Đại Tập 109 · Bộ Du Già VI · Số 1600–1604

Luận Đại Thừa Trang Nghiêm Kinh - Quyển 9

LUẬN ĐẠI THỪA TRANG NGHIÊM KINH

QUYỂN 9

Phẩm Thứ 18: CÚNG DƯỜNG

Giải thích: Đã nói về các hành do nghiệp gom nhóm, nhưng chưa nói về việc cúng dường Như lai, nay sẽ nói về sự cúng dường. Kệ nêu:

Nương vật, duyên, hồi hướng,

Nhân, trí, ruộng, nương,

Tám cúng dường như thế,

Cúng dường các Như lai.

Giải thích: Lược nói cúng dường Như lai gồm có tám thứ, tám thứ là:

1. Cúng dường chỗ nương.

2. Cúng dường vật.

3. Cúng dường duyên khởi.

4. Cúng dường hồi hướng.

5. Cúng dường nhân.

6. Cúng dường trí.

7. Cúng dường ruộng.

8. Cúng dường nương tựa.

Hỏi: Tám thứ ấy có nghĩa gì? Kệ rằng:

Hiện tại không hiện tại,

Y phục, ăn uống, thảy

Khởi tâm thiện tịnh sâu,

Do đầy đủ hai nhóm phước trí,

Thường nguyện sinh đời Phật,

Ba luân vô phân biệt,

Thành thục các chúng sinh,

Sau cùng mười một thứ.

Giải thích: Tám câu trong hai bài kệ trên đây nói về tám nghĩa ở trước, nên biết.

Hiện tại không hiện tại là nương vào cúng dường, là nương vào Chư Phật hiện tại và quá khứ, vị lai mà cúng dường.

Y phục, uống ăn thảy là vật cúng dường, vì cúng dường bằng y phục, v.v…

Phát tâm lành thanh tịnh sâu rộng là duyên khởi cúng dường, do đem tâm thanh tịnh tin sâu mà cúng dường.

Do đầy đủ hai nhóm là hồi hướng cúng dường do cúng dường bằng hai nhóm phước, trí đầy đủ.

Thường nguyện sinh đời gặp Phật là nhân cúng dường vì có nguyện đời trước, mong sinh ra gặp Phật, giúp ta có được lợi ích thiết thực cúng dường.

Ba luân vô phân biệt là trí cúng dường. Người cúng dường, vật cúng dường, người nhận cúng dường, cả ba món ấy không thật có.

Thành thục các chúng sinh là ruộng cúng dường. Chúng sinh là ruộng, dạy người kia cúng dường là khiến họ gieo trồng gốc lành.

Sau cùng là mười một thứ là nương cúng dường. Nương nầy có mười một thứ:

1. Nương vào vật là do căn cứ vào tài vật mà cúng dường.

2. Nương vào tư duy là nương vào vị suy nghĩ, nương vào vui theo suy nghĩ, nương vào hi vọng suy nghĩ.

3. Nương vào lòng tin là do Đại thừa mà phát tâm Bồ-đề.

4. Nương vào nguyện là do phát nguyện rộng lớn.

5. Nương vào lòng bi là do thương xót chúng sinh.

6. Nương vào nhẫn nhục là vì làm việc khó làm.

7. Nương vào hạnh là vì thực hành các Ba-la-mật.

8. Nương vào chánh niệm là vì sống đúng như pháp, không điên đảo.

9. Nương vào chánh kiến là vì thấu hiểu như thật.

10. Nương vào giải thoát là vì Thanh văn đã dứt trừ phiền não.

11. Nương vào chân thật vì được đại Bồ-đề.

Hỏi: Chủng loại khác nhau của cúng dường ra sao? Kệ rằng:

Nhân quả và trong, ngoài,

Thô, tế và lớn, nhỏ,

Cũng khác nhau xa gần,

Đó gọi cúng dường chủng.

Giải thích: Vì các đời khác nhau nên các thứ cúng dường cũng

khác nhau. Quá khứ là nhân, hiện tại là quả. Hiện tại là nhân, vị lai là quả. Nhân quả như vậy thì gọi là khứ, lai, kim. Nên biết: Trong là tự

mình cúng dường, ngoài là dạy bảo người cúng dường. Thô là lợi ích cúng dường, tế là thuận theo cúng dường. Nhỏ là cúng dường thấp kém. Lớn là cúng dường vượt trội. Có ngạo mạn là thấp kém, không ngạo mạn là cao thượng, do không còn phân biệt ba luân. Xa nghĩa là muốn cúng dường thời gian sau. Gần là cúng dường hiện tại.

Lại nữa, cúng dường cách đời khác là cúng dường xa. Cúng dường không xen hở là cúng dường gần.

Lại nữa, phát nguyện cúng dường ở vị lai là cúng dường xa. Phát nguyện cúng dường hiện tại là cúng dường gần.

Hỏi: Cúng dường Như lai phải như thế nào mới được gọi là cúng dường tối thượng? Kệ rằng:

Cúng dường các Như lai,

Tối thượng do tự ý,

Tin, tâm, thông, phương tiện,

Hòa họp năm tối thắng.

Giải thích: Năm thứ lớp ý cúng dường Như lai, nên biết, cách cúng dường nầy là tối thượng, năm thứ ấy là:

1. Cúng dường bằng lòng tin thanh tịnh.

2. Cúng dường bằng tâm sâu xa.

3. Cúng dường bằng thần thông.

4. Cúng dường bằng phương tiện.

5. Cúng dường bằng sự hòa hợp.

Lòng tin thanh tịnh là lòng tin thanh tịnh phát sinh từ chỗ giảng nói pháp Đại thừa để cúng dường.

Lòng tin sâu xa có chín thứ:

1. Tâm vị.

2. Tâm tùy hỉ.

3. Tâm hi vọng.

4. Tâm không nhàm chán.

5. Tâm rộng lớn.

6. Tâm vui mừng.

7. Tâm thắng lợi.

8. Tâm vô nhiễm.

9. Tâm sạch lành.

Chín thứ tâm nầy như đã nói trong pháp tu Ba-la-mật.

Thần thông là nương vào các Tam-ma-đề, hư không tạng v.v… Phương tiện là trí vô phân biệt, thuộc về phương tiện.

Hòa họp là tất cả đại Bồ-tát cùng hòa họp một quả và tất cả quả.

Phẩm Thứ 19: GẦN GŨI

Giải thích: Đã nói cúng dường Như lai, thế nào là gần gũi thiện tri thức? Kệ rằng:

Như trước cúng dường Phật,

Nói lược có tám thứ,

Là gần gũi bạn lành,

Nên biết tám cũng vậy.

Giải thích: Nên biết, gần gũi thiện tri thức cũng y cứ vào tám thứ.

Hỏi: ý nghĩa của tám thứ ấy ra sao? Kệ rằng:

Điều tĩnh trừ, đức tăng,

Hữu dũng, A-hàm, phú,

Giác chân, khéo nói pháp,

Bi sâu, lìa thoái giảm.

Giải thích: Bài kệ nầy nói về sự nương gần gũi bậc nhất. Nếu

thiện tri thức có đủ mười công đức thì nên gần gũi, mười công đức là:

1. Điều phục.

2. Vắng lặng.

3. Trừ hoặc.

4. Đức hạnh tăng.

5. Có sức mạnh.

6. Kinh phú.

7. Giác chân.

8. Khéo nói.

9. Lòng thương sâu.

10. Lìa lui sụt.

Điều phục tương ưng với giới, do căn được điều phục.

Vắng lặng là tương ưng với định do thu nhiếp bên trong.

Trừ hoặc là lòng tin, ý niệm tương ưng với tuệ, do phiền não bị dứt trừ.

Đức hạnh tăng là do giới, định, tuệ đầy đủ, không thiếu giảm.

Có sức mạnh là do làm lợi ích cho người, không biết mỏi mệt.

Kinh phú là được học rộng.

Giác chân là thấu hiểu nghĩa chân thật.

Khéo nói là do không điên đảo.

Lòng thương sâu là do dứt hi vọng.

Lìa lui sụt là cung kính nói pháp bất cứ lúc nào.

Kệ rằng:

Kính, cúng dưỡng, giúp hầu,

Thân, tâm cũng tương ưng,

Mong vui, biết thì giờ,

Nhún nhường làm duyên khởi.

Giải thích: Nửa trên bài kệ là nói về vật gần gũi. Nửa dưới bài kệ là nói về duyên khởi gần gũi. Vật gần gũi có ba:

1. Của cải, nghĩa là cung kính cúng dường.

2. Thân thể, nghĩa là thuận theo giúp đỡ, hầu hạ.

3. Tâm là khi giúp đỡ, hầu hạ thì thân và tâm phải tương ưng nhau.

Duyên khởi gần gũi cũng có ba thứ:

1. Mong vui.

2. Biết đúng lúc.

3. Bỏ tâm ngã mạn.

Kệ rằng:

Do xa lìa tham đắm,

Vì cầu hạnh thuận theo,

Thuận theo như lời dạy,

Khiến người ấy vui mừng.

Giải thích: Nửa trên bài kệ nói về hồi hướng gần gũi. Nửa dưới bài kệ nói về nhân gần gũi.

Hồi hướng gần gũi là do không phải ham mê lợi dưỡng mà là do thuận theo tu hành.

Nhân gần gũi là Bồ-tát tu hành theo những gì được dạy trao vì nhân gần gũi thiện tri thức. Vì sao? Vì sự thuận theo nầy mà Bồ-tát khiến cho vị thiện tri thức kia sinh tâm vui mừng. Kệ rằng:

Khéo hiểu rõ ba thừa,

Tự nương khiến thành tựu,

Thành sinh về tịnh độ,

Vì pháp không vì của.

Giải thích: Bài kệ nầy nói về ruộng trí nương, có ba thứ gần gũi:

Hiểu rõ ba thừa tự mình nương theo cho thành tựu là nói về trí gần gũi. Hiểu rõ ba thừa là do trí.

Thành thục chúng sinh và cõi đất sạch là nói về điền gần gũi. Ruộng có hai thứ:

1. Ruộng chúng sinh.

2. Ruộng cõi Phật.

Hỏi: Hai món nầy sao gọi là ruộng?

Đáp: Do chính mình được nghe pháp, rồi nối nhau mà lập, theo nơi ở cõi nước Phật mà tu nhân thanh tịnh.

Vì pháp chứ không phải vì của cải: nói về y chỉ gần gũi. Bồ-tát chỉ đem giáo pháp lợi sinh đầy đủ, làm chỗ nương, cho nên gần gũi thiện tri thức. Không phải lấy của cải đầy đủ làm chỗ nương.

Hỏi: Sự khác nhau về gần gũi thiện tri thức ra sao?

Kệ rằng:

Nhân quả và tùy pháp,

Trong, ngoài và thô, tế,

Hơn, kém cũng gần, xa,

Đó là chủng khác nhau.

Giải thích: Nhân quả khác nhau là gần gũi thiện tri thức trong quá khứ làm nhân. Hiện tại gần gũi là quả. Gần gũi trong hiện tại là nhân, gần gũi trong vị lai là quả.

Tùy pháp khác nhau là pháp môn mà thiện tri thức truyền bá ra, theo sự khác nhau mà tu tập.

Trong, ngoài khác nhau là chính mình gần gũi là trong. Dạy kẻ kẻ khác gần gũi là ngoài.

Thô, tế khác nhau: chính mình nghe là thô, suy nghĩ bên trong là tế.

Hơn, kém khác nhau: gần gũi với kẻ kiêu căng là kém. Gần gũi với người không kiêu căng là cao cả.

Gần, xa khác nhau là gần gũi ngay trong đời nầy là gần. Gần gũi trong kiếp sau là xa.

Lại nữa, gần gũi trong kiếp sau là gần. Gần gũi cách đời là sau xa.

Lại nữa, gần gũi không xen hở là gần, gần gũi cách đời là xa.

Lại nữa, phát nguyện ở hiện tại là gần gũi, là gần. Phát nguyện ở vị lai là gần gũi xa.

Hỏi: Có mấy thứ gần gũi thiện tri thức được gọi là tối thượng?

