Đại Tập 140 · Bộ Kinh Sớ XXVI · Số 1788–1794(Quyển 4–6)

Chú Đại Thừa Nhập Lăng-Già Kinh - Quyển 7

CHÚ ĐẠI THỪA NHẬP LĂNG-GIÀ KINH

QUYỂN 7

1. Pháp như thật tông thú và pháp nói năng:

Lại nữa, Này Đại Tuệ! Phàm phu ngu si... cho đến thanh tịnh chân thật lìa pháp bốn câu”. Do bài kệ trên nói kia vô trí chẳng phải trí, đó gọi là vọng kiến. Vì ngu si không biết pháp tông thú như thật và pháp lời nói của Như lai, bị hư ngụy ác kiến tà kiến huyễn hoặc vọng tưởng từ vô thỉ làm huyễn hoặc, không thể giác biết tự tâm vọng tưởng, là nói Bồ-tát hiểu rõ hai thứ pháp này do tâm phân biệt, vậy nên kế là nói pháp như thật tông thú và pháp lời nói.

“Đại Tuệ bạch Phật: Đúng thế, đúng thế... cho đến nói cho con nghe các giáo phương tiện”: Ba tạng mười hai bộ kinh tất cả các kinh điển, là do Như lai tùy tâm chúng sinh khác nhau mà dùng phương tiện nói khác nhau. Đặc biệt khế hợp chỉ có một, giải thích yếu chỉ mất hai, có thể nói pháp nói năng là chung.

2. Tổng kết khuyên các Bồ-tát phải siêng tu học hai pháp này:

“Pháp như thật nghĩa là người tu hành... cho đến các Đại Bồ-tát phải khéo tu học”. Nói pháp như thật tông thông, là những người tu hành ở tự tâm hiện lượng không phân biệt luống dối, không rơi vào bốn câu, vượt ngoài tâm thức, tự giác Thánh trí sở chứng cảnh giới, lìa nhân duyên luống dối, và lìa năng thủ sở thủ, tương ưng kiến tướng, trí của hai thừa ngoại đạo không thể so lường được. Vì vậy gọi là pháp như thật tông thông. Cho nên tổng kiết khuyên các Bồ-tát đối với hai pháp này phải siêng tu học.

Hỏi: Hai nghĩa nói năng và tông thú văn trước đã nói, ở đây lặp lại, đâu chẳng phải là lặp lại nhiều lần sao?

Đáp: Trước y theo ba thừa, ở đây y theo Nhất thừa. Lại nữa, trước thì nói tông trước nói sau, đây thì trước tông sau, cơ có khác nhau, cho nên phải lặp lại.

3. Đức Thế tôn nói kệ:

“Khi ấy, Đức Thế Tôn lại nói kệ rằng: Ta nói hai thứ pháp, ngôn

giáo và như thật, giáo pháp dạy phàm phu, thật vì người tu hành”: Giáo pháp dạy phàm phu, chỗ khác nói là trao cho người mới học, nói phàm ngu không biết cũng như người mới học. Như thật tông thông chẳng phải là lời nói, cho nên vì hành giả.

———

Phẩm 5: LÔ-CA-DA-ĐÀ

4. Nói về chú thuật của ngoại đạo:

“Khi ấy, Đại Bồ-tát Đại Tuệ bạch Phật... cho đến Thế Tôn, vì sao nói lời như thế?” Đại Tuệ do ở trên Phật dạy Như lai ba đời có hai thứ pháp: pháp nói năng và pháp như thật, tức có lời nói cho nên nêu Phật ngày xưa nói từ luận chú thuật của Lô-ca-da-đà, không nên gần gũi thưa hỏi Như lai, lời này dạy đã có nói năng, kia dạy vì sao lại nói như vậy. Lô-ca-da-đà chưa tìm thấy chính dịch, là luận sư ngoại đạo.

“Phật bảo Này Đại Tuệ! Lô-ca-da-đà... cho đến luân hồi trong các đường không bao giờ ra khỏi”. Nghĩa là ngoại đạo có pháp nói năng, chỉ là câu văn trau chuốt làm mê hoặc thế gian, không đúng nghĩa, không hợp lý, không thể chứng nhập pháp như thật, làm hoại mình hoại người, không bao giờ giải thoát.

“Vì sao? Vì không hiểu biết các pháp chỉ do tâm hiện... cho đến chẳng thoát khỏi sinh già bệnh chết, lo buồn v.v... Vì sao? Ấy là Đức Phật tự trình bày. Không hiểu thì xem giải thích dưới, cho nên ở dưới tổng kiết, lời văn rất dễ hiểu.

5. Không nên gần gũi chú thuật của ngoại đạo:

“Này Đại Tuệ! Thích-đề-hoàn-nhân giải rộng các luận... cho đến kia có công năng làm nhân sinh khổ”: Ý nói cung Đế-thích phước trí đầy đủ cao quý, vẫn bị đệ tử thế luận hiện hình súc sinh, dùng văn từ mê hoặc khuấy rối chư thiên..., huống chi là người, vì vậy không nên gần gũi, vì thế luận kia là nhân khổ sinh tử.

“Này Đại Tuệ! Thế luận chỉ nói cảnh giới do thân giác... cho đến cũng không tự biết là pháp mê hoặc thế gian”: Nói thế luận nói năng, chỉ nói thân này thấy nghe, hay biết cảnh giới luống dối, tất cả có trăm ngàn câu chữ, đời sau chia thành nhiều bộ, đều vượt ra ngoài Lô-ca-da- đà, nhân tướng khác nhau đều không tự biết là pháp mê hoặc thế gian, chấp là hiểu biết cao sâu.

6. Bồ-tát Đại Tuệ vặn hỏi Như lai:

“Khi ấy, Bồ-tát Đại Tuệ bạch Phật: Bạch Thế Tôn!... cho đến Thế Tôn nói cũng đồng với ngoại đạo”: Đây là vặn hỏi Như lai cũng nói các thứ ngôn từ thế gian, rơi vào Thế luận. Chẳng phải pháp tự chứng, nếu như vậy cũng đồng với lời nói của ngoại đạo!

“Phật bảo Này Đại Tuệ! Ta chẳng nói thế luận, cũng không đến đi... cho đến gọi là giải thoát”: Đức Phật đáp ta không nói pháp thế luận sinh diệt, khác nhau với ngoại đạo rơi vào trong vọng tưởng, các pháp hữu vô bên ngoài chỉ do tự tâm hiện, lìa năng thủ, sở thủ, không khởi phân biệt luống dối, nhập vào nhất tâm, ba môn giải thoát, chứng pháp như thật.

7. Phật nhắc lại việc cũ:

“Này Đại Tuệ! Ta nhớ một hôm, dừng nghỉ ở một nơi... cho đến đó là thế luận thứ mười một”: Như lai nêu việc ngày xưa nói rộng về Thế luận. Nói tất cả pháp do Phạm thiên tạo ra. Vì trước hỏi cho nên đáp thế luận ban đầu, lại hỏi cho nên đáp thế luận thứ hai, sau bốn lần nữa hợp lại thành sáu. Lại sáu lần trước cộng với năm lần sau thành mười một phần. Cù-đàm là họ Phật, nghĩa như chỗ khác nói.

Này Đại Tuệ! Kia lại hỏi rằng: Tất cả hữu ký chăng?... cho đến thế luận của ông chẳng phải do ta nói”. Hư không Niết-bàn và phi trạch diệt, ba thứ này là pháp vô vi, các nghĩa khác rất dễ hiểu, đều là thế luận của ngoại đạo, chẳng phải pháp do Như lai nói.

Bà-la-môn! Ta nói do hý luận từ vô thỉ... cho đến huống gì là nói tác và phi tác. Phật dạy tất cả pháp, do vọng tưởng thói quen hý luận luống dối chấp đắm các thứ ác từ vô thỉ mà sinh ra ba cõi, kẻ ngu không biết chỉ do tự tâm vọng tưởng mà thấy, chấp lấy các pháp bên ngoài, và ngoại đạo nói ta và căn cảnh hòa hợp mà biết sinh. Đức Phật chẳng phải như vậy, nghĩa là biết tất cả pháp đều là luống dối, không được nói có nhân, vô nhân, chỉ nương vọng niệm năng sở phân biệt, giả lập duyên khởi vốn không thật thể, chẳng chấp ngã là năng sở giác biết. Lại, Niết- bàn cũng chỉ là số có ba, huống gì là nói tác và phi tác.

8. Phật nói về lý do sinh vào ba cõi:

Này Đại Tuệ! Khi ấy, Bà-la-môn Thế luận... cho đến phân biệt cảnh bên ngoài đều là thế luận. Do vô minh ái nghiệp làm nhân duyên cho nên sinh ba cõi, và tất cả pháp đều nhập vào tự tướng, cộng tướng, đó là pháp Hai thừa... cho đến ít có tâm thức, trôi chảy bất tận, đều là thế luận.

