Đại Tập 109 · Bộ Du Già VI · Số 1600–1604

Luận Đại Thừa Trang Nghiêm Kinh - Quyển 5

LUẬN ĐẠI THỪA TRANG NGHIÊM KINH

QUYỂN 5

Phẩm Thứ 12: THUẬT CẦU (Phần 2)

Giải thích: Đã nói về: Cầu nhiễm, tịnh, Sau đây nói về cầu chứng Duy thức. Kệ rằng:

Năng thủ và sở thủ,

Cả hai, chỉ tâm sáng,

Ham sáng và tin sáng,

Hai sáng không hai pháp.

Giải thích: Năng thủ và sở thủ, cả hai chỉ là tâm sáng, là người cầu Duy thức, nên biết, là hai thứ năng thủ, sở thủ kia đều là ánh sáng tâm.

Ham sáng và tin sáng, hai sáng không hai, hai pháp là như ánh sáng của phiền não tham, v.v… và ánh sáng của pháp lành như tin, v.v... Hai ánh sáng như vậy cũng không có hai pháp nhiễm, tịnh. Vì sao? Vì không lìa ánh sáng tâm mà có các pháp nhiễm, tịnh riêng như tham tin, v.v… Thế nên, hai ánh sáng cũng không có hai tướng. Kệ rằng:

Các ánh sáng tâm khởi,

Các thứ tướng như vậy,

Thể sáng đó phi thể,

Không được pháp thật kia.

Giải thích: Các thứ ánh sáng tâm khởi, với các tướng như vậy là các thứ ánh sáng tâm tức là các sự tướng, phát sinh khác lúc, hoặc cùng lúc.

Phát sinh khác lúc là ánh sáng tham, ánh snág sân, v.v … Phát sinh cùng lúc là ánh sáng của lòng tin, của tinh tấn, v.v…

Thể của ánh sáng đó phi thể, không nhận được pháp chân thật, là tâm ở vị trí nhiễm, tâm sở ở vị trí tịnh, chỉ có tướng ánh sáng nhưng thể của ánh sáng thì không.

Do vậy, Đức Thế Tôn không nói pháp ánh sáng của tâm kia là

chân thật, đã nói cầu Duy thức, kế là nói cầu các tướng. Kệ rằng:

Sở tướng và năng tướng,

Tướng chúng sai khác nhau,

Vì lợi ích chúng sinh,

Nên Chư Phật thị hiện.

Giải thích: Tướng có hai thứ: Sở tướng và năng tướng. Bài kệ trên đây nêu chung, bài kệ dưới đây sẽ giải thích về sự khác nhau giữa các tướng. Kệ rằng:

Cộng và tâm và kiến,

Và vị và bất chuyển,

Nói lược năm sở tướng,

Nói rộng thì vô lượng.

Giải thích: Cộng, tâm, kiến, vị, không chuyển là sở tướng có năm:

1. Pháp sắc.

2. Pháp tâm.

3. Pháp tâm số.

4. Pháp bất tương ưng.

5. Pháp vô vi.

Cộng là pháp sắc. Tâm là pháp thức. Kiến là pháp tâm sở. Vị là pháp bất tương ưng. Không chuyển là pháp vô vi, hư không, v.v…

Nói lược có năm sở tướng, nói rộng thì vô lượng: là thức thường hiện lên năm tướng như vậy. Năm sở tướng nầy là Thế Tôn nói lược, nếu nói rộng thì khác nhau vô lượng.

Đã nói các tướng của sở tướng, kế là nói các tướng của năng tướng. Kệ rằng:

Ý nói và quen sáng,

Danh nghĩa sáng nương khởi,

Phi chân do phân biệt,

Đó gọi tướng phân biệt.

Giải thích: Năng tướng, nói lược, có ba thứ: Là tướng phân biệt, tướng y tha và tướng chân thật. Bài kệ nầy nói về tướng phân biệt. Tướng nầy, lại có ba thứ:

1. Tướng phân biệt có giác.

2. Tướng phân biệt không giác.

3. Tướng phân biệt về nhân của tướng.

Lời nói, ý nghĩ là nghĩa nhận thức (tưởng). Nghĩa tức là cảnh của nhận thức.

Tưởng là tâm sở, vì nhận thức đối với nghĩa có công năng như thế như thế cho nên phát ra lời nói để hiểu. Đó là tướng phân biệt có giác.

Quen sáng là: Tập (thói quen) là hạt giống của ý nghĩ, lời nói.

Ánh sáng là hạt giống đó phát sinh trực tiếp với ánh sáng mà chưa thể sinh ra ý nghĩ lời nói giúp hiểu biết. Đó là tướng phân biệt không có giác.

Danh nghĩa sáng nương khởi: là nương danh mà nẩy sinh ra nghĩa. Ánh sáng nương vào đó sinh ra nghĩa. Cảnh giới tên gọi ánh sáng không phải thật mà chỉ phân biệt theo thế gian. Điều gọi là tên gọi và ý nghĩa đó là tướng phân biệt của nhân tướng.

Ba thứ tướng như thế, đều chẳng phải phân biệt chân thật. Đó gọi là tướng phân biệt. Kệ rằng:

Sở thủ và năng thủ,

Hai tướng đều ba sáng,

Vì vô phân biệt chân,

Đó là tướng y tha.

Giải thích: Bài kệ nầy nói về tướng y tha. Trong tướng nầy tự nó có tướng sở thủ và tướng năng thủ.

Tướng sở thủ có ba ánh sáng là ánh sáng về câu, về nghĩa, về bài văn.

Tướng năng thủ có ba ánh sáng là ánh sáng về ý, về lãnh thọ, về phân biệt. Ý là ý thích ô nhiễm bất cứ lúc nào. Thọ là năm thức thân. Phân biệt là ý thức.

Ba ánh sáng của tướng sở thủ và ba ánh sáng của tướng năng thủ, các ánh sáng như vậy đều phân biệt không chân thật. Đó là tướng y tha. Kệ rằng:

Vô thể, thể không hai,

Chẳng vắng lặng, vắng lặng,

Bởi vì vô phân biệt,

Gọi là tướng chân thật.

Giải thích: Bài kệ nầy nói về tướng chân thật. Chân thật nghĩa là như. Tướng nầy có ba thứ:

1. Tự tướng.

2. Tướng nhiễm, tịnh.

3. Tướng vô phân biệt.

Vô thể và thể, không hai là tự tướng chân thật. Vô thể là tất cả các pháp chỉ là phân biệt. Thể lấy vô thể làm thể, không hai là thể và vô thể chẳng khác nhau.

Vắng lặng và vắng lặng là tướng nhiễm, tịnh chân thật. Chẳng vắng lặng là do khách trần phiền não. Vắng lặng là do tự tính thanh tịnh.

Vì vô phân biệt là tướng vô phân biệt chân thật, cảnh giới đã nói ba thứ năng tướng. Lại nữa, Kệ rằng:

Nên biết năm học cảnh,

Chánh pháp và chánh ức,

Tâm giới, có, chẳng có,

Điều năm nói chuyển y.

Giải thích: Tướng chủ thể kia có năm thứ học cảnh:

1. Năng trì.

2. Sở trì.

3. Cảnh tượng.

4. Minh ngộ.

5. Chuyển y.

Năng trì nghĩa là chánh pháp mà Phật đã nói, do pháp nầy giữ gìn năng duyên kia.

Sở trì là nhớ nghĩ chân chánh, do chánh pháp là cái được giữ gìn.

Cảnh tượng là cõi tâm, do định mà có được, nên an tâm ở pháp giới, như trước đã nói. Những gì được thấy là tên gọi, tâm định và gương, pháp giới là bóng.

Minh ngộ là tuệ xuất thế gian, nên cái gì có thì như thật thấy có, cái gì không có thì như thật thấy không có. Hữu (có) là pháp vô ngã. Chẳng phải có, là năng thủ, sở thủ, ở đây đều nhận thấy rõ. Chuyển y: Kệ rằng:

Tánh Thánh chứng bình đẳng,

Giải thoát cũng có một

Vượt trội có năm nghĩa,

Không bớt cũng không thêm.

Giải thích: Tính thánh chứng bình đẳng giải thoát cũng có một, là tính bậc Thánh là cảnh giới vô lậu. Chứng bình đẳng là các thánh chứng đắc như nhau. Giải thoát cũng có một là Chư Phật, Thánh tính và Thanh văn Duyên giác bình đẳng, vì cùng giải thoát như nhau.

Vượt hơn có năm nghĩa, không bớt cũng không thêm là dù tính bậc Thánh là bình đẳng, nhưng Chư Phật là tối thắng do tự có năm nghĩa:

1. Thanh tịnh thắng, do tập lậu đều đã hết.

2. Phổ biến thắng, do cõi nước đều thanh tịnh.

3. Thân thắng do pháp thân.

1. Thọ dụng thắng: do chuyển pháp luân nên thọ dụng không dứt.

2. Nghiệp thắng do ở cung trời Đâu-suất, thực hiện việc giáo hóa đem lợi ích cho chúng sinh.

Không bớt là khi phần nhiễm ô giảm bớt.

Không thêm là khi phần tịnh tăng thêm.

Năm thứ học địa tương tự nầy là do pháp sở tướng giải thoát kia và ba pháp năng tướng nầy.

Đã nói sở tướng, năng tướng, kế là nói về cầu giải thoát. Kệ rằng:

Hạt giống như vậy, chuyển,

Cú, nghĩa, thân quang chuyển,

Đó gọi giới vô lậu,

Chỗ nương cả ba thừa.

Giải thích: Hạt giống như thế chuyển nghĩa là vì thức A-lê-da chuyển. Cú nghĩa, thân quang đều chuyển là vì thức khác cũng chuyển.

Đây gọi là cảnh giới vô lậu là vì đã giải thoát.

Chỗ nương cả ba thừa là Thanh văn, Duyên giác, Phật đều nương vào đây. Kệ rằng:

Ý, thọ, phân biệt, chuyển,

Được bốn thứ lớp tại,

Thứ lớp vô phân biệt,

Do nghiệp trí cõi nước.

Giải thích: Ý, thọ, phân biệt, chuyển được bốn thứ lớp tại, thì ý, thọ, phân biệt, ba ánh sáng như vậy, nếu chuyển thì được bốn tự tại.

Hỏi: Là bốn thứ lớp tại gì?

Đáp: Theo thứ lớp của trí nghiệp cõi nước vô phân biệt, có bốn là:

1. Được tự tại vô phân biệt.

2. Được tự tại về cõi nước.

3. Được tự tại về trí.

4. Được tự tại về nghiệp.

5. Kệ rằng:

Nên biết ba địa sau,

Nói có bốn tự tại,

Địa bất động có hai,

Địa khác đều có một.

Giải thích: Nên biết ba địa sau, có bốn tự tại là Bất động địa, Thiện tuệ địa, Pháp vân địa. Ba địa này thành tựu bốn tự tại.

Riêng bất động địa có hai, còn các địa khác kia mỗi địa đều có một. Bất động địa có một là Vô phân biệt tự tại và hai là Sát độ tự tại. Do không công dụng nên Vô phân biệt, do sát độ tự tại nên thanh tịnh. Thiện tuệ địe có thứ ba là Trí tự tại do được các biện tài thù thắng. Pháp vân địa có cái thứ tư là Nghiệp tự tại, do các nghiệp chung không chướng ngại, Kệ rằng:

Ba cõi hai vô ngã,

Rõ nhập chân Duy thức,

Cũng không chỉ sáng Duy thức,

Được lìa gọi giải thoát.

Giải thích: Lại có pháp môn giải thoát riêng. Ba cõi hai vô ngã, rõ nhập chân Duy thức là vì biết hai vô ngã chỉ là phương tiện, nên Bồ- tát phân biệt nhân và pháp trong ba cõi đều không có tự thể, cho nên là vô ngã. Sau khi biết như vậy, Bồ-tát cũng chẳng phải chỉ một hướng mà cho tất cả đều không có tự thể, vì biết rằng tất cả pháp là chân thật Duy thức.

Cũng không có ánh sáng Duy thức, được xa lìa gọi là giải thoát là lúc bấy giờ, Bồ-tát an trụ tâm vào Duy thức, ánh sáng thức cũng không tức là được giải thoát. Vì sao? Vì nhân pháp không thật có, lìa có sở đắc. Kệ rằng:

Nhóm năng trì sơ trì,

Quán nên chỉ có danh,

Quán danh không thấy danh,

Không danh được giải thoát.