Kệ rằng:

Gần gũi bạn lành cao,

Năm tự ý, như trước,

Tin, tâm, chung phương tiện,

Hòa hợp thảy khác nhau.

Giải thích: Như việc cúng dường Chư Phật đã nói ở trước, do năm thứ lớp ý nên gọi là tối thắng, là những thứ: Tịnh, tín, thâm tâm, thần

thông, phương tiện, hòa họp. Sự tối thắng của gần gũi thiện tri thức cũng giống như vậy.

Bởi lòng tin trong sạch là lòng tin phát sinh trong sạch khi ở chỗ đang giảng kinh Đại thừa.

Vì lòng tin sâu xa là tâm cũng có chín thứ là vị tâm cho đến thiện tịnh tâm, do gần gũi tu hành.

Vì thần thông là nương vào Tam-ma-đề, hư không tạng mà gần gũi.

Vì phương tiện là nương vào trí vô phân biệt.

Vì hòa hợp là các vị Bồ-tát dùng một quả mà nhập vào tất cả quả.

———

Phẩm Thứ 20: PHẠM TRỤ

Giải thích: bốn phạm trụ mà Bồ-tát đã tu tập như thế nào? Kệ rằng:

Phạm trụ có bốn thứ,

Mỗi thứ có bốn tướng,

Trị chướng và hợp trí,

Chuyển cảnh và thành sinh.

Giải thích: Phạm trụ là bốn thứ vô lượng từ, bi, hỉ, xả. Nên biết bốn vô lượng của Bồ-tát, mỗi thứ đều có bốn tướng:

1. Trị chướng là những gì phải trị và dứt trừ.

2. Họp trí là do được trí vô phân biệt nên đối trị cao quý.

3. Chuyển cảnh là do duyên chúng sinh, duyên pháp, không duyên.

4. Thành thục chúng sinh là vì có nghiệp cao cả mà thành tựu chúng sinh.

Hỏi: Những gì là chúng sinh là chúng sinh duyên? Và về không duyên thì pháp nào là pháp có duyên, vô duyên? Kệ rằng:

Vui, khổ, mừng, phiền não,

Đó là duyên chúng sinh,

Duyên pháp là nói pháp kia,

Không duyên tức như kia.

Giải thích: Bốn thứ nhóm chúng sinh là chúng sinh duyên:

1. Nhóm chúng sinh cầu vui.

2. Nhóm chúng sinh có khổ.

3. Nhóm chúng sinh đang sống trong vui mừng.

4. Nhóm chúng sinh phiền não.

Từ là cho vui cho nhóm chúng sinh đang cầu vui.

Bi là nhổ khổ đối với nhóm chúng sinh đang chịu khổ.

Hỉ là đối với chúng sinh đang vui sống thì không lìa họ.

Xả là đối với nhóm chúng sinh phiền não thì giúp họ lìa khỏi khổ ấy. Đó gọi là chúng sinh duyên, pháp duyên là nói bốn pháp phạm trụ kia, đó gọi là pháp duyên.

Vô duyên là như Bồ-tát sử dụng trí vô phân biệt, nên gọi là vô duyên, Kệ rằng:

Và vì như nghĩa kia,

Vị nhẫn được thanh tịnh,

Thuộc về nghiệp thân miệng,

Cũng hết các phiền não.

Giải thích: Bốn thứ hạnh kia, nên biết, lòng từ vô duyên, vì như duyên nên khi chứng được Bát địa Vô sinh nhẫn thì các gốc lành đều tròn đầy, do lòng từ ấy hoàn toàn thanh tịnh. Lòng từ là chỗ nương của hai nghiệp thân, miệng, các phiền não thuộc về nó cũng bị dứt hết. Như nơi mà phiền não dựa là tự thể ý thức bị cắt đứt. Việc cắt đứt nơi dựa buộc ấy, thì trong kinh thường nói.

Hỏi: Sự khác nhau của bốn phạm trụ kia ra sao? Kệ rằng:

Có động và bất động,

Cũng ăn và không ăn,

Nên biết bốn phạm trụ,

Hạnh như thế khác nhau.

Giải thích: Nên biết, bốn phạm trụ, có bốn thứ hạnh khác nhau:

1. Động.

2. Bất động.

3. Ăn.

4. Không ăn.

Động là phần vị lui sụt.

Bất động là phần trụ và phần thắng. Không thể lui sụt.

Ăn là nhiễm ô, vì vướng vào lạc thú ngon ngọt nên mất tâm Đại thừa.

Không ăn là bất nhiễm ô.

Những hạnh lui sụt đó là sự khác nhau của phạm trụ. Các vị Bồ-

tát an trụ bất động và không ăn, chứ chẳng phải trụ trong động và có ăn (nhiễm ).

Hỏi: Sự khác nhau của các phạm trụ là gì? Kệ rằng:

Sáu trước và hai trước,

Địa dưới cũng tâm thấp,

Tương tự thảy là thấp,

Trái với dưới là trên.

Giải thích: Trên dưới khác nhau là tự tính của địa bất định thì sáu phẩm trước là dưới. Hai phẩm trước của tất cả địa định cũng là dưới, nghĩa là mỗi phẩm nhuyến nhuyến trung hạ đều địa cũng là dưới. Có nghĩa là do các Bồ-tát thuộc bảy địa dưới quán sát địa trên, tâm thấp kém cũng là dưới, nghĩa là các Thanh văn. Tương tự cũng là dưới, là Bồ-tát chưa chứng pháp nhẫn Vô sinh. Như đã nói dưới, trái với dưới là trên, nên biết.

Hỏi: Bốn phạm trụ nầy có thể chứng bao nhiêu quả? Kệ rằng:

Báo sinh vào cõi dục,

Nhóm mãn cũng thành sinh,

Không lìa và lìa chướng,

Đầy đủ năm là quả.

Giải thích: Bồ-tát an trụ trong phạm trụ làm nhân, đầy đủ, được năm quả:

1. Sinh trong chúng sinh cõi Dục, quả nầy là quả báo.

2. Hai nhóm phước trí tròn đầy là quả tăng thượng.

3. Thành thục chúng sinh là quả trượng phu.

4. Sinh bất cứ đâu cũng không lìa khỏi phạm trụ là quả chỗ nương.

5. Sinh bất cứ đâu cũng thường lìa khỏi chướng kia, là quả báo lìa tướng.

Hỏi: Trong phạm trụ nầy, có những việc nào là tướng của Bồ-tát?

Kệ rằng:

Nếu gặp duyên chướng nặng,

Và tự sống buông lung,

Muốn biết tướng của Bồ-tát,

Phạm tâm không lui sụt.

Giải thích: Nên biết, Bồ-tát có hai việc mà phạm tâm bất động đó là tướng của Bồ-tát:

1. Gặp những nhân duyên chướng nặng, tâm Bồ-tát cũng không bao giờ thay đổi đó là tướng của Bồ-tát.

2. Nếu tự buông lung đi nữa khi chưa cần đối trị thì tâm Bồ-tát vẫn không thay đổi. Đó là tướng của Bồ-tát, huống chi lúc vô lượng hiện tiền ( tức phải đối trị).

Hỏi: Chướng ngại phạm trụ là những gì? Kệ rằng:

Bốn phạm có, bốn chướng,

Là giận, buồn, lo, muốn,

Bồ-tát đủ chướng ấy,

Phát sinh nhiều lỗi lầm.

Giải thích: Những gì mà phạm trụ đối trị là bốn chướng ngại, theo thứ lớp là:

1. Sân.

2. Quấy loạn.

3. Lo.

4. Ham muốn.

Do những chướng nầy nên phạm là vô thể. Nếu các chướng ngại ấy còn thì chúng gây ra nhiều lỗi lầm.

Hỏi: Nhiều lỗi lầm là sao? Kệ rằng:

Các phiền não như vậy,

Phát sinh gây ba hại,

Hại mình và hại người,

Và hại cả Thi-la.

Giải thích: Bài kệ nầy nói về ba lỗi lầm tai hại: Một là tự hại, là tự làm khổ cho suy nghĩ. Hai là hại kẻ khác làm khổ cho kẻ khác phải bận lòng suy nghĩ. Ba là hại giới luật là cả mình lẫn người đều khổ tâm vì phải suy nghĩ. Kệ rằng:

Có hối cũng mất lợi,

Mất hộ, bị thầy bỏ.

Trị phạt, tiếng xấu đồn,

Như thế sáu quở trách.

Giải thích: Bài kệ nầy nói về sáu thứ quở trách lỗi lầm:

1. Tự quở trách bằng suy nghĩ, ăn năn.

2. Bị người quở trách do mất lợi dưỡng.

3. Bị chư thiên quở trách do mất sự che chở.

4. Bị Đại sư quở trách do bị Đại sư từ bỏ.

5. Bị người phạm hạnh quở trách do bị người trí tuệ phạm hạnh trị phạt đúng pháp.

6. Bị người mười phương quở trách, do tiếng xấu đồn xa.

Kệ rằng:

Hậu thân đoạ các nạn,

Khiến phạm trụ cũng lui,

Tâm sở bị đại khổ,

Lại nữa sinh ba lỗi.

Giải thích: Bài kệ nầy nói về đời sau còn phạm ba lỗi:

1. Rơi vào nhiều tai nạn, do nghiệp ác nầy nên phải chịu quả ác đời sau.

2. Công hạnh bị lui mất, do phạm trụ đã lui mất những cái chưa được, lui mất ngay trong hiện tại cả đến mai sau.

3. Đời sống khổ do pháp tâm sở sinh vào đường ác nên phải chịu nhiều sầu, khổ.

Hỏi: Đã nói về lỗi lầm, còn công đức thì sao? Kệ rằng:

Người khéo trụ phạm trụ,

Lìa khỏi các điều ác,

Sinh tử không làm nhơ,

Không xả cứu chúng sinh.

Giải thích: Ai an trụ phạm trụ thì được hai công đức:

1. Xả phiền não, như trước đã nói phải lìa khỏi các lỗi lầm.

2. Không xả chúng sinh là do thành thục chúng sinh, sinh tử không làm ô nhiễm.

Hỏi: Đã nói công đức nầy, làm sao biết là tối tôn, tối thượng.

Kệ rằng:

Như người có con một,

Có đức, rất yêu thương

Bồ-tát đối tất cả,

Khởi phạm hơn người kia.

Giải thích: Thí dụ nầy nói về bốn phạm trụ của Bồ-tát là tối tôn, tối thượng.

Hỏi: Lòng đại bi lấy chúng sinh nào làm đối tượng? Kệ rằng:

Hừng hực và thắng oán,

Khổ bức cũng che tối,

Sống nguy, sẽ bị trói,

Ăn độc, đi lạc đường,

Có kẻ sống trái đạo,

Người ốm o, sần sùi,

Mười loại chúng sinh đó,

Sở duyên tâm đại bi.

Giải thích: Tâm đại bi của Bồ-tát, lược lấy mười loại chúng sinh làm cảnh giới:

1. Chúng sinh hừng hực ham muốn, là hạng ham mê dục nhiễm.

2. Chúng sinh thắng được ma oán, nghĩa là khi tu hành bị ma làm chướng ngại.

3. Chúng sinh bị khổ bức, là những kẻ ở trong ba đường.

4. Chúng sinh bị dìm trong bóng tối là những kẻ thường làm ác, vì họ không biết nghiệp báo.

5. Chúng sinh ở trong chỗ nguy hiểm là những kẻ không ưa cảnh Niết-bàn, do họ quen sống mãi trong sinh tử nguy hiểm không bao giờ dứt.

6. Chúng sinh bị trói buộc hoàn toàn là ngoại đạo với cố chấp sai lầm. Họ có ý muốn giải thoát nhưng bị trói quá chặt trong các kiến chấp sai lầm.

7. Chúng sinh ăn nhằm thức ăn có độc là những kẻ ăn vị ngon ngọt

của định. Như món ăn ngon nọ có lẫn chất độc thì người bị hại. Định thiện cũng vậy. Ham mê dục lạc thì mất đường về.