“Này Đại Tuệ! Khi ấy Bà-la-môn kia... cho đến nghĩa lý tương

ưng chẳng phải không tương ưng”: Bà-la-môn nói tất cả từ luận, các thứ cú vị của tất cả ngoại đạo, nhờ thí dụ mà trang nghiêm, chẳng phải không từ trong pháp của ta có ra, đều là thế luận. Có pháp nào chẳng phải thế luận chăng? Phật dạy có pháp chẳng được pháp thế luận, chẳng phải ông có, cho nên chẳng phải ông chấp nhận, chẳng phải thế luận không chấp nhận. Tuy lìa ngôn luận cũng nhờ vào các văn cú, nhân dụ trang nghiêm mới được ngộ, cho nên nói chẳng phải không nói các thứ văn cú, nghĩa lý tương ưng chẳng phải không tương ưng.

9. Các pháp bên ngoài không thật:

“Kia lại hỏi: Chẳng lẽ có thế gian chấp nhận mà chẳng phải Thế luận ư!... cho đến chẳng phải ông có”: Là nói các pháp bên ngoài không thật, do luống dối phân biệt chấp đắm, không biết đều do tự tâm hiện lượng, cho nên không thể biết chẳng phải thế luận. Luận Khởi Tín chép: Tất cả các pháp chỉ nương vọng niệm mà có khác nhau, nếu lìa tâm niệm thì không có tướng tất cả cảnh giới, cho nên tất cả các pháp từ xưa đến nay lìa tướng lời nói, lìa tướng danh tự, lìa tướng tâm duyên, rốt ráo bình đẳng, không có thay đổi, không thể phá hoại, chỉ là nhất tâm, cho nên gọi là chân như. Có thể trụ ở chỗ mình, không khởi vọng tưởng phân biệt hữu vô, đó là pháp của Như lai, ngoại đạo chẳng thể có được.

“Bà-la-môn! Nói lược... cho đến đều là Thế luận của ông chẳng phải pháp của ta”: Là nói vọng thức chấp đắm các pháp khứ lai v.v... Đều là Thế luận.

10. Thế luận giả nghĩ rằng Như lai nói không đúng:

“Này Đại Tuệ! Thế luận Bà-la-môn... cho đến là nói phân biệt này bất sinh”: Nói Thế luận giả hỏi như trên, Phật đáp như trên, còn không thiếu giác, tự cho là Thánh minh, ông ấy không cáo từ mà lùi lại nghĩ rằng lời Như lai nói không đúng.

“Này Đại Tuệ! Nay ông cũng lại hỏi ta nghĩa này... cho đến chỉ được tài lợi không được pháp lợi”. Đây là nêu trước Đức Phật đáp nghĩa Bà-la-môn, tổng kiết đáp lời thưa hỏi của Đại Tuệ.

“Đại Tuệ bạch Phật: Nói tài pháp... cho đến hý luận phân biệt hai bên thường dứt”: Nói tài lợi thêm lớn tham ái, sinh già bệnh chết lo buồn khổ não, không nên gần gũi. Pháp lợi là được Phật quán đảnh, đối với tất cả pháp đều được tự tại, cho nên phải nên gần gũi thờ phụng cúng dường.

“Này Đại Tuệ! Thế luận của ngoại đạo giúp cho những người ngu rơi vào hai bên..., cho đến phải siêng quán sát”. Ngoại đạo chấp năm

ấm không từ nhân duyên sinh, cho nên khởi chấp thường; chấp tạo sắc diệt không thể sinh lại, gọi là chấp đoạn Như lai nói chỉ do tự tâm hiện lượng, không thấy sinh trụ diệt, hai thứ này khác nhau, khuyên phải siêng quán sát, chẳng phải như ngoại đạo chấp đắm không bỏ.

11. Đức Thế tôn nói kệ:

“Lúc ấy, Đức Thế Tôn lại nói kệ rằng:

Điều phục các chúng sinh,

Dùng giới hàng phục ác,

Trí tuệ diệt các kiến,

Được thêm lớn giải thoát”.

Như lai điều phục che chở chúng sinh, thường nói tu hành ba nghĩa quyết định, đó là nhiếp tâm làm giới, do giới sinh định, do định phát tuệ, đó gọi là ba môn học vô lậu. Học đạo này cho nên giải thoát thêm lớn, chứng được thật tướng, nhưng giới là thể của định, tuệ là dụng của định. Kệ văn lược bày chẳng phải không nói.

“Ngoại đạo nói luống dối đều là thế tục luận, chấp ngang tác, sở tác, không thể tự thành lập”. Nói phạm thiên v.v... là Năng tác, tất cả các pháp là sở tác, vọng chấp năng sở. Pháp thân Như lai chân thật tự tông, ngoại đạo không thể thành tựu.

“Chỉ tự tông của ta, không đắm năng và sở, vì các đệ tử nói, khiến lìa các thế luận”. Là nói Như lai chỉ dùng một tự tông xuất hiện ở thế gian, năng sở ảnh tượng đều không, Phật nói cho đệ tử nghe, giúp xa lìa Thế luận.

“Pháp năng thủ, sở thủ, do tâm, không thật có..., cho đến đều là thế pháp luận”. Bốn câu kệ trên lược văn xuôi thế luận chấp đắm, lời văn rất dễ hiểu. Nhưng ngoại đạo tà kiến tuy có chín mươi sáu thứ đều không lìa năm thứ kiến và hai nhân. Năm kiến là năm không lợi sử trong mười sử phiền não, như quyển thứ ba đã lược giải thích. Nói hai nhân là vô nhân và tà nhân; hoặc chấp hai mươi lăm đế, từ minh đế, v.v... sinh; hoặc chấp sáu câu do hòa hợp v.v… sinh; hoặc nói do trời tự tại v.v... sinh; hoặc cho là cát bụi, hư không, túc tác... mà thành thế gian và cội gốc Niết-bàn. Gồm thâu sự chấp đắm không ngoài bốn thứ, đó là Số luận chấp một, Thắng luận chấp khác, Lặc-sa-bà chấp một vừa khác, Nhã-đề-tử chấp chẳng một chẳng khác. Nếu chấp một thì gọi là trong nhân có quả, nếu chấp khác thì nói trong nhân không có quả, ba thì vừa có vừa không, bốn thì chẳng phải có chẳng phải không, ngoài ra các thứ chấp khác không ra ngoài bốn thứ chấp này. Tuy nhiều dạng khác nhau, nhưng tựu trung tổng kiết sơ qua thì không ra ngoài

hai nhân, đó là từ hư không tự nhiên sinh, tức là vô nhân, các thứ khác đều là tà nhân. Ở Trung Quốc Nho giáo và Đạo giáo, nếu y theo về lễ quân thần, phụ tử, tam tài, ngũ thường v.v... thì chính là giới hạn phong hóa, cố nhiên không ở tại lời. Hơn nữa, ngoại đạo ở Thiên Trúc, nói rõ ba đời, cũng tin nhân quả, biết chán sinh tử, ưa cầu Niết-bàn, nhưng chỉ vì nguồn chân có chút khác nhau nên làm cho cách đạo rất xa, huống chi là cái học chuyên môn, chỉ một thân trên hết, dù có trọn đời lo buồn, nhưng chẳng lo buồn qua đời khác, tuy bằng sinh tử mạnh nhất thịnh suy, chỉ chấp tự nhiên, hoặc tìm thiên mạng, như cái gọi là người pháp địa, địa pháp thiên, thiên pháp đạo, đạo pháp tự nhiên. Nếu cho tự nhiên là nhân thì năng sinh muôn vật, thì tức là tà nhân. Nếu cho muôn vật do tự nhiên mà sinh, như con hạc màu trắng, con quạ màu đen, tức là vô nhân. Lại nói rằng dễ có thái cực là sinh hai nghi, hai nghi sinh tứ tượng, tứ tượng sinh bát quái, tám quái quyết định lành dữ, lành dữ sinh ra đại nghiệp. Nếu chấp thái cực làm nhân, tức là tà nhân. Nếu nói một âm một dương gọi là đạo, tức là chấp âm dương thay đổi, năng sinh muôn vật, cũng là tà nhân. Nếu chấp một là hư giả, không có tự nhiên, thì cũng là vô nhân. Nhưng vô nhân tà nhân là thành lỗi lớn. Cho rằng hư không tự nhiên v.v… sinh thì đáng lẽ thường sinh. Xưa nói nhân duyên Tiểu thừa đã bác bỏ sự sâu mầu của ngoại tông, họ cho rằng Phật pháp nông cạn không bằng sự sâu xa của ngoại đạo, cho nên biết sự khác nhau về phương vực đều do mê lầm nhân duyên chân chánh nên lăng xăng các chấp khác nhau. Họ không biết rằng ba cõi do tâm, vì si mà có ái xoay vần không cùng tận, đâu biết lý tánh không môn diệu hữu, chân như tùy duyên, tánh tướng không ngăn ngại, viên dung soi chiếu vào nhau, bước vào lớp lớp. Nói có điều gì đồng với đạo Phật đều là Phật pháp, đồng với ví dụ trộm trâu trong kinh Niết-bàn, không thể khéo nhận, lại thêm dùng nước tương, sữa mà còn khó được, huống chi muốn cho sữa lừa mà thành đề hồ, hoặc hiểu biết thấp kém lầm lẫn, vọng tìm thế trí, hoặc muốn cầu hư danh, quen theo tà kiến, trồng gốc khổ địa ngục, nhân sâu ngăn che hạt giống trí tuệ, đâu không thương xót ư! Nói rộng dị chấp, như luận Du-già quyển sáu, luận Hiển Dương quyển chín, mười, luận Bà-sa quyển mười một, mười hai, và luận Kim Thất Thập nói, Trung luận Bách luận cũng rộng bác bỏ.

