bố thí, vốn dứt các việc ác, giữ vững giới luật, hiểu rõ các pháp, không làm tổn hại, thường kham nhẫn, biết pháp tánh lìa, đầy đủ tinh tấn, dứt hết phiền não nhập thiền định, khéo hiểu tánh không, phân biệt các pháp. Bài kệ này nói về sự tu hành của Bồ-tát Địa thượng. cho nên nói thẳng đã dứt hết phiền não v.v... nói chung về hạnh thắng giải, phát tâm tu hành, chỉ nói thuận theo. Lại nữa, người xưa nói: Sáu độ muôn

Bát-nhã như người dẫn đường. Nếu bố thí mà không có Bát-nhã thì chỉ được một đời vinh hoa, đời sau chịu các tai ương trả nợ. Nếu giữ giới mà không có Bát-nhã thì tạm thời sinh ở cõi Dục, rồi lại rơi vào ngục nê-lê, nếu nhẫn nhục mà không có Bát-nhã thì được quả báo thân hình xinh đẹp, nhưng không chứng được nhẫn vắng lặng, nếu tinh tấn mà không có Bát-nhã thì luống khởi công phu sinh diệt, không hướng đến biển chân thường. Nếu thiền định mà không có Bát-nhã, cbỉ hành sắc giới thiền, không nhập Kim cương định. Nếu thực hành muôn điều lành mà không có Bát-nhã thì thành ra nhân hữu lậu, không khế hợp với quả vô vi. Bát-nhã nói nếu không hiểu rõ thì muôn hạnh lập ra luống uổng, cho nên trong kinh Bát-nhã muốn được tất cả pháp lành thế gian, xuất thế gian đều thành tựu, thì mỗi mỗi phải học Bát-nhã, cho nên chẳng phải hạnh chân thật lưu thông. Không khế hợp chân như thì không thể chứng hạnh chân thật, không từ chân mà khởi, cho nên nói sáu độ như vậy như thật tu hành, nếu được đầy đủ thì chứng đắc quả Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác. Nếu không đầy đủ thì chẳng thể chứng nhập đạo Bồ-đề.

❧