1. Chúng sinh đi lạc đường là những kẻ kiêu căng bởi họ lầm lẩn đường giải thoát chân thật.

2. Chúng sinh sống trong phi đạo đức là hạng người hạ thừa bất định do lui mất ý chí.

3. Chúng sinh ốm o nhăn nheo là hạng Bồ-tát chưa đầy đủ hai nhóm. Mười loại chúng sinh ấy, là cảnh giới sở duyên của Bồ-tát đại bi. Đã nói cảnh giới đại bi, kế là nói đắc quả của đại bi. Kệ rằng:

Chướng dứt và nhân giác,

Ban vui, quả đáng yêu,

Tự lưu năm chỗ nương,

Người ấy, gần với Phật.

Giải thích: Dứt trừ chướng ngại là tướng lìa quả do các chướng ngại bị dứt.

Nhân giác ngộ là quả tăng thượng, do lợi ích chúng sinh.

Ban vui là quả trượng phu, những gì mà trượng phu làm.

Quả đáng yêu là quả của quả báo ấy là được quả báo đáng yêu.

Tự lưu là nương vào quả, do ban tình thương cao cả cho chúng sinh ở đời vị lai.

Như vậy, năm quả ấy, đều nương vào đại bi mà có được. Nên biết, như vậy là Bồ-tát không còn xa cách Phật, Bồ-đề.

Đã nói đắc quả đại bi, kế đây là nói đại bi không trụ. Kệ rằng:

Khổ sinh tử làm thể,

Lấy vô ngã làm tính,

Không chán, không buồn rầu,

Đại bi giác siêu việt.

Giải thích: Tất cả sinh tử đều lấy khổ làm thể, lấy vô ngã làm tính. Đối với khổ, Bồ-tát biết nó chắc thật. Đối với vô ngã chứng được Vô thượng giác. Được tri giác như vậy rồi, nhưng vì lòng đại bi nên không chán lìa sinh tử, là vì giác ngộ siêu việt và cũng không hề bị phiền não gây rối. Thế nên Bồ-tát đạt không trụ Niết-bàn, cũng không trụ sinh tử.

Đã nói đại bi không trụ. Kế là nói công đức của đại bi.

Kệ rằng:

Khi thấy tự tính khổ,

Biết khổ, thương kẻ khổ,

Cũng biết xả phương tiện,

Thường tu, không nhàm chán.

Giải thích: Bồ-tát quán xét thế gian khổ, khi thấy tự tính của khổ thì Bồ-tát sinh tâm thương xót các người đang chịu khổ. Bồ-tát dùng phương tiện xa lìa cũng mong cầu hiểu biết như thật. Biết rõ như vậy, Bồ-tát thường tu không nhàm chán, đó gọi là công đức của đại bi.

Đã nói công đức của đại bi. Kế là nói sự khác nhau của đại bi. Kệ rằng:

Tự tính và lựa chọn,

Tập khí trước, chướng dứt,

Nên biết, bi Bồ-tát,

Có bốn thứ khác nhau.

Giải thích: Đại bi nầy, theo thứ lớp có bốn thứ khác nhau:

1. Tự tính, thành tự nhiên.

2. Lựa chọn, vì thấy công đức và lỗi lầm.

3. Tập khí đời trước vì đời trước tu lâu dài.

4. Chướng dứt vì đã lìa ham muốn, các phiền não phải đã dứt rồi, trở nên thanh tịnh. Lại có, sáu thứ khác nhau. Kệ rằng:

Chẳng đẳng cũng chẳng thường,

Chẳng sâu cũng chẳng thuận,

Chẳng đạo, chẳng không đắc,

Trái sáu bi như thế.

Giải thích: Có sáu thứ khác nhau, trái với bi đại bi, tức là sáu thứ khác nhau của đại bi, là:

1. Bình đẳng.

2. Thường hằng.

3. Rất sâu.

4. Thuận theo.

5. Tịnh đạo.

6. Không thể được.

Bình đẳng là đối với cảm thọ do vui buồn v.v…, tất cả các cảm thọ của chúng sinh, Bồ-tát biết hết, đó là khổ.

Thường hằng là cho đến Niết-bàn vô dư cũng vô tận.

Rất sâu: các Bồ-tát nhập địa thấy mình và người đều bình đẳng.

Thuận theo là đối với các khổ não của chúng sinh, Bồ-tát theo chân lý mà cứu giúp.

Tịnh đạo là các phiền não phải đối trị, được dứt trừ.

Không thể được là khi chứng pháp nhẫn vô sinh, thì các pháp không thật có.

Đã nói về về sự khác nhau của đại bi, sau đây nói đại bi như cây.

Kệ rằng:

Bi, nhẫn, tư, nguyện, sinh,

Thành thục, nói thứ lớp,

Gốc to đến quả to,

Cây bi thành sáu việc.

Giải thích: Cây đại bi nầy nên biết do sáu việc mà thành:

1. Đại bi.

2. Nhẫn nhục.

3. Tư duy.

4. Thắng nguyện.

5. Thắng sinh.

6. Thành thục.

Những món ấy là sáu vị rễ, thân, cành, lá, hoa trái.

Hỏi: Việc ấy như thế nào?

Đáp: Cây nầy lấy đại bi làm gốc, lấy nhẫn nhục làm thân, lấy tư duy lợi ích chúng sinh làm nhánh cành. Lấy thắng sinh nguyện làm lá, lấy những gì mình sinh tốt đẹp làm bông. Lấy thành thục chúng sinh làm trái.

Hỏi: Vì sao sáu việc nầy diễn biến trước sau như vậy? Kệ rằng:

Không bi, thì không nhẫn,

Sáu thứ lớp như vậy,

Thắng sinh nếu không được,

Không thành thục chúng sinh.

Giải thích: Nếu không có tâm đại bi thì không thể khởi nhẫn nan hành khổ lớn.

Nếu không có nhẫn để làm những việc khó làm của khổ lớn, thì không thể làm phát mạnh lên tư duy đem lợi ích cho chúng sinh.

Nếu không có tư duy mạnh mẽ đem lợi ích cho chúng sinh thì không có khởi nguyện sinh về nơi tốt đẹp.

Nếu không nguyện sinh về nơi tốt đẹp thì không thể hướng tới nơi sinh tốt đẹp.

Nếu không hướng tới chỗ sinh tốt đẹp thì không thể thành thục chúng sinh.

Hỏi: Trước sau tương tự như thế thì thành lập tương tự như thế nào? Kệ rằng:

Rễ sinh do bi nhuần,

Thân trỗi do thích rộng,

Niệm chánh là cành lớn,

Nguyện nối lá dài lớn,

Nội duyên thành các hoa,

Ngoại duyên thành các quả,

Nên biết gốc bi thảy,

Như vậy thứ lớp thành.

Giải thích: Trong đây thành lập tương tự là lòng bi lấy chất ướt của từ khiến sinh sôi nảy nở. Người có lòng từ thấy kẻ khác khổ liền sinh tâm bi để cứu khổ, nên lấy bi làm gốc.

Nhẫn nhục thí lấy ý niệm vui khiến nó vươn lên. Bồ-tát làm lợi ích cho người nên trong cảnh khổ, Bồ-tát sinh ý tưởng vui. Khi ý tưởng vui đã có thì nó giúp cho nhẫn nhục có bề thế hơn, nên khiến nhẫn nhục được rộng lớn, vì vậy lấy nhẫn làm thân.

Suy nghĩ do chánh niệm nên tư thêm tăng trưởng hơn lên. Do nhẫn đã rộng lớn nên có công năng làm phát sinh chánh niệm cho việc làm lợi ích cho người, nên nói lấy suy nghĩ làm cành.

Nguyện nối nhau khiến cây rưởng thành. Do niệm trước diệt, niệm sau sinh, như lá già rụng để lá non mọc ra, nên lấy nguyện làm lá.

Đời sống chắc thật do duyên bên trong. Do chính mình thành thục thì đời sống không luống dối, cho nên lấy đời sống làm hoa.

Thành thục là lấy duyên bên ngoài làm hạt. Do thân kẻ khác được thành thục thì lợi ích không luống dối, cho nên lấy thành thục chúng sinh làm trái.

Thứ lớp như thế mà thành lập nên biết.

Đã nói đại bi như cây to, kế là, khen ngợi công đức đại bi. Kệ rằng:

Đại bi làm lợi ích,

Đối khác sao không khởi,

Trong khổ, sinh vui cao,

Sinh vui là do bi.

Giải thích: Nghĩa nầy, như kệ đã nói

Đã khen ngợi công đức của đại bi, kế là nói Đại bi không bị dính mắc. Kệ rằng:

Bồ-tát bi tự tại,

Vắng lặng còn không trụ,

Vui thế gian, thân mạng,

Làm sao sinh ái đó?

Giải thích: Tất cả các người trên đời đều ưa thích thế gian và mạng sống của thân mình.

Tất cả Thanh văn, Duyên giác dù không còn ưa thích thế gian và mạng sống, nhưng họ vẫn còn khởi lên tâm tham đắm vào Niết-bàn. Bồ-tát thì không như vậy, đại bi tự tại, nên Niết-bàn kia mà còn không ham trú vào đó, huống là trụ chấp vào hai thứ yêu mến kia của cõi đời này?

Đã nói đại bi không dính mắc. Kế là nói sự yêu mến cao thượng của đại bi. Kệ rằng:

Tham ái đều bị chướng,

Thương đời cũng là đời,

Bồ-tát khởi bi ái,

Chướng hết cũng qua đời.

Giải thích: Thương mến cao thượng có hai nghĩa:

1. Chướng hết.

2. Qua đời.

Các tham như thương mến v.v… Thì tự thể nó là chướng. Thể của lòng bi kia đem thực hành giữa đời dù không bị chướng ngại gì nhưng vẫn coi nó là của thế gian. Tự thể tình thương của Bồ-tát đã sạch hết các thứ chướng ngại, vượt cao hơn thế gian, nên là tối thắng.

Hỏi: Chướng ngại hết là sao? Kệ rằng:

Có khổ và vô trí,

Biển cả và bóng tối,

Cứu vớt bằng phương tiện,

Thế nào chẳng chướng hết?

Giải thích: Khổ ba cõi như biển cả, không có trí tuệ là bóng tối. Đại bi làm phương tiện cứu vớt.

Lòng thương mến nầy đã dứt hết các chướng ngại.

Hỏi: Thế nào là qua đời. Kệ rằng:

La-hán và Duyên giác,

Không có bi như vậy,

Huống có gì hơn đời,

Thì sao vượt hơn đời?

Giải thích: A-la-hán, Bích-chi Phật còn không có lòng thương mến đại bi, huống chi thế gian khác mà thật có. Nếu vậy thì đâu có gì vượt hơn đời.

Đã nói sự thương mến cao thượng của lòng đại bi, kế đây là nói lòng đại bi không nhàm chán. Kệ rằng:

Các Bồ-tát giàu được bi,

Bỏ khổ mà khởi khổ,

Đầu tiên khởi khổ sợ,

Khi chứng rất vui mừng.

Giải thích: Xả khổ nghĩa là Bồ-tát đem lòng đại bi mà xả khổ cho kẻ khác. Rước khổ về mình là xả khổ của kẻ khác rồi thấy mình khổ.

Đầu tiên khởi khổ sợ: là hàng Bồ-tát ở địa Tín hành. Hạng nầy khởi khổ sợ là do họ chưa nhận ra lý bình đẳng giữa ta và người, do họ chưa tiếp xúc với cái khổ thật.

Sau khi chứng đắc thì rất vui mừng nghĩa là khi chứng là hàng Bồ-tát ở tịnh tâm địa. Hạng nầy khởi ý khổ nhưng họ lại an vui, do họ đã hiểu được lý bình đẳng giữa ta và người, do họ đã tiếp xúc với khổ thật.

Đã nói lòng đại bi không nhàm chán, kế là nói về cái khổ cao hơn hết của lòng đại bi. Kệ rằng:

Bi khổ rất ít có,

Khổ hơn tất cả vui,

Bi ấy sinh niềm vui,

Đó chẳng có gì khác?

Giải thích: Nỗi khổ của lòng đại bi rất ít có là từ khổ của người khác mà sinh tâm đại bi. Từ tình thương rộng lớn ấy phải cưu mang mà thấy mình có khổ. Cái lòng bi khổ ấy thì có gì ít có mà vượt hơn nó? Cho nên nó là rất ít có.