———

Phẩm 6: NIẾT-BÀN

1. Ngoại đạo vọng tưởng phân biệt, khởi chấp Niết-bàn:

“Khi ấy, Bồ-tát Đại Tuệ... cho đến mà các ngoại đạo phân biệt các thứ”. Do ở trên ngoại đạo hỏi, hư không Niết-bàn và phi vắng lặng là sở tác, hay phi sở tác? Phật bảo Đại Tuệ, hư không Niết-bàn và phi vắng lặng, vốn không có thể tánh chỉ có số ba thôi! Cho nên nêu Như lai nói pháp gì gọi là Niết-bàn, mà các ngoại đạo đều vọng tưởng phân biệt, khởi chấp Niết-bàn.

“Phật bảo Này Đại Tuệ! Như các ngoại đạo... cho đến lắng nghe! Lắng nghe! Ta sẽ nói cho ông”: Là nói chẳng phải ngoại đạo kia vọng chấp Niết-bàn, có thể chứng đắc Niết-bàn thuận theo chân thật.

2. Phật nói về Niết-bàn Thanh văn:

“Này Đại Tuệ! Hoặc có ngoại đạo nói thấy pháp vô thường... cho đến chẳng phải do kiến hoại gọi là Niết-bàn”. Có ngoại đạo nói thực hành quán vô thường v.v… cho nên không luyến tiếc cảnh giới, quán thành thì đắc định, các pháp sắc, tâm, tâm sở không hiện ra trước, cũng không duyên niệm cảnh giới ba đời. Nghiệp nhân si ái hết, như đèn hết dầu không thể sáng nữa, như hạt giống hư chẳng nẩy mầm được nữa, như lửa hết củi không thể cháy được. Năng thủ sở thủ không khởi phân biệt luống dối không sinh, đối với hữu dư, vô dư này khởi tưởng Niết- bàn, đây là Niết-bàn Thanh văn. Do kiến chấp diệt hoại sinh tử phần đoạn mới được Niết-bàn, cũng đồng với ngoại đạo.

3. Thuyết khác về Niết-bàn:

“Có chỗ cho rằng đến phương khác gọi là được cảnh giới Niết-bàn lìa tưởng, như gió dừng lặng”: Nói phương luận sư, chấp từ phương sinh người, người sinh trời đất, khi diệt rồi lại nhập phương. Nói phương là thường, gió là tiên luận sư, chấp gió có công năng sinh sát muôn vật, tánh gió cũng thường, đều gọi là đắc Niết-bàn.

“Có chỗ cho rằng không thấy năng giác, sở giác... cho đến thường, vô thường gọi là Niết-bàn”. Luận Vi đà sư chấp phạm thiên có khả năng sinh ra tất cả gọi là năng giác, muôn vật gọi là sở giác. Luận sư Y- xa-na chấp tất cả từ y-xa sinh, vật là vô thường, mà kia là thường, nghĩa là không thấy năng sở không khởi phân biệt, gọi là được Niết-bàn.

“Hoặc có các thuyết nói phân biệt các tướng... cho đến rất sinh ái lạc chấp là Niết-bàn”. Luận sư Lõa hình khởi chấp như vậy, không biết tướng từ tâm hiện. Lại nói rằng có một loại ngoại đạo cho trời vô tưởng là Niết-bàn, và cho tứ không xứ là Niết-bàn, đều có chấp như ở đây.

“Có chỗ cho rằng giác biết các pháp trong ngoài... cho đến có tánh bất hoại khởi tưởng Niết-bàn. Tỳ thế luận sự chấp hư không và tánh bốn đại, ba đời không hoại”.

“Hoặc chấp ngã, nhân, chúng sinh, tuổi thọ và tất cả pháp không có hoại diệt, nghĩ là Niết-bàn”. Chấp thường luận sư chấp ngã và các pháp không còn hoại diệt.

“Lại có ngoại đạo không có trí tuệ... cho đến tưởng tất cả vật là Niết-bàn”. Nữ nhân quyến thuộc luận sự chấp có tự tánh và sĩ phu, công năng chuyển biến tạo ra tất cả vật.

“Hoặc có ngoại đạo chấp phước chẳng phải phước hết... cho đến thật là người tạo cho là Niết-bàn”. Ngoại đạo khổ hạnh chấp tội phước đều hết. Luận sư Tịnh nhãn chấp không do trí tuệ các hoặc đều hết. Luận sư Ma-đà-la chấp trời Đại tự tại là chân thật có khả năng tạo tác chúng sinh sinh tử.

“Có chỗ cho rằng chúng sinh xoay vần sinh nhau... cho đến vì không biết rõ cho nên chấp là Niết-bàn. Luận sư Ni-kiền-tử chấp vào kiếp sơ sinh một nam một nữ, hai bên hòa hợp, xoay vần sinh nhau, không biết đó là vô minh ái nghiệp mà làm cội gốc, nghĩa là tất cả vật diệt hết rồi trở về chỗ đó cho là Niết-bàn.

“Hoặc có ngoại đạo chấp chứng đạo đế, luống dối phân biệt cho là Niết-bàn”. Luận sư Tăng-khư chấp hai mươi lăm đế từ minh đế sinh, bốn đức tự nhiên, cho là chứng đạo đế chân thật.

“Hoặc chấp cầu-na và cầu-na giả… cho đến câu và bất câu chấp là Niết-bàn”. Luận sư Ma-hê-thủ-la chấp Ma-hê-thủ-la một thể ba phần, có đại công năng hòa hợp với người có công năng, rơi vào chấp bốn câu, chấp là Niết-bàn.

“Hoặc chấp các vật từ tự nhiên sinh... cho đến tức chấp tự nhiên cho là Niết-bàn”. Tự nhiên luận sư chấp có hai: hoặc cho tự nhiên làm nhân năng sinh muôn vật, tức là tà nhân, hoặc cho rằng muôn vật tự nhiên sinh ra tức là vô nhân.

“Hoặc có người hiểu được hai mươi lăm đế... cho đến bảo vệ chúng sinh, thì được Niết-bàn” Luận sư Ca-tỳ-la nói cho rằng hai mươi lăm đế là Niết-bàn. Hoặc chấp người thọ sáu đức luận làm cho muôn dân an vui, tánh an vui ấy tức là Niết-bàn.

“Hoặc có người chấp thời sinh thế gian, thời là Niết-bàn”. Luận sư thời Kính chấp thời tiết là nhân, năng sinh các pháp thế gian.

“Hoặc chấp hữu vật là Niết-bàn... cho đến không khác với Niết- bàn là Niết-bàn”. Hoặc chấp hữu tánh là Niết-bàn, hoặc chấp vô tánh

là Niết-bàn, hoặc chấp hữu tánh vô tánh là Niết-bàn, hoặc chấp muôn vật là xao động, Niết-bàn là vắng lặng, hai thứ này chẳng khác nhau gọi là Niết-bàn. Như trên các thứ vọng chấp của ngoại đạo khởi chấp Niết- bàn, đầy đủ như luận Đề-bà v.v… có giải thích rộng tướng ấy.