Giải thích: Lại có pháp môn giải thoát riêng: Nhóm năng trì sở trì, năng trì là pháp được nghe, sở trì nhớ nghĩ chân chính. Nhóm nghĩa là phước và trí đầy đủ. Vì nhờ sức mạnh của sự chứa nhóm trước nên mới có sở trì.

Vì quán xét nên chỉ có danh, chỉ có ngôn thuyết chứ không có nghĩa.

Lại nữa, chỉ có tên gọi là Duy thức. Lại nữa, chỉ có tên gọi, chẳng có sắc, bốn ấm.

Quán danh không danh, không danh được giải thoát. Lại nữa, quán danh sở quán lại không thấy danh, vì nghĩa vô thể.

Lại nữa, vì không thấy thức, lại không thấy phi sắc, bốn ấm. Như vậy, tên gọi cũng không tậht có, rời có sở đắc, nên gọi là giải thoát. Kệ

rằng:

Ngã kiến huân tập tâm,

Trôi lăn trong các đường,

An tâm trụ ở trong,

Ngược dòng là giải thoát.

Giải thích: Lại có, pháp môn giải thoát riêng: Ngã kiến huân tập, tâm, trôi lăn trong các đường là có hai thứ ngã kiến lan tràn nên gọi là huân tập. Do nhân huân tập nầy, nên phải trôi lăn trong sinh tử.

An tâm trụ ở trong, đi ngược dòng gọi là giải thoát: nếu biết những chỗ duyên vào đều không thật có, nên để an tâm bên trong gom hết về, không cho tán loạn, tức là đi ngược dòng, đó là giải thoát. Đã nói về cầu giải thoát, kế là nói tìm vô tự thể. Kệ rằng:

Tự không và thể không,

Cùng với thể không trụ,

Như chấp vô thể đó,

Pháp thành vô tự thể.

Giải thích: Tự không và thể không, cùng với thể không trụ, là tự không có, nghĩa là các pháp tự nhiên là không, do chúng không tự sinh khởi. Không tự sinh khởi là do lệ thuộc duyên nhân duyên.

Thể không nghĩa là các pháp đã diệt thì không còn sinh.

Cùng với thể không trụ là các pháp hiện tại, từng sát-na, từng sát- na không dừng trụ. Ba thứ nầy, không có tự thể, trùm khắp các tướng hữu vi, nghĩa nầy nên biết.

Như chấp vô thể: pháp thành vô tự thể là như đã chấp chặt thật là không có tự thể là do tự thể vô thể, như kẻ phàm phu đối với tự thể chấp là thường lạc, ngã, tịnh, như vậy phần vị khác đối với tướng khác cũng lại không có tự thể. Cho nên tất cả các pháp đều thành không có tự thể. Kệ rằng:

Vô tự thể nên thành,

Trước, nương tựa cho sau,

Vô sinh lại vô diệt,

Tính Niết-bàn yên tĩnh.

Giải thích: Vô tự thể nên thành, trước nương tựa cho sau, là do cái trước không có tính, nên theo thứ lớp thành lập pháp sau không sinh.

Hỏi: Vì sao ?

Đáp: Vô sinh lại vô diệt là tính lặng yên xưa giờ của Niết-bàn. Nếu không có tính thì vô sinh. Nếu vô sinh thì vô diệt. Nếu không sinh diệt thì xưa nay vắng lặng, xưa nay vắng lặng là tự tính Niết-bàn.

Như vậy, theo thứ lớp cái trước của pháp trước sẽ làm chỗ nương cho các pháp sau. Nghĩa nầy được thành. Đã nói cầu vô tự tính, kế là sẽ nói cầu Vô sinh nhẫn. Kệ rằng:

Xưa nay và chân thật,

Tướng khác và tự tướng,

Tự nhiên và không khác,

Nhiễm ô khác nhau tám.

Giải thích: Có tám pháp không sinh khởi gọi là Vô sinh nhẫn:

1. Xưa nay không sinh khởi, do sinh tử không có nguồn gốc sinh khởi.

2. Chân thật không sinh khởi, do pháp không có trước, sau, khác nhau do pháp sinh trước vốn là không.

3. Tướng khác nhau không sinh khởi, do chẳng phải hạt giống cũ đang ở đó lại được khởi.

4. Tự tướng không sinh khởi do tính phân biệt rốt ráo không sinh khởi.

5. Tự nhiên không sinh, do tự tính của tính y tha không sinh khởi.

6. Không khác nhau, không sinh khởi do tính chân thật không phải có tự thể khác nhau khởi.

7. Nhiễm ô không sinh khởi: vì khi có tận trí, thì các kiến chấp nhiễm ô không còn sinh lại.

8. Khác nhau không sinh khởi do pháp thân Chư Phật chẳng có sinh khởi khác nhau.

Tám pháp không sinh khởi nầy được gọi là Vô sinh pháp nhẫn. Đã nói cầu Vô sinh nhẫn, kế là nói cầu nhất thừa. Kệ rằng:

Pháp vô ngã giải thoát,

Do đồng tính, khác tính,

Được hai ý biến hóa,

Rốt ráo nói nhất thừa.

Giải thích: Trong bài kệ nầy, vì tám ý mà Phật nói nhất thừa:

1. Vì pháp đồng nhau, nghĩa là các vị Thanh văn, v.v... không có pháp giới khác, vì chỗ hướng đến là đồng nhau, nên nói Nhất thừa.

2. Vì đồng là vô ngã, nghĩa là người Thanh văn, v.v… cùng một thể vô ngã, thú hướng giống nhau, cho nên nói Nhất thừa.

3. Vì cùng giải thoát, nghĩa là người Thanh văn, v.v… cùng diệt hoặc chướng, do cùng xuất ly nên nói Nhất thừa.

4. Vì tính chất khác nhau, nghĩa là vì chất bất định của ba thừa, nên dẫn dắt họ vào Đại thừa, nên nói Nhất thừa.

5. Các Đức Phật đồng tự ý: nghĩa là Chư Phật có ý nghĩ như vầy: sở đắc của ta là tất cả chúng sinh cũng đồng như ta có được, từ ý nghĩa đó, nên nói Nhất thừa.

6. Vì ý định Thanh văn được thành Phật, nghĩa là xưa kia khi làm hạnh Đại Bồ-đề, Thanh văn có định thành Phật tính. Bấy giờ, Phật khuyên cố gắng thêm lên, vươn tới chỗ cao hơn, tự biết mình có ý thành Phật. Do người ấy, ý nghĩ trước sau nối nhau, không khác nhau, nên nói Nhất thừa.

7. Do biến hóa nghĩa là Phật thị hiện Thanh văn mà nhập Niết- bàn là do muốn giáo hóa, như Phật tự nói: “Trong vô lượng, vô số kiếp, ta đã vì thừa Thanh văn mà thị hiện Niết-bàn. Vì lìa bỏ phương tiện nầy, ta sẽ không còn phương tiện nào khác để giáo hóa người vốn có căn tính Tiểu thừa, để dẫn vào Đại thừa. Chân lý thật ra chỉ có một, nên ta nói Nhất thừa”.

8. Bởi rốt ráo, nghĩa là đạt thể tính Phật, không còn đi đến nơi nào nữa, nên nói Nhất thừa.

Như thế, trong kinh chỗ nào cũng, đều lấy tám ý Phật nói Nhất thừa nầy, nhưng cũng chẳng phải không có ba thừa.

Hỏi: Nếu vậy thì còn ý nghĩa nào khác để đem mỗi ý nghĩa của Phật mà nói Nhất thừa? Kệ rằng:

Dẫn dắt các Thanh văn,

Gom trụ các Bồ-tát,

Với hai bất định nầy,

Chư Phật nói nhất thừa.

Giải thích: Mỗi ý của Phật có hai nghĩa:

1. Vì dẫn dắt các Thanh văn.

2. Vì nhiếp trụ các Bồ-tát.

Nếu các Thanh văn do tính bất định đối với thừa của mình thì Phật sẽ dìu dắt họ, giúp họ nhập vào Đại thừa, nên nói Nhất thừa.

Nếu các Bồ-tát có tính bất định đối với thừa của mình thì Phật gom trụ họ, khiến họ không lui mất Đại thừa, cho nên nói Nhất thừa. Kệ rằng:

Thanh văn hai bất định,

Thấy nghĩa, không thấy nghĩa,

Thấy nghĩa, không cắt ái,

Cắt ái cùng nhuyến căn.

Giải thích: Thanh văn bất định lại có hai thứ:

1. Thấy nghĩa thừa là Thanh văn thấy đế phát tâm Đại thừa.

2. Không thấy nghĩa thừa là Thanh văn kia, dù chưa thấy đế vẫn phát tâm Đại thừa. Lại thấy nghĩa Có hai thứ:

Dứt ái là vì Thanh văn kia đã lìa khỏi ham muốn cõi Dục.

Không dứt ái là vì Thanh văn kia chưa lìa khỏi ham muốn cõi Dục. Trong đó, có hai hạng người thấy nghĩa, nên biết đầy đủ phẩm nhuyến, vì căn tính chậm lụt. Kệ rằng:

Hai hạng đắc đạo thánh,

Hồi hướng về các hữu,

Hồi hướng không nghĩ bàn,

Tương ưng với hai sinh.

Giải thích: Hai hạng người nhận thấy nghĩa như vậy, chứng ngộ được đạo thánh, có công năng hồi hướng đạo thánh về các hữu. Hồi hướng như vậy gọi là bất tư nghị sinh, do hồi hướng thánh đạo cho việc sinh nơi nào. Như vậy, hai hạng người tương ưng với hai nơi sinh.

Hỏi: Thế nào là hai nơi sinh? Kệ rằng:

Nguyện lực và hóa lực,

Tùy ý muốn thọ sinh,

Nguyện lực không dứt ái,

Hóa sinh A-na-hàm.

Giải thích: Hai nơi sinh là:

Nguyện sinh tự tại.

Hóa sinh tự tại. Cách thọ sinh của người trước là chưa lìa dục. Cách sau là của người A-na-hàm.

Hỏi: Vì sao hai hạng người nầy được gọi là nhuyến phẩm? Kệ rằng:

Do hai ưa Niết-bàn,

Tâm thường tự nhàm chán,

Cả hai vào đạo chậm,

Lâu mới chứng Bồ-đề.

Giải thích: Do hai hạng người nầy trước kia đã có tâm ưa thích Niết-bàn, nên thường sinh tâm nhàm chán sinh tử, cho nên nói hạng ấy vào đạo chậm, do họ không công năng mau lẹ chứng Bồ-đề Vô thượng, Kệ rằng:

Người việc làm chưa xong,

Sinh đời không có Phật,

Do tu thiền giáo hóa,

Dần được Đại Bồ-đề.

Giải thích: Người việc làm chưa xong là chỉ cho người đã thấy

đạo, nhưng chưa cắt dứt ái, chưa chứng quả A-la-hán. Người nầy sinh vào cõi nước không có Phật. Sau khi sinh, người ấy siêng tu các thiền định vì mục đích biến hóa. Người ấy nương vào sự biến hóa nầy mà dần dần chứng đắc Bồ-đề Vô thượng. Ba quả vị ấy, Phật đã nói trong kinh Thắng-man: “Thanh văn như vậy, sau đó chứng Duyên giác, cuối cùng được thành Phật”.

Trong kinh Đại Thí chép:

1. Hạng trước kiến đế vị.

2. Hạng sinh vào thời không có Phật. Tự mình tu thiền định, bỏ thân nầy rồi thọ hóa thân.

3. Hạng sẽ được Bồ-đề Vô thượng.

Đã nói cầu Nhất thừa, kế là nói về cầu minh xứ. Kệ rằng:

Bồ-tát tập năm minh,

Đều vì cầu chứng trí,

Giải, phục, tín, trị, nhiếp,

Là năm cầu khác.

Giải thích: Bồ-tát tu tập năm minh, đều vì cầu chủng: Minh xứ có năm:

1. Nội minh.

2. Nhân minh.

3. Thanh minh.

4. Y minh.

5. Công xảo minh.

Bồ-tát tu tập năm minh nầy, đều vì cầu Nhất thiết chủng trí. Nếu không siêng tu năm minh thì không được Nhất thiết chủng trí.

Hỏi: Khác thế nào?

Đáp: Có năm ý là giải, phục, tín, trị, nhiếp. Năm ý mong cầu riêng, tu học theo thứ lớp trên. Nội minh là chính mình tìm học, hiểu. Nhân minh là nhằm bẻ gãy lối học cố chấp của ngoại đạo. Thanh minh là giúp người khác có lòng tin để học đạo. Y minh là học những phương dược trị liệu. Công xảo minh là gồm nhiếp tất cả chúng sinh.