Nỗi khổ hơn tất cả niềm vui là cái khổ của lòng đại bi nầy. Nó vượt hơn tất cả cái vui của thế gian.

Hỏi: Vì sao ?

Đáp: Vui nầy phát sinh do lòng đại bi thương xót kẻ khác khổ, các Bồ-tát lại lấy khổ đại bi nầy làm niềm vui, từ đại bi phát sinh khổ ấy.

Niềm vui vì làm xong việc ấy còn không có, huống chi là có cài gì khác, là những gì mà niềm vui kia làm được rồi, còn không có, huống chi có cái gì khác trên đời nầy mà thật có đâu?

Đã nói về khổ siêu việt của đại bi, kế là nói về bố thí cao tột của lòng đại bi. Kệ rằng:

Thí và bi cùng khởi,

Năng làm Bồ-tát vui,

Được vui trong ba cõi,

So đây chẳng một phần.

Giải thích: Nếu bố thí và đại bi phát sinh cùng lúc thì nó sẽ làm

Bồ-tát vui cao tột. Các thứ vui trong ba cõi, so với cái vui của đại bi bố thí thì nó không được một phần tương tự.

Đã nói về về bố thí cao vời của đại bi. Kế là, nói về chịu đựng khổ của lòng đại bi. Kệ rằng:

Tự tính khổ sinh tử,

Không xả là do bi,

Khởi khổ nhân lợi người,

Sao lại xả, không tu?

Giải thích: Các khổ đều gộp chung trong khổ sinh tử. Các vị Bồ- tát không từ bỏ sinh tử là do lòng đại bi. Bồ-tát phát sinh khổ là do làm lợi ích cho người. Khi Bồ-tát chưa từ bỏ sinh tử là khi mà Bồ-tát vẫn còn chịu các khổ.

Đã nói chịu khổ của lòng đại bi, kế đây là là nói về quả của bố thí lòng đại bi. Kệ rằng:

Ba quả bi, thí, của

Lòng bi thường thêm lớn,

Ái sinh và nhiếp sinh,

Giúp sinh lại ba vui.

Giải thích: Ba quả của lòng đại bi, bố thí, tiền của thường thêm lớn mãi là đại bi của Bồ-tát có thể tăng trưởng ba thứ quả là:

1. Tăng trưởng lòng thương, do công phu tu tập khiến tự thể nó lớn thêm mãi.

2. Tăng trưởng bố thí do lòng thương tự tại làm cho bố thí tăng lên mãi.

3. Tăng trưởng của cải do bố thí tự tại làm của cải gia tăng thêm mãi.

Ái sinh và nhiếp sinh: giúp của cải cho chúng sinh, lại có ba niềm vui là từ ba quả lại phát sinh ba niềm vui:

1. Từ nhân bi mà phát sinh thương mến, phát sinh an vui.

2. Từ nhân bố thí mà phát sinh xếp vào, phát sinh an vui.

3. Từ nhân của cải mà phát sinh của cải, phát sinh an vui.

Đã nói quả tăng trưởng của đại bi, sau đây là nói về sự khuyến tấn của đại bi. Kệ rằng:

Bi phát triển, thí tăng,

Thành sinh, vui cũng sinh,

Dẫn đến lại đem đi,

Đại bi khuyến như thế.

Giải thích: Lòng đại bi khuyến tấn Bồ-tát làm sáu thứ công đức,

nghĩa của đại bi bảo: Bồ-tát các vị hãy tu tập, mình tự giúp lấy mình phát triển lên, các vị không nên màng của cải, khiến bố thí tiến lên mãi, các vị nên dùng bố thí thành thục chúng sinh. Ông nên dùng bố thí làm an vui phát sinh. Nếu ông bố thí, ấy gọi là dắt hai nhóm Bồ-đề, và giúp kẻ khác hướng về mình. Nếu ông bố thí là đem hai nhóm dắt dẫn và khiến kẻ khác nhắm đến đại Bồ-đề.

Đã nói về sự khuyến tấn của lòng đại bi, sau đây nói về nguốn vui cao trội của đại bi. Kệ rằng:

Người khổ thương kẻ khổ,

Không thí làm sao vui?

Muốn mình tự được vui,

Ban vui cứu khổ người.

Giải thích: Người khổ mới có lòng thương kẻ khổ, là do lòng thương mà các Bồ-tát phát sinh các khổ, đó gọi là người khổ.

Không thí làm sao vui, nghĩa là do lòng đại bi nên Bồ-tát coi khổ của người là khổ của mình. Do vậy, nếu không ban vui cho người khác thì làm sao mình có được niềm vui?

Muốn mình tự được vui, thì ban vui và cứu khổ cho người: nghĩa là khi Bồ-tát ban vui cho chúng sinh và nhổ khổ cho họ thì Bồ-tát đã tạo niềm vui cho chính mình.

Đã nói về về nguồn vui cao vượt của đại bi, kế đây là nói về sự dạy trao của đại bi. Kệ rằng:

Bi dạy tự bố thí,

Thí người, không cầu mình,

Nguyện không nhận báo thí,

Mà nguyện bố thí nữa.

Giải thích: Bài kệ nầy dạy thực hành bố thí không cầu mong trả ơn.

Người có lòng đại bi dạy tự bố thí, bố thí cho người mà không cầu vui cho mình là nghĩa của đại bi chỉ bảo: Khi ông thực hành bố thí, thí cho kẻ khác thì chớ cầu vui cho mình. Người khác không có niềm vui thì mình cũng không có niềm vui. Vì sao? Vì niềm vui không khác nhau.

Không nhận quả báo của bố thí, mà nguyện đem bố thí nữa là nếu ta bố thí đạt quả thì xin là không nhận. Nếu khi đạt quả thì sẽ đem nó mà bố thí nữa. Kệ rằng:

Thí và quả bố thí,

Thí trùm khắp tất cả,

Chúng sinh vui, ta vui,

Cho người, ta không cần.

Giải thích: Bài kệ nầy dạy quả của bố thí là thí và quả mà thí có được đều đem thí trùm khắp cho tất cả chúng sinh. Vì sao? Vì người có lòng bi thì lấy cái vui của người làm cái vui của mình. Do vậy, nên tất cả quả bố thí của Bồ-tát đều được bố thí cho tất cả chúng sinh. Đã nói về sự trao truyền của đại bi là như thế. Kệ rằng:

Không màng của đem thí,

Của nhiều lại nhiều hơn,

Không dùng tự đem đến,

Lại lần lượt thí hết.

Giải thích: Bài kệ nầy dạy bố thí mà không màng đến của cải. Những ai bố thí không màng đến của cải thì người đó không muốn của cải nhưng của cải cứ đến. Đạo lý ấy hết sức rộng, hết sức nhiệm mầu, là vì tâm đại bi. Nếu được của cải như thế, lại đem bố thí nữa, thế là của cải đến rồi lại cứ đến nữa. Bồ-tát thí rồi lại thí nữa. Vì sao? Vì Bồ-tát không tìm cái vui riêng, nên muốn việc bố thí của mình không bao giờ hết. Kệ rằng:

Thương là vì đại bi,

Thí hết và thường thí,

Thực hành thí như vậy,

Thận trọng không cầu quả.

Giải thích: Bài kệ nầy dạy bố thí không gián đoạn. Kệ rằng:

Nếu tu không ưa thí, Thì không có quả, Thí không một sát-na,

Do không thích bố thí.

Giải thích: Bài kệ nầy chỉ bố thí không nhàm chán. Kệ rằng:

Không làm không có quả,

Có quả, có người làm,

Có lỗi, mong trả ơn,

Ta không giống như vậy.

Giải thích: Bài kệ nầy dạy bố thí mà không cầu trả ơn. Bồ-tát nói với người thí: “Nếu có ai làm công cho ông thì ông mới trả công (quả) như thế là ông có lỗi vì chờ kẻ ấy trả ơn. Ta thì không như vậy. Ấy là ông không giống ta. Lại nữa, nếu ai làm việc cho ông thì ông chỉ trả công cho người ấy, vậy là ông còn chờ đợi kẻ ấy trả ơn. Ta thì không

như vậy, là quả của các việc làm, ta đều ban cho tất cả chúng sinh, như vậy là ông không giống ta”.

Đã nói về về chỉ dạy cách bố thí của đại bi. Kế là, nói về hạnh bố thí của đại bi. Kệ rằng:

Vô chướng và tịnh cú,

Thí người, cũng tự lường,

Không cầu, không dính mắc,

Đại bi thí như vậy.

Giải thích: Không bị chướng ngại là không cướp của cải kẻ khác để làm việc bố thí.

Tịnh thí là đem của cải bố thí đúng như pháp, nghĩa là không bố thí thức ăn độc, vũ khí, rượu.

Bố thí kẻ khác là khi bố thí để nhiếp hóa người thì đặt họ vào việc làm lành.

Cũng tự lường là không khiến vì bố thí mà quyến thuộc bị thiếu hụt.

Không mong trả ơn là có ở trước mặt người thế tục, hay không, tâm mong cầu, hoặc không cầu xin ra miệng, nhưng hễ thấy họ thiếu thốn là đem cho ngay, ấy là do không hề lựa chọn nơi gieo phước.

Không dính mắc là không mong trả ơn, không do quả báo. Kệ rằng:

Tận, quảng, thắng, thường vui,

Lìa chấp cũng thanh tịnh,

Hồi hướng về hai nơi,

Bồ-đề và gốc lành.

Giải thích: Cùng tận, nghĩa là bố thí vật trong, vật ngoài.

Rộng nghĩa là bố thí nhiều.

Cao cả là bố thí vật tốt.

Thường là thường bố thí.

Vui mừng là bố thí không có giận dữ, nghĩa là kẻ đến xin, có khi họ gây hại cho ta, nhưng ta vẫn chịu đựng mà vui vẻ bố thí.

Lìa khỏi dính mắc là do không đặt hi vọng vào cái gì, là không mê đắm, như đã nói ở trước.

Thanh tịnh là bố thí đúng như pháp, tịnh cú thì như trước đã nói.

Hồi hướng công đức về Bồ-đề là hồi hướng về đại Bồ-đề.

Hồi hướng về gốc lành là hồi hướng thuận theo căn khí lành.

Đã nói hạnh bố thí của đại bi, kế là sẽ nói sự khác nhau về thọ dụng của đại bi. Kệ rằng:

Có của tự tiêu dùng,

Và dùng thí chúng sinh,

Được vui, thí vui cao,

Ba vui nuôi lớn tâm.

Giải thích: Bồ-tát tự thọ dụng của cải lòng vui mừng, và vui mừng do đem của cải ấy bố thí cho các người . Sánh với các vui bố thí thì hai niềm vui nầy là cao cả. Vì sao? Vì ba niềm vui nầy nuôi dưỡng tâm, ba niềm vui là:

1. Vui bố thí.

2. Vui vì nhiếp hóa chúng sinh.

3. Vui do nhóm Bồ-đề đầy đủ.

Đã nói về về thọ dụng khác nhau của đại bi, kế là nói về các độ được tăng trưởng đo đại bi. Kệ rằng:

Xan, ác, sân, buông lung,

Đắm duyên và chấp tà,

Như vậy, sáu tệ xấu,

Bi giúp tăng sáu độ.

Giải thích: Bỏn sẻn là một chút vật cũng không thể xả.

Ác là phá giới, gây rắc rối cho người khác.

Sân hận là do mất chút lợi nhỏ mà rất nổi giận.

Buông lung là không siêng thực hành các pháp lành.

Đắm duyên là bị năm dục làm loạn tâm.

Mê đắm tà vạy là ngoại đạo không trí tuệ.

Như vậy, sáu thứ tệ xấu là tâm thương xót của đại bi vì họ mà nói ra những lỗi lầm, để giúp cho sáu Ba-la-mật được thêm lớn.

Đã nói về về đại bi giúp tăng trưởng các độ. Đại bi nầy từ bốn duyên mà sinh, nên cũng phải nói rõ.

Kệ rằng:

Khổ, vui, không khổ vui,

Sức nhẫn và bạn lành,

Tự thể nối lưu chuyển,

Nghĩa bốn duyên đại bi.