“Này Đại Tuệ! Lại có các ngoại đạo khác nói... cho đến và cho ý thức được gọi là Niết-bàn”: Ở đây là nêu Niết-bàn chân thật của Như lai, giúp cho chúng sinh khai ngộ rồi thuận theo chứng nhập, như trong kinh có nói. Cho nên luận Thành Duy Thức chép: Y theo hàng ba thừa, vốn có tu hiển bày nghĩa riêng Niết-bàn. Gồm có bốn thứ, các thứ khác đều là tà kiến: 1. Niết-bàn xưa nay tự tánh thanh tịnh: nghĩa là tất cả pháp tướng lý chân như, tuy có khách trần phiền não làm nhiễm, nhưng vốn thanh tịnh, có vô số lượng công đức nhiệm mầu, vô sinh vô diệt trong lặng như hư không, tất cả loài hữu tình đều có một cách bình đẳng chẳng phải một, chẳng phải khác với tất cả pháp, lìa tất cả tướng, tất cả phân biệt, bặt dứt đường suy nghĩ, gọi là đạo dứt. Chỉ có bậc Thánh chân thật tự chứng ở bên trong, tánh kia vốn vắng lặng nên gọi là Niết- bàn. 2. Niết-bàn hữu dư y: nghĩa là tức chân như vượt ra khỏi phiền não chướng, tuy còn có chỗ nhỏ nhiệm chưa dứt bỏ hết, nhưng chướng đã dứt hẳn, nên gọi là Niết-bàn. 3. Niết-bàn vô dư y: nghĩa là chân như vượt ra khỏi khổ sinh tử, phiền não đã hết, dư y cũng diệt, các khổ dứt hẳn, cho nên gọi là Niết-bàn. 4. Đại Niết-bàn vô trụ xứ: Nghĩa là chân như vượt ngoài sở tri chướng, đại bi Bát-nhã thường giúp đỡ, do đó không trụ sinh tử Niết-bàn, lợi lạc hữu tình cùng tận đời vị lai, dụng mà thường vắng lặng, cho nên gọi Niết-bàn. Trong đó tất cả loài hữu tình chỉ có một thứ Niết-bàn đầu, người Hai thừa vô học thì có ba loại trước là tự tánh, hữu dư và vô dư. Chỉ có Đức Thế Tôn mới có đầy đủ bốn loại Niết-bàn. Các ngoại đạo kia chấp các thứ khác nhau, tức là quên bản lai tự tánh thanh tịnh Niết-bàn này mà rơi vào tà kiến, đều phân biệt luống dối khởi chấp Niết-bàn. Trước hết tu quán vô thường, không nghĩ cảnh giới, như đèn tắt nghĩ là Niết-bàn, tức đây là Niết-bàn hữu dư và vô dư y. Ở trên nói biết rõ duy tâm hiển hiện thì vào được Phật địa, siêu vượt tâm, ý, thức v.v... gọi là đắc Niết-bàn, tức đây là Đại Niết-bàn vô trụ xứ. (Niết-bàn, xưa dịch là vô vi, cũng dịch là diệt độ, đời Đường dịch là Viên tịch, nghĩa là đầy đủ công đức, dứt trừ hết các chướng).

4. Khuyên nên xa lìa các chấp đắm:

“Này Đại Tuệ! Các chấp đắm luống dối của các ngoại đạo như thế... cho đến ông và các Bồ-tát phải nên xa lìa”: Là nói các ngoại đạo, các thứ vọng chấp khởi nghĩ là Niết-bàn đã trái với chánh lý, rốt ráo

không thành tựu được gì, chỉ tăng thêm vọng thức rong ruổi theo tán loạn, qua lại trong vòng sinh tử, không được giải thoát, vì vậy cho nên khuyên các Bồ-tát phải nên xa lìa.

5. Đức Phật nói lại bài kệ:

“Lúc bấy giờ, Đức Thế Tôn nói lại kệ rằng: Ngoại đạo chấp Niết- bàn, đều phân biệt khác nhau... ngu si vọng phân biệt”. Là nói các ngoại đạo vọng chấp Niết-bàn, không giải thoát, phương tiện vọng sinh tưởng giải thoát, mỗi phái tà giải đều có hướng về khác nhau, đều là ngu si phân biệt luống dối.

“Tất cả ngoại đạo si, vọng thấy tác sở tác... cho đến chân thật diệt nhân khổ”. Lời nói thế luận là gốc của sinh tử trong ba cõi, lìa thế luận nói năng, đó gọi là nhân diệt khổ chân thật.

“Như hình bóng trong gương, tuy hiện mà chẳng thật... cho đến phân biệt thì bất sinh”. Nói trong gương tâm vọng tưởng hiện ra cảnh giới, vì không thật cho nên chẳng được nói hai, kẻ ngu không biết cho nên thấy có hai. Nếu hiểu biết duy tâm thì năng thủ, sở thủ vọng tưởng không sinh.

“Tâm tức là các thứ, xa lìa tướng sở tướng... cho đến phàm ngu không thể rõ”: Nói từ vọng tâm sinh các cảnh giới, đã từ tâm phân biệt sinh cho nên không có năng tướng, sở tướng, như người ngu chấp phân biệt luống dối. Kiến tức là vô kiến, ba cõi cũng vậy, kẻ ngu không thể biết.

“Các kinh nói phân biệt, chỉ là khác tên gọi, nếu lìa bỏ danh ngôn, thì nghĩa ấy không thật”. Nói pháp phân biệt luống dối chỉ có lời nói không thật nghĩa, nếu xa lìa danh tướng thì nghĩa phân biệt luống dối không thật có.

———

Phẩm 7: PHÁP THÂN

1. Bồ-tát Đại Tuệ hỏi Phật về chứng đắc Niết-bàn của Phật:

“Khi ấy, Bồ-tát Đại Tuệ bạch Phật... cho đến khéo được tự ngộ ngộ tha”. Đại Tuệ do ở trên nói về Niết-bàn chân thật siêu vượt tâm, ý, thức, cho nên nêu năng chứng Niết-bàn pháp thân Như lai ứng chánh đẳng giác tự giác tánh để thưa hỏi, khiến Bồ-tát chúng con được tự giác giác tha khéo léo này.

“Phật bảo Này Đại Tuệ! Như lời ông hỏi... cho đến như vậy các câu hỏi này là khác hay không khác”. Nói Như lai pháp thân Ứng chánh đẳng giác, là tác pháp hay chẳng phải tác pháp? Là quả hay nhân? Là năng tướng hay sở tướng? Là lời nói hay sở thuyết? Là năng giác hay sở giác? Những câu như thế là khác hay chẳng khác với pháp thân Như lai! Những câu như vậy là pháp thân Như lai phải không?

2. Phật nói về pháp thân Như lai:

“Phật bảo Này Đại Tuệ! Như lai ứng chánh đẳng giác... cho đến vì sao các câu ấy đều có lỗi”: Ở đây nói về ý pháp thân Như lai là tác hay phi tác v.v... các câu ấy đều có lỗi cho nên Đức Phật ngăn lỗi kia, nói chung để bác bỏ.

“Này Đại Tuệ! Nếu Như lai là tác thì thuộc về vô thường... cho đến chẳng phải tác nhân mà thành”: Nếu pháp thân Như lai là tác thì là vô thường, Đức Phật không chấp nhận. Nếu chẳng phải tác pháp thì không có thể tánh, chẳng phải tác nhân mà thành, cho nên pháp thân chẳng phải tác chẳng phải chẳng tác.

“Nếu chẳng phải câu nhân phi quả thì chẳng phải hữu chẳng phải vô... cho đến Như lai có tất cả cú nghĩa”: Nếu chẳng phải tác, chẳng phải chẳng tác thì chẳng phải nhân, chẳng phải quả. Nếu chẳng phải nhân, chẳng phải quả thì là chẳng phải tướng, chẳng phải sở tướng, cho nên nói chẳng phải hữu chẳng phải vô. Nếu chẳng phải hữu chẳng phải vô thì phi thuyết, phi sở thuyết, cho nên nói siêu vượt bốn câu. Nếu rơi vào bốn câu gọi là thế gian, cho nên nói bốn câu ấy chỉ tùy theo thế gian mà có lời nói. Nếu vượt ngoài bốn câu chỉ có lời nói, thì như con của cô gái bất dục. Con của cô gái bất dục chỉ có lời nói, không rơi vào bốn câu, vì không rơi vào nên không thể đo lường, thì là phi giác phi sở giác. Người trí nên biết Như lai có tất cả cú nghĩa cũng giống như vậy. Đâu có khác đây tức là lời câu này, đó gọi là pháp thân Như lai ư.

3. Dẫu lời xưa để làm sáng tỏ cái thật ở đây:

“Này Đại Tuệ! Như lời ta nói các pháp vô ngã... cho đến nên biết

cú nghĩa của Như lai cũng giống như vậy”: Đây là dẫn lời xưa quyền phương tiện để làm sáng tỏ cái thật ở đây. Ta thường phương tiện nói tất cả các pháp không có tánh ngã, cho nên nói vô ngã, chẳng phải không có tự tánh của các pháp ấm, nhập giới. Muốn so sánh pháp thân và ấm, giới, nhập hợp, không có tự tánh sinh tử của ấm, giới, nhập chẳng phải không có tự tánh pháp thân thường trú, cho nên nói cú nghĩa của Như lai nên biết cũng giống như vậy. Cho nên trong kinh Địa Trì có nói hai thứ pháp tánh: 1. Sự pháp tánh, là tánh khác nhau. 2. Thật pháp tánh, là tánh chân thật. Đây là tự tánh các pháp ấm, giới, nhập tức là sự pháp tánh. Pháp thân Như lai tự tánh thường trụ tức là thật Pháp tánh.

4. Loài nào có tự tánh của loài ấy:

“Này Đại Tuệ! Thí như trâu không có tánh ngựa... cho đến tất cả các pháp không tự tánh đều cũng như vậy”. Thí như trâu ngựa hợp bầy, trâu chẳng có tánh ngựa, ngựa chẳng có tánh trâu. Trên thể ngựa không được nói tánh trâu là có hay không có tánh trâu, nhưng chẳng phải không có tự tánh của thể ngựa, huống chi pháp thân và các pháp ấm, giới, nhập hợp lại. Trong pháp thân không được nói tánh ấm, giới, nhập là có hay không, nhưng chẳng phải không có tự tánh của pháp thân, cho nên nói tất cả các pháp cũng giống như vậy. Không có tự tướng mà chẳng phải hữu tức hữu. Nói chẳng có, là không có tự tánh các pháp. Tức có là có tự tánh thường trú của pháp thân. Nhưng chỉ chứng mới tương ưng, các kẻ ngu chẳng thể biết được. Vì sao không biết! Vì kẻ ngu có phân biệt luống dối, cho nên không biết đó thôi! Nói tất cả pháp không, vô sinh, vô tự tánh cũng đều như vậy, là nói pháp thân Như lai có tất cả pháp không không sinh không tự tánh, siêu vượt có không tự tánh thường trú, cho nên đều biết cũng vậy.