Đã nói cầu minh xứ, kế là nói cầu nuôi lớn gốc lành. Cái gọi là tác ý đầy đủ các Ba-la-mật. Tác ý nầy có bốn mươi bốn thứ, món thứ nhất gọi là tác ý biết nhân, cho đến món sau cùng là tác ý biết chỗ hơn của ngã. Nay sẽ nói những tác ý đó. Kệ rằng:

Biết nhân và niệm nương,

Quả chung và tin, hiểu,

Bốn ý theo thứ lớp,

Tu tập các gốc lành.

Giải thích: Bài kệ nầy có bốn thứ tác ý:

1. Tác ý biết nhân.

2. Tác ý ý nghĩ nương.

3. Tác ý quả chung.

4. Tác ý tín hiểu.

Ban đầu, khi mới phát tâm, Bồ-tát an trụ tính mà nghĩ rằng: “Nay ta tự biết tính Ba-la-mật, biết có thể tăng trưởng”. Đó gọi là Tác ý biết nhân. Kế là nghĩ: “Nay ta đã phát tâm Đại thừa, chắc chắn sẽ làm tròn đầy các Ba-la-mật”. Vì sao? Vì lấy tâm Đại thừa nầy làm chỗ nương. Đó gọi là tác ý về ý nghĩ nương.

Kế là nghĩ rằng: “Ta đã phát tâm vì làm lợi ích cho mình và người, nên phải siêng tu các Ba-la-mật”. Quả báo nầy, nếu có tính chất chung thì nhận lãnh, nếu không có tính chất chung thì không nhận lãnh. Đó gọi là tác ý cộng quả.

Kế nghĩ rằng: “Nay ta trong khi tu tập siêng năng làm lợi ích cho mình và người thì phải thông đạt phương tiện chân thật của Niết-bàn. Điều gọi là bất nhiễm ba luân thì Chư Phật quá khứ đã hiểu, Chư Phật vị lai, sẽ hiểu, Chư Phật hiện tại đang hiểu, nay ta hoàn toàn tin hiểu”. Đó gọi là tác ý tín hiểu.

Như vậy, sau tác ý đó, tác ý sau nầy nên biết, theo thứ lớp cũng như vậy. Kệ rằng:

Đắc hỷ có bốn thứ,

Hai ác thông thể lui,

Nên biết tùy ý tu,

Đây lại có bốn thứ.

Giải thích: Bài kệ nầy có ba thứ tác ý:

1. Tác ý được vui mừng.

2. Tác ý không lui sụt.

3. Tác ý thuận theo tu tập.

Kế đó, Bồ-tát nghĩ rằng: “nay ta tin, hiểu các thứ Ba-la-mật, được bốn điều vui mừng, là mừng do ngăn dứt bị cắt đứt, mừng do sự chứa nhóm đã đầy đủ, mừng do đem lợi ích cho mình và cho người và mừng do hai quả y báo”. Đó gọi là tác ý vui mừng.

Kế đó, Bồ-tát nghĩ rằng: “nay ta thành tựu Phật pháp cho mình và người, trong khi tu các Ba-la-mật, dù gặp kẻ hung ác làm những việc trái ý nghịch lòng, gây khốn đốn, nhưng ta không hề sờn lòng”. Đó gọi là tác ý không lui sụt.

Kế đó, Bồ-tát nghĩ rằng: “Nay ta do cầu chứng Bồ-đề Vô thượng đối với các Ba-la-mật, phải phát khởi tu tập bốn thứ thuận theo, đó là phải sám hối các thứ chướng ngại Ba-la-mật, nên hỷ các hạnh Ba-la- mật, nên khuyến thỉnh pháp nghĩa sáu Ba-la-mật, nên đem sáu pháp Ba-la-mật mà hồi hướng Bồ-đề Vô thượng”. Đó gọi là tác ý thuận theo tu tập. Kệ rằng:

Tịnh tín và lãnh thọ,

Ưa nói và mặc giáp,

Khởi nguyện cũng hi vọng,

Phương tiện lại bảy thứ.

Giải thích: Bài kệ nầy nói lại bảy thứ tác ý:

1. Tịnh tín tác ý.

2. Lãnh thọ tác ý.

3. Nhạo thuyết tác ý.

4. Bị giáp tác ý.

5. Khởi nguyện tác ý.

6. Hi vọng tác ý.

7. Phương tiện tác ý.

Kế đó, Bồ-tát nghĩ rằng: “nay ta phải phát khởi lòng tin sâu xa, giữ lấy bằng sức mạnh pháp nghĩa các Ba-la-mật”. Đó gọi là tác ý với lòng tin trong sạch.

Kế đó, Bồ-tát nghĩ rằng: “nay ta phải một bề phát tâm mong cầu, không sinh tâm chê bai đối với pháp nghĩa các Ba-la-mật. Đó gọi là tác ý lãnh thọ.

Kế, Bồ-tát nghĩ rằng: “Nay ta nên đem pháp nghĩa các Ba-la-mật mà chỉ bày cho kẻ khác”. Đó gọi là tác ý ưa giảng pháp.

Kế, Bồ-tát nghĩ rằng: “Nay ta phải phát tâm thật mạnh mẽ thực hiện đầy đủ các Ba-la-mật”. Đó gọi là tác ý mặc giáp.

Kế, Bồ-tát nghĩ rằng: “Nay ta mong muốn gặp được các duyên đầy đủ để thực hiện trọn vẹn các Ba-la-mật”. Đó gọi là tác ý khởi nguyện.

Kế, Bồ-tát nghĩ rằng: “Nay ta cầu các duyên thành tựu chân chính”. Đó gọi là tác ý hi vọng.

Kế, Bồ-tát nghĩ rằng: “Nay ta dùng phương tiện nghiệp bạn để tư duy các Ba-la-mật”. Đó gọi là tác ý phương tiện.

Trong đây, tác ý mặc giáp, tác ý lập nguyện và tác ý hi vọng, sẽ được phân biệt rộng hơn, trong phẩm Giáo Thọ. Kệ rằng:

Mạnh mẽ và thương xót,

Hai tác ý như vậy,

Có khác nhau, nên biết,

Mỗi tác ý có bốn.

Giải thích: Bài kệ nầy có hai thứ tác ý là:

1. Tác ý mạnh mẽ.

2. Tác ý thương xót.

Hai thứ tác ý nầy, mỗi thứ đều có bốn thứ khác nhau.

Bồ-tát tư duy phương tiện rồi, kế nghĩ rằng: “Nay ta phát khởi bốn thứ mạnh mẽ để làm vững chắc thêm, để thành thục chúng sinh, để cúng dường và để gần gũi”.

Làm cứng chắc thêm có sáu, tu sáu Ba-la-mật, đó là từ sáu thí cho đến sáu trí. Sáu thí là từ thí thí cho đến thí trí. Sáu thứ như giới, v.v... cũng giống như vậy.

Để thành thục chúng sinh là đem các Ba-la-mật, làm phương tiện nhiếp lấy hữu tình và thành thục chúng sinh.

Để cúng dường là lấy bố thí làm lợi ích, cúng dường. Lấy giới, v.v… để tu hành cúng dường.

Để gần gũi là gần gũi bậc giáo thọ, không làm trái ngược các Ba- la-mật. Đó gọi là mạnh mẽ tác ý.

Kế đó, Bồ-tát nghĩ rằng: “Nay ta phải phát bốn tâm vô lượng đối với các Ba-la-mật trước mắt nên khởi tâm từ, đối với bỏn sẻn, v.v… trước mắt nên khởi tâm bi, đối với các Ba-la-mật hiện đây của kẻ khác, nên khởi tâm hỷ. Khi thấy kẻ khác có lòng tin các Ba-la-mật thì nên khởi tâm vô nhiễm. Đó gọi là tác ý thương xót. Kệ rằng:

Có thẹn cũng có ưa,

Không dùng tâm khuất phục,

Tu trị và khen ngợi,

Đây lại có năm thứ.

Giải thích: Bài kệ nầy có năm thứ tác ý:

1. Tác ý có hổ thẹn.

2. Tác ý có ưa thích.

3. Tác ý không khuất phục.

4. Tác ý tu tập, đối trị.

5. Tác ý khen ngợi.

Kế đó, Bồ-tát nghĩ rằng: “Đối với các Ba-la-mật, biếng nhác không thực hành và làm việc tà vạy thì phải sinh lòng hổ thẹn sâu xa, nên chuyển sang bố thí, v.v... Nếu không thay đổi thì gọi là tác ý có hổ thẹn.

Kế, Bồ-tát nghĩ rằng: “Nay ta đối với cảnh giới Ba-la-mật sở duyên phải giữ vững tâm không cho tán loạn”. Đó gọi là tác ý có ưa thích.

Kế, Bồ-tát nghĩ rằng: “Nay ta đối với phương tiện các Ba-la-mật mà lùi sụt, thì ta phải coi việc lùi sụt ấy là kẻ thù. Đó gọi là tác ý không khuất phục.

Kế, Bồ-tát nghĩ rằng: “Nay ta đối với các Ba-la-mật, các luận có chỗ tương ưng, ta phải khéo gom góp tu tập để đối trị”. Đó gọi là tác ý tu trị.

Kế, Bồ-tát nghĩ rằng: “Nay ta muốn giúp kẻ khác hiểu biết, phải tùy trình độ của họ mà tán dương pháp nghĩa các Ba-la-mật”. Đó gọi là tác ý khen ngợi, Kệ rằng:

Nương độ chứng Bồ-đề,

Không theo Tự Tại thảy,

Lỗi lầm và công đức,

Hai thứ nầy nên biết.

Giải thích: Bài kệ nầy có hai tác ý:

1. Tác ý nương vào sáu độ.

2. Tác ý nên biết.

Bồ-tát khen ngợi như trước rồi liền nghĩ rằng: “Nay ta nương vào các Ba-la-mật để chứng Bồ-đề, chứ không nương theo trời Tự Tại”. Đó gọi là tác ý nương vào sáu độ.

Kế, Bồ-tát nghĩ rằng: “Nay ta nên biết các lỗi lầm gây trở ngại cho các Ba-la-mật và các công đức của Ba-la-mật”. Đó gọi là tác ý nên biết, Kệ rằng:

Mừng gom và thấy nghĩa,

Ưa thích cầu bốn thứ,

Bình đẳng, vô phân biệt,

Hiện trì và đương duyên.

Giải thích: Bài kệ nầy có ba thứ tác ý:

1. Tác ý gom góp niềm vui.

2. Tác ý thấy nghĩa.

3. Tác ý ưa thích mong cầu.

Bồ-tát biết như vậy rồi, nghĩ rằng: “Ta nên vui mừng gom góp hai nhóm phước trí”. Đó gọi là tác ý gom góp niềm vui.

Kế, Bồ-tát nghĩ rằng: “Nay ta thấy tự tính của các Ba-la-mật, có lợi ích chứng được Bồ-đề Vô thượng”. Đó gọi là tác ý thấy nghĩa.

Kế, Bồ-tát nghĩ rằng: “Nay ta thấy sự lợi ích nầy, nên khởi lên

bốn điều mong cầu:

1. Cầu bình đẳng, do tu tập chỉ, quán song song.

2. Cầu không còn phân biệt do ba luân thanh tịnh.

3. Cầu nắm giữ hiện tại, do nắm chắc pháp nghĩa để thành tựu các độ.

4. Cầu các duyên cho đời sau, do mong cầu để thành tựu các độ duyên đời sau. Đó gọi là tác ý ham cầu. Kệ rằng:

Chấp lấy bảy không có,

Bốn thứ tưởng ít có,

Trái đây, phi ít có,

Tưởng nầy cũng có bốn.

Giải thích: Bài kệ nầy có ba thứ tác ý:

1. Tác ý chấp thấy chẳng có.

2. Tác ý tưởng ít có.

3. Tác ý tưởng chẳng ít có.

Bồ-tát ưa thích tìm cầu rồi nghĩ rằng: “Bảy lối chấp chẳng phải có, nay ta nên nhận thức:

1. Chấp chẳng có là có không phải có.

2. Chấp chẳng phải có, lỗi lầm chẳng phải lỗi lầm.

3. Chấp chẳng phải có, công đức chẳng phải công đức.

4. Chấp chẳng phải có, vô thường là thường.

5. Chấp chẳng phải có, không phải vui là cho vui.

6. Chấp chẳng phải có, không phải ngã là cho ngã.

7. Chấp chẳng phải có, vắng lặng cho là không vắng lặng.

Để đối trị bảy lối chấp chẳng thật có nầy, Đức Như lai thứ lớp nói Tam-muội ba không, v.v…, và nói bốn pháp Ưu-đà-na. Đó gọi là tác ý chấp thấy chẳng có.