Giải thích: Khổ, vui, không khổ vui là nói về chủ thể đối tượng, và cả hai. Ba thọ, ba khổ cùng phát sinh tâm bi.

Hỏi: Đã là xả thọ sao còn gọi là khổ?

Đáp: Do hành khổ.

Sức mạnh nhân là nói về nhân duyên.

Bạn lành là nói về duyên phát triển hơn nữa.

Tự thể nối nhau lưu chuyển là nói về duyên thứ lớp.

Hỏi: Đại bi đã phát sinh như vậy rồi, làm thế nào được bình đẳng?

Kệ rằng:

Hành tướng và tư duy,

Thuận theo và lìa chướng,

Không được cũng thanh tịnh,

Sáu nghĩa bi bình đẳng.

Giải thích: Đại bi bình đẳng có sáu thứ:

1. Hành tướng bình đẳng, do ba phần bị cảm thọ của chúng sinh bình đẳng, biết là khổ.

2. Tư duy bình đẳng là do thương xót bình đẳng.

3. Tùy thuận bình đẳng, do cứu vớt bình đẳng.

4. Lìa chướng bình đẳng, do không gây hại bình đẳng.

5. Bất đắc bình đẳng là do ba luân là mình, người, lòng bi đều bình đẳng, không thật có.

6. Thanh tịnh bình đẳng là bình đẳng có được khi vào vô sinh nhẫn nơi tám Địa.

Hỏi: Đã nói về về đại bi như thế, nhưng còn bốn phạm trụ thì phải tu tập như thế nào để thành Vô thượng? Kệ rằng:

Từ thảy khiến Vô thượng,

Tự ý tu cũng năm.

Tín, tâm, thông, phương tiện,

Hòa hợp như trước nói.

Giải thích: Cúng dường Chư Phật, gần gũi bạn lành, như bài kệ trước đã nói, đều do năm thứ lớp ý tu tập mà trở nên Vô thượng. Phạm trụ cũng vậy, do lòng tin thanh tịnh là nơi nói kinh Đại thừa đối với phạm trụ sinh tịnh tín. Do tâm sâu sắc là dùng chín thứ tâm để tu tập phạm trụ. Do thần thông là do nương vào các định hư không mà tu tập. Do phương tiện là thuộc về chỗ nương vào trí vô phân biệt. Do hòa hợp là chứng một quả nhập vào tất cả quả.

❧

Luận Đại Thừa Trang Nghiêm Kinh - Quyển 10

LUẬN ĐẠI THỪA TRANG NGHIÊM KINH

QUYỂN 10

Phẩm Thứ 21: GIÁC PHẦN (Phần 1)

Giải thích: Các Bồ-tát đều có tướng hổ thẹn, nên nói trong đây. Kệ rằng:

Trị chướng và hợp trí,

Duyên cảnh cũng thành sinh,

Bồ-tát có tướng hổ,

Bốn khác nhau như thế.

Giải thích: Kệ nầy nói về Bồ-tát có bốn tướng hổ thẹn:

1. Tự tính.

2. Bạn loại.

3. Cảnh giới.

4. Tác nghiệp.

Trị chướng là xa lìa tính không hổ thẹn, đó là tự tính của hổ thẹn.

Hợp trí là tương ưng với trí vô phân biệt. Trí nầy là loại bạn biết hổ thẹn.

Duyên cảnh là Bồ-tát coi một ít chúng sinh không bị chướng làm cảnh đáng hổ thẹn, tức là Thanh văn, Duyên giác.

Tiểu là đối với Đại thừa.

Vô chướng là phá tan chướng ngại của phiền não.

Thành sanh (thành thục chúng sinh) là Bồ-tát có đức hổ thẹn nên lấy việc lập ra chúng sinh làm sự nghiệp của mình.

Đó là bốn tướng hổ thẹn.

Hỏi: Bồ-tát hổ thẹn đối với việc làm nào? Kệ rằng:

Bồ-tát đối sáu độ,

Chướng tăng đối trị giảm,

Không siêng, cũng siêng hành,

Ở đây sinh hổ thẹn.

Giải thích: các Bồ-tát rất hổ thẹn đối với bốn việc:

1. Khi có các độ bị chướng tăng thì Bồ-tát rất hổ thẹn.

2. Khi giảm sự đối trị với các chướng thì Bồ-tát rất hổ thẹn.

3. Khi tu tập các độ mà biếng nhác thì Bồ-tát rất hổ thẹn.

4. Khi siêng tu mà phải chịu tác động của các phiền não thì Bồ-tát rất hổ thẹn, đó là các căn thường mở ra chứ không ngăn giữ.

Hỏi: Sự khác nhau của sự hổ thẹn của Bồ-tát như thế nào?

Kệ rằng:

Sáu phẩm và hai phẩm,

Bảy địa và Nhị thừa,

Cũng tương tự là dưới,

Trái lại, nên biết trên.

Giải thích: Sáu phẩm là sáu phẩm trước trong địa bất định, mà có hổ thẹn là dưới.

Hai phẩm là hai phẩm trước trong địa định mà có hổ thẹn là dưới.

Bảy địa là bảy địa trước trong mười địa mà có hổ thẹn là dưới. Nhị thừa là chúng sinh với tâm thấp kém mà có hổ thẹn là dưới, do có tâm tăng thượng mạn.

Cũng tương tự là Bồ-tát chưa được pháp Nhẫn vô sinh mà có hổ thẹn cũng là dưới.

Trái với hổ thẹn ở địa dưới là hổ thẹn ở các địa trên.

Hỏi: Pháp nào có chướng hổ thẹn và chướng ngại đó có mấy lỗi? Kệ rằng:

Không hổ, mê không dứt,

Ba hại, và sáu quở,

Ba khổ: đọa, nạn thoái,

Mười hai lỗi, như trước.

Giải thích: Không hổ thẹn là Bồ-tát có chướng hổ thẹn. Nếu có chướng nầy thì phiền não không dứt, khi phiền não không dứt thì trước sinh ra ba điều hại:

1. Hại mình: nghĩa là không có tư duy chánh đạo do tự mình gây rối.

2. Hại người là giận và xả bỏ vì gây hại cho người.

Hỏi: Giận làm hại chúng sinh là đúng, nhưng xả sao lại làm hại chúng sinh?

Đáp: Bồ-tát ứng thân giáo hóa chúng sinh, nếu xả (bỏ) mà không giáo hóa thì đó là gây hại.

3. Hại cả hai là phá giới do gây hại cho người, xảy ra ba điều hại

rồi thì đối với pháp hiện tại, có sáu điều bị quở trách là nghi ngờ ăn năn, mất lợi, mất ủng hộ, bị ruồng bỏ, bị phạt, tiếng xấu. Theo thứ lớp đó, sẽ bị sáu điều quở trách, nghĩa là từ chỗ mình tự quở trách cho đến mười phương các người quở trách. Như vậy về sau còn sinh ra ba lỗi nữa:

1. Rơi vào những chỗ đầy tai nạn.

2. Lui mất pháp lành đã có, chưa có.

3. Từ đó, phải chịu khổ lớn.

Đó gọi là không hổ thẹn, nó sinh ra mười hai lầm lỗi.

Hỏi: Đã biết chướng và lỗi lầm, nhưng còn công đức của hổ thẹn là gì? Kệ rằng:

Tất cả ác nầy thảy,

Nếu Bồ-tát có hổ,

Tất cả diệt, nên biết,

Bởi đã đối trị chúng,

Sinh trời, người thông minh,

Mau tròn đầy hai nhóm,

Thành sinh không lui sụt,

Lìa, không lìa là quả.

Giải thích: Bài kệ trước nói về công đức hổ thẹn lìa lỗi thì như trước đã nói. Bồ-tát có hổ thẹn, còn tất cả thì không.

Bài kệ sau nói có hổ thẹn thì tu tập được công đức, do đã gom chứa đủ năm quả cao tột.

Sinh lên trời, người đều thông minh là được quả của quả báo, ng- hĩa là thường được thông minh trí tuệ dù sinh lên trời hay sinh vào cõi người.

Mau tròn đầy hai nhóm là được quả tăng thượng, là được hai nhóm đại Bồ-đề.

Thành thục chúng sinh không lui sụt là được quả trượng phu, do những gì mà trượng phu làm.

Lìa là được quả tương ly, vì lìa chướng kia. Không lìa được quả nương tựa thì sinh bất cứ đâu cũng không buông bỏ sự đối trị các chướng kia.

Hỏi: Có thí dụ nào nói về công dụng của hổ thẹn? Kệ rằng:

Áo trái thì nhơ bẩn,

Phàm phu không hổ thẹn,

Áo trời lại, không nhơ,

Bồ-tát thẹn cũng vậy,

Bồ-tát thẹn đầy đủ,

Như hư không, chẳng nhơ,

Muốn hơn các Bồ-tát,

Cũng lấy thẹn trang nghiêm,

Như mẹ hiền thương con,

Thẹn hộ chúng sinh vậy,

Quán giáo hóa chúng sinh,

Việc nầy do hổ thẹn.

Giải thích: Trong đây, bài kệ thứ nhất nói hổ thẹn như y phục. Vì sao? Vì người có tính hổ thẹn thì lỗi nhơ bẩn không thể làm ô nhiễm.

Nửa trên bài kệ thứ hai, nói hổ thẹn như hư không. Vì sao? Vì người có hổ thẹn, dù gặp phải tám pháp thế gian, vẫn không bị ô nhiễm.

Nửa sau bài kệ thứ hai, nói hổ thẹn như món đồ dùng để trang sức. Vì sao? Vì người có tính hổ thẹn thì họ khôi ngô tốt đẹp hơn các vị Bồ-tát.

Bài kệ thứ ba, nói về hổ thẹn như mẹ hiền. Vì sao? Vì người có tính hổ thẹn che chở tất cả lỗi lầm trong sinh tử như voi, ngựa, lính. Quán sát và giáo hóa chúng sinh đều phát sinh từ đây.

Lấy y phục thí dụ là nói hổ thẹn có công năng đối trị các phiền não. Lấy hư không thí dụ là nói hổ thẹn có công năng đối trị tám pháp đắm nhiễm.

Lấy đồ trang sức thí dụ nói hổ thẹn có công năng thuận theo đồng hành.

Lấy mẹ hiền thí dụ là nói hổ thẹn có công năng thành thục chúng sinh.

Hỏi: Bồ-tát thực hành hổ thẹn, có tướng gì? Kệ rằng:

Không nhẫn và không làm,

Vừa nhẫn, vừa thực hành,

Phải biết bốn thứ nầy,

Là nói hành hổ thẹn.

Giải thích: Bài kệ nầy nói về bốn tướng thực hành hổ thẹn:

1. Không nhẫn.

2. Không thực hành.

3. Nhẫn.

4. Thực hành.

Vì sao? Vì ai có hổ thẹn, đối với tất cả lỗi ác, thì có hai tướng trước, là không nhẫn, và không thực hành.

Đối với tất cả công đức thì có hai tướng sau, là nhẫn, và thực hành.

Hỏi: Vì sao hổ thẹn mà được Vô thượng? Kệ rằng:

Dạy tu đối hổ thẹn,

Cũng sinh năm tự ý,

Bởi pháp tin khác nhau,

Vô thượng, trước đã biết.

Giải thích: Như trước đã biết, kinh Đại thừa nói: “Lòng tin thanh tịnh phát sinh từ hổ thẹn, vì dùng chín thứ tâm sâu xa để tu tập, vì tu tập các định, như nương hư không,v.v… vì thuộc về trí vô phân biệt, vì một quả nhập vào tất cả quả”.

Đã nói Bồ-tát có hổ thẹn, kế đây là, nói về vô úy của Bồ-tát. Kệ rằng:

Các vị Bồ-tát không sợ,

Thể tướng và khác nhau,

Vững chắc và tốt đẹp,

Nay lần lượt giải thích.

Giải thích: Tinh thần không nao núng của Bồ-tát có bốn nghĩa giải thích:

1. Thể tướng.

2. Khác nhau.

3. Vững chắc.

4. Tốt đẹp.

Hỏi: Thể tướng là sao? Kệ rằng:

Khởi ba tấn, định, tuệ,

Siêng hăng hái mạnh mẽ,

Là nói tướng không sợ,

Cũng sáng tỏ các tên.