5. Pháp thân Như lai và pháp năm ấm lìa một, khác:

“Đại Tuệ! Như lai và uẩn chẳng phải khác, chẳng phải không khác... cho đến tất cả các pháp cũng giống như vậy”: Nói pháp thân Như lai và pháp năm ấm lìa một khác, cho nên thí dụ như sừng trâu, như đối với năm ấm, đối với giới xứ v.v... Tất cả pháp cũng giống như vậy. Như kinh có nói.

“Này Đại Tuệ! Như lai là nương giải thoát mà nói... cho đến nhưng có khác nhau cho nên chẳng phải không khác”: Trên đây là nói Pháp thân và ấm giới nhập trói buộc các pháp, lìa khác chẳng khác, ở đây lại nói cùng pháp giải thoát xuất thế lìa khác chẳng khác. Pháp thân Như lai lấy giải thoát làm tên gọi. Như lai và giải thoát chẳng phải khác, chẳng phải không khác. Nếu Như lai khác với giải thoát thì đồng sắc

tướng, tức là vô thường.

Nếu Như lai và giải thoát là một thì người và pháp sở đắc sẽ không phân biệt. Người tu hành cái thấy lẽ ra không khác nhau, như có người năng chứng và pháp sở đắc khác nhau, cho nên chẳng phải một. Vì vậy cho nên đức Như lai và giải thoát, lìa khác chẳng khác.

“Như vậy, trí và sở tri chẳng phải khác, chẳng phải không khác... cho đến không có diệt cho nên như hư không? Dưới đây nói về pháp thân chân thật của Như lai. Trí: là pháp thân. Sở tri: là ấm giới nhập. Nói pháp thân chân thật, biết tất cả cảnh giới lìa hữu vô, một khác, thường vô thường... bốn câu vọng kiến, siêu vượt khỏi thấy nghe hiểu biết, tất cả tâm lượng, chỉ có lời nói. Vô sinh vô diệt, cũng như hư không. Cho nên Kinh Hoa Nghiêm chép: Muốn biết tâm các Phật, phải quán trí tuệ Phật, trí Phật không chỗ nương, như không chẳng chỗ nương.

6. Pháp thân Như lai xa lìa căn, cảnh, giới:

“Này Đại Tuệ! Hư không phi tác, phi sở tác... cho đến xa lìa hẳn tất cả các căn cảnh giới”: Theo trước giải thích lại tổng kiết đáp vặn hỏi. Nói pháp thân Như lai chánh đẳng giác xa lìa hẳn tất cả các căn cảnh giới, không thể dùng tình thức luống dối mà so lường được.

“Lúc ấy, Đức Thế Tôn lại nói kệ rằng: Xa lìa các căn lượng, không quả cũng không nhân, năng tướng và sở tướng, như vậy thảy đều lìa”: Có bảy bài kệ nói về pháp thân lìa niệm, thoát khỏi hai kiến chấp. Đây là nói chung đều lìa.

“Uẩn duyên và Chánh giác, một khác chẳng thể thấy, nếu đã không còn thấy, làm sao mà phân biệt”. Uẩn duyên tức là ấm, giới, nhập. Chánh giác là pháp thân. Nói pháp thân và ấm, giới, nhập lìa một khác. Nếu không có thấy thì không thể phân biệt có một khác.

“Phi tác, chẳng sở tác, chẳng phải câu nhân chẳng chẳng phải câu nhân, phi uẩn, chẳng phi uẩn, cũng chẳng có vật khác”. Nói pháp thân lìa các lỗi từ trước đến nay.

“Chẳng có một pháp thể, như kia phân biệt thấy, cũng lại chẳng là vô, các pháp tánh như thế”. Nói pháp thân chẳng có một pháp thí, như người ngu kia vọng phân biệt tuy chẳng phải tánh mà kẻ ngu thấy, cũng lại chẳng phải là vô. Các pháp tánh như thế, nghĩa là các pháp tánh xưa nay cũng thế, lìa hữu lìa vô không thể nói năng.

“Đợi có nên thành không, đợi không nên thành có, có không đã chẳng thật, chấp có cũng không nên”: Phật phương tiện nói có không, bởi hình tướng đợi mà sinh, vì bỏ chấp hữu nên nói vô, giúp cho không rơi vào vô cho nên nói hữu. Nếu nói pháp thân thoát khỏi tất cả lượng

thì đã không đáng chấp, có đâu dùng lời nói.

“Không rõ ngã, vô ngã, chỉ chấp vào lời nói, chìm đắm vào hai bên, tự hoại, hoại thế gian”. Nói kẻ ngu không biết pháp thân Như lai, thể lìa hữu vô, chấp ngã, vô ngã, chấp vào lời nói, chìm đắm nơi tất cả lỗi làm hai bên, thì tự hoại mình, hoại người, trôi lăn trong sinh tử.

“Nếu thấy được pháp này thì lìa tất cả lỗi, đó gọi là chánh quán, chẳng hủy đại đạo sư”. Nếu thấy được pháp thân Như lai này thì lìa tất cả tội lỗi hữu vô, cho nên gọi là chân chánh quán sát, chẳng hủy hoại pháp yếu do Đạo sư nói.

8. Bất sanh bất diệt là tên khác của Như lai:

Khi ấy, Bồ-tát Đại Tuệ lại bạch Phật... cho đến Vì sao Thế tôn nói bất sinh bất diệt là tên khác của Như lai” Này Đại Tuệ! Do ở trên nói pháp thân Như lai không có sinh diệt. Lại như Đức Phật nói trong kinh, phân biệt nhiếp lấy bất sinh bất diệt. Nói bất sinh bất diệt là tên khác của Như lai. Nhưng bất sinh bất diệt, đây là vô pháp, vì sao lại nói là tên khác của Như lai, cho nên Đại Tuệ nêu lên hai vấn đề trái nhau này để xin Như lai hợp chung, đó gọi là vô tánh, gọi là tên khác của Như lai.

“Như Thế tôn nói tất cả các pháp... cho đến cúi xin Thế Tôn nói cho con nghe”. Nếu pháp bất sinh thì không có chút pháp gì để chấp, ai là Như lai thì không còn chấp: Nếu nói nhiếp lấy bất sinh bất diệt là tên khác của Như lai, đã có thể nhiếp lấy thì rơi vào hữu kiến, cho nên lại thỉnh Thế Tôn nói cho con nghe, ngõ hầu không rơi vào hai kiến chấp.

9. Chỉ có Phật hiểu rõ về bất sanh bất diệt này:

“Phật bảo lắng nghe! Lắng nghe! Ta sẽ nói cho ông... cho đến hàng Bồ-tát Địa thứ bảy không hiểu nghĩa kia”: Ta nói tên khác của Như lai gọi là bất sinh bất diệt, chẳng phải là không có pháp, đáp câu hỏi trên nói đây là không có pháp. Cũng chẳng phải nhiếp lấy bất sinh bất diệt, là đáp câu hỏi trên bất sinh bất diệt là tên khác của Như lai. Cũng không đợi duyên là đáp không rơi vào chấp hữu. Cũng chẳng phải vô nghĩa, là đáp không rơi vào vô kiến. Ta nói vô sinh chẳng phải tức, chẳng phải lìa, tức là danh hiệu khác của giác pháp tự tánh chủng loại câu sinh ý thành pháp thân. Nhưng bất sinh bất diệt này chẳng phải là cảnh giới của phàm phu ngoại đạo hai thừa yếu kém, Bồ-tát Địa thứ bảy tâm lượng chưa diệt, đều không thể hiểu.”

10. Phật có danh hiệu khác nhau nhưng tự thể không khác:

“Này Đại Tuệ! Thí như Đế-thích địa và hư không... cho đến mà có nhiều thể cũng chẳng phải vô thể”: Nói Phật tuy có danh tự khác nhau, nhưng không bao giờ có thể khác để nêu bày riêng, cho nên dẫn

Đế-thích cho đến tay chân, tùy mỗi vật tuy có nhiều tên, nhưng thể chỉ là một.

“Này Đại Tuệ! Ta cũng như vậy... cho đến mà không biết đó là tên khác của Như lai”: Như lai ở trên đáp câu hỏi của Đại Tuệ, trước hết dùng pháp nói, kế là dẫn dụ để làm sáng tỏ. Ở đây lại dùng pháp và hợp với dụ. A-tăng-kỳ, Hán dịch là vô số, văn còn lại rất dễ hiểu.

