Đại Tập 109 · Bộ Du Già VI · Số 1600–1604

Số 1604 - Luận Đại Thừa Trang Nghiêm Kinh

LINH SƠN PHÁP BẢO ĐẠI TẠNG KINH

TẬP 109

LUẬN

ĐẠI THỪA

TRANG NGHIÊM KINH

SỐ 1604

( QUYỂN 1  13 )

HỘI VĂN HÓA GIÁO DỤC

LINH SƠN ĐÀI BẮC XUẤT BẢN

SỐ 1604

LUẬN ĐẠI THỪA

TRANG NGHIÊM KINH

LÝ BÁCH DƯỢC VÂNG LỆNH VUA SOẠN LỜI TỰA

Thần được nghe: Đức Thiên Đế thọ lãnh pháp Vô thượng, thật là vận may phước lớn.

Luân Vương đến với đạo Chánh chân, đức hợp với trời đất, ấy là bậc Thánh đã đem đạo cả giáo hóa tuyệt hay, làm cho những gì chưa được tốt đều được thông suốt. Bởi lòng chí thành mà được cảm ứng, bởi công đức sâu xa mà ứng hiện điều nầy.

Lòng vua hằng trông ngóng về Tây Trúc nên nguồn pháp mới chảy về Đông, như mở ra bức tranh Hồng Phạm, tưởng chừng trong chiêm bao được đón nhận ánh từ sáng chói, tay cầm kinh điển mầu nhiệm.

Lời pháp nói ra từ miệng vàng của Phật như sợi tơ óng chuốt, được ghi chép thành từng chương trên lá Bối khô, cất giấu dưới cung rồng, để từ đó lại được đưa lên tôn thờ nơi cao trọng trong hoàng triều.

Thuở ấy, giáng sinh nơi Ca-tỳ-la, Phật tổ mở cửa Đại pháp là trao gương sáng không dấu vết, chèo thuyền không qua bên kia bờ giác. Có, không, đều để lại, sinh diệt đều quên xa, rực lên nguồn vui bặt trí, để lại bóng hình ngoài động tịnh.

Nhưng rồi bởi đem lợi ích cho người theo hoàn cảnh, nên Phật tổ đã ứng hiện dấu vết cho ai nấy cùng biết, làm vang động địa cầu, khiến cả trời người đều vui sướng, ánh sáng của Phật che khuất trời trăng, cả trăm ức núi Tu-di đều gội nhuần lời giáo hóa, thế giới Tam thiên đều

thâu nhiếp thương xót chúng sinh bị kềm kẹp trong ba độc, bị buộc ràng trong năm ấm. Tiếc cho kiếp phù sinh điện chớp, than cho đây quấn thân cây bờ nước, nên tám cửa ải thường rộng mở, chốn tối tăm hằng soi tuệ thức. Ba thừa đường về khuôn mẫu, đưa lòng từ vào nhà mục nát.

Rồng chuyển mình, sương mù bao phủ, thần rung động nhà trời phải theo, bởi Đại đạo là tâm.

Trông mây pháp mà nhìn phía xa, nghe lời là ngộ đạo. Từ buổi đầu vẫn nương theo tâm thương xót, nên chuyển đến Ba-la-nại, dùng nước trí tưới cây non vườn Lộc, rồi về Kỳ Viên rải pháp mầu cho nhuần nước trí. Rồi theo ánh sáng còn sót lại của mặt trời trí tuệ, giã từ nơi đây, ung dung qua sông Liên mà về với tịch nhiên Song thọ.

Rồi Thánh linh ngày càng cao xa, tượng pháp giáo nghĩa suy vi. Giáo nghĩa Đại thừa các chỗ khác nhau. Nền văn hiến nầy hầu như rơi xuống, bởi nhiều luận thuyết ra đời xuyên tạc, chia ra nhiều mối manh. Đó là ngọn ngành nào phải Chính giáo, lắm phái nhiều dòng.

Thiên Thân dù bậc Sơ học mà còn phải lo ngờ vực về miền Tây Hà, Long Thọ dù là bậc cao tột vẫn phải lo than về miền Đông Lỗ.

Nay tôi kính mong pháp bảo sáng mãi sự thật vô vi.

Cho nên văn kinh chép: “Phật dùng pháp làm thầy, Phật từ pháp sinh ra, Phật nương vào pháp mà an trụ”.

Đâu phải ngừng lại ở suy ngẫm chút ít mà thấu được hết tính, đâu phải bấy nhiêu mà tới được chỗ cốt của muôn vật hiện bày mầu nhiệm nầy, hay chú tâm vào hơi thở ra vào không hở để bao gồm nguyên khí mà thôi.

Ôi! Trời kia cao lớn biết bao, nắng mưa vẫn xoay bởi công sức của trời, cao đất dày nầy che chở mà núi, đầm thông suốt với khí kia. Do vậy, họ Cơ đã bày tầm vóc Đại thánh bằng cách khen ngợi chỗ sâu kín của kinh Dịch. Ông Khâu Minh đã lấy đức e thẹn của người cùng thời mà kể lại những lời khiêm tốn. Các nhà soạn luận để soi sáng kinh điển cũng cùng noi theo đường hướng cốt yếu kia. Luận Đại thừa Trang Nghiêm Kinh nầy, do Vô Trước biên tập. Sau khi Đức Như lai diệt độ, Bồ-tát Vô Trước với văn chương hàm súc phát sáng lên ba mươi hai tướng sáng tỏ và tinh vi, với tám ngàn ức kết sử tan tác bay theo gió. Từ đó, mở rộng chánh pháp làm đẹp cho kinh ngọc, nói về cội nguồn công đức chân như, làm rực rỡ giai vị Đại Sĩ, phá bỏ chấp trước Tiểu thừa, lập nên giềng mối của Đại thừa với Đại phẩm Bồ-đề của nó là chỗ mầu nhiệm tột cùng. Chuyển tám thức thành bốn trí, từ bốn trí mà phát sinh ba thân. Bộ luận nầy, chưa từng thấy trong các kinh luận đã có, có thể

nói cho biết những gì cần nghe chưa được nghe, cần thấy những gì chưa được thấy.

Thánh thượng nhận mạng báu truyền nhanh mà ai nấy đều nhóm họp trước vua, để cùng nhau cúi đầu trước Đấng Thiên Nhân sư, là bậc cao quí, với trí hiểu biết khắp cùng vạn vật. Bồ-tát đã đáp lại cho mệnh số vua người mà soi sáng đạo lý ba minh. Thế nên vua ban ơn rộng khắp bên ngoài mà thần trí vẫn lắng yên bên trong. Nắm đầu mối chính mà sai khiến vạn linh, không trị mà muôn nước chầu về. Vua đã giăng dài sợi tơ óng chuốt của tạo hóa nguyên sơ là đóng mở đến chỗ cuối cùng của kho âm dương, nên vua đã thành công, bốn bề ổn định chế tác lễ nghi âm nhạc và những điệu múa tuyệt vời. Lời nói cảm động khiến hoa cỏ xanh rờn, đấng Di luận là tạo hóa bao đầu, với bờ cõi vững bền, dù giàu sang tột bậc, những khuôn phép cao vời của vận nước vẫn không cùng tận, đạo vua ngày càng rực sáng huy hoàng, chỉ đường cho bao sinh linh.

Thế nên tất cả sách Phật, vua cũng ra lệnh phiên dịch hết. Tam tạng pháp sư Ba-la-phả-ca-la-mật-đa (Trung Quốc dịch là Minh Hữu) là dòng Sát-đế-lị, nước Ma-kiệt-đà, Trung ấn Độ. Người đã tới kinh đô đời Đường vào tháng mười hai niên triệu Trinh Quán năm đầu (627 TL) đời Đường. Pháp sư là vị tinh chuyên giới hạnh, siêng năng, tài cao học thức rộng, đạo đức cao siêu gần đến Sơ quả, tài năng lắm vẻ, như bậc Á thánh nối tiếp đời sống rũ sạch bụi trần như Phật-Đồ-Trừng, La-thập, trước kia. Người đến và trở thành khách quí tiêu biểu của Thượng khách quốc gia. Người có lối sống vươn cao của chí khí rộng lớn, như bước lên cõi mầu nhiệm. Lòng vua trân trọng từ đó, vua thường kính lễ. Người có sức nhớ vững chắc sâu rộng đối với những gì nghe thấy, nghiên cứu đến những chỗ sâu sắc, thông suốt những chỗ nhỏ nhiệm tinh tế. Các bậc Đại Đức ở kinh thành không ai chẳng tôn sùng kính phục. Bắt đầu từ niên hiệu Trinh Quán thứ tư, vâng lệnh vua dịch kinh. Vua lại còn ra lịnh cho quan Thượng Thư Tả Bộc xạ Ban quốc công là Phòng Huyền Linh và Tán kị thường thị hành Thái tử là Đỗ Chánh Luận, dòng cùng lựa chọn những vị tài khéo trong Tăng-già như: Nghĩa Học Pháp Sư, Tuệ Thừa, Tuệ Lãng, Pháp Thường, Trí Giải, Đàm Tạng, Trí thủ, Đạo Nhạc, Tuệ Minh, Tăng Biện, Tăng Trân, Pháp Sum, Linh Giai, Tuệ Trách, Tuệ Tịnh, Huyền Mô, v.v… cùng nhau ở chùa Thắng Quang làm công việc phiên dịch đầy vinh quang nầy.

Vua lại ra lệnh cho Tiêu Cảnh, con trai của Thái Phủ Khanh Lan Lăng, coi về việc sửa chữa biên tập.

Tam Tạng Pháp Sư nói: “Các học giả ngoại quốc khi muốn học Đại thừa, Tiểu thừa, đều phải lấy luận nầy làm gốc. Ai không thông suốt luận nầy thì chưa có thể hoằng pháp được. Cho nên suy nghĩ chuyên tinh, nghiên cứu thêm nữa”.

Pháp sư Tuệ Tịnh là bậc thông thái hiểu rộng nhận lệnh của vua mà coi về phần văn chương. Pháp Sư Huyền Mô là người hiểu rành phương ngôn lại kiêm luôn việc giải thích nghĩa. Các vị đều hết lòng dịch sang tiếng Trung Quốc. Công việc không chút lầm lẫn, dự kiến công việc hoàn tất vào đầu mùa Xuân niên hiệu Trinh Quán năm thứ bảy.

Bộ luận nầy chia thành mười ba quyển, hai mươi bốn phẩm. Lý Bách Dược vâng lệnh vua mà soạn lời tựa nầy.

———

Số 1604 - Luận Đại Thừa Trang Nghiêm Kinh - Quyển 1

SỐ 1604

LUẬN ĐẠI THỪA TRANG NGHIÊM KINH

Tác giả: Bồ-tát Vô Trước.

Hán dịch: Tam Tạng pháp sư, Đời Đường, là Ba-la-phả-mật-đa-la

QUYỂN 1

Phẩm Thứ 1: DUYÊN KHỞI

Kệ rằng:

Nghĩa trí soạn các nghĩa,

Câu lời, đều thanh tịnh,

Cứu giúp chúng sinh khổ,

Lấy từ bi làm tánh,

Khéo nói pháp phương tiện,

Gọi là tối thượng thừa,

Vì phát tâm rộng lớn,

Lược dùng năm nghĩa hiện.

Giải thích: Luận Đại thừa trang nghiêm kinh, ai có công năng trang nghiêm?

Đáp: Nghĩa trí có thể trang nghiêm.

Hỏi: Nghĩa trí làm sao trang nghiêm?

Đáp: Mở mang các nghĩa.

Hỏi: Dùng gì để mở mang?

Đáp: Dùng lời và câu.

Hỏi: Dùng những lời gì và câu gì?

Đáp: Dùng lời không nhơ, dùng câu không nhơ.

Lời không nhơ là lời có thể đưa đến thành Niết-bàn.

Câu không nhơ là câu và chữ tương ưng nhau. Nếu lìa lời và câu thì không sao thấu hiểu các nghĩa.

Hỏi: Vì sao phải trang nghiêm?

Đáp: Vì cứu giúp chúng sinh khổ.

Hỏi: Chúng sinh tự khổ, vì sao phải cứu giúp?

Đáp: Do Bồ-tát lấy đại bi làm thể nên sinh tâm thương xót.

Hỏi: Nếu cứu khổ cho người là trang nghiêm pháp nào?

Đáp: Là trang nghiêm pháp phương tiện do đức Như lai khéo nói.

Hỏi: Pháp phương tiện nào?

Đáp: Đó là pháp của tối thượng thừa.

Hỏi: Vì ai mà trang nghêm?

Đáp: Vì người phát tâm Đại thừa.

Hỏi: Dùng bao nhiêu nghĩa để trang nghiêm?

Đáp: Lược dùng năm nghĩa để chỉ bày.

Hỏi: Năm nghĩa ấy là gì? Kệ đáp:

Như vàng đã thành đồ,

Như hoa lúc đang nở,

Thí như bữa ăn ngon,

Như giải thích văn tự,

Thí như mở rương báu,

Thảy đều được vui mừng.

Năm nghĩa pháp trang nghiêm,

Vui mừng cũng như vậy.

Giải thích: Năm thí dụ trong bài kệ là thí dụ cho năm nghĩa trang nghiêm. Cứ theo thứ lớp đó, thì có thể giúp cho người phát tâm Đại thừa tin mà hướng đến, nhận lời dạy bảo, tư duy, tu tập, chứng đắc.

Hỏi: Ý nghĩa đó thế nào?

Đáp: Thí dụ vàng là giúp họ tin vào và hướng đến, làm chuyển tâm họ. Dùng hoa đang nở để thí dụ là giúp họ thọ lãnh giáo pháp, chỉ bày cho họ. Dùng thức ăn để thí dụ là giúp họ tư duy chứng được vị ngọt của giáo pháp. Dùng giải thích văn tự để thí dụ là giúp họ tu tập, không nghĩ gì khác. Dùng mở rương báu để thí dụ là giúp họ tự giác ngộ, chứng Bồ-đề phần châu báu chân thật.

Bởi năm nghĩa trên đây mà phân biệt Đại thừa có công năng giúp

cho các người cảm thấy vui mừng, ưa thích.

Hỏi: nếu tự tính pháp kia vốn đầy đủ công đức thì còn phải trang nghiêm làm gì? Để giải đáp câu hỏi nầy, Kệ rằng:

Ví như trang điểm đẹp,

Gương soi, sinh vui hơn,

Trang nghiêm pháp mầu rồi,

Đạt vui mừng bậc nhất.

Giải thích: Ví như lấy mỹ phẩm trang điểm cho pho tượng, nhưng nếu soi gương thì thấy vui sướng hơn. Vì sao? Vì có vừa ý, Bồ-tát cũng vậy, trang nghiêm bằng giáo pháp mầu nhiệm, cho tâm mình hòa nhập vào đó thì cảm thấy vui sướng hơn. Vì sao? Vì được nghe giáo pháp.

Hỏi: pháp kia có công đức gì mà phải cần đến sự trang nghiêm?