Giải thích: Tinh tấn, thiền, định, Bát-nhã, ba thứ ấy hiện diện là thể, tướng của không sợ. Siêng năng, hăng hái, vững chí, mạnh mẽ là bốn tính nầy nói về tên gọi không sợ.

Hỏi: Trong ba thứ trên, không sợ hãi thuộc vào thứ nào? Kệ rằng:

Có các việc làm ra,

Hạ, động, ngu thì sợ,

Lìa ba quyết định ba,

Đó gọi không sợ, an.

Giải thích: Đối với các việc làm lợi tha, nếu tâm thấp hèn, xao động, ngu si thì Bồ-tát thấy sợ, vì sao ?

Do tâm thấp kém thì không siêng năng tu tập công hạnh mình.

Tâm lay động sẽ không an trụ vững chãi trong công hạnh.

Tâm ngu si thì không biết ứng dụng phương tiện trong công hạnh.

Theo thứ lớp, là dùng ba thứ tinh tấn, thiền định và Bát-nhã để đối trị ba tâm trên. Nếu đạt tính xác quyết thì gọi là vô úy.

Hỏi: Quyết định là sao?

Đáp: Ba đối trị nầy, nhậm vận, hiện tiền là quyết định.

Hỏi: Đã nói về thể, tướng của vô úy, còn sự khác nhau của vô úy thì thế nào? Kệ rằng:

Tự tính và đại nguyện,

Không đoái hòai, không lui,

Nghe sâu cũng năng hóa,

Đặt họ bên thân Phật,

Cũng hành các khổ hạnh,

Không buông xả sinh tử,

Sinh tử không thể nhiễm,

Là mười chỗ khác nhau.

Giải thích: Theo thứ lớp của hai bài kệ nầy mà nói về mười thứ khác nhau của tinh thần không nao núng:

1. Tự tính là vì thành tựu thể tính nên được vô úy.

2. Đại nguyện nghĩa là phát tâm Bồ-đề mà được vô úy.

3. Không đoái hòai là khi siêng năng làm lợi mình thì không đoái hòai đến thân mạng mà được vô úy.

4. Không lui sụt là khi siêng năng làm lợi người thì được vô úy, dù việc làm bị chống đối.

5. Nghe sâu xa là khi nghe thật nghĩa thì được vô úy.

6. Có công năng giáo hóa là đối với chúng sinh khó giáo dục thì dùng thần thông mà giáo hóa, nên được vô úy.

7. Đặt chúng sinh bên thân Phật là xây dựng Đại Bồ-đề cho chúng sinh, nên được vô úy.

8. Cũng thực hành các khổ hạnh làm các việc khó làm về khổ hạnh, nên được vô úy.

9. Không buông xả sinh tử là có ý sinh về đó, nên được vô úy.

10. Không bị sinh tử là ô nhiễm là sống trong nhiễm mà không bị ô nhiễm, nên được vô úy.

Hỏi: Đã nói về về sự khác nhau của vô úy, còn vững chắc là sao?

Kệ rằng:

Bạn ác và khổ nặng,

Nghe sâu, không thể lui,

Như cánh trùng trước gió,

Không động Tu-di, biển.

Giải thích: Do ba duyên mà Bồ-tát không sợ hãi, không lay động:

1. Gặp bạn ác.

2. Gặp khổ nặng.

3. Nghe pháp sâu xa.

Ví như con trùng sành có tung cánh lên, nó không thể quét hết

nước biển hay làm núi lung lay. Ba duyên kia không thể làm lung lay tâm Bồ-tát cũng giống như vậy. Cho nên Bồ-tát được vững chắc nhờ vô úy.

Hỏi: Đã nói về về sự vững chắc, còn về nghĩa vượt trội của vô úy thì sao? Kệ rằng:

Trong các thuyết không sợ,

Vô úy Bồ-tát cao,

Tướng lạ, chắc, tốt đẹp,

Không giống điều nói kia.

Giải thích: Do ba nghĩa nói trước thì vô úy của Bồ-tát thật là tốt đẹp cao tột trong các thứ vô úy được nói trên.

Đã nói về vô úy của Bồ-tát, kế là nói về không lui sụt của Bồ-tát.

Kệ rằng:

Các Bồ-tát bất thoái,

Phẩm loại có ba việc,

Là nghe, tinh tấn, khổ,

Hổ, dũng, là chỗ nương.

Ham muốn đại Bồ-đề,

Là nói tính không lui,

Chưa thành, thành cực thành,

Ấy địa bày khác nhau.

Giải thích: Hai bài kệ nầy nói về phẩm loại không lui sụt là nương vào sự khác nhau của tự tính. Phẩm loại ấy có ba thứ:

1. Nghe pháp không chán nên không lui sụt.

2. Tinh tấn mãi nên không lui sụt.

3. Dù sống trong sinh tử chịu khổ não nhưng không lui sụt.

Nơi nương có hai thứ:

1. Biết hổ thẹn.

2. Mạnh mẽ.

Ai có hổ thẹn thì không lui sụt. Ai có ý lui sụt thì điều ấy thật đáng xấu hổ.

Có dũng cảm thì không lui sụt. Kẻ lui sụt là người không có sức mạnh dũng cảm. Tự tính là ham muốn đại Bồ-đề. Nếu trái lại ham muốn ấy tức là lui sụt. Về khác nhau có ba thứ:

1. Chưa thành là các Bồ-tát ở giai vị Tín, Hạnh không lui sụt.

2. Thành nghĩa là các Bồ-tát từ Sơ địa đến bảy điạ không lui sụt.

3. Thành cùng cực là Bồ-tát tám địa trở lên đều không lui sụt.

Đã nói về về Bồ-tát không lui sụt, kế là nói về Bồ-tát biết pháp.

Kệ rằng:

Biết pháp, biết nghiệp pháp,

Biết tướng, biết vô tận,

Đắc quả và hai môn,

Thành sinh cũng trụ pháp.

Giải thích: Biết pháp là biết năm minh xứ:

1. Nội minh.

2. Nhân minh.

3. Thanh minh.

4. Y minh.

5. Xảo minh.

Biết năm luận ấy gọi là biết pháp.

Biết nghiệp pháp là biết lợi mình, lợi người, lấy đó là nghiệp. Biết Nội luận: là tự tu và giảng cho người khác nghe.

Biết Nhân luận là bày nghĩa mình mà dẹp bỏ nghĩa khác.

Biết Thanh luận là luyện giọng mình cho thanh tao khiến kẻ khác tin nhận.

Biết Y luận để chữa bệnh cho kẻ khác.

Biết xảo luận là khiến kẻ khác tin, hiểu.

Biết tướng luận là biết năm thứ luận nầy, có được năm nhân là Bồ-tát biết tướng luận là:

1. Nghe được.

2. Giữ được.

3. Tụng được.

4. Nghĩ được.

5. Thông được.

Trước Bồ-tát nghe về luận. Nghe rồi nhớ chắc. Nhớ chắc thì tụng tập. Tụng xong thì suy nghĩ chân chính. Suy nghĩ chân chính thì thông

đạt.

Thông đạt nghĩa là biết đây là công đức, đây là lỗi lầm, đây là lời tốt, đây là lời nói ác.

Biết vô tận là hiểu biết như vậy, cho đến Niết-bàn vô dư cũng vô tận.

Đắc quả là do chính mình biết mình được Nhất thiết chủng trí.

Hai môn là: Một Tam-muội, hai môn Đà-la-ni. Biết luận nên Bồ-tát dùng môn Tam-muội mà thành thục chúng sinh, do biết thuận theo mà thu hóa chúng sinh. Lấy môn Đà-la-ni mà thành thục Phật pháp là do thuận theo pháp mà mình có được, đều có thể gìn giữ.

Đã nói về Bồ-tát biết pháp, kế là nói về Bồ-tát biết thế gian.

Kệ rằng:

Biết bằng thân, bằng miệng,

Và biết bằng thật đế,

Bồ-tát biết thế gian,

Tối thắng, không ai hơn.

Giải thích: Nhờ vào ba thứ mà Bồ-tát biết thế gian:

1. Thân biết thế gian.

2. Miệng biết thế gian.

3. Nhờ sự thật (đế) mà biết thế gian.

Hỏi: Thân biết là thế nào? Miệng biết là thế nào? Kệ rằng:

Thân biết là thư nhan,

Miệng biết thì lời trước.

Nó giúp thành đồ đựng,

Tu hành theo chánh pháp.

Giải thích: Thư nhan là vẻ mặt hớn hở vui cười. Đây là thân biết thế gian.

Lời nói thốt ra trước là lời an ủi, hỏi han, khen ngợi. Đây là miệng biết thế gian.

Hỏi: Sự hiểu biết ấy nhằm để làm gì?

Đáp: Để giúp thành đồ đựng.

Hỏi: Trở thành đồ đựng cái gì?

Đáp: Khiến nó trở thành đồ đựng chánh pháp mà thuận theo tu hành.

Hỏi: Thế nào là biết sự thật thế gian? Bài kệ trả lời:

Biết hai, biết đời sinh,

Biết hai, biết đời diệt,

Do dứt lại chứng đắc,

Biết đế siêng tu hành.

Giải thích: Biết hai là biết thế gian sinh khởi, là biết hai đế khổ, tập là biết thế gian thường sinh, do nó sinh và phương tiện sinh.

Biết hai là biết thế gian diệt, là biết hai đế diệt và đạo thì biết thế gian có thể diệt, do nó dứt bỏ và phương tiện chấm dứt.

Hỏi: Biết sự thật về thế gian để làm gì?

Đáp: Để chấm dứt và được trí tuệ chân thật, hiểu sự thật mà siêng năng tu hành, dứt hết các sự thật về khổ tập, được là được sự thật về diệt và đạo.

Bởi dứt sự thật về khổ, nhân duyên của khổ, nên Bồ-tát đạt được sự thật về Niết-bàn và con đường dẫn đến đó, cho nên Bồ-tát quán xét các sự thật ấy mà tu trí tuệ đầy đủ. Như vậy là biết thế gian, tức là biết nghiệp của thế gian.

Đã nói về Bồ-tát biết thế gian, kế là nói về Bồ-tát tu tập bốn lượng. Kệ rằng:

Năng thuyên và ý nghĩa,

Thấu nghĩa cũng không lới,

Nên biết bốn thứ nầy,

Đó là tướng bốn lượng.

Giải thích: Năng thuyên là mười hai bộ kinh mà Như lai nói. Pháp ấy là lượng, chẳng phải con người là lượng.

Ý nghĩa là lý do trong văn. Nghĩa nầy là lượng, chẳng phải lời nói là lượng.

Thấu rõ nghĩa là những điều thế gian có thể tin và được Phật xác nhận. Thấu rõ nghĩa nầy là lượng, chứ chẳng phải không thấu nghĩa là lượng.

Không dùng lời nói là trí chứng ngộ ra khỏi thế gian. Trí nầy là pháp, chứ không phải thức là lượng.

Hỏi: Vì sao Đức Thế Tôn nói bốn lượng này? Kệ rằng:

Chê pháp và chê nghĩa,

Tà tư và đáng nói,

Ngăn dứt bốn việc nầy,

Thứ lớp, nói bốn lượng.

Giải thích: Nói pháp năng thuyên là lượng là nhằm ngăn dứt việc khinh chê người nói pháp, ý nghĩa là lượng là để ngăn dứt chê nghĩa trong các câu nói. Thấu rõ nghĩa là lượng là để ngăn dứt nói pháp với tư duy tà hiểu sai. Trí là lượng để ngăn dứt những gì có thể nói là trí.

Hỏi: Nương vào bốn lượng nầy, có công đức gì? Kệ rằng:

Lòng tin, suy nghĩ trong,

Nghe đúng, trí chứng ngộ,

Bồ-tát không thể hoại,

Nương lượng công đức đó.

Giải thích: Nương vào lượng thứ nhất thì không hư hoại lòng tin. Nương vào lượng thứ hai thì không thể hư hoại tư duy chân chính.