11. Ví dụ về Phật có nhiều danh hiệu khác nhau nhưng tự thể không khác:

“Trong đây, hoặc có người biết Như lai... cho đến như trăng hiện đáy nước không ra không vào”. Như trên lược nêu hoặc có người biết năm mươi tên để so với số nhiều. Tỳ-nữu, Hán dịch là đại lực, Ca-tỳ- la là tên thành, vì Phật sinh ra ở thành kia, nhân đó đặt tên Ca-tỳ-la tiên. Nhân-đà-la, Hán dịch là tôn trọng. Câu-tỳ-la và thú-ca, chưa thấy chánh dịch. Như vậy... đầy đủ ba vô số trăm ngàn danh hiệu, tên gọi khác nhau, nhưng thể tánh thì chỉ là một, không có thêm bớt. Ở Trung Quốc và các nước có người lợi căn, hiểu biết pháp thân Như lai tùy tâm chúng sinh mà hiện, thật không có đến đi, thí như trăng sáng hiện ở các dòng, đâu có đến đi”.

12. Phật tùy tâm chúng sanh hiện các tên gọi:

“Chỉ có những kẻ ngu tâm rơi vào hai bên... cho đến chẳng biết danh hiệu khác nhau của Phật”. Nói người ngu kia rơi vào chấp hai bên, tuy cũng kính thờ cúng dường, nhưng không biết danh nghĩa, chấp đắm lời nói, mê chấp pháp thân chân thật Như lai không có đến đi mà cho rằng bất sinh bất diệt đồng với pháp vô, không hiểu rằng Phật tùy tâm chúng sinh hiện các thứ tên gọi.

13. Lời nói có sinh diệt, nghĩa chẳng sinh diệt:

“Như Nhân-đà-la, Thích-yết-la... cho đến lời nói tức nghĩa là ngoài không có nghĩa thể riêng”. Thích-yết-la, Hán dịch là Dõng mãnh. Đẳng nghĩa là các điều khác nhân-đà-là, Thích-yết-la v.v... đều là tên khác của trời Đế-thích, vì luống tin danh giáo, mê chấp nơi thật thể, đối với các pháp tùy lời chấp nghĩa, các người ngu ấy nói rằng nghĩa như lời nói không có khác nhau, nghĩa là ngôn tức nghĩa, thể tánh cũng không. Người ấy không biết lời nói sinh diệt, nghĩa chẳng sinh diệt.

“Này Đại Tuệ! Những người ngu ấy... cho đến lìa hữu lìa vô, cho nên vô sinh vô thể”: Ở đây nói tất cả ngữ ngôn rơi vào danh tự, nhưng nghĩa chân thật không rơi vào danh tự. Vì lìa hữu vô, không thọ sinh, không thân tướng, cho nên không bị rơi vào.

14. Phật nói pháp cùng khắp nhưng không rơi vào ngôn giáo văn

tự:

“Này Đại Tuệ! Như lai không nói pháp rơi vào văn tự... cho đến chỉ trừ không rơi vào văn tự”. Như lai ứng hợp căn cơ chúng sinh mà nói các pháp, dù khắp đầy cả cung rồng cho đến pháp giới nhưng thật không bị rơi vào ngôn giáo văn tự, vì văn tự lời nói, bản tánh vốn lìa, chỉ trừ phương tiện chánh hiển bày thật nghĩa. Không rơi vào danh giáo, là thông đạt ý nghĩa nên nêu lên việc Như lai nói pháp.

“Này Đại Tuệ! Nếu có người nói rằng Như lai nói pháp rơi vào văn tự... cho đến chẳng phải không tùy nghĩa mà phân biệt nói”. Ý nói nếu có người nói Như lai không khéo nói pháp, rơi vào văn tự ngôn giáo, thì gọi là nói luống dối. Như lai ba đời và các Bồ-tát, thật không hề nói giải đáp một chữ, vì lìa tánh tướng các pháp, cũng chẳng phải không rơi vào nghĩa chân thật, giả phân biệt nói để hiển bày!

15. Phật muốn cho chúng sanh hiểu nghĩa nên giả lập nói năng:

“Này Đại Tuệ! Nếu chẳng nói thì tất cả giáo pháp sẽ đoạn... cho đến chẳng có các Đức Phật, Bồ-tát, Thanh văn”: Đoạn trên Như lai muốn cho chúng sinh hiểu nghĩa, nên giả lập lời nói, để nêu rõ kẻ ngu chấp đắm lời nói, không chứng đắc nghĩa chân thật. Chúng sinh nghe điều này nghĩ rằng vì sao Như lai không nói nghĩa chân thật, mà lập lời nói, giúp cho chúng sinh chấp đắm, không chứng đắc nghĩa chân thật! Vì muốn dứt sự nghi ngờ này nên Như lai không nói thẳng pháp chân thật bất sinh bất diệt, giúp cho chúng sinh khởi nghi đoạn diệt, không có lỗi chấp không đối với ba thừa, v.v... chính là đắc phương tiện, giả nói văn tự. Nếu không giả lập phương tiện để nói thì giáo pháp bị hoại, không có bậc Thánh ba thừa, thì ai nói và vì ai? Vì vậy nên Bồ-tát chớ chấp văn tự, tùy nghi phương tiện nói rộng kinh pháp. Đây là nói phương tiện ngôn giáo, các Đức Như lai này tùy tâm chúng sinh ưa muốn hiểu biết khác nhau nên vì mở bày cho họ, giúp họ hiểu rằng các pháp do tâm hiện, xả bỏ sự phân biệt trong ngoài, chuyển diệt vọng thức, chẳng phải vì thành lập chỗ Như lai tự giác Thánh trí chứng đắc.

16. Bồ-tát nương nghĩa thật, chớ theo lời nói:

“Này Đại Tuệ! Đại Bồ-tát nên tùy theo nghĩa... cho đến không thể khiến tâm người được giải ngộ”: Ở đây là nói Bồ-tát nên nương nghĩa thật chớ theo lời nói. Nếu nương văn tự thì làm tổn hại mình và người, không thể ngộ được.

“Nếu khéo biết được tất cả pháp tướng... cho đến nếu không làm hư hạt giống Phật thì được sự tốt đẹp”: Ý nói hiểu biết thật nghĩa thì có lợi ích rộng lớn như trên. Sự tốt đẹp, tức là chỗ mà Thánh trí tự giác

chứng đắc.

17. Dùng mười năng lực giáo hóa loài hữu tình:

“Này Đại Tuệ! Đại Bồ-tát sinh Thánh trí tự giác... cho đến pháp chân thật lìa văn tự”: Ở đây nói rõ Bồ-tát thân cuối cùng chứng đắc Thánh trí tự giác rồi, vượt chướng ngại được tròn sáng đến tận đời vị lai, dùng mười năng lực tự tại giáo hóa loài hữu tình, giúp cho họ ngộ chân thật, lìa văn tự, không nên khởi chấp đắm như trên. Nói mười năng lực tự tại, đó là ban đầu mạng tự tại, đối với tuổi thọ dài ngắn tùy theo vật, tâm tài nghiệp sinh nguyện tín các pháp như trí pháp... Cũng giống như vậy. Đầy đủ như trong kinh Hoa Nghiêm có nói.

18. Nêu hai ví dụ: Chấp lời mà quên nghĩa, và chứng nghĩa mà bỏ lời:

“Này Đại Tuệ! Ví như có người đưa tay chỉ vật... cho đến chớ đắm lời nói như nhìn ngón tay”: Người ngu chấp ngón tay lời nói, không hiểu nghĩa thật. Có hai ví dụ: Trước dụ chấp lời mà quên nghĩa, kế là dụ ứng chứng nghĩa mà bỏ lời, mỗi thí dụ đều có pháp hợp lời văn có nói, vì thế kiết khuyên nên tu phương tiện. Cho nên kinh Hoa Nghiêm chép: Nếu muốn cầu trừ diệt, vô lượng các lỗi ác, nên đối với Phật pháp, thường tinh tấn mạnh mẽ, chớ luống chấp danh giáo, như nhìn ngón tay không khác.

“Này Đại Tuệ! Nghĩa chân thật nhiệm mầu vắng lặng... cho đến chấp văn tự nên mau lìa bỏ”: Đây nói do ngộ nghĩa chân thật, lìa các phân biệt tán loạn mà chứng đắc Niết-bàn. Nghĩa chân thật từ học rộng mà được. Học rộng nghĩa là nghe rồi khéo suy nghĩ tu tập thuận theo nghĩa, chẳng phải chỉ giỏi về lời nói. Không để tự mình và người rơi vào ác kiến ngoại đạo mà gọi là học rộng, vì vậy cho nên muốn cầu nghĩa thật thì phải nên gần gũi người học rộng. Người trái với nghĩa thì cẩn thận chớ gần gũi.