Hay gắng gượng bắt người khác phải cung kính, tin nhận?

Kệ rằng:

Ví như uống thuốc đắng,

Hết bệnh thì thấy vui.

Dựa văn mà giải nghĩa,

Khổ vui cũng như vậy.

Như thờ vua gian khó,

Thờ vua được oai lực.

Pháp khó hiểu như vậy,

Nhân đó hiểu pháp tài,

Như thấy của báu sinh

Vô phân biệt không thích.

Nghe pháp mầu cũng vậy,

Không hiểu cũng không mừng.

Giải thích: ba bài kệ trên đây lần lượt chỉ bày pháp mầu có ba công đức:

Chỉ rõ công đức dứt trừ các ngăn che.

Chỉ rõ công đức do đó mà được tự tại.

Chỉ rõ công đức do đó mà được vui mừng.

Hỏi: Nghĩa nầy thế nào?

Đáp: Như uống thuốc đắng, lúc đầu thì đắng, khó uống, nhưng sau khoan khóai vì hết bịnh. Pháp nầy cũng thế, trụ vào văn thì thấy khó, chưa nếm vị ngọt được, nhưng lúc hiểu nghĩa mới thấy vui, bệnh ngăn che bị phá hết. Như thờ vua nghiêm khắc, lúc đầu thấy khổ, khó làm vua vừa ý, nhưng sau thì thấy vui do vua ban cho oai thế. Giáo pháp nầy cũng vậy, khi suy nghĩ thấy khổ, sâu kín khó hiểu, nhưng tư duy hết mức

thì thấy vui vì được của báu, bậc Thánh lâu dài. Như thấy của báu, khi chưa nhận ra thì không thích, do cho là vô dụng, nhưng sau khi nhận biết rồi thì rất quý trọng vì biết có dụng. Pháp nầy cũng như vậy, lúc đang tu hành thì không thấy vui, cho là luống vô dụng, nhưng sau khi tu tập đến chỗ sâu, thì thấy vui sâu xa, vì biết công dụng của nó.

❧

Phẩm Thứ 2: THÀNH LẬP TÔNG

Giải thích: Có người nghi pháp Đại thừa nầy chẳng phải do Phật nói. Nếu vậy thì vì sao lại có được những công đức ấy? Nay, tôi phá bỏ tấm lưới ngờ vực, thành lập Đại thừa thật là do Phật nói, bằng bài Kệ sau:

Không nhớ, cũng đồng hành,

Không hành cũng thành tựu.

Thể, phi thể năng trị,

Văn lạ, tám nhân thành.

Giải thích: Lược: có tám nhân duyên thành lập giáo pháp Đại thừa:

1. Không ghi nhớ.

2. Cùng thực hành.

3. Không thực hành.

4. Thành tựu.

5. Thể.

6. Chẳng phải thể.

7. Năng trị.

8. Văn tự khác nhau.

1. Không ghi nhớ: là pháp trước, Phật sau mới chính thức ra đời. Nếu Đại thừa nầy chẳng phải chánh pháp, thì vì sao từ đầu, Đức Thế Tôn không thọ ký? Ví như pháp vị lai có khác thì Đức Thế Tôn thọ ký ngay. Do vậy, sự không thọ ký ấy, nên biết là Phật nói.

2. Cùng thực hành: thừa Thanh văn và Đại thừa không phải trước, không phải sau, mà là cùng lúc, thì làm sao ông biết giáo pháp Đại thừa nầy hoàn toàn chẳng phải Phật nói?

3. Không thực hành: là vì giáo pháp Đại thừa sâu rộng không phải điều mà người suy tính đắn đo có thể tin được, huống là có thể thực hành. Các bộ luận của ngoại đạo không thể được sâu rộng? Cho nên không thực hành, vì thế biết giáo pháp Đại thừa nầy là Phật nói.

4. Thành tựu: là nếu ông nói: Do người khác đã chứng được Bồ-đề rồi, nói có Đại thừa, chứ không phải đợi đến nay Phật mới nói có giáo pháp Đại thừa. Nếu ông nghĩ lối chấp ấy, thì trở thành nghĩa của tôi rồi. Do người kia chứng Bồ-đề rồi thì cũng chính Đức Phật nói như thế.

5. Thể: là nếu ông nói: Phật khác có tự thể Đại thừa, còn Phật nầy không có tự thể Đại thừa. Nếu ông chấp như vậy thì nó cũng thành ng- hĩa của tôi, do tự thể của Đại thừa không có khác mà chỉ là một.

6. Chẳng phải thể: là nếu ông nói: Phật nầy không có tự thể Đại thừa, thì thừa Thanh văn cũng không có tự thể. Nếu ông nói thừa Thanh văn là do Phật nói nên có tự thể, còn Đại thừa vì không phải Phật nói cho nên không có tự thể. Lối chấp ấy quả là một sai lầm lớn. Vì nếu không có Phật thừa mà bảo có Phật ra đời nói thừa Thanh văn, thì lý ấy không đúng.

7. Năng trị: là do nương theo pháp nầy tu hành mà chứng được trí vô phân biệt, do trí vô phân biệt mà các phiền não bị phá tan. Do vậy, nên chẳng được nói là không có Đại thừa.

8. Văn tự khác nhau: là pháp Đại thừa rất sâu, không phải y như văn nghĩa. Không nên hoàn toàn chạy theo văn, lấy nghĩa, nói rằng không phải Phật nói. Hơn nữa, nếu ông nói: từ buổi đầu không thấy thọ ký Đại thừa, là vì Phật gác qua một bên với tâm vô công dụng. Nếu ông cứ chấp kiểu ấy là không đúng. Kệ rằng:

Chư Phật ba nhân duyên,

Hiện thấy cũng hộ pháp.

Trí Như lai vô ngại,

Bỏ qua, không phải vậy.

Giải thích: nếu bảo Đại thừa không phải Phật nói đó là một chướng ngại lớn. Chư Phật có ba nhân duyên, không thọ ký là:

1. Do trí vô công dụng hiện diện mãi là mắt thường thấy.

2. Vì thường siêng năng, chân chính giữ gìn chánh pháp.

3. Sức mạnh trí tuệ của Như lai không gì chướng ngại được. Do ba nhân duyên nầy mà ông lại bảo là bỏ qua, không ký là không đúng. Lại nữa, nếu ông nói có tự thể thì tự thể thừa Thanh văn là thể của Đại thừa. Vì sao? Vì thừa nầy chứng Đại Bồ-đề. Nếu ông chấp như thế thì nghĩa không đúng. Kệ rằng:

Phi toàn phi, không trái,

Phi hành, chẳng dạy, trao,

Cho nên thừa Thanh văn,

Không phải là Đại thừa.

Giải thích: có bốn nhân chẳng thể dùng: thừa Thanh văn làm thể của Đại thừa, bởi giáo lý không hoàn toàn, nên chẳng phải không trái nhau. Vì không phải là giáo pháp thực hành, bởi không có trao truyền nên chẳng phải hoàn toàn, nghĩa là: thừa Thanh văn không được dạy trao hạnh lợi tha, mà chỉ dạy trao cho họ tự mình chán ngán, xa lìa ham muốn mà giải thoát.

Chẳng phải không trái nhau: nếu bảo thừa Thanh văn lấy phương

tiện tự lợi để dạy trao cho người khác, tức là đã dạy trao hạnh lợi tha, thì nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Vì đem tự lợi an ổn cho kẻ khác, nhưng họ cũng phải tự cầu Niết-bàn siêng hành nhiều phương tiện, bởi vậy, không thể dùng công hạnh tự lợi nầy mà chứng Đại Bồ-đề được.

Chẳng thực hành là nếu ông nói rằng có thể chứng quả Đại Bồ-đề bằng cách thực hành lâu dài hạnh thừa Thanh văn thì nghĩa ấy không đúng, vì chẳng phải phương tiện, vì thừa Thanh văn không phải Đại Bồ- đề. Phương tiện thì không phải vì thực hành lâu năm. Và, không phải bất cứ phương tiện nào cũng có thể chứng quả Đại thừa, khác gì nặn sừng chờ sữa, không thể có được.

Chẳng phải là dạy trao như Đại thừa thì không có dạy trao thừa Thanh văn. Cho nên thừa Thanh văn không được gọi là Đại thừa. Hơn nữa, nay tôi sẽ chỉ cho ông rõ về nghĩa trái nhau ấy, qua bài Tụng sau:

Phát tâm và dạy tráo,

Phương tiện và giữ gìn,

Thời tiết hạ, thượng thừa,

Năm việc đều khác nhau.

Giải thích: giữa Đại thừa và thừa Thanh văn, có năm thứ trái nhau:

1. Phát tâm khác nhau.

2. Dạy trao khác nhau.

3. Phương tiện khác nhau.

4. Gìn giữ khác nhau.

5. Thời tiết khác nhau.

Phương tiện của thừa Thanh văn là phát tâm, dạy trao, siêng hành phương tiện đều là tự mình chứng được Niết-bàn. Giữ gìn chánh pháp cũng ít, phước trí chứa nhóm nhỏ hẹp. Thời hạn tu tập cũng ít, tối đa chỉ có ba đời, là được giải thoát. Còn Đại thừa thì không như vậy. Những phương tiện phát tâm, dạy trao, siêng tu đều vì lợi kẻ khác, giữ gìn giáo pháp cũng nhiều, phước trí chứa nhóm lớn lao. Thời kỳ tu đạo cũng lâu dài là trải qua ba đại A-tăng-kì kiếp, như vậy là tất cả trái nhau. Vì thế không nên dùng hạnh Tiểu thừa mà đạt quả Đại thừa.

Lại nữa, nếu ông nói lời Phật có ba tướng:

1. Chứng nhập Tu-đa-la.

2. Chỉ bày Tì-ni.

3. Chẳng trái với pháp không.

Ông dùng cái không tự tính của các pháp mà dạy trao thì trái với ba tướng nói trên, nên chẳng phải Phật nói. Nếu ông chấp như vậy, thì

không đúng lý. Kệ rằng:

Nhập từ kinh Đại thừa,

Hiện tự phiền não diệt,

Nghĩa sâu xa rộng lớn,

Chẳng trái tự pháp không.

Giải thích: nay pháp Đại thừa nầy cũng không trái với ba tướng, vì ngộ nhập từ Tu-đa-la Đại thừa hiện từ phiền não Tỳ-ni, do Bồ-tát đã phân biệt là phiền não, vì tính chất sâu rộng, sâu xa, đó là pháp không của Bồ-tát. Chẳng trái với pháp không nầy nên Bồ-tát chứng đại Bồ-đề. Thế nên, Đại thừa nầy không trái với ba tướng. Hơn nữa, trước đây đã nói về việc không thực hành, nay tôi sẽ chỉ bày thêm nghĩa nầy để ông tin hiểu nhận lãnh. Kệ rằng:

Có nương và bất định,

Duyên tục cũng không khắp,

Lui khuất người đắn đo,

Sao hiểu nghĩa Đại thừa?

Giải thích: Có năm nhân duyên mà người suy tính đắn đo kia không thể nhập vào cảnh giới Đại thừa là do trí tuệ họ có chỗ nương, bất định, duyên theo thế tục, do không được phổ biến, do lui bước, do khuất phục.

Họ có nương nghĩa là trí phát sinh nhờ vào chỉ dạy, chứ chẳng phải chứng trí.

Bất định là có lúc lại có trí khác phát sinh.

Duyên theo tục là suy tính đắn đo Thế đế, không theo kịp Nghĩa đệ nhất đế.

Không phổ biến là dù bám theo thế tục đế, nhưng hiểu nó rất ít, không hiểu tất cả.

Thoái lui, khuất phục là do tranh cãi đến cùng cực thì đành im lặng. Còn Đại thừa thì không chấp chặt vào phần đầu cho đến không bao giờ bị, lui sụt khuất phục.

Không lui sụt và chịu khuất phục thì trong vô lượng kinh, có đến hằng trăm, ngàn bài kệ nói pháp Đại thừa. Vì hiểu tận những pháp ấy cho nên tài ăn nói không cùng tận. Cho nên Đại thừa không phải là đối tượng của người suy tính đắn đo.

Hỏi: ông nói thừa Thanh văn không phải là phương tiện chứng quả Phật Bồ-đề, nếu vậy thì nghĩa ra sao?

Kệ rằng:

Rộng lớn và sâu xa,

Thành thục vô phân biệt,

Nói hai phương tiện nầy,

Tức là Thừa Vô thượng.

Giải thích: Rộng lớn nghĩa là các thứ thần thông có được do phương tiện rất siêng năng, giúp cho các người tin hiểu.

Sâu xa là trí vô phân biệt. Vì khó thực hành theo thứ lớp một là thành thục chúng sinh, hai là thành thục Phật pháp. Tức nói hai pháp nầy là phương tiện đạt đến Bồ-đề Vô thượng. Hai phương tiện nầy là tự thể của Thừa Vô thượng.

Hỏi: Nếu vậy thì có người đâm ra hoảng sợ, lỗi ấy ra sao? Kệ rằng:

Không nên sợ mà sợ,

Do sợ bị đốt cháy.

Sợ hãi dẫn phi phước,

Sinh lỗi lầm lâu dài.

Giải thích: Nếu người không phải chỗ sợ hãi mà vọng sinh lo sợ thì kẻ ấy rơi vào đường ác bị lửa đốt cháy. Vì sao? Vì sự sợ hãi ấy, đưa đến chứa nhóm thật lớn cái chẳng phải phước. Do lỗi nầy khiến người ấy trải qua nhiều kiếp chịu nhiệt não lớn vô lượng.

Hỏi: Ngoài ra, kẻ ấy sinh tâm sợ hãi, còn lí do nào khác nữa không?

Kệ rằng:

Phi tính, chẳng bạn pháp,

Tuệ ít, sức nhân ít,

Sợ pháp sâu mầu nầy,

Lui mất đại Bồ-đề.

Giải thích: Nếu người sinh tâm sợ hãi là do bốn nhân duyên:

1. Chẳng phải chủng tính, do lìa tính Bồ-tát.

2. Không phải bạn pháp, do lìa thiện trí thức.

3. Sức mạnh trí tuệ ít ỏi do chưa hiểu nổi pháp không của Đại thừa.

4. Sức nhân ít ỏi do kiếp trước không gieo trồng gốc lành tự tính Ba-la-mật.

Do những nhân duyên ấy, nên chợt sinh lòng sợ hãi đối với pháp sâu xa mầu nhiệm. Do tư tưởng đó nên đối với hai nhóm phước trí của Đại Bồ-đề, đáng lẽ được nhưng lại không được gì cả. Đó gọi là lui sụt.

Nay ông nên biết lỗi lui sụt ấy hết sức sâu nặng. Đã nói lỗi sợ hãi và nhân duyên sợ hãi, kế đây là, tôi sẽ nói về nhân duyên không

sợ hãi.

Kệ rằng:

Không khác tức cùng không,

Có khác, tức chỗ hiểm,

Không dụ nói các thứ,

Nói tiếp, nói nhiều môn.