Nương vào lượng thứ ba thì không thể hư hoại những gì mình nghe chân chính.

Nương vào lượng thứ tư thì không thể hư hoại trí thế gian.

Đã nói về Bồ-tát tu tập bốn lượng, kế đây là nói về bốn hiểu biết không bị chướng ngại của Bồ-tát. Kệ rằng:

Đối môn, tướng, gọi trí,

Thông đạt không ai bằng,

Đó tức là Bồ-tát,

Bốn thứ vô ngại giải.

Giải thích: Thứ nhất gọi là biết Trí Môn, là vì có công năng biết nghĩa trong tất cả các thứ tên khác nhau.

Thứ hai là biết Tướng Trí, là vì có công năng biết nghĩa nầy thuộc về tên gọi nầy.

Thứ ba là biết Ngôn Trí, là có công năng biết thổ âm từng nơi khác nhau.

Thứ tư là biết Trí Trí, là vì có công năng hiểu biết, nói pháp trôi chảy.

Biết được bốn thứ trí nầy là vô ngại giải. Kệ rằng:

Năng thuyết và sở thuyết,

Nói đủ gồm ba việc,

Bốn thứ, hai lại hai,

Thứ lớp nhân ba việc.

Giải thích: Năng nói, sở nói, nói đầy đủ. Ba việc, mỗi việc đều có nhân duyên.

Năng nói, có bốn nhân duyên là:

1. Trí giáo thọ.

2. Trí thành thục.

3. Trí nhóm đầy đủ.

4. Trí giúp người giác ngộ.

Pháp được nói có hai nhân duyên là:

1. Pháp.

2. Nghĩa.

Bốn trí có công dụng đối với hai nhân duyên nầy.

Nói đầy đủ, có hai nhân duyên là:

1. Lời nói.

2. Trí.

Do hai món nầy mới thành tựu nói năng. Kệ rằng:

Nêu pháp giải thích pháp,

Giúp hiểu, tránh gặn hỏi,

Lập ra bốn vô ngại,

Nên biết về nghĩa ấy.

Giải thích: Nêu pháp được gọi là Môn. Giải thích pháp được gọi là Tướng, khiến người hiểu được gọi là Ngôn, tránh gặn hỏi được gọi là Trí.

Nên biết, trong đây pháp được nói và nghĩa của nó, được gọi là đủ ngôn và trí. Theo thứ lớp mà xây dựng bốn hiểu biết vô ngăn ngại.

Hỏi: Thế nào gọi là hiểu biết vô ngại chướng ngại? Nó có nghiệp gì? Kệ rằng:

Nội chứng và ngoại giác,

Nên gọi vô ngại giải.

Dứt được tất cả nghi,

Đó là nghiệp của nó.

Giải thích: Nửa trên bài kệ nầy là lập danh. Nửa dưới là nói về nghiệp.

Tên gọi là do các Bồ-tát ban đầu dùng trí xuất thế gian nội chứng được các pháp đều bình đẳng, hiểu đúng như thật, về sau, dùng trí thế gian hậu đắc mà biết các pháp bên ngoài và những việc khác nhau của pháp môn. Vì lý ấy, nên gọi là vô ngại giải.

Nghiệp là từ hiểu biết nầy, mà dứt hết lưới nghi của tất cả chúng sinh. Đó gọi là Nghiệp.

Đã nói về bốn vô ngại giải của Bồ-tát, sau đây là nói về hai nhóm công đức của Bồ-tát. Kệ rằng:

Phước, trí là hai nhóm,

Thắng báo không ô nhiễm,

Tất cả các Bồ-tát,

Tướng tốt đều như vậy.

Giải thích: Phước, trí là hai nhóm hai nhóm là nhóm phước và nhóm trí.

Quả báo tốt đẹp vẫn không ô nhiễm là vì Bồ-tát có nhóm phước, nên đạt quả báo tốt đẹp, dù đang ở trong sinh tử. Và do nhóm trí nên

được quả báo tốt đẹp kia vẫn không gây ô nhiễm cho tâm, thế nên tướng thù thắng của Bồ-tát là không ai bằng.

Hỏi: Hai nhóm ấy phối hợp với sáu độ thì sao?

Kệ rằng:

Hai độ trước thể phước,

Độ thứ sáu là trí,

Còn ba, hai nhóm nhân,

Năm cũng thành nhóm trí.

Giải thích: Hai độ trước là thể của phước là bố thí, thì giới Ba-la- mật là thể của nhóm phước.

Độ sáu là trí nghĩa là Bát-nhã Ba-la-mật là thể của nhóm trí.

Ba độ còn lại là nhân của hai nhóm nầy là nhẫn nhục và tinh tấn, thiền định Ba-la-mật, làm nhân chung cho hai nhóm, vì cả hai đều thực hiện như nhau.

Năm độ cũng thành nhóm trí là vì Bát-nhã có thể hồi hướng, tất cả Ba-la-mật đều thành tụ trí cả.

Hỏi: Sao gọi là tụ? Nhiệm vụ của nó là gì? Kệ rằng:

Chánh tu và thường tu,

Giúp thiện gọi là nhóm,

Làm lợi mình, lợi người,

Thành tựu thì gọi nghiệp.

Giải thích: Nửa trên bài kệ là giải thích tên gọi. Nửa dưới bài kệ là nói về nhiệm vụ của nhóm. Tên gọi là Tam bà la, dịch nhóm. Tam là tu tập chân chính, Bà-la là thường tu tập. Vì tu chân chính và tu mãi, pháp lành được tăng thêm lên. Vì nuôi lớn lên nên gọi là nhóm.

Nghiệp là vì nhóm nầy mà có thể hoàn thành việc làm lợi mình, lợi người. Đó gọi là Nghiệp, nhiệm vụ.

Hỏi: Sự khác nhau giữa hai nhóm là gì? Kệ rằng:

Nhập địa, nhập Vô tướng,

Và nhập vô công dụng,

Thọ chức và rốt ráo,

Hai nhóm nhân lẫn nhau.

Giải thích: Những khác nhau trong đây là nhóm của Tín, hành địa kia là nhân để nhập địa. Nhóm của sáu địa là nhân để nhập vào vô tướng.

Vô tướng là nhóm thuộc về địa thứ bảy, vì tướng của địa nầy không còn khởi. Nhóm của địa thứ bảy là nhân để nhập vô công dụng. Nhóm của địa thứ tám, thứ chín là nhân nhập thọ chức. Nhóm của địa

thứ mười là nhân để nhập rốt ráo. Rốt ráo là thuộc về Phật địa.

Đã nói công đức hai nhóm của Bồ-tát, sau đây nói về Bồ-tát tu tập bốn niệm xứ.

Kệ rằng:

Nương và đối trị,

Nhập đế và duyên duyên,

Tác ý và chí đắc,

Thuận theo cũng tùy chuyển,

Giác cảnh và thọ sinh,

Hạn cực dẫn tối thượng,

Thời gian dài, sau chứng,

Mười bốn tu cao nhất.

Giải thích: Hai bài kệ nầy nói bốn niệm xứ của Bồ-tát, gồm có mười bốn thứ tu tập cao quý:

1. Thắng tu nương tựa.

2. Thắng tu đối trị.

3. Thắng tu nhập đế.

4. Thắng tu duyên duyên.

5. Thắng tu tác ý.

6. Thắng tu chí đắc.

7. Thắng tu Tùy thuận.

8. Thắng tu tùy chuyển.

9. Thắng tu giác cảnh.

10. Thắng tu thọ sinh.

11. Thắng tu hạn cực.

12. Thắng tu tối thượng.

13. Thắng tu trường thời.

14. Thắng tu hậu chứng.

Thắng tu y chỉ là nương vào kinh Đại thừa mà phát khởi văn, tư, tu, tuệ làm tự thể.

Thắng tu đối trị là có công năng đối trị bốn ý tưởng trái ngược của bất tịnh, khổ, vô thường, vô ngã, vì biết thân và các pháp vô ngã.

Thắng tu nhập đế là vì theo thừ lớp, thứ lớp mà đi vào các đế khổ, tập, diệt, đạo. Tự mình hiểu thấu người khác hiểu thấu, như Luận Trung Biên Phân Biệt nói.

Thắng tu duyên duyên là duyên vào thân của tất cả chúng sinh làm đối tượng.

Thắng tu tác ý là thân v.v…, không thật có.

Thắng tu chí đắc là thân là không hợp, không lìa.

Thắng tu tùy thuận là có các chướng ngại để đối trị và có công năng đối trị các chướng ngại.

Thắng tu tùy chuyển là bốn niệm xứ mà phàm phu, Nhị thừa, tu tập cũng thuộc tùy chuyển làm giáo thọ.

Thắng tu giác cảnh là biết thân huyễn như sắc tướng, biết thọ như mộng, đều là tà giác.

Biết tâm như hư không vì tự tính thanh tịnh. Biết các pháp như khách, khách nghĩa là trói buộc, nhơ bẩn, như hư không bị che phủ vì khói, mây, bụi, sương mù. Thắng tu thọ sinh là có ý sinh vào nơi nào để làm vua Chuyển Luân tối thắng. Thân sinh ở đó, nhưng thân pháp lại không bị nhiễm.

Thắng tu hạn cực là tu phẩm hạ của Niệm xứ cũng vượt cao hơn phẩm các của những lối tu khác, vì lợi ích của tự tính.

Thắng tu tối thượng là tu tập bốn niệm xứ chung và riêng bằng sự an nhiên, không cần cố gắng gì nữa.

Thắng tu trường thời là tu mãi đến Niết-bàn vô dư vẫn không bao giờ hết tu.

Thắng tu hậu chứng là từ mười địa cho đến Phật địa đều có thể tu. Đã nói Bồ-tát tu tập bốn niệm xứ, sau đây nói về Bồ-tát tu bốn chánh cần.

Kệ rằng:

Xả ba và nhập địa,

Trụ tịch và đắc ký,

Thành thục và thọ chức,

Tịnh độ và tròn đầy.

Giải thích: Tu tập bốn chánh cần là Bồ-tát đối trị những chướng ngại bốn niệm xứ. Nếu nói rộng về pháp đối trị nầy thì có mười thứ khác nhau, đối trị mười hành chướng ngại là:

1. Hạnh buông xả mê đắm là thọ thân tốt đẹp hữu lậu, nhưng không đắm nhiễm.

2. Hạnh buông xả những tâm lí che khuất nghĩa là xa lìa khỏi những tâm lý che chướng.

3. Hạnh buông xuống, nghĩa là lìa những Tác ý Nhị thừa.

4. Nhập vào địa hạnh nghĩa là nhập vào sáu địa đầu.

5. Hạnh trụ tịch, là nhập vào địa thứ bảy.

6. Hạnh được thọ kí nghĩa là nhập vào địa thứ tám.

7. Hạnh thành thục chúng sinh, nghĩa là nhập vào địa thứ chín.

8.Hạnh thọ chức: nghĩa là nhập vào địa thứ mười.

9.Hạnh tịnh độ nghĩa là gồm ba địa thứ tám, chín, mười.

10.Hạnh tròn đầy nghĩa là nhập vào Phật địa.

Bồ-tát tu tập bốn chánh cần là để đối trị mười hạnh chướng ngại nầy, đó là nói rộng về sự khác nhau.

Hỏi: Ý nghĩa tu tập mười thứ khác nhau nầy là gì? Kệ rằng:

Do dựa ý muốn tu,

Nên siêng khởi tinh tấn,

Nhiếp tâm và chánh trì,

Tu mười trị như vậy.

Giải thích: Ý nghĩa tu tập là dựa vào ý muốn mà phát sinh siêng năng, dựa vào siêng năng mà tinh tấn nhiếp tâm về chánh trì.

Đó là ý nghĩa tu tập, trong đó có tu tập bình đẳng, có tu tập tướng mạo, có tu tinh tấn.

Tu tập bình đẳng là do chánh cần nên chỉ quán được bình đẳng. Tu có tướng mạo là tu chung ba tướng: Chỉ, cử, xả.

Tu tinh tấn là trong khi tu chỉ quán, nhằm dứt trừ hai chướng là trạo cử và hôn trầm mà phát sinh tinh tấn.