19. Ba pháp vô vi bất sanh bất diệt:

“Khi ấy, Đại Tuệ lại nương oai thần Phật... cho đến và chẳng phải thường diệt bất sinh bất diệt”: Do ở trên Đức Phật nói vì kẻ ngu không thể nói thẳng nghĩa chân thật bất sinh bất diệt, giống như đứa trẻ không nên ăn sống, cho nên lại hỏi Như lai nói bất sinh bất diệt chẳng có gì kỳ lạ, vì sao! Vì tất cả ngoại đạo cũng nói bất sinh bất diệt như vậy, không khác với Thế Tôn nói ba pháp vô vi bất sinh bất diệt.

“Ngoại đạo cũng nói tác giả, nhân duyên... cho đến không khác với ngoại đạo nói”: Ở trên nói Đức Phật và ngoại đạo cùng nói pháp bất sinh bất diệt, ở đây lại nói cũng nói nhân duyên sinh các thế gian, cho

nên cũng chẳng khác nhau.

20. Ngoại đạo nói nghĩa bất sanh bất diệt có chín vật thể:

“Ngoại đạo nói hạt cát bụi, thắng diệu, tự tại... cho đến hoặc có hoặc không đều không thật có”: Ở đây nói ngoại đạo nói nghĩa bất sinh diệt có chín vật thể: 1. Thời. 2. Phương. 3. Hư không. 4. Cát bụi. 5. Bốn đại chủng. 6. Trời Đại phạm thiên. 7. Trời Thắng diệu. 8. Trời Đại tự tại. 9. Chúng sinh chủ, tức là thân ngã. Nghĩa là các ngoại đạo chấp chín vật này bất sinh bất diệt, làm nhận cho các pháp sinh tử. Gọi chung là tác giả, không khác với Đại thừa của Phật nói tất cả pháp vốn chẳng sinh diệt, hoặc hữu hoặc vô đều không thật có.

21. Trong chín nêu một để lệ cho các vật còn lại:

“Bạch Đức Thế tôn! Đại chủng không hư hoại, vì tự tánh ấy... cho đến như trước đã nói lẽ ra nên có”: Trong chín vật, nêu một đại chủng kiết vấn Như lai để lệ cho các vật còn lại. Nói bốn đại chủng cũng không hoại diệt, trôi lăn trong bảy đường, tự tánh thường trú, bất sinh bất diệt. Như lai phân biệt nói ra các pháp, tuy hơi khác nhưng kỳ thật đều là lời ngoại đạo đã nói, nếu có chỗ khác nhau xin nói rõ nguyên nhân, nếu không có nghĩa khác thì tất cả ngoại đạo tức là Như lai. bạch Đức Thế tôn thường nói trong một thế giới có nhiều Đức Phật ra đời thì không có việc đó. Như vừa rồi nói thì lẽ ra nên có nhiều Phật, vì lời ngoại đạo nói không khác với Như lai.

“Phật bảo Này Đại Tuệ! Lời Ta nói... cho đến tất cả các pháp chẳng có chẳng không”: Nói Như lai nói nghĩa bất sinh bất diệt, khác nhau với ngoại đạo, cho nên bất sinh vô thường sinh diệt luận. Ngoại đạo chấp tất cả các pháp có thật tánh tướng, được bất sinh bất diệt, Như lai không rơi vào phẩm hữu vô, hễ nói pháp gì đều lìa hữu vô sinh diệt. Vì sao lìa hữu vô? Vì như sắc huyễn mộng chính là khi ở trong mộng, không được nói không, Nhưng sắc tướng kia chẳng phải thật có, nên không được nói có, kiến chấp năng sở đều không thật có, cho nên nói các pháp bất sinh bất diệt, lìa hữu lìa vô.

“Hoặc giác biết chỉ là tự tâm hiện lượng... cho đến phàm ngu, chẳng phải của Hiền Thánh”: Giác biết được chỉ là tự tâm hiện lượng, an trụ pháp thân tự tánh chân thật, không phân biệt luống dối, tạo tác sự nghiệp sinh tử ở thế gian đều vắng lặng, vọng tưởng mà làm các việc thì chẳng phải bậc Thánh.

22. Phàm phu khởi vọng tưởng chẳng phải Thánh hiền:

“Này Đại Tuệ! Vọng tâm phân biệt cảnh giới chẳng thật... cho đến khởi kiến chấp sinh diệt chẳng phải các bậc Thánh”: Đây là dẫn thí

dụ đứa trẻ thấy thành Càn-thát-bà, và như người huyễn hóa làm người sinh mua bán ra vào, tâm cho là thật có, người ngu vọng khởi pháp sinh diệt, bất sinh diệt, là có là không, cũng giống như vậy, nhưng thật ra người huyễn không ra không vào. Các pháp cũng vậy. Lìa sinh lìa diệt, phàm phu vọng tưởng khởi các dị kiến, chẳng phải Thánh hiền.

“Nói luống dối không đúng như pháp tánh... cho đến bất sinh bất diệt gọi là Niết-bàn”. Nói pháp do Như lai nói là pháp tánh chân thật và có sự đặc biệt. Vọng tưởng là nghĩa không đúng như thật để ngộ pháp tánh, khởi các thứ vọng chấp điên đảo, chấp tất cả pháp có tánh tướng thật. Không thấy nghĩa xưa nay vắng lặng, không thể lìa phân biệt luống dối. Cho nên chấp vô tướng, làm nhân Niết-bàn cho nên tốt đẹp, khác nhau tướng kiến, chấp chứng được bất sinh bất diệt là nhân thọ sinh. Thấu đạt vô tánh tướng, không có vọng tưởng sinh trụ dị diệt, vắng lặng diệu thường, đó là Niết-bàn.

23. Đức Phật nói kệ:

“Này Đại Tuệ! Nói Niết-bàn là thấy nghĩa chân thật... cho đến lúc bấy giờ, Đức Thế Tôn lại nói kệ rằng: Vì trừ chấp có sinh, thành nghĩa vô sinh... cho đến vì sao là ta nói?” Ở đây nói vô sinh vô nhân, nghĩa là chẳng phải như ngoại đạo. Vọng chấp tác giả, là nhân sinh ra các pháp. Cho nên kinh Lăng-nghiêm chép: Vọng vốn không nhân, đối với vọng tưởng lập tánh nhân duyên đều là vọng tưởng chấp đắm của chúng sinh.

“Lìa các duyên hòa hợp, không thể thấy trí tuệ, cho nên ta nói rằng, không vô sinh vô tánh”: Lìa các vọng duyên không thể thấy, cho nên nói không vô sinh vô tánh.

“Mỗi mỗi duyên hòa hợp, tánh hiện mà chẳng có... cho đến việc đời đều như thế”. Vọng duyên hợp thành, vốn không có tự tánh. Tuy hiện ra thấy được mà chẳng thật có. Cho nên luận hỏi rằng: Nếu tất cả pháp đều chẳng thật có, thì vì sao hiện tại lại thấy được rõ ràng? Đáp: Như hình bóng trong gương, trăng đáy nước, thành Càn-thát-bà, cảnh mộng việc huyễn, mặt trăng thứ hai... có thể thấy rõ ràng nhưng đâu có thật, Duy thức cũng chép: Hiện thấy như trong mộng, thấy chỗ thấy không đi chung, khi thấy không phân biệt, vì sao nói hiện thấy, dã mã tức là sóng nắng.

“Bẻ dẹp hữu nhân luận, nêu bày nghĩa vô sinh... cho đến ngoại đạo đều sợ hãi”: Nói ngoại đạo nghe nói vô nhân vô sinh, liền sợ là đoạn diệt.

24. Bồ-tát Đại Tuệ hỏi Phật:

“Khi ấy, Đại Tuệ dùng kệ hỏi Phật: Thế nào? Do nhân gì? Lại do nhân gì sinh, do đâu nói hòa hợp, mà làm vô nhân luận?” Nói vì sao là có đại sĩ hỏi ngoại đạo rằng: Ông nói pháp sinh vì sao sinh? Là từ hữu nhân sinh? Hay từ vô nhân sinh? Đáp: Từ hữu nhân sinh, nói cái gì là sở nhân, nghĩa là từ hữu nhân sinh, tức hỏi cái gì là sở nhân? Đáp: từ hạt cát bụi thế tánh, bốn đại chủng v.v... làm nhân sinh. Lại nói vì sao lại sinh! Nghĩa là lại hỏi đại chủng kia vì sao mà sinh? Đáp rằng bốn đại chủng v.v... không có sinh nhân. Nói ở chỗ nào hòa hợp mà làm vô nhân luận, nghĩa là nếu bốn đại chủng v.v... vô nhân, vô nhân thì vô pháp, vô pháp thì vô xứ, vô xứ thì vô hòa hợp, vô hòa hợp thì vô sinh, làm sao mà lập bốn đại vô nhân sinh các thế gian luận được? Đại Tuệ nêu điều này lặp lại thưa hỏi Phật giải đáp điều nghi.