Không có, như văn nghĩa,

Thể Chư Phật sâu xa.

Người thông minh chánh quán,

Phải biết, không nên sợ.

Giải thích: Không khác tức cả hai đều không. Nếu ông nói thừa Thanh văn tức Đại thừa vì thể tính chẳng khác với Đại thừa, nếu vậy thì thừa Thanh văn, Bích Chi Phật thừa lại không có tự thể. Vì sao? Vì được thành Phật. Và, như thế tất cả đều là Phật thừa, thì vì sao lại phải sợ hãi?

Có khác tức chỗ hiểm nghĩa là nếu ông cho Tiểu thừa có khác với thể của Đại thừa, thì thể nầy là Đạo Nhất thiết trí. Đó là chỗ nguy hiểm bậc nhất, vì rất khó vượt qua. Việc nầy là niềm tin, kính mến thì vì sao lại phải lo sợ?

Không thí dụ là trong cùng một lúc, không có hai Đại thừa cùng xuất hiện để so sánh nhau, thì vì sao chỉ sợ một mà lại không sợ hai?

Nói các thứ là nay Đại thừa nầy, chẳng phải chỉ nói không, nhưng cũng nói nhóm Đại phước trí. Ông nên hiểu rõ ý đó. Vì sao ông chỉ sợ cái không? Nói tiếp trong các lúc, quyết định tiếp tục nói pháp không, chứ chẳng phải pháp mà ông vừa nghe, thì vì sao lại sợ?

Nói nhiều môn là trong kinh nói nhiều môn khác nhau nhằm nói về công dụng quan trọng của Đại thừa, là phá hết các phân biệt để có trí vô phân biệt. Nếu nói những gì khác thì không có công dụng, nghĩa là Như lai chỉ nói không, mà không nói như pháp tánh thật tế, v.v... Đã nói có nhiều pháp môn thì vì sao chỉ sợ pháp không?

Chẳng phải có như văn nghĩa, là giáo pháp Đại thừa sâu rộng không như văn nghĩa nói. Thế thì vì sao ông lại theo văn để hiểu nghĩa, rồi lại sợ không?

Thể Chư Phật sâu xa là Phật tính sâu xa, thật khó nhận biết, nên phải hiểu cho sáng tỏ. Việc ấy vì sao phải lo sợ? Do những nhân duyên như vậy, cho nên người thông minh chánh quán thì, đối với Đại thừa, không nên sợ hãi. Đã nói lý do không nên sợ hãi, kế là, sẽ nói về ai là người có công năng thực hành pháp trí này? Kệ rằng:

Theo kế văn, tư, tu,

Đắc pháp và đắc tuệ.

Trí nầy hành pháp nầy,

Chưa được, chớ chẳng hủy.

Giải thích: Nếu ai, từ đầu, nương vào bậc thiện tri thức, thì phát sinh nghe đúng, sau đó, đối với cảnh giới chân thật, được phát sinh chính trí. Rồi từ ba công năng ấy, được chứng pháp quả. Sau cùng, từ công năng và pháp quả trên mà phát sinh trí giải thoát. Với trí nầy, người ấy sẽ thâm nhập và thực hành pháp nầy trong thời gian lâu dài. Nếu ông tự xét thấy không có trí nầy, thì không nên nói chắc rằng giáo pháp Đại thừa không phải Phật nói.

Đã nói ai là người có công năng thực hành pháp trí nầy, kế là pháp cú trong bài kệ nầy sẽ ngăn được sợ hãi, Kệ rằng:

Không hiểu, hiểu không sâu,

Sâu, chẳng suy lường hiểu.

Hiểu sâu được giải thoát,

Các sợ không như thế.

Giải thích: Không hiểu, nếu ông nói giáo pháp sâu xa như vậy, không phải là pháp mà tôi có thể hiểu nỗi, nên tôi lo sợ, điều ấy không đúng.

Hiểu không sâu, nếu ông nói cái hiểu của Phật cũng không sâu. Nếu Phật hiểu biết sâu, sao ông lại bảo không sâu, rồi sinh tâm lo sợ. Điều ấy không đúng.

Hiểu sâu chẳng phải nghĩ lường mà hiểu: là nếu ông nói vì sao cái hiểu sâu nầy không phải là thuộc lãnh vực suy lường, rồi sinh tâm lo sợ. Điều ấy không đúng.

Hiểu sâu được giải thoát là nếu ông nói vì sao chỉ hiểu được nghĩa sâu nầy mới có công năng giải thoát, chứ giải thoát không dành cho kẻ suy lường, rồi sinh tâm lo sợ, điều ấy không đúng. Như vậy, đã ngăn dứt sự sợ hãi bằng pháp cú ở trên. Kế là, do không tin nên thành lập Đại thừa, Kệ rằng:

Do tin, giới: bạn nhỏ,

Không hiểu Đại pháp sâu.

Do ông không hiểu rõ,

Ta thành Thừa Vô thượng.

Giải thích: Do lòng tin nhỏ có nghĩa là lòng tin hẹp hòi kém cõi. Lãnh vực nhỏ là hạt giống huân và A-lại-da nhỏ bé.

Bạn nhỏ là bạn bè bà con của lòng tin tương tự. Ai có ba việc nhỏ

nói trên thì không tin có Đại thừa riêng. Vì không có lòng tin ấy, nên pháp mà ta lập là pháp Vô thượng. Đã nói về việc thành lập Đại thừa. Kế là nói về việc ngăn dứt chê bai Đại thừa. Kệ rằng:

Theo nghe mà được giác,

Chưa nghe, chớ chê bai.

Vô lượng pháp chưa nghe,

Người chê thành nghiệp si.

Giải thích: Nếu được nghe ít mà ông giác ngộ thì không nên theo sự nghe đó mà sinh tâm nói xấu. Đối với giáo pháp ông chưa nghe, nên không tin, còn có thể được. Vì sao? Vì không chứa nhóm điều lành.

Chưa nghe là phải cẩn thận rất lắm, chớ nói xấu chê bai. Nếu ông vô phân biệt rõ mà còn chê bai thì chỉ tăng thêm nghiệp ngu khờ mà thôi, vì ông đã tự phá hoại giáo pháp mà trước đây ông được nghe.

Đã ngăn dứt việc chê bai giáo pháp Đại thừa, kế là nói về ngăn dứt việc tà tư. Kệ rằng:

Khi theo văn hiểu nghĩa,

Sư tâm mất chân tuệ,

Chê bai coi thường pháp,

Do đó, sinh lỗi to.

Giải thích: Sư Tâm là chấp chặt tri kiến của mình, đó không phải là người khôn, vì chỉ tìm nghĩa có một phía.

Mất chân tuệ là cái hiểu chân thật chưa có nên lui sụt. Nói lời gièm chê là nói xấu đối với kẻ nói điều lành.

Coi thường pháp là: Ganh ghét người được nghe pháp, do chấp vào việc làm không phước đức ấy nên thân sau chịu quả khổ sâu nặng. Đó gọi là tội lỗi rất lớn.

Đã nói về việc ngăn dứt tư duy xấu. Kế là sẽ nói về ý ác, phải ngăn dứt. Kệ rằng:

Ý ác, tự tính ác,

Không để sinh bất thiện,

Huống dời đổi điều thiện,

Phải bỏ lỗi to ấy.

Giải thích: Ý ác là tâm ganh ghét. Tự tính ác là tâm ấy là tự tính tội. Đối với giáo pháp còn không để sinh lỗi lầm, huống chi trong giáo pháp mà sinh lỗi lầm? Cho nên phải mau dứt bỏ các lỗi ấy.

———

Phẩm Thứ 3: QUY Y

Giải thích: Như trên đã thành lập Đại thừa, kế là nói nương Đại thừa mà gồm nhiếp qui y vượt trội. Kệ rằng:

Người quy y Tam Bảo,

Quy Đại thừa, bậc nhất,

Phát hăng hái cùng khắp,

Được quả không ai bằng.

Giải thích: Trong tất cả những quy y Tam bảo thì quy y Đại thừa là bậc nhất, vì sao? Vì tự tính bản đại nghĩa vượt trội, bốn Đại nghĩa là:

1. Nghĩa biết khắp tất cả.

2. Nghĩa mạnh mẽ.

3. Nghĩa đắc quả.

4. Nghĩa không ai bằng. (Nghĩa nầy sẽ nói sau)

Vì bốn nghĩa nầy cho nên đa số rớt lại vì nó khó khăn. Những người muốn quy y thì không có công năng hay có công năng. Ai có công năng nhập vào là người vượt trội. Đã nói quy y vượt trội, sau đây khuyến khích sự quy y vượt trội ấy. Kệ rằng:

Khó khởi cũng khó thành,

Phải lập chí ý lớn,

Vì thành lợi mình, người,

Nên quy y cao vượt.

Giải thích: Khó khởi là khó khởi chí nguyện vươn cao, bởi nguyện ấy rộng lớn.

Khó thành là công hạnh vượt trội, vì phải trải qua vô lượng kiếp. Vì khó khăn như vậy, nên cần phải kích thích một ý chí lớn, vì sao? Vì muốn thành tựu việc lợi tha, tự lợi. Có hạnh và nguyện mới làm lợi ích cho người được, nên hạnh nguyện trở thành tiếng gọi tốt. Tự lợi là đại nghĩa, vì đại nghĩa là quả của tự thể.

Bốn nghĩa như trước, đã nói, nay trước nói nghĩa khắp tất cả. Kệ rằng:

Chúng sinh khắp, nương khắp,

Trí khắp, vắng lặng khắp,

Đó gọi là trí tuệ,

Bốn thứ khắp tất cả.

Giải thích: Quy y Đại thừa có bốn thứ khắp tất cả:

1. Chúng sinh trùm khắp tất cả, muốn cứu giúp chúng sinh.

2. Đi trùm khắp tất cả, phải khéo hiểu biết ba thừa.

3. Trí hiểu biết bao trùm tất cả, thông đạt hai vô ngã.

4. Tịch diệt trùm tất cả bởi thể của Niết-bàn sinh tử là một vị, vì vô phân biệt lỗi lầm và công đức.

Đã nói nghĩa bao trùm tất cả, sau đây sẽ nói về nghĩa mạnh mẽ.

Kệ rằng:

Trông mong Phật Bồ-đề,

Không lui hạnh khó làm.

Chư Phật bình đẳng giác,

Dũng mãnh thắng có ba.

Giải thích: Quy y Đại thừa có ba thứ mạnh mẽ vượt trội:

1, Nguyện mạnh mẽ vượt trội. Khi quy y Phật là mong cầu chứng quả Bồ-đề, nên các người đều cảm thấy vui mừng vì nhận biết mình sẽ nhận được công đức cao quý.

2. Công hạnh mạnh mẽ vượt trội. Khi bắt đầu tu là không lui sụt hay bị khuất phục trước những việc khó làm.

3. Quả mạnh mẽ vượt trội, đến khi thành Phật thì giác ngộ ngang với tất cả Phật.

Lại nữa, vì sự mạnh mẽ nầy, mà các Phật tử thường được thiện sinh.

Kệ rằng:

Phát tâm và trí độ,

Xếp vào đầy đại bi,

Hạt giống và mẹ ruột,

Trong thai mẹ nuôi hơn.

Giải thích: Bồ-tát sinh tốt đẹp có bốn nghĩa:

1. Hạt giống hơn, vì lấy tâm Bồ-đề làm hạt giống.

2. Mẹ ruột hơn: là lấy Bát-nhã Ba-la-mật-đa làm mẹ ruột.

3. Thai tạng hơn, lấy hai nhóm phước trí nhóm trì làm thai tạng.

4. Mẹ nuôi hơn: lấy đại bi nuôi lớn làm mẹ nuôi. Lại nữa, thiện sinh, vì mạnh mẽ nên thường được thân tốt đẹp. Kệ rằng:

Diệu tướng, thành sinh lực,

Vui lớn, phương tiện lớn,

Như thế bốn thành tựu,

Đó gọi là thân tốt.

Giải thích: Bồ-tát có bốn thứ thân thắng:

Sắc thắng là được thân thắng tuyệt diệu trang nghiêm và các tướng vua Chuyển luân.

2. Lực thắng: Là được thành thục chúng sinh nhờ sức tự tại.

3. Lạc thắng là chứng vui vô biên vắng lặng thượng phẩm ở cõi nước Phật.

4. Trí thắng cứu tất cả chúng sinh bằng phương tiện hết sức khéo léo.

Bốn thành tựu nầy gọi là Phật tử thiện sinh, được gọi là sắc thành tựu, lực thành tựu. Lạc thành tựu, trí thành tựu. Hơn nữa, do đức mạnh mẽ nầy mà được tướng như vương tử. Kệ rằng:

Trước trao pháp tự tại,

Khéo nói, khéo xếp vào,

Do bốn nhân duyên nầy,

Hạt giống Phật không dứt.

Giải thích: Dòng giống vua không dứt mất do bốn nhân duyên:

1. Lên ngôi nhận chức.

2. Tăng thêm không trái.

3. Có tài phán quyết khéo.

4. Thưởng phạt rõ ràng.

Phật tử thiện sinh cũng vậy:

1. Trước hết dạy trao, là tất cả Chư Phật ban cho ánh sáng rực rỡ, giúp nhận chức.

2. Pháp tự tại là trí tuệ tự tại đối với tất cả pháp, không trái với các pháp khác.

3. Năng xảo thuyết là khéo nói pháp trước Phật và chúng sinh.

4. Thiện trị phạt là đối với người học giới phạm lỗi thì trị tội ai có công đức thì được dẫn dắt che chở. Lại nữa, nhờ sức mạnh mẽ nầy mà được tương tự như các quan đại thần.

Bài tụng nói:

Nhập độ, thấy phần giác,

Trì mật lợi chúng sinh.

Do bốn nhân duyên nầy,

Được giống với Đại thần.

Giải thích: Có bốn nhân duyên được công đức: của bậc đại thần

1. Được vào cung cấm của vua.

2. Được thấy đồ quý báu của vua.

3. Giữ kín lời nói kín của vua.

4. Được vua ban thưởng tự tại.

Bồ-tát mạnh mẽ cũng vậy:

1. Thường khéo nhập vào các Ba-la-mật.

2. Thường thấy đại Bồ-đề phần quý báu trong các kinh, vì không quên bỏ các pháp.

3. Thường giữ chắc các thân, miệng, ý mật của Như lai.

4. Thường có công năng làm lợi ích cho vô biên chúng sinh. Đã nói nghĩa mạnh mẽ rồi, sẽ nói ý nghĩa đắc qua. Kệ rằng:

Phước đức và tôn trọng,

Có vui khổ cũng diệt,

Chứng vui chứng, pháp ấm.

Hết tập, có diệt xả.