Kế, Bồ-tát nghĩ rằng: “Nay ta đối với các Ba-la-mật, nên phát khởi bốn tưởng ít có, nghĩa là tưởng lớn lao, tưởng rộng rãi, tưởng không cầu báo ơn, và tưởng không quả báo không nhất định”. Đó gọi là Tác ý tưởng ít có.

Kế, Bồ-tát nghĩ rằng: Cũng có bốn thứ tưởng không ít có trái với bốn ít có nầy, đối với các Ba-la-mật. Đó là nhờ các Ba-la-mật rộng lớn nên có thể được Bồ-đề Vô thượng, có thể an trụ bình đẳng giữa mình và người. Có thể không mong cầu sự cúng dường của tất cả thế gian; Có thể không mong cầu thân mình, của cải của mình nhiều hơn, vượt hơn thế gian. Đó gọi là Tác ý tưởng không ít có. Kệ rằng:

Lìa bên chúng sinh đọa,

Đại nghĩa và chuyển thí,

Rốt ráo và không hở,

Như vậy lại năm thứ.

Giải thích: Bài kệ nầy có năm thứ tác ý:

1. Tác ý lìa bên.

2. Tác ý đại nghĩa.

3. Tác ý chuyển thí.

4. Tác ý rốt ráo.

5. Tác ý không xen hở.

Kế là Bồ-tát nghĩ rằng: “Nay ta nên dùng các Ba-la-mật mà chuyển hóa tất cả chúng sinh”. Đó gọi là tác ý lìa bên.

Kế là Bồ-tát nghĩ rằng: “Nay ta nên dùng các Ba-la-mật mà làm nhiều lợi ích rộng lớn cho tất cả chúng sinh”. Đó gọi là tác ý đại nghĩa.

Kế là Bồ-tát nghĩ rằng: “Nay ta dùng tất cả công đức của các Ba- la-mật mà bố thí cho tất cả chúng sinh”. Đó gọi là tác ý chuyển thí.

Kế Bồ-tát nghĩ rằng: “Mong cầu tất cả Ba-la-mật của tất cả chúng sinh đạt đến ba chỗ rốt ráo”. Nghĩa là địa rốt ráo của Bồ-tát, địa rốt ráo của Như lai, lợi ích rốt ráo của chúng sinh. Đó gọi là tác ý rốt ráo.

Kế Bồ-tát nghĩ rằng: “Nay ta phải tu tập các Ba-la-mật không xen hở, bất cứ lúc nào”. Đó gọi là tác ý không xen hở. Kệ rằng:

Thuộc phương tiện thường tùy,

Tâm trụ không điên đảo,

Không vui thấy ai lui,

Vui thấy ai tiến lên.

Giải thích: Bài kệ có ba thứ tác ý:

1. Tác ý tùy nhiếp.

2. Tác ý không vui.

3. Tác ý vui mừng.

Kế Bồ-tát nghĩ rằng: “Nay ta an trụ tâm không điên đảo đối với những gì mà Phật biết, nên dùng các Ba-la-mật tùy lúc mà nhiếp hóa”. Đó gọi là tác ý tùy nhiếp.

Kế, Bồ-tát nghĩ rằng: “Nay ta không thể sinh tâm vui mừng khi thấy người khác lui sụt các Ba-la-mật”. Đó gọi là tác ý không mừng.

Kế, Bồ-tát nghĩ rằng: “Nay ta phải vui mừng cầu chúc khi thấy người khác tiến mạnh hơn các Ba-la-mật”. Đó gọi là tác ý vui mừng.

Kệ rằng:

Dường như không muốn tu,

Muốn tu tập chân thật,

Không theo và muốn chứng,

Có hai thứ muốn được.

Giải thích: Bài kệ có bốn thứ tác ý:

1. Tác ý không ham tu.

2. Tác ý muốn tu tập.

3. Tác ý không thuận theo.

4. Tác ý muốn chứng đắc.

Kế, Bồ-tát nghĩ rằng: “Nay ta không muốn tu tập các pháp tợ Ba- la-mật”. Đó gọi là tác ý không muốn tu tập.

Kế, Bồ-tát nghĩ rằng: “Nay ta phải siêng năng tu tập các Ba-la- mật chân thật”. Đó gọi là tác ý muốn tu tập.

Kế, Bồ-tát nghĩ rằng: “Nay ta phải cắt đứt ý tưởng gây chướng ngại các Ba-la-mật”. Đó gọi là tác ý không thuận theo.

Kế, Bồ-tát nghĩ rằng: “Nay ta muốn được thọ ký địa vị các Ba- la-mật, muốn được quyết định địa của các Ba-la-mật”. Đó gọi là tác ý muốn được. Kệ rằng:

Định làm hạnh vị lai,

Thường quán hạnh mãn khác,

Tin, hiểu, mình bậc nhất,

Biết thể là Vô thượng.

Giải thích: Bài kệ trên nêu lên ba thứ tác ý:

1. Tác ý quyết định làm.

2. Tác ý quán xét người khác.

3. Tác ý ta là hơn hết.

Kế, Bồ-tát nghĩ rằng: “Ta thấy các cõi ở đời vị lai, ta chắc chắn dùng phương tiện trí để thực hành các Ba-la-mật”. Đó gọi là tác ý quyết định làm.

Kế, Bồ-tát nghĩ rằng: “Nay ta phải xem xét các Ba-la-mật của các Đại Bồ-tát trong mười phương. Trong lúc các vị ấy đã thực hành đầy đủ, ta cũng làm đầy đủ như vậy, do cùng chung một việc làm”. Đó gọi là tác ý quán xét người khác.

Kế, Bồ-tát nghĩ rằng: “Nay ta tin chắc rằng các Ba-la-mật mà ta đã thực hành, so với các việc làm thì nó là bậc nhất. Vì sao? Do ta quán xét thể của Ba-la-mật nầy là Vô thượng”. Đó gọi là tác ý ta hơn hết.

Kệ rằng:

Dùng các tác ý nầy,

Mà tu tập các độ,

Bồ-tát trong Các lúc,

Gốc lành được tròn đầy.

Giải thích: Bài kệ nầy là tổng kết nghĩa trước, nên biết.

Đã nói cầu nuôi lớn gốc lành, kế là nói cầu pháp khác nhau. Kệ rằng:

Cầu pháp là tăng trưởng,

Thượng ý và rộng lớn,

Có chướng cũng vô chướng,

Và dùng các thần thông,

Vô thân cũng có thân,

Đắc thân và mãn thân,

Nhiều mạn và ít mạn,

Cho đến do không mạn.

Giải thích: Cầu pháp có mười ba thứ khác nhau:

1. Cầu tăng trưởng, nghĩa là do nghe chánh pháp mà lòng tin tăng trưởng.

2. Cầu thượng ý: nghĩa là thọ dòng pháp bên Phật.

3. Cầu rộng lớn, nghĩa là do chứng được thần thông, nên từ xa Bồ- tát vẫn có thể nghe pháp của Chư Phật một cách đầy đủ.

4. Mong cầu có chướng ngại, nghĩa là mới tăng trưởng lòng tin.

5. Cầu không có chướng ngại: là cầu ý chí hướng thượng.

6. Cầu thần thông, nghĩa là cầu rộng lớn.

7. Cầu không có thân nghĩa là do văn, tư, tuệ không có pháp thân.

8. Cầu có thân nghĩa là tu tuệ, do có thân do hạt giống học rộng được huân tập.

9. Cầu thân do chứng đắc: nghĩa là từ Sơ địa đến địa thứ bảy.

10. Cầu thân tròn đầy, nghĩa là các địa tám, chín, mười.

11. Cầu thường ngã mạn, nghĩa là tín, hành, địa.

12. Cầu pháp ít ngã mạn: là từ Sơ địa đến địa thứ bảy.

13. Cầu pháp không ngã mạn, là ba địa sau.

Đã nói sự khác nhau của cầu pháp, kế là nói nhân duyên cầu pháp, Kệ rằng:

Vì sắc vì phi sắc.

Vì thông vì chánh pháp.

Tướng tốt và hết bệnh

Nhân tự tại vô tận.

Giải thích: Có bốn nhân duyên cầu pháp:

Vì sắc, nghĩa là do nhân tướng tốt.

Vì không phải sắc, là nhân dứt trừ bệnh phiền não.

Vì thần thông, là nhân tự tại.

Vì chánh pháp, là do nhân vô tận. Như kinh Phạm Thiên Vương Vấn, chép: Bồ-tát cầu pháp có đầy đủ bốn tưởng:

1. Tưởng giáo pháp như của báu quý già, khó biết ý nghĩa.

2. Tưởng như thuốc hay, do có ý nghĩa dứt trừ bệnh tật.

3. Tưởng như của cải không bị phân tán.

4. Tưởng như Niết-bàn, do nghĩa diệt hết các khổ. Do giáo pháp là nhân của tướng tốt trang nghiêm, nên tưởng như châu báu quý giá.

Do giáo pháp là nhân dứt trừ bệnh phiền não, nên tưởng như phương thuốc quý giá.

Do giáo pháp là nhân của thần thông tự tại, nên tưởng như của cải.

Do giáo pháp là nhân của chánh pháp vô tận, nên tưởng như Niết- bàn.

Đã nói nhân duyên cầu pháp, kế là nói về sự phân biệt cầu xa lìa. Kệ rằng:

Vô thể, thể thêm bớt,

Tướng một khác, tự riêng,

Chấp như danh, như nghĩa,

Phân biệt có mười thứ.

Giải thích: Có mười thứ phân biệt là:

1. Phân biệt không tự thể.

2. Phân biệt có tự thể.

3. Phân biệt tăng ích.

4. Phân biệt tổn giảm.

5. Phân biệt tướng một.

6. Phân biệt tướng khác.

7. Phân biệt tự tướng.

8. Phân biệt tướng riêng.

9. Phân biệt như danh phát sinh nghĩa.

10. Phân biệt như nghĩa khởi danh.

Trong kinh Bát-nhã Ba-la-mật, vì muốn Đại Bồ-tát xa lìa mười thứ phân biệt nầy, nên Phật nói mười thứ đối trị.

Vì đối trị với phân biệt vô thể nên kinh nói: Có Bồ-tát, có Bồ-tát, v.v…

Vì đối trị với phân biệt có thể, nên kinh nói: Không thấy Bồ-tát.

Vì đối trị với phân biệt tăng ích, nên kinh nói: Xá-lợi-phất! Tự tính của sắc là không.

Vì đối trị với phân biệt tổn giảm, nên kinh nói chẳng phải sắc bị diệt là không.

Vì đối trị với phân biệt tướng một, nên kinh nói hoặc sắc, không phải sắc.

Vì đối trị với phân tướng khác, nên kinh nói, chân không, chẳng khác với sắc, sắc chẳng khác với chân không, không tức là sắc.

Để đối trị với phân biệt tự tướng, nên kinh nói: Sắc nầy chỉ có tên gọi.

Để đối trị với phân biệt tướng riêng, nên kinh nói: Sắc bất sinh, bất diệt, chẳng nhiễm, chẳng tịnh, v.v...

Để đối trị với phân biệt như danh phát sinh nghĩa, nên kinh nói: Tên gọi như khách đi qua, cho nên chớ chấp vào nghĩa theo tên gọi ấy.

Để đối trị với phân biệt như nghĩa khởi danh, nên kinh nói: Tất cả tên gọi đều không thấy, do đó, không nên chấp vào tên gọi theo nghĩa ấy, vì tên gọi đã không thấy.

Đã nói phân biệt cầu xa lìa, kế là nói sự lớn lao của việc cầu pháp.

Kệ rằng:

Bồ-tát mạnh mẽ hơn,

Hai cầu được chân thật,

Thuận theo các thế gian,

Công đức như biển đầy.