Hỏi: Khởi lên tinh tấn như thế nào?

Đáp: Là nhiếp tâm và chánh trì.

Gom tâm là Xa-ma-tha (chỉ).

Chánh trì là nếu tâm bình đẳng thì được an trụ như vậy, chánh trì như vậy, dùng ba sự tu tập nầy mà tu mười hạnh trước. Đó gọi là tu chánh cần.

Đã nói về Bồ-tát tu tập bốn chánh cần, sau đây là nói về Bồ-tát tu tập bốn thần túc. Kệ rằng:

Chia bốn thứ thần túc,

Lược dùng ba việc giải,

Nương tựa và phương tiện,

Cũng thành tựu nên biết.

Giải thích: Bài kệ nầy lược dùng ba sự phân biệt bốn thần túc:

1. Nương tựa.

2. Phương tiện.

3. Thành tựu.

Hỏi: Thế nào là nương? Bài kệ cho biết:

Chỗ thiền định nương tựa,

Có bốn túc khác nhau,

Một dục, hai tinh tấn,

Ba tâm, bốn tư duy.

Giải thích: Nên biết, nương vào thiền Ba-la-mật mà có bốn thứ thần túc khác nhau.

Hỏi: Thế nào là phương tiện? Kệ rằng:

Bắt đầu làm, tùy nhiếp,

Trói buộc và đối trị,

Tùy kế tám hạnh dứt,

Ba, một, hai, hai thành.

Giải thích: Bắt đầu làm và tùy nhiếp, trói buộc và đối trị: phương tiện cũng có bốn thứ:

1. Phương tiện bắt đầu làm,

2. Phương tiện tùy nhiếp,

3. Phương tiện trói buộc.

4. Phương tiện đối trị.

Hỏi: Trong bốn phương tiện nầy, mỗi phương tiện dùng hạnh gì mà lập nên?

Đáp: Theo thứ lớp của tám hạnh dứt trừ là: Ba, một, hai, hai mà thành lập.

Tám hạnh trừ phiền não là:

1. Lòng tin.

2. Ham muốn.

3. Siêng năng.

4. Nương tựa.

5. Niệm.

6. Trí.

7. Suy nghĩ.

8. Xả.

Trong tám hạnh nầy, theo thứ lớp, lấy ba hạnh: Lòng tin, ham muốn và siêng năng mà thành lập phương tiện bắt đầu làm. Từ lòng tin mà khởi lên ham muốn, từ ham muốn khởi dậy siêng năng, cứ tuần tự như vậy, lấy một hạnh nương mà thành lập phương tiện tùy nhiếp, do nương dứt thì định sinh. Lấy hai hạnh là niệm và trí mà thành lập phương tiện trói buộc.

Do có chánh niệm mà tâm an trụ trong định, không lìa đối tượng.

Vì có chánh trí mà tâm lìa sở duyên, sau khi giác ngộ, theo lúc mà nhiếp hóa chúng sinh.

Dùng hai hạnh suy nghĩ, buông xả mà thành lập phương tiện đối

trị, dùng suy nghĩ đối trị sự níu kéo của hôn trầm, dùng tâm xả đối trị sự dao động. Hai hạnh ấy là Vì đối trị các phiền não.

Hỏi: Thành thục ra sao?

Kệ rằng:

Năng kiến và năng thọ,

Du hí và du nguyện,

Tự tại và đắc pháp,

Thành tựu sáu thứ nầy.

Giải thích: Sáu thứ thành tựu là:

1. Thành tựu năng kiến.

2. Thành tựu năng thọ.

3. Thành tựu du hí.

4. Thành tựu du nguyện.

5. Thành tựu tự tại.

6. Thành tựu đắc pháp.

Thành tựu năng kiến là năm thứ mắt: Mắt thịt, mắt trời, mắt tuệ, mắt pháp và mắt Phật.

Thành tựu năng thọ là sáu thần thông đều nương vào năm thứ mắt nầy nên có thể dạy trao. Theo thứ lớp của năm thứ mắt thì: Thần thông về thân là đi đến chỗ nầy, chỗ khác. Tai trời thì nghe khắp tiếng để nói pháp cho chúng sinh. Thần thông biết tâm người để cắt đứt những chướng ngại hữu vi, vô vi.

Thần thông biết rõ kiếp trước về những việc làm có liên hệ đến quá khứ, giúp chúng sinh biết khiến họ có lòng tin.

Thần thông mắt trời là biết người nầy chết đây sinh kia, khiến họ sinh tâm nhàm chán.

Thần thông lậu tận vì họ nói pháp, giúp họ được giải thoát. Thành tựu du hí là đây có nhiều thứ, là các định biến hóa, v.v… Thành tựu du nguyện là nhập vào sức mạnh của nguyện mà dạo

qua các quả của nguyện, là phóng ánh sáng, phát lên tiếng nói, không thể kể xiết việc nầy. Việc rộng thì như trong kinh Thập Địa nói.

Thành tựu tự tại là có mười thứ, như kinh Thập Địa nói. Thành tựu đắc pháp là chứng được lực, vô úy, pháp bất động.

Đã nói Bồ-tát tu tập bốn thần túc, kế đây là, là nói về Bồ-tát tu tập năm căn.

Kệ rằng:

Giác, hành, văn, chỉ quán,

Sở duyên căn tín thảy,

Căn nghĩa phát triển cao,

Do thành tựu lợi ích.

Giải thích: Tín căn lấy Bồ-đề làm sở duyên.

Tấn căn lấy hạnh Bồ-đề làm sở duyên.

Niệm căn lấy nghe pháp Đại thừa làm sở duyên.

Định căn lấy Xa-ma-tha làm sở duyên.

Tuệ căn lấy trí như như thật làm sở duyên.

Hỏi: Căn nghĩa là gì?

Đáp: Lòng tin v.v… Đối với sở duyên của nó cứ tăng lên mãi. Cho nên gọi là cội gốc, vì nó có công năng đem đến lợi ích.

Đã nói Bồ-tát tu tập năm căn, kế đây là, là nói Bồ-tát tu tập năm lực. Kệ rằng:

Nên biết căn tín thảy,

Khi nhập vào Sơ địa,

Chướng năm căn như vậy,

Năng làm mạnh là lực.

Giải thích: Với năm căn, khi nhập vào Sơ địa, có thể sinh ra không tin, biếng nhác, lãng quên, rối loạn, kém cõi, nên nói là sức mạnh để tăng sức.

Đã nói Bồ-tát tu tập năm lực, sau đây là nói Bồ-tát tu tập bảy giác phần. Kệ rằng:

Bồ-tát nhập Sơ địa,

Nêu lập ra giác phần,

Các pháp và chúng sinh,

Ở đây được bình đẳng.

Giải thích: Khi Bồ-tát nhập vào Sơ địa, do tỉnh giác pháp, nên lập ra tỉnh giác từng phần.

Hỏi: Giác là gì?

Đáp: Đạt được hiểu biết Bình đẳng các pháp và thân mình, người. Như vậy gọi là giác. Theo thứ lớp là đạt pháp vô ngã và nhân vô ngã.

Kệ rằng:

Như vua Luân vương đi,

Bảy báu dẫn đường trước,

Bồ-tát hướng Chánh giác,

Bảy phần thường tròn đầy.

Giải thích: Đây nói về bảy phần giác của Bồ-tát, giống như xe bảy báu của vua Chuyển Thánh.

Hỏi: Phần giác nào giống với báu nào?

Kệ rằng:

Niệm phục ở các cảnh,

Trạch pháp phá phân biệt,

Tiến nhanh giác vô dư,

Nói hỷ sáng khắp thân,

Hết che thảnh thơi an,

Các việc sinh từ Định,

Tùy lúc, ý muốn trụ,

Lấy bỏ đều do xả.

Giải thích: Thứ nhất là niệm giác phần giống như bảy báu của Luân Vương. Những bờ cõi nào chưa quy hàng thì vua có công năng làm cho quy hàng. Lãnh vực nào chưa quy phục thì Niệm có công năng làm cho quy phục.

Thứ hai là Trạch pháp giác phần giống như voi báu có công năng đẩy lùi các nước oán địch. Nó phân biệt kẻ thù lớn, mà phá tan đi.

Thứ ba là Tinh tấn giác phần, giống như ngựa báu, có công năng chạy tới tận cùng biên giới xa của đất nước, một cách mau lẹ, như bờ mé tận cùng của chân như, mau lẹ đến cõi giác.

Thứ tư là Hỉ giác phần, giống như châu báu. Ánh sáng châu báu như ngọn đuốc chiếu soităm tối, khiến vua hết sức vui mừng. Pháp sáng phá tan bóng tối của tâm, làm vui mừng tràn đầy.

Thứ năm là Khinh an giác phần, và bảo nữ. Vua hưởng thọ vui sướng khi xúc chạm mỹ nữ. Trí giải thoát nhẹ nhàng trước các chướng ngại của phiền não, dứt hết các điều ác.

Thứ sáu là Định giác phần, và kho tàng của quan Đại thần. Vua có sự cần dùng gì thì đều do các Đại thần chi xuất. Trí có vận dụng điều chi đều do định mà ra.

Thứ bảy là xả giác phần, giống như quân sĩ khéo, vua duyệt toàn lính, loại trừ kẻ yếu hèn, chọn lấy những người mạnh, cho theo hầu vua Chuyển Luân, vua đi bất cứ đâu, người hầu vẫn không mỏi mệt. Bồ-tát tu tập là bỏ điều ác, làm điều lành, theo trí vô phân biệt mà sống với hạnh vô công dụng.

Đã lập bảy phần giác giống như bảy báu, nhưng nghĩa nó thì thế nào?

Kệ rằng:

Y chỉ và tự tính,

Xuất ly và công đức,

Thuyết thứ năm bất nhiễm,

Phần nầy, có ba thứ.

Giải thích: Theo thứ lớp của bảy giác phần thì Niệm là phần nương. Tất cả các việc làm của Bồ-đề phần đều phải nương vào đây.

Trạch Pháp là tự tính phần, tất cả Bồ-đề đều lấy đây làm tự thể.

Tinh tấn là xuất ly phần do nó có công năng giúp Bồ-tát tới được chỗ rốt ráo.

Hỷ là công đức phần do nó có công năng khiến tâm vui vẻ tràn đầy.

Ba thứ khinh an, Định, Xả, là phần bất nhiễm, Khinh an là nhân bất nhiễm. Định là chỗ nương của bất nhiễm. Xả là tự tính của bất nhiễm.

Đã nói Bồ-tát tu tập bảy phần giác, kế là nói Bồ-tát tu tập tám phần chánh đạo, Kệ rằng:

Một chuyển như giác trước,

Lập chia hai cũng vậy,

Kế ba, ba nghiệp tịnh,

Ba sau ba chướng dứt.

Giải thích: Phần chuyển thứ nhất, như phần giác nói trước là phần thứ nhất, giác ngộ như thật, như ở giai vị trước, thời gian sau là tùy chuyển, đó gọi là chánh kiến.

Lập chia hai cũng vậy, là phần thứ hai những gì tự lập mà hiểu, như ở giai vị trước. Thâm nhập kinh Phật, Chư Phật lập vì kẻ khác mà phân biệt, gọi là chánh tư duy.

Kế là ba, ba nghiệp thanh tịnh là ba nghĩa kế tức chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng. Ba nghiệp là ngữ nghiệp, thân nghiệp và ý nghiệp. Như thứ lớp, lấy kế ba gồm thâu ba nghiệp nầy.

Ba, ba sau là trừ chướng ngại nghĩa là: Ba sau là chánh cần, chánh niệm, và chánh định. Ba chướng là trí chướng, định chướng và tự tại chướng. Theo thứ lớp ấy, dùng ba thứ sau đối trị ba chướng nầy. Do tu chánh cần, thời gian dài không lui sụt cho nên trí chướng dứt. Vì tu chánh niệm nên trạo cử, hôn trầm không có tự thể, cho nên chướng ngại định bị đánh lùi. Do tu chánh định với đức vượt trội đã thành tựu chướng ngại tự tại bị dứt trừ.

Như vậy là lập ra tám phần Thánh đạo, nên biết.

❧