Giải thích: Người quy y Đại thừa sẽ chứng được tám quả:

1. Khi tin, hiểu sẽ chứng được nhóm phước đức lớn.

2. Khi phát tâm thì được ba cõi tôn trọng.

3. Khi cố ý sinh về đâu thì nhận được vui trong ba cõi.

4. Khi hiểu rõ mình và người đều bình đẳng như nhau thì diệt được nhóm khổ lớn, cũng diệt được sức gây khổ cho cácchúng sinh.

5. Khi nhập vào vô sinh nhẫn là chứng được vui tối thượng.

6. Khi chứng đắc Bồ-đề thì chứng ngộ bóng che pháp lớn lao. Pháp bóng che là pháp thân. Pháp thân được gọi là to lớn, là cao cả, là thường, là nhóm thiện, được gọi bằng tên lớn là pháp tạng Tu-đa-la vô biên. Nó là trên hết trong các pháp nên gọi là cao cả. Không bao giờ cùng tận nên gọi là thường. Do sức vô úy, các pháp lành nhóm họp về nên gọi là nhóm thiện.

7. Huân tập hết các nhóm, diệt hẳn phiền não, không còn sót.

8. Chứng đắc có diệt, xả. Có xả là không trụ vào sinh tử. Diệt xả là không trụ Niết-bàn.

Đã nói về nghĩa đắc quả, sau đây nói về nghĩa không bằng.

Kệ rằng:

Đại thể và đại nghĩa,

Vô biên và vô tận,

Do khéo thế, xuất thế,

Thành thục thần thông đó.

Giải thích: Quy y Đại thừa thì tất cả các gốc lành đều do bốn nhân nầy mà phát khởi; tất cả Thanh văn, Bích-chi Phật đều không sánh bằng. Bốn nhân là:

Đại thể; Đại nghĩa; Vô biên và Vô tận.

Hỏi: Những việc ấy như thế nào?

Đáp: Là đại thể, gốc lành thế gian, đã vượt khỏi Nhị thừa Đại nghĩa là gốc lành xuất thế gian. Nhị thừa xuất thế chỉ lo tự lợi. Vô biên

là gốc lành đã thành thục, có công năng thành thục vô biên chúng sinh. Vô tận là gốc lành thần thông. Đến Niết-bàn vô dư cũng là vô tận.

Đã nói ý nghĩa cao quý của quy y rồi, ở đây nói tiếp về sự khác nhau của quy y. Kệ rằng:

Mong cầu và đại bi,

Chủng trí cũng không lui,

Ba xuất và hai được,

Có sáu thứ khác nhau.

Giải thích: Có sáu thứ quy y khác nhau là:

Tự tính, Nhân, Quả, Nghiệp, Tương ưng và Phẩm loại.

Mong cầu là tự tính, chí tâm cầu thể Phật, lấy đại bi làm nhân, cứu giúp tất cả chúng sinh. Lấy chủng trí làm quả, nên được Bồ-đề Vô thượng. Lấy không thoái lui làm nghiệp, là hạnh lợi tha khó làm bất thoái bất khuất. Tương ưng với xuất ly ba cõi, đầy đủ hạnh xuất ly của ba thừa. Hai chứng đắc là phẩm loại, là được pháp tánh thế tục, được thô tế khác nhau.

Đã nói công đức khác nhau, kế là, nói về công hạnh khác nhau.

Kệ rằng:

Quy y có nghĩa lớn,

Nhóm công đức thêm lớn,

Lòng thương trùm thế gian,

Rộng dòng pháp Đại Thánh.

Giải thích: Ý nghĩa lớn là việc làm lợi ích cho mình và người. Làm lợi ích cho mình làm cho công đức thêm lớn. Lại có nhiều thứ, như suy tính, đếm kể, thời hạn đều là không lường hết. Do không suy tính được, không biết số lượng bao nhiêu, nên lúc nào cũng làm, không có phạm vi, giới hạn. Làm việc đem lợi ích cho người thì tác ý và tâm thương xót bao trùm lên tất cả các chúng sinh. Siêng năng vận dụng rộng rãi phương tiện mở mang truyền bá pháp bậc Đại Thánh. Giáo pháp Đại Thánh là giáo pháp Đại thừa.

———

Phẩm Thứ 4: CHỦNG TÍNH

Giải thích: Đã nói về ý nghĩa quy y, kế là nói về chủng tính khác nhau. Kệ rằng:

Có thắng tính giống nhau,

Lỗi ác và công đức,

Dụ cho vàng, của báu,

Chín thứ, đều có bốn.

Giải thích: Chủng tính có chín thứ khác nhau:

Hữu thể, Tối thắng, Tự tính, Tướng mạo, Phẩm loại, Tội ác, Công đức, Thí dụ là vàng, Thí dụ của báu.

Chín thứ ấy, mỗi thứ đều có bốn thứ khác nhau, bài kệ nầy nêu chung. Kệ khác sẽ giải thích riêng. Trong đây, trước là phân biệt hữu thể. Kệ rằng:

Do cõi và lòng tin,

Do việc làm, và quả,

Từ bốn khác nhau đó,

Nên biết: Có thể tính.

Giải thích: Chủng tính hữu thể có bốn thứ khác nhau:

1. Khác nhau về cõi.

2. Khác nhau do lòng tin.

3. Khác nhau do việc làm.

4. Khác nhau do quả.

1. Khác nhau về cõi là chúng sinh có vô lượng cõi khác nhau, như có nhiều cõi mà kinh nói. Do cõi khác nhau như vậy nên có khác nhau về chủng tính của ba Thừa, nên biết.

2. Khác nhau bởi lòng tin là chúng sinh có các thứ lòng tin có thể được, ấy là do sức mạnh của nhân khởi hoặc do sức mạnh của duyên lực nên đối với ba Thừa, chỉ tin theo nhất thừa, chứ chẳng phải tin tất cả. Nếu không có chủng tính khác nhau thì cũng không có lòng tin khác nhau.

3. Khác nhau do việc làm là chúng sinh làm hạnh có thể tiến nhập vào đạo hay không thể tiến nhập vào đạo. Nếu không có chủng tính khác nhau thì việc làm cũng không khác nhau.

4. Khác nhau vì quả là chúng sinh đối với quả Bồ-đề có hạ, trung, thượng, quả có những tương tự. Nếu chủng tính không khác nhau thì quả cũng không khác nhau. Vì bốn chỗ khác nhau nầy, nên biết, chủng tính là có tự thể.

Đã nói về chủng tính có tự thể, kế là, nói về chủng tính tối thắng.

Kệ rằng:

Tịnh minh và gồm khắp,

Nghĩa lớn cũng vô tận,

Do thiện có bốn thắng,

Là chủng tính bậc nhất.

Giải thích: Có bốn nhân duyên tạo thành chủng tính Bồ-tát được tối thắng là:

1. Do gốc lành trong sáng thanh tịnh.

2. Do gốc lành gôm về hết các thứ.

3. Do gốc lành có ý nghĩa lớn.

4. Do gốc lành không cùng tận.

Vì sao? Không phải hàng Thanh văn có được gốc lành tươi sáng, trong sạch như vậy. Không phải tất cả Các người, gốc lành của họ có sức xếp vào một cách vô úy, gốc lành của những người khác thì không làm lợi cho kẻ khác. Gốc lành những người khác khi đạt được Niết-bàn thì có hạn lượng. Gốc lành của Bồ-tát không phải như vậy. Vì bốn nhân duyên nầy mà chủng tính của Bồ-tát là tối thắng.

Đã nói về chủng tính tối thắng, kế là nói về Tự tính chủng tính. Kệ rằng:

Tính chủng và tập chủng,

Sở y và năng y,

Nên biết hữu pít có,

Do công đức nghĩa độ.

Giải thích: Chủng tính Bồ-tát: có bốn thứ lớp tánh:

1. Tính chủng tự tính.

2. Tập chủng tự tính.

3. Sở y tự tính.

4. Năng y tự tính.

Theo thứ lớp của bốn thứ nầy, lại nữa kia có là do thể của nhân có. Nếu thể nhân không có thì thể của quả cũng không có.

Hỏi: Nếu vậy sao gọi là tính?

Đáp: Công đức có ý nghĩa cứu độ. Cứu độ làm phát sinh ý nghĩa của công đức. Vì lý ấy nên gọi là tính.

Đã nói về tự tính chủng tính, kế là nói về tướng mạo chủng tính.

Kệ rằng:

Đại bi và đại tin,

Đại nhẫn và đại hạnh,

Nếu có tướng như thế,

Thì gọi tính Bồ-tát.

Giải thích: Bồ-tát có bốn thứ tướng mạo của:

1. Tướng đại bi là bởi thương xót chúng sinh đang chịu khổ.

2. Tướng của lòng tin lớn là ham thích tất cả giáo pháp Đại thừa.

3. Tướng đại nhẫn vì có công năng chịu đựng, làm được các việc khó làm.

4. Tướng đại hạnh là vì tự tính gốc lành làm pháp khắp các Ba- la-mật.

Đã nói về tướng mạo chủng tính, kế là sẽ nói về phẩm loại chủng tính. Kệ rằng:

Quyết định, không quyết định,

Không thoái, hoặc thoái lui,

Gặp duyên như thứ lớp,

Phẩm loại có bốn thứ.

Giải thích: Phẩm loại chủng tính Bồ-tát, nói lược có bốn thứ:

1. Quyết định.

2. Không quyết định.

3. Không lui sụt.

4. Lui sụt.

Theo thứ lớp, quyết định là gặp duyên không lui sụt. Không quyết định là gặp duyên lui sụt.

Đã nói về phẩm loại chủng tính, kế là sẽ nói về lỗi của chủng tính.

Kệ rằng:

Nên biết, tính Bồ-tát,

Nói lược, có bốn lỗi,

Quen hoặc và bạn ác,

Nghèo khổ, thuộc người khác.

Giải thích: Lỗi chủng tính Bồ-tát, nói lược có bốn thứ:

1. Quen mê hoặc, là việc công đức thì không làm mà việc phiền não thì thường làm.

2. Bạn ác là xa lìa thiện trí thức mà chung đụng với hạng tính nết thấp kém nhơ bẩn.

3. Nghèo khổ nghĩa là những đồ đạc cần dùng đều thiếu hụt.

4. Thuộc về người khác nghĩa là buộc trói vào quyền kẻ khác, mình không được tự tại.

Đã nói về lỗi của chủng tính, kế là sẽ nói về công đức của chủng tính. Kệ rằng:

Công đức cũng bốn thứ,

Dù rơi vào đường ác,

Vào chậm nhưng ra mau,

Khổ mỏng, lòng thương sâu.

Giải thích: Bồ-tát chủng tính dù có những lỗi lầm như trước, hoặc rơi vào đường ác, nên biết, ngay trong đó, Bồ-tát vẫn còn đủ bốn công đức:

1. Đi chậm vào do không phải thường đoạ vào đó.

2. Ra mau, không thể ở lâu.

3. Khổ mỏng do bậc bội nóng bức nhẹ.

4. Lòng thương sâu sắc do thành tựu tâm thương xót chúng sinh.

Đã nói công đức của chủng tính, kế là sẽ nói về chủng tính được dụ như vàng, Kệ rằng:

Như tính vàng tốt nhất,

Phát sinh ra bốn thứ,

Các thiện và các trí,

Các tịnh và các thông.

Giải thích: Có bốn ý nghĩa làm cho vàng trở nên đẹp hơn hết:

1. Rất nhiều.

2. Chiếu sáng.

3. Không nhơ bẩn.

4. Mềm mại.

Chủng tính Bồ-tát cũng vậy:

1. Làm chỗ nương cho vô lượng gốc lành.

2. Làm chỗ nương cho vô lượng trí tuệ.

3. Làm chỗ nương cho việc làm thanh tịnh các phiền não ngăn lấp, ngăn lấp những hiểu biết.

4. Làm chỗ nương cho tất cả thần thông biến hóa.

Đã nói chủng tính của Bồ-tát được thí dụ như tính chất tốt của vàng, kế đến sẽ nói về chủng tính được dụ cho của báu. Kệ rằng:

Thí như tính của báu,

Nhân của bốn thành tựu,

Đại quả và đại trí,

Đại định và đại nghĩa.

Giải thích: Tính chất của Bồ-tát quí giá là chỗ nương cho bốn việc được thành tựu:

1. Làm chỗ nương cho thành tựu chân chính.

2. Làm chỗ nương cho thành tựu về sắc.

3. Làm chỗ nương cho thành tựu về hình.

4. Làm chỗ nương cho thành tựu về lượng.

Chủng tính Bồ-tát cũng như vậy:

1. Do nhân đại Bồ-đề.

2. Do nhân đại trí.

3. Do nhân đại định, do tâm an trụ.

4. Do nhân đại nghĩa mà thành tựu cho vô biên chúng sinh.

Đã phân biệt rộng về tính, kế là phân biệt về vô tính. Kệ rằng:

Hoàn toàn làm việc ác,

Cắt đứt hết pháp trắng,

Không có phần giải thoát,

Lành ít cũng vô nhân.

Giải thích: Không có pháp nhập Niết-bàn là không có tính, ở đây lược, có hai thứ:

1. Pháp thời biên nhập Niết-bàn.

2. Pháp rốt ráo không có Niết-bàn.

Pháp thời biên nhập Niết-bàn có bốn hạng người:

1. Một mực làm việc ác.

2. Dứt các pháp lành.

3. Không có gốc lành cho phần giải thoát.

4. Gốc lành không đầy đủ.

Pháp rốt ráo không có Niết-bàn là không có nhân. Tính không nhập Niết-bàn đó có nghĩa là chỉ ham sinh tử, không ham Niết-bàn. Đã nói về vô thể tính, kế là nói khiến nhập pháp Đại thừa. Kệ rằng:

Giảng rộng pháp, sâu lớn

Khiến tin, giúp cực nhẫn,

Rốt ráo Đại Bồ-đề,

Hai biết, hai tính thắng.

Giải thích: Giảng rộng để đi sâu vào pháp Đại thừa là bởi làm lợi cho kẻ khác. Nghĩa là người không có trí thì giúp cho họ có lòng tin lớn, khi đã có lòng tin lớn (Đại thừa) thì giúp cho họ có sức chịu đựng rất cao, có thể làm được việc không thoái lui. Đã có sức chịu đựng rộng lớn thì giúp họ thành tựu Bồ-đề Vô thượng.

Hai trí (hiểu biết) là phàm phu và Thanh văn, nếu được chứng đắc như hai hạng người kia, thì biết được tính tròn đầy của tự tính thật là cao quý.

Hỏi: Thắng là gì? Kệ rằng:

Thêm lớn cây Bồ-đề,

Sinh vui và diệt khổ,

Lợi mình, người là quả,

Thắng nầy như gốc lành.

Giải thích: Chủng tính như vậy mới có công năng làm cho thêm lớn công đức rất lớn của cây Đại Bồ-đề, có công năng được nguồn vui cho mình, người, đó là quả lớn.

Cho nên thể tính nầy là cao vời hơn hết, như gốc cây an lành, Bồ- tát cũng như vậy.