Giải thích: Cầu pháp có ba thứ lớn lao:

1. Phương tiện lớn, vì tinh tấn hơn hết mà cầu thế đế, Nghĩa đệ nhất Đế, vì chân thật, không điên đảo.

2. Làm lợi cho người khác lớn lao, vì làm chỗ nương cho thế gian, dùng Nghĩa đệ nhất Đế an trụ chúng sinh.

3. Tự lợi lớn lao, vì đầy đủ công đức như biển.

❧

Luận Đại Thừa Trang Nghiêm Kinh - Quyển 6

LUẬN ĐẠI THỪA TRANG NGHIÊM KINH

QUYỂN 6

Phẩm Thứ 13: HOẰNG PHÁP

Giải thích: Đã nói về cầu pháp, kế là nói nên giảng nói pháp cho người. Kệ nêu:

Khó được lại không bền,

Thương khổ, hằng vui thí,

Huống dùng pháp lợi đời,

Tăng trưởng cũng vô tận.

Giải thích: Bài kệ nầy, trước ngăn dứt việc keo lận giáo pháp. Khó được lại không bền, nghĩa là thân mạng, của cải.

Hằng thương chúng sinh khổ, thường vui vẻ bố thí là bất cứ lúc nào Bồ-tát cũng có thể xả bỏ ba thứ pháp không bền chắc để bố thí làm lợi ích cho chúng sinh, do lòng từ bi.

Huống chi đem pháp làm lợi thế gian, tăng trưởng cũng vô tận, huống chi pháp Đại thừa mình nghe được không khó mà lại sinh tâm keo lận. Cho nên Bồ-tát phải dùng pháp nầy làm lợi ích rộng rãi cho thế gian. Vì sao? Vì do pháp mình có được sẽ lớn lên mãi, cũng vô tận.

Đã ngăn dứt việc keo lận giáo pháp, kế là nói lợi ích của nói pháp.

Kệ rằng:

Tự chứng, không thể nói,

Dẫn vật nói pháp tính,

Pháp thân, miệng vắng lặng,

Dòng thương như rắn thở.

Giải thích: Tự chứng không thể nói, vì dẫn vật nói pháp tính: là Đức Thế tôn không thể nói pháp mà mình tự chứng do không thể nói được, nhưng vì dẫn dắt chúng sinh, nên Đức Thế tôn dùng phương tiện giảng nói pháp tính.

Hỏi: Là phương tiện gì?

Đáp: Pháp thân, miệng vốn vắng lặng, dòng thương tuôn chảy như rắn thở. Chư Phật dùng pháp tánh làm thân. Lấy vắng lặng làm miệng. Do lìa khỏi hai chướng nên thanh tịnh cực rộng. Do lòng Đại bi tuôn chảy thành giáo cương để dẫn dắt chúng sinh, như con rắn lớn hả miệng khạc nước dãi để hấp dẫn vạn vật, tất cả Chư Phật, cùng lúc đem thân, miệng, lòng đại bi để dẫn dắt chúng sinh, cũng như vậy. Lòng đại bi vô tận do nó là lòng thương rốt ráo. Kệ rằng:

Do tu hành đắc quả,

Nói tu phi vô nghĩa,

Chỉ nghe và không nghe,

Nói tu là vô lý.

Giải thích: Do tu hành mà Phật đắc quả, lời người tu nói không phải vô nghĩa là Chư Phật dùng phương tiện để giảng nói pháp mà mình chứng để dìu dắt thế gian. Do công năng thực hành và sức mạnh tu tập một cách tự tại nên đắc quả. Thế nên công phu tu tập của Chư Phật và giáo pháp mà Phật nói, chẳng phải vô nghĩa.

Chỉ nghe và không nghe mà nói tu hành làvô lý, là nếu vì nghe pháp mà thấy được nghĩa chân thật thì sự tu tập ấy không lợi ích. Còn ai không nghe pháp mà vẫn được ngộ nhập do sự tu tập của mình thì việc nói pháp hóa ra vô ích.

Đã nói sự lợi ích của nói pháp, kế là nói sự khác nhau của nói pháp. Kệ rằng:

Nói A-hàm, nói chứng,

Là miệng, thần thông lực,

Sức thần thông tướng tốt,

Sắc khác và hư không.

Giải thích: Các Bồ-tát nói pháp có hai thứ khác nhau:

1. A-hàm nói là dùng sức miệng để nói.

2. Nói chứng đắc nghĩa là dùng sức thần thông để nói. Nói pháp bằng sức thần thông lại có nhiều thứ: Hoặc dùng tướng tốt để nói, hay dùng rừng cây để nói, hay dùng nhạc khí để nói, hay nói pháp trên hư không. Đã nói sự khác nhau của nói pháp, kế là nói thành tựu của nói pháp. Kệ rằng:

Vô úy, và dứt nghi,

Khiến tin, cũng bày thật,

Các Bồ-tát như vậy,

Nói thành tựu, nên biết.

Giải thích: Các Bồ-tát nói pháp được thành tựu, do bốn thứ nghĩa:

1. Vô úy.

2. Dứt nghi.

3. Khiến tin.

4. Bày thật.

Như kinh Phạm Thiên Vương Vấn nói: “Nếu có đầy đủ bốn pháp thì Bồ-tát có thể mở hội pháp thí rộng lớn”. Bốn pháp là:

1. Gồm nhiếp pháp mầu.

2. Trí tuệ mình phải trong sáng thanh tịnh.

3. Làm nghề nghiệp của bậc trượng phu khéo.

4. Hiển bày pháp ô nhiễm, trong sạch.

Trong bốn pháp ấy, thì đa văn là bậc nhất, do đó nên không lo sợ.

Công năng thư hai là có trí tuệ lớn, nên mới có công năng dứt nghi

Công năng thứ ba là không nương vào danh lợi nên khiến kẻ khác tin nhận lời mình nói.

Công năng thứ tư là thông suốt thế tục đế và Nghĩa đệ nhất đế cho nên có thể nói về hai thứ chân thật, nghĩa là tướng ô nhiễm, chân thật và tướng thanh tịnh chân thật. Kệ rằng:

Lời đẹp và lìa say,

Chẳng lùi chẳng bất tận,

Các thứ và tương ưng,

Giúp hiểu, không cầu lợi,

Và dạy trao cùng khắp,

Lại nói thành tựu nầy.

Giải thích: Lời nói tốt đẹp là khi bị người khác nổi giận mắng nhiếc mà mình không đáp trả bằng lời ác.

Lìa say sưa: có hai thứ say sưa:

1. Say sưa lời kẻ khác khen ngợi.

2. Say sưa do việc mình làm thành công. Nghĩa là của cải, sắc đạo, nhà cửa đều thành tựu tốt đẹp nên sinh tâm yêu thích vui sướng. Phải dẹp bỏ hai sự mê đắm ấy ở trong tâm, tức là xa lìa chúng.

Không lui sụt: vì không biếng nhác.

Đều hết là do xa lìa pháp bỏn sẻn nên nói được tất cả. Nhiều thứ là do không nói trùng lập.

Tương ưng là do không trái với hiện lượng, tỉ lượng.

Giúp hiểu rõ câu chữ là do không vì của cải lợi dưỡng mà bắt buộc người tin mình.

Dạy trao cùng khắp là do có đủ ba thừa.

Đã nói thành tựu nói pháp, kế là nói về thành tựu lời nói. Kệ rằng:

Lời không và điều hòa,

Khéo léo cũng rõ ràng,

Ứng cơ, cũng lìa cầu,

Phân lượng và vô tận.

Giải thích: Lời không nhỏ là nói cho khắp đồ chúng nghe. Điều hòa là lời nói vui vẻ, vừa ý.

Khéo léo là chỉ bày câu chữ sáng tỏ. Sáng tỏ là khiến người hiểu dễ dàng.

Theo trình độ là theo trình độ thích ứng mà nói.

Không màng lợi là không dựa vào danh lợi để nói pháp. Phân lượng là thích nghe không nhàm chán.

Vô tận là không thể cùng tận.

Đã nói thành tựu lời nói, sau đây, nói thành tựu chữ. Kệ rằng:

Nêu danh và giải nghĩa,

Tùy thừa cũng mềm mỏng,

Dễ hiểu mà ứng cơ,

Vì xuất ly thuận theo.

Giải thích: Nên tên: là tương ưng với các chữ, câu không trái với thường nghiệm.

Giải nghĩa là lời giải thích các chữ, các câu không trái với lý. Theo thừa là nương theo chữ, câu, không trái với ba thừa.

Mềm mỏng là bỏ qua những câu chữ khó hiểu mà không trái với lời nói.

Dễ hiểu là gom các chữ, câu làm cho dễ hiểu nghĩa. Ứng cơ là chấm câu chữ, câu cho hợp với sự vật.

Xuất ly là không dừng ở các chữ, các câu mà hướng đến Niết-bàn.

Thuận theo là vận dụng các chữ, các câu đúng đắn do phải thuận theo theo tám chi đạo bậc Thánh.

Kệ rằng:

Bồ-tát thành tựu chữ,

Như nghĩa trước, nên biết,

Có sáu mươi âm thanh,

Là nói việc Như lai.

Giải thích: Như lai có sáu mươi âm thanh, không thể nghĩ bàn.

Như trong kinh Phật bí mật chép: “Vắng lặng tuệ Như lai có đầy đủ sáu mươi thứ tiếng nói, đó là âm thanh nhuần nhuyễn, mềm mại, vừa ý, ý vui mừng thanh tịnh. Nói rộng là như vậy. Trong ấy kể ra:

1. Tiếng nói thấm nhuần chúng sinh có gốc lành có thể nhiếp giữ.

2. Tiếng nói mêm mại người nghe pháp hiện tại có thể tiếp xúc được với niềm vui.

3. Tiếng nói vừa ý do nghĩa hay.

4. Tiếng nói vui ý là vì khéo dùng chữ.

5. Tiếng nói trong sạch, có được sau khi thành Vô thượng xuất thế.

6. Tiếng nói không nhơ bẩn là vì nó không tương ưng với các tập khí mê lầm.

7. Tiếng nói ấm sáng là do câu chữ dễ hiểu.

8. Tiếng nói có sức vang động hay vì có đầy đủ công đức, phá tà kiến, ngoại đạo xấu.

9. Tiếng nói thích nghe là do gieo lòng tin và thuận chiều xuất ly sinh tử.

10. Tiếng nói không dứt là do tất cả ngoại đạo không thể dứt được.

11. Tiếng nói điều phục là do nó có công năng đối trị với các phiền não như tham, v.v…

12. Tiếng nói không châm chích là do làm phương tiện chế giới an vui.

13. Tiếng nói không chát chúa là khiến người phạm giới được xuất ly chân chánh.

14. Tiếng nói kheo điều phục là do dạy trao, giáo hóa.

15. Tiếng nói vui tai là do đối trị tâm rối loạn.

16. Tiếng nói dựa vào thân là do có công năng dẫn tới Tam-ma-đề.

17. Tiếng nói làm cho tâm tỏ ngộ là do có công năng dẫn tới Tỳ-bát-xá-na (quán).

18. Tiếng nói khiến tâm vui là do khéo dứt nghi.

19. Tiếng nói làm phát sinh hỉ lạc là do có tính chất quyết định nhổ bỏ tà vạy.

20. Tiếng nói không làm nóng bức là do gây lòng tin, lãnh thọ, không có ăn năn.

21. Tiếng nói có thể khiến giữ chắc trí tuệ là do thành tựu nhân

nghe và làm chỗ nương cho trí.

22.Tiếng nói có thể khiến giữ chắc hiểu biết, thành tựu nhân suy nghĩ và làm chỗ nương cho trí.

23.Tiếng nói không che giấu là do nói pháp một cách không bỏn sẻn.

24.Tiếng nói dễ thương là do khiến đạt được quả lợi ích.

25.Tiếng nói khát ngưỡng là do đã được quả người ta vui sâu xa với nguyện của mình.

26.Tiếng nói chỉ dạy là vì nói chánh pháp không thể nghĩ bàn.

27.Tiếng nói khiến hiểu biết là vì nói chánh pháp khiến suy nghĩ.

28.Tiếng nói tương ưng là vì không trái với thường nghiệm.

29.Tiếng nói có lợi ích là vì vì thích ứng với giáo pháp đã chỉ dạy.

30.Tiếng nói không lặp lại là vì nó không phải lời nói trống rỗng.

31.Tiếng nói sư tử là vì khiến ngoại đạo run sợ.

32.Tiếng nói voi là vì rung chuyển lớn.

33.Tiếng nói sấm nổ là do vang đến nơi xa.

34.Tiếng nói rồng là vì khiến khiến tin nhận.

35.Tiếng nói Khẩn-na-la là do lời ca hay ho.