25. Phật đáp bằng bài kệ:

“Khi ấy, Thế Tôn dùng bài kệ đáp: Quán sát pháp hữu vi, chẳng nhân chẳng vô nhân, kia thuộc sinh diệt luận, chỗ thấy từ đó diệt”: Phật dạy nên quán tất cả pháp hữu vi, không phải hữu nhân sinh, không phải vô nhân sinh, cho nên nói vô sinh, vì muốn dứt sự sinh diệt nói suông của ngoại đạo, nên hỏi hiện thấy các pháp có sinh có diệt, vì sao nói không ư! Đáp: tất cả các pháp duyên khởi vô tánh, cho nên không sinh diệt tự thể có thể đắc, sinh tức vô sinh, diệt tức vô diệt, như nước sóng nắng vốn tự cạn khô. Cho nên kinh Kim cương Tam-muội chép: Nghĩa nhân duyên sở sinh, là nghĩa diệt chẳng sinh, diệt các nghĩa sinh diệt, nghĩa này sinh chẳng diệt. Chín bài kệ như trên phá ngoại đạo chấp từ tà nhân sinh, cho nên nói vô sinh.

26. Nói về vô sinh bất sinh:

“Khi ấy, Đại Tuệ nói bài kệ hỏi Phật: Vì vô nên bất sinh? Vì chờ đợi các duyên, là hữu danh vô nghĩa, xin nói cho con nghe”: Vì vô nên vô sinh chăng? Vì đợi các duyên nên vô sinh ư! Đã có tên vô sinh, chẳng nên không có nghĩa bất sinh này, vì phân biệt nói.

27. Phật dùng kệ đáp:

“Đức Thế Tôn lại dùng kệ đáp: Đều là pháp bất sinh, cũng chẳng do đợi duyên... cho đến đây là tướng vô sinh”: Như lai đáp tất cả đều phi, đây là pháp thân ý sinh gọi là vô sinh. Chẳng phải là cảnh giới của ngoại đạo, Hai thừa Bồ-tát Địa thứ bảy.

“Xa lìa các nhân duyên, không có người năng tác... cho đến ta nói là vô sinh”: Lìa hai tánh là lìa hai tánh trong ngoài, văn còn lại rất dễ hiểu.

“Vật ngoài có, chẳng có, tâm kia không chấp lấy... cho đến vô

sinh nên nói không”: Chẳng phải như hư không là đoạn diệt không v.v... cho nên nói không, nghĩa là pháp thân vô sinh cho nên nói không. Từ đây trở lên tám hàng kệ nói pháp thân ý sinh của Như lai là vô sinh.

“Nhân duyên cùng nhóm họp, cho nên có sinh diệt... cho đến đều phi cũng như thế”: Nếu lìa vọng duyên, lại có pháp riêng mà gọi là nhân quả tánh một tánh khác, đó là các ngoại đạo phàm ngu phân biệt, hữu vô bất sinh đều chẳng phải bốn câu, cũng giống như vậy.

“Chỉ trừ các duyên hợp, trong đó thấy sinh diệt... cho đến nghĩa sinh không thật có”: Phàm phu không thể hiểu rõ các vọng duyên, cho nên nhiều kiếp bị ràng buộc, nối nhau không dứt, cho nên nói nhân duyên gọi là ràng buộc. Nếu lìa vọng duyên thì không sinh pháp riêng.

“Ta nói chỉ ràng buộc, sinh vô nên bất sinh... cho đến có riêng các pháp ấy”. Một câu kệ cuối là lặp lại ngoại đạo chống chế lập pháp làm trước, phải đợi nhân duyên sinh, thí như vật trong nhà tối là có trước, phải đợi ánh đèn chiếu sáng mới thấy được, cho nên nói trói buộc hiện cũng như vậy, nghĩa là pháp nhân duyên hiện sinh cũng như đèn sáng hiện rõ vật trong bóng tối. Phật dạy nếu như luận này, thì ngoài việc lìa nhân duyên, lại có sinh pháp riêng.

“Vô sinh thì vô tánh, thể tánh hư hư không... cho đến ấy là vô sinh nhẫn”: Ý nói không có bốn tướng sinh trụ dị diệt của sát-na sinh kia, có thể gọi là vô sinh, đây gọi là vô sinh pháp nhẫn.

“Tất cả các thế gian, thảy đều là trói buộc... cho đến cho nên chẳng phải giáo lý”. Đây là nói vô minh và nghiệp ái, đối với trong mười hai nhân duyên hữu chi, lược nêu ba đời, nếu nói đủ, tức vô minh duyên hành, hành duyên thức, thức duyên danh sắc, danh sắc duyên sáu nhập, sáu nhập duyên xúc, xúc duyên thọ, thọ duyên ái, ái duyên thủ, thủ duyên hữu, hữu duyên sinh, sinh duyên già chết lo buồn khổ não: Ở đây nói pháp vọng duyên khởi trong ba đời, là quá khứ có hai chi nhân:

Vô minh. 2. Hành. Hiện tại có năm chi quả: 1. Thức. 2. Danh sắc. 3. Sáu nhập. 4. Xúc. 5. Thọ. Hiện tại có ba chi nhân: 1. Ái. 2. Thủ. 3. Hữu. Vị lại có hai chi quả: 1. Sinh. 2. Già chết. Nói tất cả chúng sinh từ vô thỉ đến nay, đều là vô minh mười hai nhân duyên, nhiều kiếp trói buộc, qua lại trong lao ngục ba cõi, không thể ra khỏi. Người trí liễu ngộ tu đạo dứt bỏ, liền được giải thoát. Cho nên nói vô minh diệt thì hành diệt... cho đến sinh diệt thì già chết diệt. Phải biết nhân duyên diệt vọng cho nên phải tu đạo.

28. Hỏi đáp về tu đạo:

Hỏi: Thế nào là tu đạo?

Đáp: Suy tìm cội gốc mười hai nhân duyên chính là vô minh, do vô minh cho nên khởi nghiệp phiền não, do nghiệp cho nên khởi quả báo mà có các khổ, đều do vô minh làm cội gốc. Như người chặt cây phải chặt tận gốc.

29. Hỏi đáp về vô minh:

Hỏi: Vô minh là gì?

Đáp: Vô minh là tâm bất giác. Do bất giác cho nên vọng khởi phân biệt, thấy pháp ngoài tâm, nói có nói không, nói phải nói trái, nói được nói mất, thân tâm chịu các quả báo khổ... Đều do vô minh. Nay ta muốn dứt bỏ vô minh thì trước phải tự giác nguồn tâm. Tùy tâm sinh khởi tất cả vọng tưởng đều do tâm bất giác sinh. Phải biết tánh của tự tâm vốn không sinh diệt, cũng không đến đi, làm sao biết được? Tất cả vọng niệm bỗng nhiên sinh khởi, giác thì bất sinh. Thế nào gọi là giác? Như khi tham, sân, si sinh khởi, lại dùng tự tâm quán sát suy tìm tham, sân, si này có hình dáng như thế nào, là xanh vàng hay đỏ trắng, là vị lai, là hiện tại, hay quá khứ, là ở trong, ngoài, hay giữa, suy tìm tham, sân, si đều không có hình dáng. Nếu xưa nay là có thì ngày nay khi giác ngộ lẽ ra cũng thấy. Nay giác đã không, cho nên phải biết do bất giác nên bỗng nhiên vọng khởi. Giác thì không sinh. Cho nên giác để đối trị vô minh. Đây hiện tại vô minh không có, vì không có vô minh nên tất cả phân biệt phiền não không sinh, phiền não không sinh cho nên nghiệp không sinh, nên không có hai nhân quá khứ. Không có hai nhân nên năm quả hiện tại không sinh. Năm quả không sinh nên ba nhân ái, thủ, hữu không sinh. Ba nhân hiện tại đã không thì hai quả báo vị lai không sinh, gọi là chặt đứt xiềng xích mười hai nhân duyên. Mười hai nhân duyên này vô xứ, gọi là Niết-bàn. Đây là Thánh trí tự giác gọi là Bồ-đề. Nương mười hai nhân duyên này quán sát tu hành, gồm có ba loại: Bậc thượng trí quán thì đắc Bồ-đề của Phật, bậc trung trí quán thì đắc Duyên giác Bồ-tát. Bậc hạ quán thì đắc Thanh văn Bồ-đề. Cho nên Triệu luận chép: Hàng ba thừa quán pháp không khác, chỉ do tâm có tiểu đại là khác nhau thôi!

30. Pháp nhân duyên làm nhân duyên:

“Nếu sinh pháp chẳng có, kia làm nhân duyên ai, xoay vần sinh lẫn nhau, đây là nghĩa nhân duyên”. Ý nói nếu pháp sinh chẳng thật có thì nhân duyên kia làm nhân duyên cho ai. Hai câu này lặp lại vọng chấp của ngoại đạo. Vì xoay vần sinh nhau, thì biết có nghĩa nhân duyên, không có tánh sinh riêng.

“Các tánh cứng, ướt, nóng, động, phàm ngu sinh phân biệt... cho

bệnh khác nên cách trị cũng khác, chẳng phải chân như có khác cho nên nói chỉ có một Đại thừa. tám chi đạo mát mẻ, tám chi đạo là nhân năng sinh quả Nhất thừa. Một tức tám, tám tức một. Viên dung soi chiếu lẫn nhau, không hai không khác, thọ một chẳng dư, đó gọi là chấp nghiêng lệch.