Luận Đại Thừa Trang Nghiêm Kinh - Quyển 2

LUẬN ĐẠI THỪA TRANG NGHIÊM KINH

QUYỂN 2

Phẩm Thứ 5: PHÁT TÂM

Giải thích: Như nói đã phân biệt về chủng tính của Bồ-tát, kế là sẽ nói về tướng phát tâm Bồ-đề của Bồ-tát.

Kệ rằng:

Mạnh mẽ và phương tiện,

Lợi ích và xuất ly,

Bốn lớn, ba công đức,

Tâm khởi do hai nghĩa.

Giải thích: Bồ-tát phát tâm có bốn thứ lớn lao:

1. Lớn lao mạnh mẽ, nghĩa là lời thệ nguyện rộng lớn, tinh tấn sâu sắc, làm việc khó làm tùy theo thời gian lâu dài.

2. Lớn lao phương tiện nghĩa là mặc áo giáp thệ nguyện rộng lớn mãi mãi bất cứ lúc nào cũng sử dụng phương tiện tinh tấn.

3. Lớn lao lợi ích làm việc lợi ích cho mình và người bất cứ lúc nào.

4. Lớn lao ra khỏi nghĩa là cầu quả Bồ-đề Vô thượng.

Hơn nữa, bốn thứ lớn lao nầy đã nói về ba thứ công đức. Nguyện một và nguyện hai đã làm chói sáng hình ảnh bậc trượng phu với công đức mà hạnh ấy đã làm. Nguyện thứ ba làm sáng chói công đức của nghĩa lớn lao. Nguyện thứ tư nói về công đức hưởng quả. Ba công đức nầy, lấy hai nghĩa làm duyên.

Gọi là Bồ-đề Vô thượng và tất cả chúng sinh là vì sự suy nghĩ rồi phát tâm Bồ-đề.

Đã nói về tướng phát tâm, kế là, nói về sự khác nhau của sự phát tâm. Kệ rằng:

Tín hạnh và nương tịnh,

Báo đắc và không chướng,

Phát tâm nương các địa,

Có bốn thứ khác nhau.

Giải thích: Bồ-tát phát tâm nương vào các địa, có bốn thứ khác nhau:

1. Phát tâm tin, hiểu, thực hành làm lợi cho người.

2. Phát tâm nương vào trong sạch là trong bảy địa trước.

3. Phát tâm vì được quả báo nghĩa là ba địa sau.

4. Phát tâm vô ngại là ở địa Như lai.

Đã nói về sự khác nhau của phát tâm, kế là sẽ giải thích rộng. Hỏi: Sự phát tâm nầy lấy gì làm căn bản? Dựa vào đâu? Tin vào

đâu, bởi duyên gì? Trong hoàn cảnh nào? An trụ vào gì? Có những chướng ngại nào? Có những công đức gì? Tự tính là gì? Ra khỏi cái gì? Đâu là chỗ rốt ráo?

Kệ rằng:

Đại bi, và lợi vật,

Đại Pháp nương chủng trí,

Ham muốn lớn, giữ Đại (Thừa),

Thọ chướng thêm lành,

Phước trí và tu độ,

Từng địa đều tròn đầy,

Gốc đầu đến rốt ráo,

Thứ lớp hiểu, nên biết.

Giải thích: Bồ-tát phát tâm lấy đại bi làm gốc, nương vào việc làm lợi ích cho các vật, dùng pháp Đại thừa làm niềm tin, lấy chủng trí làm duyên, để mong cầu cho hữu tình. Lấy ham muốn cao cả làm hoàn cảnh để cầu Thừa Vô thượng. Lấy sự giữ gìn Đại thừa làm nơi trụ, an trụ trong giới Bồ-tát, nhận lấy chướng ngại là cái khổ cho phát trụ, ở thừa khác. Lấy tăng thêm điều thiện làm công đức. Lấy phước trí làm tự tính. Lấy tu tập các độ làm ra khỏi. Lấy địa mãn làm chỗ rốt ráo. Ở mỗi địa đều thực hành phương tiện siêng năng tương ưng với mỗi việc làm.

Như vậy, đã phân biệt về sự khác nhau của phát tâm, kế là nói về thọ phát tâm thế tục. Kệ rằng:

Sức bạn và sức nhân,

Sức căn cũng sức nghe,

Bốn sức đều hai phát,

Không bền bỉ và bền.

Giải thích: Do nghe người khác nói pháp, hiểu rõ mà phát tâm thì gọi là nhận phát tâm thế tục. Phát tâm nầy do bốn sức mạnh:

1. Do sức mạnh của bạn bè mà phát tâm, hay được thuận theo

thiện tri thức.

2. Vì sức mạnh của nhân mà phát tâm, là bởi nhân phát tâm đã từng phát tâm trong đời trước, lấy đó làm tính chất.

3. Vì sức mạnh của cội gốc mà phát tâm, là quá khứ đã từng làm các gốc lành đầy đủ.

4. Vì sức mạnh của việc nghe pháp mà phát tâm, là từng nghe nhiều, nhiều thời pháp bất cứ đâu mà các người phát tâm Bồ-đề.

Lại nữa, về tu tập gốc lành mà trong hiện tại, thọ trì các pháp từng được nghe. Lãi nữa, bốn sức mạnh khiến phát tâm kia, gộp chung thành hai thứ:

1. Phát tâm không bền vững, là phát tâm do sức bạn.

2. Phát tâm bền vững, là phát tâm vì ba năng lực như năng lực của nhân, v.v...

Đã nói về phát tâm thế tục. Kế là nói về phát tâm nghĩa đệ nhất. Kệ rằng:

Gần bậc chánh biến tri,

Khéo chứa nhóm phước trí,

Vô phân biệt các pháp,

Trí chân tối thượng sinh.

Giải thích: Phát tâm nghĩa đệ nhất nói về ba thứ cao quý:

1. Dạy dỗ cao quý vì được gần gũi bậc chánh biến tri.

2. Tùy thuận cao quý là khéo gom chứa nhóm phước trí.

3. Đắc quả cao quý là vì sinh trí không còn phân biệt.

4. Phát tâm nầy được gọi là địa vui mừng vì sự cao quý của vui mừng.

Hỏi: Sự cao quý nầy, lấy gì làm nhân? Kệ rằng:

Các pháp và chúng sinh,

Việc làm và Phật thể.

Bốn thứ bình đẳng nầy,

Được vui mừng cao quý.

Giải thích: Bốn thứ bình đẳng là:

1. Pháp bình đẳng, là vì thấu hiểu pháp là vô ngã.

2. Chúng sinh bình đẳng, là vì chứng được mình và người đều bình đẳng.

3. Các việc làm đều bình đẳng, vì giúp kẻ khác hết khổ như chính mình đã hết khổ.

4. Thể tính Phật đều bình đẳng, là vì pháp giới và mình đều chẳng khác nhau, quyết chắc có thể thấu biết.

Đã nói về nhân cao quý, kế là sẽ nói về sự khác nhau của cao quý. Kệ rằng:

Sinh vị và nguyện vị,

Vừa mạnh vừa nương tịnh,

Khéo khác, và xuất khác,

Sáu cao quý cũng thế.

Giải thích: Phát tâm nghĩa đệ nhất có sáu pháp cao quý là:

1. Vị trí sống thù thắng.

2. Vị trí nguyện thù thắng.

3. Mạnh mẽ thù thắng.

4. Nương vào thanh tịnh thù thắng

5. Thiện xảo thù thắng khác.

6. Xuất ly thù thắng khác.

Hỏi: Vì sao gọi sáu pháp nầy là thù thắng? Kệ rằng:

Sinh thắng có bốn nghĩa

Nguyện lớn có mười thứ.

Mạnh mẽ thường không lui,

Nương tịnh, hai lợi sinh.

Xảo tiện, tiến địa khác.

Khéo tư duy xuất ly,

Sáu đạo lý như thế,

Thứ lớp thành sáu thắng.

Giải thích: Đời sống cao quý có bốn nghĩa là:

1. Hạt giống thù thắng, vì hạt giống tin tưởng vào pháp Đại thừa.

2. Mẹ ruột thù thắng là vì lấy Bát-nhã Ba-la-mật-đa làm mẹ.

3. Thai tạng thù thắng là vì lấy thiền định của Đại thừa làm bào thai.

4. Mẹ nuôi thù thắng là vì lấy đại bi, nuôi lớn làm mẹ nuôi nguyện lớn có mười điều: Là mười đại nguyên như kinh Thập Địa nói. Phát nguyện thù thắng nầy thì thường mạnh mẽ không bao giờ lui sụt. Dù phải làm những việc khó làm vẫn không lui sụt. Nương vào thanh tịnh để làm hai việc lợi người:

1. Biết mình gần với quả Bồ-đề.

2. Biết phương tiện lợi tha.

Xảo phương tiện để tiến lên các địa khác là phương tiện để tiến lên địa trên.

Khéo tư duy việc xuất ly là pháp quán xét đã được lập ra để được

an trụ trong các địa.

Hỏi: Tư duy là gì?

Đáp: Như đã lập ra giới hạn phạm vi mà phân biệt biết, cho nên phân biệt cũng biết được vô phân biệt.

Đã nói phát tâm rồi, kế là sẽ nói về thí dụ để nói về sự phát tâm ấy. Kệ rằng:

Như đất, như vàng sạch,

Như trăng, như lửa cháy,

Như kho, như rương báu,

Như biển, như kim cương,

Như núi, như thuốc chúa,

Như bạn, như nhưý,

Như nhật, như đẹp vui,

Như vua, như kho lẫm,

Như đường, như xe đi,

Như suối, như tiếng vui,

Như nước chảy, như tuyết,

Phát tâm dụ như thế.

Giải thích: Sự phát âm qua những thí dụ như thế, có nghĩa nào tương tự?

Đáp: Như đất bao la kia, người mới phát tâm cũng như vậy, vì tất cả Phật pháp có công năng duy trì.

Ví như vàng sạch, sự phát tâm cũng tương ưng giống như vậy, không lui sụt thoái chí đối với việc làm lợi ích an vui, cho chúng sinh.

Ví như trăng mới mọc, sự siêng năng tương ưng với phát tâm cũng như vậy, bởi pháp lành ngày càng gia tăng.

Thí dụ cho lửa cháy thêm là chỗ nương cao nhất tương ưng với sự phát tâm cũng như vậy, thêm củi cho lửa phừng lên, đó là hình ảnh gôm chứa công hạnh, là chỗ nương cao nhất.

Thí dụ cho kho tàng lớn, Đàn Ba-la-mật tương ưng với phát tâm cũng như vậy, bởi của cải đem cho khắp cùng không bao giờ hết.

Thí dụ rương chứa đồ quý giá là Thi Ba-la-mật tương ưng với phát tâm cũng như vậy, vì công đức pháp bảo đều phát sinh từ đó.

Thí dụ như biển cả là Sằn-đề Ba-la-mật tương ưng với phát tâm cũng như vậy, tâm không rung động vì các việc ngang trái xảy ra.

Thí dụ như kim cương là Tỳ-lê-da Ba-la-mật tương ưng với phát tâm cũng như vậy, mạnh mẽ vững chắc, không gì làm hư hoại được.

Thí dụ như núi chúa là Thiền Ba-la-mật tương ưng với phát tâm

cũng như vậy, không có cái gì làm dao động vì nó không rối loạn.

Thí như vua thuốc là bởi Bát-nhã Ba-la-mật tương ưng với phát tâm cũng như vậy, vì thuốc nầy có công năng phá hai thứ bệnh trí và mê.

Thí dụ như bạn lành là có vô số điều tương ưng với phát tâm cũng như vậy, vì không bao giờ xả bỏ chúng sinh bất cứ lúc nào.

Ví như hạt châu như ý là thần thông tương ưng với phát tâm cũng như vậy, vì nó có công năng hiện ra những gì theo ý mình muốn.

Thí như mặt trời rực rỡ gom trong ánh sáng của nó tương ưng với phát tâm cũng vậy, như mặt trời nóng làm cho lúa thóc chín, thành thục chúng sinh cũng như vậy.

Thí như vẻ đẹp niềm vui là tài năng nói tương ưng với phát tâm cũng như vậy, vì nói pháp dẫn dắt chúng sinh.

Thí như quốc vương là năng lực tương ưng với phát tâm cũng như vậy, vì có công năng làm cho chánh đạo không bị hoại nhân.

Thí như kho lẫm là nhóm tương ưng với phát tâm cũng như vậy, là nơi gom nhóm phước trí, pháp tài.

Thí như đường vua đi là phần giác tương ưng với phát tâm cũng như vậy, vì bậc đại thánh đi trước rồi những ai khác mới nối gót theo sau.

Thí dụ như cỗ xe là chỉ quán tương ưng với phát tâm cũng như vậy, vì hai bánh xe chỉ quán lăn đi đầy đủ an vui.

Thí dụ như nước suối phun ra là tổng trì tương ưng với phát tâm cũng như vậy, vì nghe dù nhiều những giáo pháp vẫn không bao giờ cùng tận.

Thí dụ như tiếng reo mừng là pháp ấn tương ưng với phát tâm cũng như vậy, vì mong cầu giải thoát nên nghe một cách vui thích.

Thí như dòng sông là tự tính tương ưng với phát tâm cũng như vậy, là do đạo vô sinh nhẫn tự nhiên tuôn chảy, không do tác ý.

Thí như vừng mây lớn là công năng thành thế giới, phương tiện tương ưng với phát tâm cũng như vậy, chỉ bày tám tướng thành đạo giáo hóa chúng sinh.

Với hai mươi hai thí dụ như vậy là để thí dụ sự phát tâm kia, như bậc Thánh đã nói rộng trong kinh vô tận tuệ, nên biết.

Đã nói thí dụ phát tâm rồi, kế là sẽ nói về lỗi của không phát tâm.

Kệ rằng:

Tư lợi và được phương (tiện),

Hiểu nghĩa cũng chứng thật,

Như thế bốn thời vui.

Tới Niết-bàn buông xả.

Giải thích: Bồ-tát có bốn thứ vui:

1. Suy nghĩ điều lợi ích, an vui là suy nghĩ thời gian nào làm lợi ích cho chúng sinh.

2. Được phương vui nghĩa là cảm thấy vui đến khi chứng được phương tiện thiện xảo.

3. Vui bởi hiểu nghĩa, nghĩa là thấy vui khi hiểu thấu rõ ý nghĩa Đại thừa.

4. Vui chứng ngộ chân thật là vui khi chứng được nhân, pháp đều vô ngã. Nếu ai bỏ chúng sinh mà lo thẳng đến vắng lặng nên biết, người ấy không được bốn thứ vui như vậy của Bồ-tát. Đã quở trách không phát tâm, đối với ai phát tâm nên khen ngợi họ.

Kệ rằng:

Tối sơ phát đại tâm,

Khéo giữ vô biên ác,

Thiện tăng và bi tăng,

Lạc vui khổ cũng vui.