36.Tiếng nói Ca-lăng-tần-già là do vần điệu trong sáng.

37.Tiếng nói Phạm Thiên là vì nó lan toả ra thật xa.

38.Tiếng nói chim mạng mạng là vì đầu tiên được tốt lành, tất cả công việc đều thành tựu tốt đẹp.

39.Tiếng nói Thiên Vương là vì không ai dám trái nghịch.

40.Tiếng nói trống trời là vì phá tan ma Sơ thiền.

41.Tiếng nói lìa ngã mạn là vì khen chê vẫn không tự cao.

42.Tiếng nói nhập vào tất cả là vì thâm nhập tất cả thứ tiếng Tỳ- già-la.

43.Tiếng nói xa lìa điều bất chánh là vì nhớ mãi không quên.

44.Tiếng nói đúng thời là vì việc giáo hóa, nên lời nói phát lên bất cứ lúc nào.

45.Tiếng nói không đắm trước vì nó không dựa vào lợi dưỡng.

46.Tiếng nói không sợ hãi, vì là khỏi hổ thẹn.

47.Tiếng nói hoan hỷ, vì nghe không chán.

48.Tiếng nói tùy xả là vì đã tham nhập tất cả sự khéo léo của Minh xứ.

49.Tiếng nói bạn lành là vì thành tựu lợi ích cho tất cả chúng sinh.

50.Tiếng nói thường suôn sẻ là nối nhau không xen hở.

51.Tiếng nói trang sức là do làm các thứ hiển hiện.

52.Tiếng nói đầy đủ là một tiếng nói pháp có vô lượng âm thanh.

53.Tiếng nói khiến căn cơ chúng sinh vui mừng là một lời nói mà hiện ra vô lượng nghĩa.

54.Tiếng nói không chê bai mắng nhiếc, là tin tưởng, thuận theo như nghĩa đã thành lập.

55.Tiếng nói không thêm, không bớt là nói pháp có chừng mực theo giờ khắc.

56.Tiếng nói không hấp tấp là không nói quá mau.

57.Tiếng nói trùm lên tất cả là do đồ chúng xa gần cùng nương vào đó.

58.Tiếng nói thành tựu tất cả là do đối với pháp nghĩa thế gian, dùng dụ nói cho họ hiểu (gồm cả năm mươi chín, sáu mươi).

Đã nói thành tựu chữ, sau đây nói về sự lớn lao của việc nói pháp.

Kệ rằng:

Khai diễn và lập bày

Lập ra và nêu chung

Nói riêng, và dứt nghi,

Rộng, hẹp đều giúp hiểu.

Giải thích: Khai diễn là giảng nói, lập bày là những câu. Lập ra là khéo tương ưng. Rạch ròi những điều ấy mới giảng nói. Theo trật tự ấy mà nêu lên cái chung và cái riêng, dứt nghi khiến nghĩa gần nghĩa xa đều dễ hiểu, khiến người nghe nhận được cái gì chắc chắn đối với pháp mà mình nói. Nói lược là nói một lần. Người căn cơ bén nhạy hiểu mau lẹ.

Nói rộng là lặp lại để người chậm lụt có thể hiểu được. Kệ rằng:

Người nói pháp được nói,

Người nghe, ba nghiệp tịnh,

Lại lìa tám lỗi lầm,

Người nói tịnh, nên biết.

Giải thích: Người nói pháp được nói, người nghe, ba nghiệp tịnh: gồm ba thứ nào?

Một là người giảng nói là Phật hay Bồ-tát.

Hai là pháp được nói, nói chung là các thứ danh từ, chữ.

Ba là người lãnh thọ, nghĩa là có người hiểu do nói lược, có người hiểu do nói lặp lại.

Lại lìa khỏi tám lỗi lầm, người nói phải thanh tịnh, nên biết là người nói thanh tịnh phải biết lìa khỏi tâm lỗi lầm.

Hỏi: Là tám lỗi gì? Kệ rằng:

Biếng nhác và không hiểu,

Từ chối, không giảng nghĩa,

Và không dứt trừ nghi,

Dứt nghi không vững chắc,

Chán lùi và bỏn sẻn (pháp),

Tám lỗi lầm như thế,

Chư Phật không có nó,

Cho nên thành Vô thượng.

Giải thích: Tám lỗi là:

1. Biếng nhác.

2. Không hiểu nghĩa.

3. Từ chối lời mời.

4. Không giảng rộng nghĩa.

5. Không dứt nghi.

6. Dứt nghi không quyết định.

7. Trong tâm có chán nản thoái lui, không phải nói bất cứ lúc nào.

8. Bỏn sẻn pháp, nên không chỉ bày tường tận cho ai.

Tất cả Chư Phật đều không mắc phải tám lỗi ấy, nên thành đấng nói pháp Vô thượng.

Đã nói sự lớn lao của việc nói pháp, kế đây là là nói về sự thành tựu ý nghĩa. Kệ rằng:

Pháp nầy tùy thiện lúc,

Nhân sinh tin, mừng, giác,

Nghĩa đúng, và lời hay,

Năng mở bốn phạm hạnh.

Giải thích: Pháp nầy tùy thiện lúc, là nhân sinh tin, mừng, giác là, thiện lúc thiện nghĩa là ban đầu, giữa, sau, đều thiện. Theo thứ lớp ấy, trong khi văn, tư, tu là đã làm nhân cho lòng tin, làm nhân cho vui mừng, làm nhân cho giác ngộ, là do đã dùng tâm định mà quán xét pháp nầy, đạo lý của nó được trí như thật.

Nghĩa đúng, và lời hay, có công năng mở bốn Phạm hạnh là:

Nghĩa đúng là nghĩa thiện và nghĩa mầu nhiệm. Nó tương ưng với thế tục đế và Nghĩa đệ nhất đế.

Nói hay là khiến dễ nhận, dễ hiểu vì văn nghĩa sáng tỏ. Do vậy cho nên có công năng mở ra bốn thứ Phạm hạnh.

Hỏi: Là bốn thứ nào? Kệ rằng:

Không tương ưng với tha,

Dứt hết hoặc ba cõi,

Tự tính, và không nhơ,

Là bốn việc Phạm hạnh.

Giải thích: Bốn Phạm hạnh là:

1. Sống một mình.

2. Đầy đủ.

3. Trong sạch.

4. Trắng.

Không tương ưng với tha, ấy là nghĩa một mình, vì hạnh nầy, không thể chung sống với ngoại đạo được.

Dứt hất hoặc ba cõi: ấy là nghĩa đầy đủ hạnh nầy nên đã dứt hết phiền não trong ba cõi.

Tự tính nghĩa là trong sạch, do hạnh nầy, nên nó là tự tính thanh tịnh vô lậu.

Không nhơ bẩn: nghĩa là trắng, do hạnh nầy là thân thuộc chủng loại lậu tận, được trong sạch, không chút bợn nhơ.

Đã nói nghĩa nói pháp được thành tựu, sau đây nói về đề mục của nói pháp. Kệ rằng:

Đó là tiết linh nhập,

Tiết tướng kiết đối trị,

Cùng với tiết bí mật,

Đó gọi bốn đề mục.

Giải thích: Chư Phật nói pháp không lìa bốn đề mục này:

1. Đề mục khiến người nghe thâm nhập.

2. Đề mục về tướng.

3. Đề mục đối trị.

4. Đề mục bí mật.

Hỏi: Bốn đề mục nầy nương vào nghĩa nào? Kệ rằng:

Thanh văn và tự tính,

Dứt lỗi, cũng lời sâu,

Thứ lớp nương bốn nghĩa,

Nói có bốn đề mục.

Giải thích: Đề mục khiến người đi sâu vào, nên biết, dạy các Thanh văn nhập vào pháp nghĩa mà không lo sợ, như nói sắc là có, v.v… Nên biết, tướng của đề mục đối với sự phân biệt ba tự tính, v.v… Là không có tự thể, nên biết không phát sinh tự tính thanh tịnh, nhờ đó mà nói tất cả pháp.

Đề mục đối trị: nên biết, vì đối trị tám thứ chướng ngại, nên phải bắt đầu từ dứt hết các lỗi lầm. Như trong kinh Đại thừa nói: “Thọ trì hai câu kệ, được ngần ấy công đức”. Ấy đều là nói Vì đối trị cả. (Pháp đối trị nầy sẽ được giải thích sau).

Đề mục bí mật: Nên biết từ chỗ lời sâu sắc, nói trở lại mới hiểu được nghĩa. Như câu kệ trong kinh Đại thừa nói: “Không hiểu một cách chắc chắn vững chắc thì dễ trụ vào điên đảo. Do phiền não quấy nhiễu nên mau chứng Đại Bồ-đề”. Trong đề mục này: Không hiểu vững chắc: không vững chắc là tâm chúng sinh không loạn. Do không rối loạn nên hiểu được bền chắc. Do cái hiểu nầy mới có công năng đạt được Bồ-đề tối thắng. Do rối loạn nên tâm cứ rong ruổi mãi nên không có công năng chứng Bồ-đề. Đó là nghĩa của câu thứ nhất.

Khéo dựa vào điên đảo thì, điên đảo là chấp cho là thường, lạc, ngã, tịnh. Nếu ai đang sống trong điên đảo mà lại có thể hiểu là Vô thường, vô ngã, vô lạc, vô tịnh thì kẻ ấy khéo an trụ không lui sụt, có công năng mau đạt Bồ-đề, trái lại thì không đạt được. Đó là nghĩa của câu thứ hai.

Câu do phiền não quấy nhiễu là trải qua thời gian dài, siêng tu những hạnh khó làm về khổ hạnh, từ mệt mỏi quá mức mà chứng được Bồ-đề. Trái lại không chứng được, đó là nghĩa của câu thứ ba.

Đã nói đề mục nói pháp, kế là nói về ý nghĩa nói pháp. Kệ rằng:

Bình đẳng và nghĩa khác,

Thời khác, và muốn khác,

Nương vào bốn ý nầy,

Phật nói pháp, nên biết.

Giải thích: Chư Phật nói pháp không lìa bốn ý là:

1. Ý bình đẳng.

2. Ý về nghĩa khác nhau.

3. Ý về thời gian khác nhau.

4. Ý về ý muốn khác nhau.

Ý bình đẳng nghĩa: như Phật nói: “Thuở xưa Phật Tỳ-bà-thi chính là thân ta đây, do pháp thân không khác nhau. Nói theo lối ấy thì gọi là ý bình đẳng.

Ý về nghĩa khác nhau: như Phật nói: “Do không có tự tính nên tất cả pháp không sinh. Lối nói như vậy, gọi là ý nghĩa khác nhau.

Ý về thời gian khác nhau: như Phật nói: “Nếu ai nguyện thấy Phật Di-đà thì họ đều được vãng sinh”. Đó là do thời gian khác nhau mà được vãng sinh, cho nên nói như vậy.

Nói như vậy gọi là ý về thời gian khác nhau.

Ý về ý muốn khác nhau: như kẻ kia có gốc lành như vậy, thì Đức Như lai, có khi khen ngợi, có khi quở trách, là vì người kia có gốc lành ít, mà lại tự cho là đầy đủ rồi. Những lối nói như vậy thì gọi là ý muốn khác nhau.

Đã nói về ý nói pháp, kế là nói về những công đức vâng giữ giáo pháp Đại thừa, Kệ rằng:

Khinh Phật và khinh pháp,

Biếng nhác ít tri túc,

Tham lam và kiêu ngạo

Ăn năn bất định thảy

Tám thứ chướng như thế,

Đại thừa nói đối trị,

Các chướng như thế,

Thì nhập vào chánh pháp.

Giải thích: Hai bài kệ nầy nói về công đức dứt chướng của Đại thừa. Có tám thứ chướng là:

1. Chướng khinh Phật.

2. Chướng khinh pháp.

3. Chướng biếng nhác.

4. Chướng ít biết đủ.

5. Chướng vì nghiệp tham.

6. Chướng mạn.

7. Chướng ăn năn.

8. Chướng bất định.

Vì đối trị chướng khinh Phật vì, kinh Đại thừa nói: “Phật Tỳ-bà-thi thuở xưa chính là ta ngày nay”.

Vì đối trị chướng khinh pháp, nên kinh Đại thừa nói: “Ngay chỗ ở của vô lượng Hằng sa Phật, ta đã tu hạnh Đại thừa, cho đến khi được hiểu”.