Giải thích: Nếu từ đầu phát tâm Đại Bồ-đề, thì bấy giờ, Bồ-tát nương vào vô số chúng sinh, tức là đã khéo giữ gìn, không gây ra điều ác. Vì vậy, Bồ-tát nầy là người lìa khỏi lo sợ rơi vào đường ác. Lại nữa, thực hành điều thiện và càng thêm lên cho nên đối với vui thường mừng. Tâm thương xót được tăng thêm lên, nên dù gặp cảnh khổ, vẫn thường vui. Do đó, người nầy xa lìa lui sụt đường lành.

Đã khen ngợi sự phát tâm, kế là sẽ nói về nhân phát tâm được không khen ngợi.

Kệ rằng:

Thương kẻ khác hơn mình,

Quên mình lợi chúng sinh,

Không vìmình, ghét người,

Lẽ nào nghiệp bất thiện?

Giải thích: Nếu lược chỉ bày nghĩa đó thì chính là Bồ-tát yêu thương kẻ khác hơn yêu thương mình, do đó quên thân mạng mình và làm lợi ích cho người khác. Không vì lợi mình mà làm tổn hại người khác. Do vậy, nên Bồ-tát mới có công năng dứt hết nghiệp ác của chúng sinh.

Đã nói được không ngợi khen, kế là sẽ nói về được không thoái

tâm. Kệ rằng:

Quán pháp biết như huyễn,

Quán sống như vào vườn,

Dù thành hay không thành,

Hay khổ, đều không sợ.

Giải thích: Bồ-tát quán tất cả pháp, biết chúng như huyễn. Vì vậy, nên lúc đang thành tựu lợi ích cho chúng sinh mà có gặp phiền não đi nữa, vẫn không lo sợ. Bồ-tát quán nơi mình đang sống như vào khu vườn, cho nên đang khi thành tựu lợi ích cho chúng sinh, có gặp phiền não đi nữa, vẫn không hề lo sợ. Nếu một người được như vậy thì còn có ý nghĩa gì khiến tâm Bồ-đề lui mất?

Lại nữa, Kệ rằng:

Tự nghiêm, tự nuôi sống,

Khu vườn và vui mừng.

Có bốn việc như vậy,

Bi chẳng phải thừa khác.

Giải thích: Bồ-tát dùng công đức của mình để tự trang nghiêm, nuôi sống mình bằng việc làm lợi ích cho người và sự vui mừng.

Lấy tác ý nơi mình ở làm khu vườn. Lấy thần thông biến hóa làm vui chơi. Bốn việc như vừa nói, chỉ Bồ-tát mới có, Nhị thừa không có.

Có bốn việc ấy, vì sao Bồ-tát phải lui tâm Bồ-đề? Đã nói tâm không thoái lui. Kế là sẽ nói về ngăn dứt tâm sợ khổ.

Kệ rằng:

Rất siêng, lợi chúng sinh,

Đại bi làm thể tính.

Vô gián, như chỗ vui,

Lẽ đâu sợ các khổ.

Giải thích: Bồ-tát lấy tâm đại bi làm bản thể cho nên rất siêng năng làm lợi ích cho người. Cho nên dù có vào địa ngục A-tỳ đi nữa, vẫn như đi dạo chơi. Do vậy, đối với các khổ khác, Bồ-tát nào có lo sợ? Có phải bởi sợ hãi ấy mà lui mất đạo tâm chăng? Kệ rằng:

Đại bi thường trong ý,

Khổ người, là khổ mình,

Tự nhiên, làm phải làm,

Đợi khuyên rất hổ thẹn.

Giải thích: Các Bồ-tát lấy đại bi làm mẫu mực thường ở trong tâm, cho nên thấy chúng sinh chịu khổ, Bồ-tát thấy như mình khổ. Do Đạo lý ấy, tự nhiên làm những việc phải làm. Nếu phải chờ bạn khuyến

khích mới làm thì Bồ-tát thấy rất xấu hổ.

Kệ rằng:

Gánh gánh nặng chúng sinh,

Làm biếng xấu, không tốt,

Cởi trói cho mình, người,

Phải tinh tấn gấp trăm.

Giải thích: Bồ-tát phát tâm là gánh gánh nặng chúng sinh. Nếu đi chậm rãi thì đó là một điều rất tồi tệ, chẳng phải là chúng sinh đoan chánh thứ nhất. Bồ-tát phải tự nghĩ: Nếu mình hay người bị trói quá chặt do nhiều thứ, đó là nghiệp mê lầm phát sinh, thì phải tinh tấn gấp trăm lần hơn để cởi những trói buộc ấy. Việc làm nầy của Bồ-tát vượt hơn việc làm của Thanh văn.

———

Phẩm Thứ 6: NHỊ LỢI

Giải thích: Đã nói phát tâm, kế là sẽ nói về nương vào phát tâm ấy mà tùy thuận tu tập đem lợi ích cho mình và cho người.

Kệ rằng:

Nương Đại (Bồ-đề) làm hạnh lớn,

Lần lượt nói quả lớn,

Đại thủ (chúng sinh) và đại nhẫn,

Đại nghĩa, ba sự thành.

Giải thích: Nương chỗ lớn lao là nương vào Đại Bồ-đề mà phát tâm. Đại hạnh là phát tâm làm những lợi ích cho mình và cho người. Đại quả giúp các người được Bồ-đề Vô thượng, theo đúng thứ lớp ấy.

Đại thủ là khi phát tâm gom hết chúng sinh vào.

Đại nhẫn là khi phát tâm làm lợi ích chúng sinh phải chịu đựng tất cả các khổ bao la.

Nghĩa lớn là khi chứng quả, làm lợi lớn cho tất cả chúng sinh để thành tựu sự nghiệp.

Đã nói thứ lớp thực hành công hạnh lợi tha, kế là sẽ nói về sự không khác nhau của lợi mình và lợi người.

Kệ rằng:

Mình, người, tâm bình đẳng

Thương người hơn thương mình,

Có tướng hơn như thế,

Hai lợi, nào có khác?

Giải thích: Bồ-tát chứng được tâm bình đẳng giữa mình và người là lòng tin, là khi phát tâm ở thế tục, hoặc do trí tuệ mà chứng được, là lúc phát tâm nghĩa đệ nhất. Dù có tâm nầy, nhưng Bồ-tát thương thân kẻ khác hơn thương thân mình. Đối với người khác, Bồ-tát đã có ý tưởng tốt như vậy, nên không còn mang tư tưởng phân biệt cái gì là lợi mình, cái gì là lợi người, vì đều không còn phân chia ranh giới.

Đã nói không khác nhau, kế là sẽ nói về làm lợi cao đẹp cho người. Kệ rằng:

Với đời, không nghiệp oán,

Lợi người thường tự khổ.

Tính bi tự nhiên khởi,

Nên, lợi người là hơn.

Giải thích: Bồ-tát từ lâu đã cắt đứt hoàn toàn, các nghiệp oán thù với đời, cho nên Bồ-tát làm mãi cho xong việc đem lợi ích cho người,

dù thân mình phải chịu nhiều vất vả, cực khổ. Do vậy mà thể Đại bi tự nhiên phát khởi, do lý ấy làm lợi người vẫn là tốt nhất.

Hỏi: Thế nào là thuận theo lợi tha như thế? Kệ rằng:

Khéo nói khiến quay về,

Khiến nhập, giúp điều phục,

Khiến thành cũng giúp trụ,

Khiến giác ngộ, giải thoát,

Gom đức và sanh gia,

Được thọ ký, nhận chức,

Đến thành trí Như lai,

Lợi chúng sinh như thế.

Giải thích: Có ba hạng chúng sinh là trụ vào tính dưới, giữa, trên. Theo những nơi mà họ trụ vào ấy, Bồ-tát gom họ về chánh đạo bằng mười ba thứ thuận theo đem lợi ích cho họ là:

1. Nói pháp khéo vì biết theo cách dạy và ghi nhớ chắc.

2. Khiến họ quay về bằng sức mạnh của thần thông.

3. Khiến họ thâm nhập là vì họ đã quay về nên giúp họ có lòng tin, và thọ lãnh chánh giáo.

4. Khiến họ tự điều phục, vì thâm nhập nên họ dứt bỏ ngờ vực.

5. Khiến họ được thành tựu, vì gốc lành họ đã thành thục.

6. Khiến họ được an trụ, vì dạy trao giúp tâm được trụ.

7. Khiến họ giác ngộ, vì được trí tuệ.

8. Khiến họ giải thoát, vì chứng được các công đức cao quý, như thần thông v.v...

9. Chứa nhóm công đức, vì chứa nhóm khắp phước trí.

10. Sinh gia là sinh vào nhà Phật.

11. Được thọ ký là do tám địa được thọ ký.

12. Nhận chức, từ mười địa được nhận chức.

13. Được trí của Như lai, vì đã vào Phật địa.

Hỏi: Thuận theo như vậy, được thành lập ra sao? Kệ rằng:

Không đảo và tự cao,

Không đắm cũng thông đạt,

Năng nhẫn và điều thuận,

Cách xa cũng không tận,

Nên biết tám nghĩa nầy,

Thành tựu mười ba thứ.

Giải thích: Không điên đảo là nếu người đã trụ vào tính, thì theo thứ lớp họ mà Bồ-tát nói pháp, không dạy trao điều dối trá.

Không tự cao là khi họ quay về, Bồ-tát không cậy mình có thần thông mà tự cao.

Không đắm: là khi họ thâm nhập chánh pháp là thành chúng sinh không còn bị ô nhiễm.

Thông đạt là cắt đứt lưới ngờ vực của họ.

Có công năng nhẫn nhục là khéo thành thục họ.

Điều thuận là thuận theo mà dạy trao, chứ chẳng phải không làm chủ khi dạy trao.

Xa (rời) là thuận theo sinh vào nhà Phật, chứ không phải xa lìa, khiến họ có công năng tạo lập công đức.

Không cùng tận là Bồ-tát phát nguyện làm lợi ích chúng sinh không bao giờ hết lời nguyện, bất cứ lúc nào. Đó là thành tựu, nên biết.

Hỏi: Vì sao sự thuận theo nầy cao vượt khác lạ? Kệ rằng:

Thói quen dục đáng sợ,

Hữu ái động, nghiêng đổ,

Vui cắt đứt phiền não,

Đại bi cầu Phật pháp.

Giải thích: Thói quen của ham muốn là người trong cõi Dục nầy, đáng sợ là thâm tâm thường mang nhiều thống khổ vì thường hướng đến đường ác.

Hữu ái là người cõi Sắc, cõi Vô sắc.

Quấy động mà nghiêng đổ là vì vui của họ là không thường còn, nên gây xáo động, vì hành khổ nên bị trái ngược.

Ưa vắng lặng là người tự lợi.

Dứt trừ phiền não là vì phiền não nắm chắc nên khổ không bao giờ dứt. Muốn lìa khổ, mình phải dứt trừ phiền não, cầu lấy sự vắng lặng.

Đại bi làm lợi ích cho người.

Cầu Phật pháp là người nầy thường cầu tất cả Phật pháp, nghĩ đến làm lợi ích cho tất cả chúng sinh, Kệ rằng:

Thế gian tìm tư vui,

Không vui thường rất khổ,

Bồ-tát siêng vui người,

Hai lợi thành vui trên.

Giải thích: Kẻ ngu ở đời thường tìm niềm vui cho mình, nhưng không được vui, lại bị rất khổ. Bồ-tát không phải vậy, mà thường làm cho kẻ khác được vui, nên thành tựu hai lợi ích là cho mình và người.

Lại được cái vui lớn nhất của Niết-bàn, đây là Bồ-tát thuận theo hay nhất về chỗ khác nhau.

Đã nói thuận theo làm lợi cho người, kế là sẽ nói về hồi hướng hạnh nầy cho chúng sinh. Kệ rằng:

Căn khác, chỗ ở khác,

Làm khác, có hành khác,

Hễ là các việc làm,

Hướng cho lợi chúng sinh.

Giải thích: Từ giác quan như mắt, v.v… Bồ-tát làm các việc các thực hành các oai nghi quen làm, tất cả đều hồi hương làm lợi ích cho chúng sinh. Tất cả việc làm, những việc tương ưng hay những việc tương tự cũng đều hồi hướng hết cho lợi ích chúng sinh, như trong kinh Hạnh Thanh Tịnh có nói rộng.

Đã nói tâm hồi hướng, kế là nói về việc ngăn dứt tâm không nhẫn nhục. Kệ rằng:

Chúng sinh không tự tại,

Thường làm các nghiệp ác,

Phải nhẫn nhục thêm bi,

Không não, không trái nhau.

Giải thích: Chúng sinh bị phiền não quấy phá nên tâm không tự tại. Cho nên gây ra các nghiệp ác. Bằng trí tuệ, Bồ-tát thường nuôi dưỡng nhẫn nhục lớn, tăng lên mãi lòng thương đối với các loài, cho nên Bồ-tát không khởi tâm làm hại chúng sinh, và cũng không làm việc gì thiếu thuận theo. Đã ngăn dứt tâm không nhẫn nhục, kế làm rõ thuận theo lớn. Kệ rằng:

Xuất ly cao vắng lặng,

Công đức và lợi vật,

Thứ lớp nương bốn nghĩa,

Nói lớn có bốn thứ.

Giải thích: Các Bồ-tát có bốn thứ thuận theo lớn:

1. Xuất ly cao quý lớn là ra khỏi ba cõi, năm đường nên gọi là xuất ly thù thắng, như kinh Bát-nhã Ba-la-mật-đa nói: “Này Tu-bồ-đề, nếu sắc là có pháp, chứ chẳng phải không có pháp, ấy là Ma-ha-diễn, không thể xuất ly cao quý tất cả thế gian, người, trời, A-tu-la”.

2. Vắng lặng lớn là do hồi hướng đến Niết-bàn vô trụ xứ.

3. Công đức lớn là hai nhóm phước trí được thêm lớn.

4. Lợi vật lớn là thường nương vào tâm đại bi, không bỏ chúng sinh.

Phẩm Thứ 7: CHÂN THẬT

Giải thích: Đã nói thuận theo tu hành, kế là nói tướng nghĩa đệ nhất. Kệ rằng:

Chẳng có cũng chẳng không,

Chẳng như cũng chẳng khác,

Chẳng sinh cũng chẳng diệt,

Chẳng thêm cũng chẳng bớt,

Chẳng tịnh, chẳng bất tịnh,

Năm thứ, không hai tướng,

Đó gọi nghĩa đệ nhất,

Hành giả phải nên biết.

Giải thích: Nghĩa đệ nhất là không hai. Nó được nói về bằng năm thứ.

Chẳng có là do phân biệt hai tướng y tha là không.

Chẳng không là có tướng chân thật.

Chẳng Như là phân biệt hai tướng y tha, không có một thật thể.

Chẳng khác là hai thứ ấy không có tự thể khác.

Chẳng sinh chẳng diệt là vô vi.

Chẳng thêm chẳng bớt là khi khởi niệm chia hai phần nhiễm tịnh là khi diệt thì pháp giới vẫn yên trụ như thế.

Chẳng tịnh là tự tính không bị nhuộm bẩn thì đâu cần làm cho nó sạch.

Chẳng bất tịnh là khách trần phiền não ra đi.

Như vậy, năm thứ ấy không có hai tướng. Đó là tướng của nghĩa đệ nhất, nên biết.

Đã nói nghĩa đệ nhất. Kế là nói việc ngăn dứt ý niệm điên đảo đối với nghĩa đệ nhất. Kệ rằng:

Chấp ngã chẳng thấy ngã,

Vô tướng chẳng vô duyên,

Hai vô ngã khác nhau,

Giải thoát chỉ hết mê.

Giải thích: Chấp ngã chẳng thấy ngã là không có tướng ngã, vì sao? Vì tướng ngã chỉ là phân biệt.

Chẳng phải vô duyên là phiền não tập khí khởi lên duyên theo năm thọ ấm.

Hai vô ngã khác nhau là hai ngã kiến và năm thọ ấm. Nhưng hai thứ nầy cũng chẳng phải khác mà có tướng ngã. Như vậy, ngã kiến chỉ

là mê muội lầm lạc. Thật, không có tướng ngã nào để nắm bắt.

Giải thoát chỉ dứt hết mê nghĩa là nếu dựa vào thân khởi lên ý niệm giải thoát thì cũng chỉ là dứt hết mê mà thôi. Không còn cái ngã nào khác là giải thoát.

Đã nói ngăn dứt kiến chấp sai lầm, kế là quở trách về điên đảo.

Kệ rằng:

Vì sao dựa ngã kiến?

Không thấy tự tính khổ.

Mê khổ và người khổ,

Pháp tánh và vô tánh.

Giải thích: Thế nào là nương vào ngã kiến, không thấy tự tánh khổ?

Than ôi thế gian, thế nào là nương? Ngã kiến khởi lên nhiều thứ mê lầm, không thấu biết các hành, thì với tự tánh khổ ấy mà mãi đuổi theo tà vậy.

Mê khổ và người hổ, pháp tánh và vô tánh là khổ, nghĩa là thọ tiếp xúc với khổ ấy. Khổ nghĩa là khổ không dứt, chẳng phải ngã và khổ tương ưng nhau.

Gọi là khổ nghĩa là khổ bởi mê, không thấu hiểu tự tánh khổ. Khổ do mê cũng do không hiểu vô ngã. Pháp tánh là chỉ có pháp, vì nhân vô ngã. Vô tính là chẳng phải pháp, vì pháp vô ngã. Kệ rằng:

Thể duyên khởi là gì?

Hiện thấy, sinh dị kiến,

Do tối không thấy hữu,

Cũng lại không thấy hữu.

Giải thích: Thế nào là thể của duyên khởi, từ hiện thấy mà sinh dị kiến?

Than ôi! Thế gian làm sao hiện thấy? Các hành đều từ duyên mà sinh ra, nhưng nương vào thế ấy, rồi lại ngang nhiên sinh dị kiến là bảo rằng các căn như mắt v.v… Thể nó chẳng phải duyên mà sinh khởi. Do tối tăm tà vạy nên không thấy hữu.

Cũng lại không có mà thấy: nghĩa là do vô minh, nên pháp duyên khởi là có mà không thấy hữu. Thể của ngã là không có mà lại thấy có.

Hỏi: Nếu vậy thì làm sao được Niết-bàn? Kệ rằng:

Sinh tử và Niết-bàn,

Không hai, không chút khác,

Do khéo trụ vô ngã,

Sinh hết được Niết-bàn.

Giải thích: Sinh tử và Niết-bàn, không hai, cho đến chúng không chút khác nhau. Vì sao? Vì vô ngã cho nên bình đẳng. Nếu ai khéo trụ vào vô ngã mà tu tập nghiệp lành thì liền hết sinh tử mà chứng Niết- bàn.

Như vậy, đã ngăn dứt điên đảo, kế là nói pháp đối trị với sự điên đảo ấy. Kệ rằng:

Phước trí không bờ mé,

Sinh trưởng đều tròn đầy,

Tư pháp quyết định rồi,

Thông đạt tính nghĩa loại.

Giải thích: Bài kệ nầy nói về nhóm tập đại thứ nhất.

Phước và trí không bờ mé là do vô số sự khác nhau và thời tiết vô biên.

Sinh trưởng đều tròn đầy là Bồ-tát gom góp đại tụ nầy để đến bờ kia.

Pháp tư duy quyết định rồi là nương vào tâm định mà tư duy.

Thông đạt tính nghĩa loại là hiểu nghĩa loại các pháp đã tư duy, đều lấy ý thức và lời nói làm tự tính. Kệ rằng:

Đã biết tính nghĩa loại,

Khéo trụ chỉ tâm sáng,

Vì hiện thấy pháp giới,

Giải thoát khỏi hai tướng.

Giải thích: Bài kệ nầy nói về thông đạt phần vị thứ hai, vì thấu hiểu tất cả nghĩa chỉ lấy ý thức lời nói làm tính, nên biết rõ tất cả nghĩa đều là ánh sáng của tâm. Bấy giờ, Bồ-tát được gọi là khéo an trụ trong Duy thức. Sau khi từ Duy thức để nhìn thì thấy pháp giới trước mắt mà thấu biết tất cả hai tướng là năng chấp và sở chấp của giải thoát. Kệ rằng:

Ngoài tâm không có vật,

Vật không, tâm cũng không,

Do hiểu cả hai không,

Khéo trụ chân pháp giới.

Giải thích: Bài kệ nầy nói về vị kiến đạo thứ ba. Như Bồ-tát thấy pháp giới trước mắt, hiểu ngoài tâm không có vật bị chấp. Cái để chấp lấy đã là không, cho nên cũng không có tâm năng chấp. Vì lìa hai tướng năng thủ, sở thủ, nên biết, là đã khéo an trụ vào tự tính pháp giới. Kệ rằng:

Sức trí vô phân biệt,

Thường bình đẳng trùm khắp,

Do phá lỗi thể tụ,

Như thuốc trừ được độc.

Giải thích: Bài kệ nầy nói về địa vị tu đạo thứ tư. Sau khi Bồ-tát đã nhập vào nghĩa trí chuyển y thứ nhất, xong thì dùng trí vô phân biệt làm các việc bình đẳng mãi mãi và làm khắp các nơi. Vì sao? Do đã làm tan hoại chỗ nương của tính y tha vì nó huân tập tướng của khối sai lầm như rừng dày mịt.

Hỏi: Sức mạnh của trí tuệ nầy ra sao?

Đáp: Ví như thuốc lớn A-già-đa có công năng dứt trừ tất cả thứ độc. Sức mạnh của nó là thế. Kệ rằng:

Duyên Phật, khéo thành pháp,

Tâm căn an pháp giới,

Hiểu niệm chỉ phân biệt,

Mau tới biển công đức.

Giải thích: Bài kệ nầy nói về Địa vị rốt ráo thứ năm.

Duyên Phật, khéo thành tựu pháp là các Bồ-tát đối với Phật, khéo thành lập nhóm chung duyên trong tất cả pháp mầu nhiệm.

Duyên nhóm chung là gì?

Đáp: Tâm căn an trụ pháp giới, đây là nhập vào nghĩa trí thứ nhất một cách sáng tỏ. Do tuệ nầy an trụ pháp giới, nên tâm nầy gọi là căn.

Hỏi: Phía sau của tâm căn nầy là thế nào?

Đáp: Hiểu biết niệm chỉ là phân biệt, nghĩa là phía sau tâm nầy, khởi lên quán sát như quán việc trước. Niệm chuyển biến theo từng nơi. Do vậy, mới biết niệm chỉ là phân biệt, chẳng thật có.

Hỏi: Biết như vậy rồi, tiến lên giai vị nào nữa?

Đáp: Mau tới bờ mé cuối cùng của biển công đức. Nghĩa là biết như vậy rồi là tới biển công đức của quả Phật, sẽ mau đến bờ bên kia.

———

Phẩm Thứ 8: THẦN THÔNG

Giải thích: Đã nói nghĩa chân thật rồi, kế là nói về tướng thần thông của Bồ-tát. Kệ rằng:

Sinh diệt và nói năng,

Tâm hành cùng trụ trước,

Để dẫn khiến xuất ly,

Sáu trí thông tự tại.

Giải thích: Sinh diệt là trí cảnh sinh tử, là biết việc sinh tử của chúng sinh.

Lời nói là trí cảnh của thiên nhĩ. Tùy theo lời chúng sinh nói lên đều nghe biết.

Tâm hành là trí cảnh của tâm người, có công năng biết được hoạt động trong tâm người và sự khác nhau của nó.

Tiên trụ là trí cảnh kiếp trước là biết những gom chứa thiện ác kiếp trước của người.

Để dẫn dắt là trí cảnh như ý, là tùy nơi ở chúng sinh mà giáo hóa.

Xuất ly là trí cảnh lậu tận, là biết rõ chúng sinh kia có nên xuất ly hay không.

Sáu trí như vậy, đối với sáu nghĩa khác nhau của thế giới, hiểu biết cùng khắp, không có gì chướng ngại, mà mạnh mẽ tự tại. Đó gọi là tự tính thần thông của Bồ-tát.

Đã nói về tự tính ấy, kế là nói về tu tập. Kệ rằng:

Thiền cực tịnh thứ tư,

Thuộc trí vô phân biệt,

Như phương tiện đã lập,

Nương đây, các thông tịnh.

Giải thích: Như thiền đã nương, như trí đã xếp vào, như phương tiện đã lập, mà Bồ-tát tác ý tu tập là được thần thông tối thượng.

Đã nói tu tập thần thông, kế là nói về quả chứng đắc thần thông.

Kệ rằng:

Ba trụ, trụ vô tỉ,

Nơi qua, khéo cúng dường,

Khiến họ được thanh tịnh,

Là nói quả thần thông.

Giải thích: Thần thông có ba thứ quả là:

1. Quả thắng trụ. Trụ nầy, có ba hạng: a. Trụ vào thánh; b. Trụ

vào phạm thiên; c. Trụ vào cõi trời, vì đã được Vô thượng, vô tỉ.

2. Quả khéo cúng đường là theo chỗ mình ở mà chúng sinh trong đời cúng đường rộng lớn, long trọng.

3. Quả giúp chúng sinh thanh tịnh là có công năng khiến người cúng đường được thanh tịnh.

Hỏi: Thần thông có sáu thứ nghiệp là: Tự nghiệp, tha nghiệp, quang nghiệp, hí nghiệp, hóa nghiệp và tịnh nghiệp. Sáu nghiệp ấy ra sao? Kệ rằng:

Việc thành hoại, đời nầy,

Coi chúng giống như huyễn,

Các việc họ mong muốn,

Tự tại tùy ý thành.

Giải thích: Nửa trên của bài kệ nầy là chỉ bày tự nghiệp, vì thấy các sinh ra, hoại diệt trong đời nầy, như huyễn hóa, nửa sau của bài kệ là chỉ rõ tha nghiệp, nghĩa là những việc đất rung chuyển, phát sáng v.v… Tùy những gì chúng sinh muốn thì hiện cho họ một cách tự tại. Mười thứ lớp tại, như kinh Thập Địa có nói. Kệ rằng:

Sáng thần soi đường ác,

Khiến tin, sinh đường lành,

Oai lực chấn cung trời,

Điện động làm ma sợ.

Giải thích: Bài kệ nầy nói về ánh sáng nghiệp. Ánh sáng nghiệp có hai thứ: 1. Cứu khổ; 2. Làm cho ma khiếp sợ. Nửa trên của bài kệ nói về việc cứu khổ, nghĩa là chiếu xuống đến chúng sinh ở đường ác, khiến họ phát lòng tin được sinh lên đường lành. Nửa dưới của bài kệ là nói về ma khiếp sợ. Nghĩa là ánh sáng chiếu tới cõi trời làm cung điện ma rung chuyển, khiến các ma kinh hãi. Kệ rằng:

Dạo chơi các Tam-muội,

Bậc nhất trong Tăng-già,

Thường hiện ba biến hóa,

Để lợi ích chúng sinh.

Giải thích: Nửa trên của bài kệ là nói về hí nghiệp, là ở trong Phật và Đại chúng mà vui chơi trong định một cách tự tại. Nửa dưới của bài kệ là nói về hóa nghiệp. Hóa nầy có ba thứ:

1. Nghiệp hóa, là với tay nghề tinh xảo có thể biến hóa tự tại.

2. Tùy hóa là theo chúng sinh cầu, đều biến hóa tự tại.

3. Thượng hóa là biến hóa vượt trội như trụ ở cõi trời Đâu-suất…

Do ba biến hóa nầy mà thường làm lợi ích cho chúng sinh. Kệ

rằng:

Trí lực khắp, tự tại,

Tùy muốn hiện cõi nào,

Không Phật, giúp nghe Phật.

Đưa thẳng có cảnh Phật.

Giải thích: Bài kệ là nói về nghiệp thanh tịnh, nghiệp nầy có hai thứ:

1. Cõi nước thanh tịnh.

2. Chúng sinh thanh tịnh.

Nửa trên của bài kệ là nói về cõi nước thanh tịnh, là đối với thế

giới không có Phật, Bồ-tát có công năng giúp họ nghe pháp Phật, phát lòng tin thanh tịnh, như được sinh nơi có Phật. Đã nói về nghiệp dụng, kế là nói về tương ưng. Kệ rằng:

Sức thành thục chúng sinh,

Điều Chư Phật khen ngợi,

Nói ra ai cũng tin,

Như vậy tương ưng nhau.

Giải thích: Thần thông tương ưng, có ba thứ:

Tương ưng với việc thành tựu chúng sinh, như cánh chim mới được thành tựu.

Tương ưng với lời khen ngợi là thường được Chư Phật khen ngợi.

Tương ưng với sự tin nhận là hễ mình nói ra lời gì cũng được các người tin nhận.

Đã nói tương ưng, sau đây nói về an trụ đầy đủ trong thần thông.

Kệ rằng:

Sáu trí và ba minh,

Tám giải, tám thắng xứ,

Mười biến, các Tam-muội,

Mạnh mẽ giúp thần thông.

Giải thích: Bồ-tát an trụ đầy đủ trong thần thông, có sáu thứ khác nhau:

1. Sáu trí.

2. Ba minh.

3. Tám giải thoát.

4. Tám thắng xứ.

5. Mười biến nhập.

6. Các Tam-muội.

Sáu nghĩa như vậy, là do phân biệt sự khác nhau của thần thông đầy đủ.

Đã nói trụ đầy đủ trong thần thông, kế nói khen ngợi thần thông quảng đại. Kệ rằng:

Năng an không tự tại,

Thường siêng lợi ích vật,

Hành có không sợ hãi,

Mạnh mẽ như sư tử.

Giải thích: Thần thông của Bồ-tát, có ba thứ đại:

1. Tự tại đại, bị chúng sinh do phiền não nên không được tự tại, Bồ-tát có sức mạnh của trí tuệ có công năng tự tại ở bất cứ nơi nào.