Vì đối trị chướng biếng nhác, kinh Đại thừa nói: “Nếu có chúng sinh nào nguyện sinh về cõi nước an vui thì tất cả đều được vãng sinh xưng niệm danh hiệu Phật Vô Cấu Nguyệt Quang, chắc chắn được

thành Phật”.

Vì đối trị chướng ít biết đủ nên kinh Đại thừa nói: “Có chỗ khen ngợi công hạnh bố thí v.v… Có chỗ lại chê bai hạnh bố thí”.

Vì đối trị chướng nghiệp tham nên kinh Đại thừa nói: “Cõi nước Chư Phật có nhiều điều rất vui đẹp”.

Vì đối trị chướng kiêu căng nên kinh Đại thừa nói: “Có cõi Phật thành tựu tuyệt diệu”.

Vì đối trị chướng ăn năn nên kinh Đại thừa nói: “Có chúng sinh nào đó, làm những việc không lợi ích cho Phật và Bồ-tát, nhưng được sinh về đường lành”.

Vì đối trị chướng bất định nên kinh Đại thừa nói: “Chư Phật thọ ký cho hàng Thanh văn sẽ thành Phật và nói pháp Nhất thừa cho họ nghe”.

Đó gọi là vâng giữ Đại thừa và xa lìa được tám thứ chướng. Kệ rằng:

Hoặc văn, hoặc là nghĩa,

Hai kệ siêng thọ trì,

Số công đức có mười,

Gọi là trí tuệ sáng,

Gốc lành thành tròn đủ,

Khi chết, vui ngập tràn,

Sinh đâu tùy ý muốn,

Trí, niệm sanh cũng thành,

Đời đời thường gặp Phật,

Nghe pháp được tin, tuệ,

Rời xa hai thứ chướng,

Mau thành đạo Vô thượng.

Giải thích: Bài kệ nầy nói về công đức thọ trì Đại thừa. Nhóm họp công đức, công đức nầy có mười thứ

1. Thành tựu tất cả hạt giống gốc lành, hạt giống tròn đầy nương.

2. Khi sắp lìa đời được vui Vô thượng.

3. Muốn sinh về đâu đều được tùy nguyện.

4. tất cả chỗ sinh được niệm tự tính phát sinh trí tuệ.

5. Sinh nơi nào cũng thường được gặp Phật.

6. Thường ở cạnh Phật để nghe pháp Đại thừa.

7. Thành tựu tín căn tăng thượng.

8. Thành tựu trí tuệ thêm lớn mãi.

9. Được xa rời khỏi hai thứ chướng làm mê lầm trí tuệ.

10. Mau được thành tựu Bồ-đề Vô thượng.

Nếu ai siêng năng thọ trì, hiểu văn, nghĩa cho đến một câu của tất cả kinh điển Đại thừa, thì được mười thứ công đức như vậy. Nên biết mười thứ công đức trong đây, hai công đức đầu là ở đời hiện tại, còn tám công đức còn lại là ở đời vị lai sẽ nhận được, dần dần gia tăng. Đã nói công đức vâng giữ giáo pháp. Kế là nói công đức nói pháp. Kệ rằng:

Thiện tuệ, không lui sụt,

Đại bi, tiếng thơm xa,

Khéo léo, nói các pháp,

Như Nhật chiếu thế gian.

Giải thích: Nếu có đầy đủ năm nhân thì gọi là Bồ-tát khéo nói pháp:

1. Không nói trái ngược, do trí tuệ khéo léo.

2. Nói bất cứ lúc nào, vì lòng không lui sụt.

3. Nói không vì mong cầu lợi dưỡng, mà vì lòng đại bi.

4. Nói pháp giúp sinh lòng tin, vì tiếng thơm đồn xa.

5. Nói pháp tùy theo trình độ vì sử dụng phương tiện khôn khéo.

Vì năm nhân duyên ấy mà Bồ-tát có công năng khéo nói pháp.

Dẫn dắt hầu hết chúng sinh đều cung kính, như mặt trời xuất hiện chiếu sáng cõi thế gian nầy.

———

Phẩm Thứ 14: TÙY TU

Giải thích: Đã nói việc hoằng pháp của Bồ-tát, kế là nói về Bồ- tát tùy pháp mà tu hành. Trong đây, sự thuận theo tu tập, có chia ra biết nghĩa và biết pháp, có tùy pháp, có cùng chứng, có thuận theo thực hành. Nay sẽ theo thứ lớp nói về. Kệ rằng:

Với hai biết vô ngã,

Với ba lìa tà chánh,

Bồ-tát hiểu như vậy,

Gọi là người biết nghĩa.

Giải thích: Bài kệ nầy nói về việc biết nghĩa của Bồ-tát. Đối với hai cái biết về vô ngã là biết cả hai thứ nhân và pháp đều là vô ngã, là vì biết năng thủ và sở thủ đều vô thể.

Đối với ba việc lìa xa tà chánh là: ba là ba thứ Tam-muội, tức là không, vô tướng, vô nguyện. Do Tam-muội không, nên biết vô thể, do hiểu rõ tính chất của phân biệt. Do Tam-muội vô tướng, vô nguyện nên biết không có tự thể, do hiểu rõ tính chất thật của y tha khởi.

Lìa tà, chánh, nghĩa là ba thứ Tam-muội nầy làm phát sinh trí xuất thế gian cho nên không phải tà vạy. Không chân chính là do còn ở trong thế gian. Bồ-tát hiểu biết như vậy, cho nên gọi là người biết nghĩa. Nếu biết nhân và pháp đều là vô ngã thì Bồ-tát có công năng biết ba thứ Tam-muội. Xa lìa ý niệm tà chánh, như vậy gọi là biết nghĩa. Kệ rằng:

Biết nghĩa như vậy rồi,

Biết pháp như chiếc bè,

Nghe pháp không nên mừng,

Xả pháp gọi biết pháp.

Giải thích: Bài kệ nầy nói về việc Bồ-tát biết pháp. Bồ-tát sơ học, khi biết nghĩa rồi thì kế là biết pháp, nghĩa là có thể biết kinh pháp Tu-đa-la. Pháp được dụ như chiếc bè đưa sang sông nên không được chỉ nghe bấy nhiêu rồi sinh vui mừng. Vì sao gọi là pháp cần bỏ? Là vì nó như chiếc bè mà thôi, nên gọi là biết pháp. Kệ rằng:

Phàm phu có hai trí,

Tức có hai vô ngã,

Do thành tựu trí ấy,

Như nói tùy pháp hành.

Giải thích: Bài kệ nầy nói về việc Bồ-tát thuận theo giáo pháp.

Phàm phu có hai thứ trí là: Trí biết nghĩa và trí biết pháp. Tức có cả hai vô ngã là do hai trí nầy cho nên cũng thông suốt được hai thứ vô

ngã về nhân và pháp là thành tựu trí đó.

Như nói Tùy pháp hành nghĩa là do thành tựu hai thứ trí ấy vì thế Bồ-tát nên theo những pháp đã nói, thuận theo tu hành nên biết, đó gọi là tùy pháp. Kệ rằng:

Khi thành tựu trí đó,

Xuất thế gian Vô thượng,

Hễ người trụ Sơ địa,

Sở đắc đều cùng được.

Giải thích: Bài kệ nầy nói về việc Bồ-tát đồng chứng đắc.

Khi thành tựu trí đó, xuất thế gian Vô thượng, ấy là do thể của trí đó tối thắng.

Sơ địa là hoan hỷ địa.

Tất cả công đức mà Bồ-tát có được khi trụ ở hoan hỷ địa, thì người mới nhập địa cũng được công đức như vậy. Kệ rằng:

Hoặc mà kiến đạo diệt,

Nên biết, hết tất cả,

Theo lớp tu địa khác,

Dứt hướng cho trí tuệ,

Nên biết, trong địa thức,

Lập ra vô phân biệt,

Thứ lớp sinh không hở,

Như thế nói tùy hành.

Giải thích: Hai bài kệ nầy nói về việc Bồ-tát tu hành theo giáo pháp. Trong đây nói về địa vị kiến đạo đã dứt hết phiền não là ngay lúc vào Sơ địa, chúng đã bị diệt hết sạch. Còn như tu tập ở các địa khác chỉ là cắt đứt sự che lấp đối với trí tuệ thôi. Nhưng ở các địa, mỗi nơi đều có hai trí:

1. Trí vô phân biệt.

2. Trí địa lập ra.

Nếu khi Bồ-tát chánh quán, qua từng sát-na nối tiếp, Bồ-tát đạt được pháp, mà vô phân biệt thì đó gọi là trí vô phân biệt.

Sau khi ra khỏi chánh quán, Bồ-tát phân biệt những pháp có được trong chánh quán là như vậy, như vậy gọi là trí địa lập ra.

Hai thứ trí nầy không phát sinh cùng lúc. Và, trong khi các pháp khác phát sinh thì hai trí nầy được vận dụng không xen hở để tu hành. Đó gọi là Bồ-tát tùy hành, Bồ-tát có thể tùy hành như vậy, có bốn thứ không buông lung là:

1. Ở cõi nước tốt đẹp.

2. Gặp người lành.

3.Tự chân chính.

4.Có phước đời trước.

Bốn pháp như vậy, nay sẽ nói thứ lớp. Kệ rằng:

Dễ cầu và khéo giữ,

Đường lành cũng bạn lành,

Khéo lặng trong cõi đẹp,

Bồ-tát sẽ sinh đó.

Giải thích: Bài kệ nầy nói rõ về cõi nước tốt đẹp. Có năm nhân duyên khiến cõi nước tốt đẹp:

1. Mong cầu dễ dàng, nghĩa là không phải là việc khó đối với bốn việc cúng dường thân.

2. Khéo giữ gìn nghĩa là theo luật pháp vua, kẻ hung ác làm trộm cắp thì không được ở trong đất nước.

3. Đất tốt: Nơi chốn mưa gió thuận hòa, không xảy ra bệnh ôn dịch.

4. Bạn lành: Được kết bạn vơi người cùng giới luật, cùng nhận thức.

5. Kheo vắng lặng: Ban ngày không có tiếng ồn ào, ban đêm thì bặt hết các thứ tiếng. Kệ rằng:

Học rộng và thấy đế,

Khéo nói cũng thương xót,

Không sờn (lòng) tướng trượng phu,

Bồ-tát nương chỗ đẹp.

Giải thích: Bài kệ nầy nói về người lành, người lành có năm nhân duyên là:

1. Học rộng, do học hiểu hết A-hàm.

2. Thấy đế do chứng quả Thánh.

3. Khéo nói pháp do phân biệt được các pháp.

4. Lòng thương xót là do không ham lợi lộc.

5. Không sờn lòng là do không bao giờ thấy mệt mỏi.

6. Kệ rằng:

Duyên lành và nhóm lành,

Khéo tu và khéo nói,

Khéo nêu năm pháp nầy,

Đó gọi tự chính thắng.

Giải thích: Bài kệ nầy nói về tự chánh. Tự chân chính cũng phải có đủ năm nhân duyên là:

1. Duyên tốt do dùng pháp mầu làm duyên.

2. Gom chứa các điều lành, đầy đủ phước, trí.

3. Khéo tu do chỉ quán tương ưng tu vào các lúc.

4. Nói pháp khéo do không màng lợi lộc.

5. Giỏi nêu năm pháp nầy do cung kính tu tập tất cả thượng pháp.

Kệ rằng:

An vui và không khó,

Không bịnh tật, vắng lặng,

Suy nghiêm năm thứ nầy,

Đời trước trồng gốc lành.

Giải thích: Bài kệ nầy nói về trong phước đời trước. Phước đời trước cũng phải có đủ năm nhân duyên là:

1. An vui.

2. Không khó khăn.

3. Không bệnh.

4. Tam-muội.

5. Trí tuệ.

Việc thứ nhất do nhân an trụ nơi cõi nước tốt đẹp.

Việc thứ hai do nhân được gặp người lành.

Ba việc sau do nhân tự mình chân chính được thành tựu.

Đã nói bốn thứ không buông lung, kế là nói phiền não và ra khỏi phiền não. Kệ rằng:

Xa lìa khỏi pháp giới,

Không có pháp tham riêng,

Cho nên Chư Phật nói:

Tức tham sinh tham khác.

Giải thích: Như trước đây, Phật có dạy: Ta không nói có pháp tham nào khác. Ra khỏi tham, sân, si cũng vậy. Vì lìa pháp giới thì những thứ ấy không có tự thể, riêng cho nên pháp tính của tham v.v… Được gọi là tham, v.v... Nói pháp tính của tham nầy, v.v… Để có thể ra khỏi tham v.v… Nghĩa nầy chính là chỗ cốt yếu của kinh. Kệ rằng:

Do lìa khỏi pháp tính,

Không có các pháp riêng,

Cho nên nói như vầy,

Phiền não tức Bồ-đề.

Giải thích: Như trong kinh nói: “Vô minh và Bồ-đề là đồng nhất”. Đây gọi là pháp tính vô minh mà gọi là Bồ-đề. Nghĩa ấy là chỗ cốt yếu

của kinh. Kệ rằng:

Từ tham khởi chánh tư,

Nên giải thoát khỏi tham,

Nói biết tham, ra tham,

Ra (khỏi) sân, si cũng vậy.

Giải thích: Nếu ai lấy tư duy quán chiếu tâm tham, như vậy là biết rõ tâm tham rồi, nên giải thoát khỏi nó, vì vậy nói do biết rõ tham nên mới ra khỏi. Ra khỏi tâm sân, si cũng giống như vậy. Đã nói phiền não và việc ra khỏi chúng. Kế là nói xa lìa tâm Nhị thừa. Kệ rằng:

Bồ-tát ở địa ngục,

Vì vật, không từ khổ,

Bỏ phát tâm nhỏ hẹp,

Khổ nầy thật dữ dội.

Giải thích: Do tâm từ bi vì chúng sinh mà các Bồ-tát vào Đại địa ngục, không né tránh các khổ sở, dù lớn lao ra sao. Khi phát tâm Tiểu thừa, thì làm mất đi công đức của ba cõi, việc ấy, Bồ-tát mới cho là khổ sâu nặng hơn hết.

Hỏi: Nghĩa nầy thế nào? Kệ rằng:

Dù thường ở địa ngục,

Không chướng Đại Bồ-đề,

Nếu khởi tâm lợi mình,

Là chướng Đại Bồ-đề.

Giải thích: Do thương xót chúng sinh, Bồ-tát vào ở lâu trong địa ngục, nhưng vẫn không coi đó là khổ. Vì sao? Do Bồ-tát không bị chướng ngăn đối với Bồ-đề trong sạch rộng khắp của mình. Trái lại, nếu sanh tâm theo thừa khác mà ưa thích Niết-bàn, thì đó mới là khổ lớn lao. Vì sao? Do ý tưởng ưa thích an trụ Niết-bàn là một chướng ngại lớn đối với pháp Đại thừa. Bài kệ nầy nói về ý nghĩa của bài kệ trước, nên biết.

Đã nói ngăn dứt tâm Nhị thừa, kế là nói về ngăn dứt tâm lo sợ. Kệ rằng:

Vô thể, nắm bắt được,

Việc nầy giống như huyễn,

Tính tinh và không nhơ,

Việc nầy như hư không.

Giải thích: Vô thể và có thể nắm bắt được, việc nầy giống như trò huyễn nghĩa là tất cả các pháp đều không có tự tính, nên bảo là vô thể. Nhưng lại thấy tướng mạo chúng hiển hiện, cho nên nói là có thể nắm

bắt được. Hai lối nhận thức nầy, làm cho người phàm phu lo sợ, vậy là không đúng. Vì sao? Vì chúng tự như ảo thuật, vẫn có thể hiển hiện nhìn thấy, nhưng các pháp không có tự thể, có thể được cũng thế. Do vậy không nên sợ hãi chỗ nầy.

Tính tịnh và không nhơ, như hư không là pháp giới xưa giờ vẫn thanh tịnh, cho nên nói tính trong sạch. Thời gian sau do lìa khỏi trần lao mà được thanh tịnh, nên nói không nhơ bẩn. Hai nhận thức nầy, làm cho người phàm phu lo sợ, lo sợ nầy không đúng. Vì sao? Vì các pháp tự như hư không. Như bản tính của hư không là thanh tịnh, thời gian sau cũng nói là lìa trần lao mà thanh tịnh. Tính pháp giới thanh tịnh, không nhơ bẩn cũng giống như vậy, cho nên bảo không nên sợ hãi hai chỗ ấy.

Lại nữa, có thể dùng bức hoạ để thí dụ, nhằm ngăn dứt hai sợ run sợ vừa nói ấy. Kệ rằng:

Cũng như người hoạ sĩ,

Phông bằng, vẽ lồi lõm,

Tạo phân biệt không thật,

Không thật, thấy năng, sở.

Giải thích: Như người hoạ sĩ tài ba, trên bức vách bằng phẳng, ông ta vẽ các hình tướng lồi lõm. Thật ra, bức hoạ không có cao thấp nhưng nhìn vào thấy cảnh cao thấp. Sự phân biệt không chính xác cũng giống như vậy. Pháp giới vốn là bình đẳng, là nơi không có hai tướng, nhưng người ta vẫn thấy hai tướng là năng và sở, cho nên không sợ hãi.

Trong đây, lại có thí dụ tự như nước, nhằm để can ngăn hai nỗi sợ hãi sau. Kệ rằng:

Như nước trong, quấy đục,

Gạn, cặn, nước lại trong,

Tự tâm tịnh cũng vậy,

Chỉ lìa khỏi khách trần.

Giải thích: Như nước đang trong, nhưng quậy cáu khởi lên đục.

Sau đó, muốn nước trong thì gạn sạch bợn nhơ là được. Bản tính thanh tịnh vốn có, chứ không phải từ ngoài đến, cho nên phương tiện giúp tâm thanh tịnh, cũng như vậy. Bản tính của tâm vốn trong sạch, nhưng bị khách trần nhuộm dơ. Sau đó, muốn thanh tịnh thì chỉ xua tan khách trần là xong. Bản tính thanh tịnh là vốn có, chứ không phải từ ngoài đến, cho nên không nên sơ. Kệ rằng:

Đã nói tâm tính tịnh,

Nhưng bị khách trần nhiễm,

Không lìa tâm chân như,

Có tâm tính tịnh riêng.

Giải thích: Như tính nước vốn trong, nhưng bị vật nhơ bẩn bên ngoài là gạn đục bỏ đi, như thế, tâm tính vốn thanh tịnh, nhưng bị khách trần phiền não nhiễm dơ. Nghĩa nầy đã thành.

Từ ý nghĩa ấy mà biết không phải lìa khỏi chân tâm mà có một thứ tâm riêng. Nghĩa là nương theo tướng khác mà nói tự tính thanh tịnh. Nên biết, trong đây tâm chân như gọi là tâm, tức là nói về tâm nầy, tự tính nó là thanh tịnh. Tâm nầy tức là thức A-ma-la. Đã ngăn dứt tâm lý sợ hãi, sau đây nói về cách ngăn dứt tâm lý tham. Kệ rằng:

Do nhớ nghĩ chúng sinh,

Bồ-tát thương tận (tủy),

Thường muốn làm lợi họ,

Như thương đứa con một.

Giải thích: Các Bồ-tát yêu quý tất cả chúng sinh, đó gọi là tham, còn các điều khác, như bài kệ đã nói. Kệ rằng:

Do ý lợi chúng sinh,

Khởi tham không mắc tội,

Giận, trái ý nguyện kia,

Giận muốn tổn hại người.

Giải thích: Nếu nói do yêu thương muôn loài mà Bồ-tát khởi tâm tham là mắc tội thì điều ấy không đúng. Vì sao? Vì lòng tham nầy thường làm nhân lợi ích cho chúng sinh. Kệ rằng:

Như bồ câu với con,

Che kín với lòng thương,

Ai có lòng thương cũng vậy,

Thương chúng sinh cũng vậy.

Giải thích: Loài chim bồ câu nặng về tham ái, rất thương nghĩ đến con, Bồ-tát đối với chúng sinh cũng như vậy, rất thương xót cũng vậy. Kệ rằng:

Tâm từ, sân trái nhau,

Giận làm khổ càng khổ,

Lợi ích trái vô ích,

Không sợ trái với sợ.

Giải thích: Bồ-tát có lòng thương vô hạn đối với các loài, trái với tâm nổi giận. Do dứt tâm khổ, cho nên nó đi ngược với tâm tạo tác khổ. Do tâm làm lợi ích, trái với tâm không làm lợi ích. Do được tâm vô úy nên khác với tâm lo sợ. Thế nên, dù khởi tâm tham như vậy, Bồ-tát vẫn không mắc tội.

Đã ngăn dứt tội tham, kế là nói sự khác nhau của việc tu hành. Kệ rằng:

Khéo hành đối sinh tử,

Như bệnh uống thuốc đắng,

Khéo hành, đối chúng sinh,

Như thầy thuốc, gần bệnh,

Khéo hành đối tự tâm,

Như dạy tớ chưa thành,

Khéo hành đối dục trần,

Thương gia khéo mua bán.

Khéo hành đối ba nghiệp,

Như người khéo giặt áo,

Khéo hành không não người,

Như cha mẹ thương con,

Khéo hành đối tu tập,

Như giùi lửa, không nghỉ.

Khéo hành đối Tam-muội,

Như tài, người đáng tin,

Khéo hành đối Bát-nhã,

Như ảo thuật biết ảo,

Ấy gọi các Bồ-tát,

Khéo tu các cảnh giới.

Giải thích: Có chín việc khác nhau trong công phu tu tập của các Bồ-tát:

1. Ở trong sinh tử, khéo tu hành như người bị bệnh lâu ngày, uống thuốc đắng chát. Uống thuốc là do đuổi bệnh chứ không phải ham mê nó. Bồ-tát cũng vậy, sống kề bên sinh tử là vì suy nghĩ khuyến khích tiến lên, chứ chẳng đắm nhiễm.

2. Tu hành giỏi đối với chúng sinh như thầy thuốc khéo gần bên người bệnh. Bồ-tát cũng vậy, do có tâm đại bi nên không nỡ bỏ chúng sinh đang chìm trong bệnh khổ phiền não.

3. Khéo tu hành tự tâm thì như ông chủ có hiểu biết, có công năng uốn nắn đứa tớ chưa ngoan. Bồ-tát cũng vậy, là có công năng điều phục người tâm chưa điều phục.

4. Khéo tu hành đối với trần dục là giống như người đi buôn, khéo buôn bán. Bồ-tát cũng vậy, đối với việc bố thí thì cứ thêm mãi của cải bố thí.

5. Khéo tu hành ba nghiệp thì như người thợ giặt khéo, gột trừ hết

vết bẩn trên áo quần. Bồ-tát cũng vậy, là tu sửa ba nghiệp khiến cho chúng sinh thanh tịnh.

6. Khéo tu hành, không làm não chúng sinh thì như cha hiền yêu con thơ, dù chúng có dơ bẩn nhưng không gớm ghiếc. Bồ-tát cũng vậy, dù bị chúng sinh làm hại nhưng chưa bao giờ nổi giận gây hại cho họ.

7. Khéo tu tập thì như kéo cây lấy lửa, chưa nóng tới thì không được ngừng. Bồ-tát cũng vậy, tu tập pháp lành không hề cho tâm xen hở.

8. Khéo thực hành Tam-muội thì như đem của cải giao cho người đáng tin cậy giữ gìn thì ngày càng sinh sôi. Bồ-tát cũng vậy, tu tập các định, không rối loạn, không nếm thử, thì công đức ngày càng thêm lên.

9. Khéo thực hành Bát-nhã thì như nhà ảo thuật biết rõ trò ảo thuật là không thật. Bồ-tát cũng vậy, đối với pháp bị quán chiếu, không điên đảo nhìn chúng.

Đó gọi là những sự khác nhau trong công phu tu tập của Bồ-tát. Đã nói sự khác nhau của tu hành, kế là nói về ba luân thanh tịnh. Kệ rằng:

Mãi siêng đại tinh tấn,

Thục hai, khiến thanh tịnh,

Tịnh giác, vô phân biệt,

Lần hồi chứng Bồ-đề.

Giải thích: Thường siêng đại tinh tấn thành thục hai món, khiến thanh tịnh: là Bồ-tát dùng sức siêng năng đại tinh tấn làm lợi mình, lợi người, bới vậy nên chúng sinh và mình đều được thành thục. Đó gọi là thanh tịnh.

Tịnh giác vô phân biệt, lần hồi chứng Bồ-đề là: Tịnh giác nghĩa là trí pháp vô ngã. Trí nầy vô phân biệt ba luân là người tu, pháp tu, cái được chính tu, cho nên được thanh tịnh. Do thanh tịnh nầy nên lần hồi chứng được Bồ-đề Vô thượng.

❧