2. Vui mừng đại do siêng làm các lợi ích cho chúng sinh nên có một niềm vui hoàn toàn như vậy.

3. Không sợ đại, đi trong ba cõi mạnh mẽ như sư tử.

———

Phẩm Thứ 9: THÀNH THỤC

Giải thích: Đã nói thần thông của các Bồ-tát. Các Bồ-tát làm thế nào để tự thành thục? Kệ rằng:

Dục, tín, xả, bi, nhẫn,

Đủ niệm, lực, kiên, chi.

Nên biết, tự thành thục,

Chín ấy đều thượng phẩm.

Giải thích: Bồ-tát có chín thứ lớp thành thục:

1. Ham muốn thành thục, vì mong cầu pháp Đại thừa.

2. Lòng tin thành thục, vì nói pháp với tâm thanh tịnh.

3. Buông xả thành thục, vì dứt, lìa phiền não.

4. Tâm thương xót thành thục, vì thương xót chúng sinh.

5. Nhẫn nhục thành thục, vì có công năng làm những việc khó làm.

6. Niệm thành thục, thọ trì tất cả.

7. Sức mạnh thành thục, vì thông đạt tất cả.

8. Vững chắc thành thục, vì ác ma, ngoại đạo, không thể đọa lấy.

9. Bạn hữu thành thục, do phần thiện tròn đầy.

Vì chín thứ địa vị tối thượng cùng cực như vậy, nên gọi là thành

thục tướng. Chín thứ thành thục nầy, mỗi thứ đều có nhân, có thể, có nghiệp, nay sẽ nói. Kệ rằng:

Gần bạn, nghe suy nghĩ,

Mạnh hơn, rốt ráo hơn,

Nhiếp pháp, và thọ pháp,

Nói dục tướng (thành) thục.

Giải thích: Gần gũi bạn lành, lắng nghe chánh pháp, suy nghĩ như chánh pháp. Từ ba điều ấy, phát sinh tâm ham muốn lớn lao, đó gọi là nhân ham muốn. Thượng đại tinh tấn là tất cả không có nghĩ bàn, hoàn toàn không nghi ngờ. Đó gọi là thể của ham muốn. Đối với pháp Đại thừa, nơi nào xảy ra tai nạn bất ngờ thì có công năng giữ gìn. Những gì mà Bồ-tát nói để khiến có lòng tin, nhận lãnh thì gọi là nghiệp ham muốn. Kệ rằng:

Nhóm phước trí Như lai,

Tâm tịnh không thể hoại,

Mau thọ quả trí định,

Nói tướng tin, thành thục.

Giải thích: Tức Bà-già-bà đã nói rộng như thế, đó gọi là nhân của

lòng tin. Nó được thanh tịnh, không hư hoại, đó gọi là thể của lòng tin. Được quả trí định gọi là nghiệp của lòng tin. Kệ rằng:

Khéo giữ gìn sáu căn,

Lìa ác khởi đối trị.

Thích tu các pháp lành,

Nói xả tướng thành thục.

Giải thích: Do nương vào niệm mà khéo giữ gìn sáu căn, gọi là nhân buông xả. Lìa hiểu biết bất thiện, phát khởi đạo Vô gián, gọi là thể của buông xả. Thường thích tu tập pháp lành, gọi là nghiệp của buông xả. Kệ rằng:

Thấy các chúng sinh khổ,

Thương xót, lìa tâm Tiểu,

Được thần đẹp thế gian,

Nói tướng bi thành thục.

Giải thích: Bồ-tát thấy chúng sinh khổ, gọi là nhân thương xót. Từ đó phát sinh lòng thương vô hạn, xa lìa tâm Tiểu thừa. Đây gọi là thể của tâm xót thuơng. Được tất cả chỗ tốt đẹp của thế gian mà không lui sụt, gọi là nghiệp của tâm thương xót. Kệ rằng:

Giữ tính thuờng tu, tập

Rất khổ, an nhẫn được,

Thường ưa thích thiện căn,

Nói tướng nhẫn thành thục.

Giải thích: Giữ tính nhẫn nại gọi là cánh cửa thường tu tập thành tính, gọi là nhân của nhẫn nhục, có công năng chịu khổ rất giá rét, đó gọi là thể của nhẫn. Tùy nơi sinh tốt đẹp mà thường tu pháp lành, đó gọi là nghiệp nhẫn. Kệ rằng:

Thuận theo báo tịnh thiện,,

Nói đi sâu thiện, ác,

Năng khởi đại Bát-nhã,

Nói tướng niệm thành thục.

Giải thích: Được đồ chứa đựng trong sạch, gọi là nhân của niệm. Từ hai nghĩa thiện, ác, mà mình nghe, suy nhĩ, tu tập đến chỗ sâu xa, không quên. Đó gọi là thể của niệm, phát sinh trí Bát-nhã xuất thế, đó gọi là nghiệp của niệm. Kệ rằng:

Hai nhóm giới tròn đầy,

Quả sinh, nương trên hết,

Thế gian được bậc nhất.

Nói tướng sức thành tựu.

Giải thích: Hạt giống của hai nhóm phước trí đầy khắp, đó gọi là nhân của sức mạnh. Có công năng được nương trên hết, là thể của sức mạnh. Tùy ý thành thục bậc nhất ở thế gian, gọi là sức mạnh của nghiệp. Kệ rằng:

Quán sâu lý diệu pháp,

Các ma không thể đoạt,

Có thể vượt bộ khác,

Nói tướng kiên thành thục.

Giải thích: Đưa tâm ý quán xét đạo lý của pháp mầu nhiệm, đó gọi là vững chắc. Ác ma Ba-tuần không thể chướng ngại nổi, đó gọi là thể của vững chắc. Có thể gây ra lỗi lầm cho bộ chúng khác, đó gọi là nghiệp kiên cố. Kệ rằng:

Tất cả nhóm gốc lành,

Phát sinh do nương siêng,

Lìa ác, và tu lành,

Nói tướng chi thành thục.

Giải thích: Nhóm thiện căn thành thục, đó gọi là nhân của chi. Dựa vào nhân nầy, phát sinh siêng năng hơn nữa, đó gọi là thể của chi. Lìa các bất thiện, thích tu thiện vượt cao, đó gọi là nghiệp của chi. Kệ rằng:

Chín thứ vật như thế,

Tự thục cũng thục người,

Thêm thiện, thêm pháp thân,

Như thân nhất trên đời.

Giải thích: Chín vật như Dục, v.v... có thể làm thành thục, cũng có thể khiến cho người khác được thành thục. Thường tăng thêm tất cả gốc lành và thêm lớn pháp thân. Vì hai thứ tăng thêm nầy mà tương tự như người thân nhất trên đời.

Đã nói Bồ-tát tự thành thục kế là nói Bồ-tát thành thục chúng sinh. Kệ rằng:

Nhọt chín muồi phải trị,

Nấu chín mới ăn được.

Chúng sinh thục cũng vậy,

Vì hai phần xả dụng.

Giải thích: Hai phần là:

1. Phần chướng ngại.

2. Phần trị.

Chướng chín muồi thì phải xả, như ung nhọt chín muồi thì phải

nặn vỡ ra. Thục chín thì mới dùng, như đồ ăn nấu chín mới ăn. Đó gọi là nương vào thành thục.

Đã nói nương vào thành thục, kế là nói thành thục khác nhau. Kệ rằng:

Xả, phổ, thắng, tùy, thiện,

Đắc, thường, tiệm là tám,

Các thành thục như thế,

Là nói chủng khác nhau.

Giải thích: Có tám thứ tướng làm cho người khác thành thục:

1. Buông xả thành thục, là giúp chúng sinh dứt phiền não.

2. Phổ thành thục là giáo hóa ba thừa.

3. Thắng thành thục vượt qua pháp ngoại đạo.

4. Tùy thành thục là nói ứng cơ.

5. Thiện thành thục là tâm cung kính.

6. Đắc thành thục là giúp chúng sinh không hiểu trái ngược.

7. Thường thành thục là giúp chúng sinh không bao giờ lui sụt.

8. Tiệm thành thục, khiến thứ lớp tăng thêm.

Đã nói sự khác nhau của thành thục. Kế là nói thắng tâm thành thục. Kệ rằng:

Lợi con, lợi người thân,

Lợi mình, ba lợi đẹp.

Bồ-tát lợi tất cả,

Ba đẹp kia không sánh.

Giải thích: Như người đời đem yên vui cho con, cho người thân, cho mình, tâm ấy rất đẹp. Bồ-tát muốn thành thục trùm khắp cho tất cả chúng sinh. Nó vượt khỏi ba tâm kia, không thể sánh bằng, nên gọi là Bồ-tát thành thục cho chúng sinh.

Hỏi: Sự tốt đẹp nầy được thành lập ra sao? Kệ rằng:

Người đời không thương mình,

Huống chi thương người khác.

Bồ-tát xả thương mình,

Chỉ vì thương người khác.

Giải thích: Người đời dù thương yêu mình, nhưng vẫn chưa sống an vui sung sướng, huống chi là thương yêu người khác, làm lợi ích cho họ. Bồ-tát không như vậy, là bỏ đi sự thương yêu mình mà chỉ lo thương yêu người, cho nên Bồ-tát thành thục chúng sinh vượt cao khỏi tình thuơng vị kỷ.

Hỏi: Vận dụng tâm vượt hơn nầy để thành thục ra sao? Kệ rằng:

Thân, của xả tất cả,

Bình đẳng, không nhàm chán,

Ai thiếu giúp đầy đủ,

An lập vào gốc lành.

Giải thích: Bài kệ nầy nói về Đàn Ba-la-mật để thành thục chúng sinh. Có ba thứ Đàn (bố thí):

1. Tư sinh Đàn là tất cả cái gì trong thân và của cải bên ngoài đều đều buông xả.

2. Bình đẳng Đàn là đối việc bố thí bỏ đi ý niệm cao, thấp.

3. Vô yếm Đàn: Mãi hăng hái bố thí, không thấy mệt mỏi. Vì hoàn cảnh mà gom chúng sinh về bằng ba Đàn nầy, cho cả hai đời và trong hiện tại thì giúp họ đầy đủ, và an lập cho họ gốc lành trong đời vị lai. Kệ rằng:

Thường với tính và mãn,

Tự vui không buông lung.

Dẫn họ vào giới đủ,

Hai quả thường không hết.

Giải thích: Bài kệ nầy nói về Thi Ba-la-mật thành thục chúng sinh. Bồ-tát có năm thứ Thi-la (giới):

1. Thường Thi-la là đời đời thường có Thi-la.

2. Tự tính Thi-la là tâm không dụng công mà vẫn an trụ trong thể chân thật của Thi-la.

3. Tròn đầy Thi-la là sống đầy đủ với mười nghiệp đạo thiện, như kinh Thập Địa nói.

4. Tự ưa Thi-la là ưa thích.

5. Bất buông lung Thi-la là niệm niệm không phạm.

Bởi hoàn cảnh mà gom chúng sinh bằng năm Thi-la nầy cho cả hai đời và trong hiện tại thì an lập phẩm giới, và giúp họ nương vào quả báo hai công đức không bao giờ dứt mất ở đời vị lai. Kệ rằng:

Không lợi, được tưởng lợi,

Tột nhẫn hiểu phương tiện,

Khiến họ khởi thuận theo,

Và gieo các gốc lành.

Giải thích: Bài kệ nầy nói về Sằn-đề (Nhẫn nhục) Ba-la-mật để thành tựu chúng sinh. Nếu ai đem việc không có lợi ích cho Bồ-tát, thì đối với họ, Bồ-tát khởi tâm nhẫn nhục cao tột làm cho họ hiểu lợi ích. Vì sao? Vì theo hoàn cảnh họ gây ra mà ta sống cao hơn nữa về nhẫn nhục Ba-la-mật. Và cũng tùy hoàn cảnh dùng nhẫn gom chúng sinh về

trong cả hai đời, trong hiện tại khiến họ quay về chánh đạo, và giúp họ gieo gốc lành đời vị lại. Kệ rằng:

Nhiều kiếp tu siêng năng,

Tâm không lùi lợi vật,

Khiến sinh một niệm lành,

Huống muốn vô lượng thiện?

Giải thích: Bài kệ nầy nói về Tỳ-lê-gia (Tinh tấn) Ba-la-mật thành thục chúng sinh. Trong ức trăm ngàn kiếp, Bồ-tát thực hành siêng năng trên hết thành thục vô biên chúng sinh, nhưng tâm không lui sụt. Và tùy hoàn cảnh đem tinh tấn gom chúng sinh về trong cả hai đời, và trong hiện tại khiến họ phát sinh một ý niệm lành, huống chi giúp cho họ có vô lượng gốc lành tăng lên mãi trong đời vị lai. Kệ rằng:

Được thiền tự tại trên,

Lìa nhiễm và kiến, mạn,

Hiện tại giúp quy hướng,

Vị lại, pháp lành tăng.

Giải thích: Bài kệ nầy nói về Thiền Ba-la-mật để thành thục chúng sinh. Bồ-tát được thiền định xa lìa ái, kiến, mạn, v.v… nên được tự tại trên hết. Và tùy hoàn cảnh, lấy đây gom nhiếp chúng sinh về, trong cả hai đời là trong hiện tại thì khiến họ quay về pháp mầu bậc nhất và giúp họ tăng lên mãi gốc lành ở đời vị lai. Kệ rằng:

Biết chân và biết ý,

Dứt được tất cả nghi,

Khiến cung kính chánh pháp,

Công đức mình, người mãn.

Giải thích: Bài kệ nầy nói về Bát-nhã Ba-la-mật thành thục chúng sinh. Biết chân thật là hiểu pháp không bị trái ngược. Biết ý là vì biết hoạt động trong tâm chúng sinh mà dứt ngờ vực cho họ. Và tùy hoàn cảnh, lấy Bát-nhã nầy mà gom nhiếp chúng sinh về, trong cả hai đời và trong hiện tại thì khiến họ quay về, sinh tâm cung kính pháp sâu xa và giúp công đức tự thân họ và công đức tự thân người đều tròn đầy trong đời vị lai. Kệ rằng:

Đường lành và ba thừa,

Đại bi có ba phẩm,

Cùng tận mé vị lai,

Như thế thục chúng sinh.

Giải thích: Bài kệ nầy nói về tướng thành thục lớn lao. Có ba thứ:

1. Giai vị lớn lao là cùng cực bốn địa vị mà an lập con đường lành cho cả ba thừa.

2. Phẩm lớn lao rốt ráo đại bi có ba phẩm. Phẩm dưới thuộc địa Tín, hạnh. Phẩm giữa là từ Sơ địa đến địa thứ bảy. Phẩm trên thuộc các địa tám, chín, mười.

3. Thời gian lớn lao là thời gian vô biên đến tận cùng bờ mé vị lai, Bồ-tát vẫn làm lợi ích cho chúng sinh đến đó. Đó gọi là tướng thành thục lớn lao.

❧