Kinh Pháp Hoa Lược Giải — Tập 2

Chương 4 chư Bồ tát dũng xuất quảng bá, có 3 tiết : Tiết 1 chư Bồ tát dũng xuất (ph 15), tiết 2 xuất xứ của chư Bồ tát dũng xuất (hay sự bất diệt của đức Thế tôn) (ph 16), tiết 3 thành quả tín giải sự bất diệt của đức Thế tôn (ph 17).

Tiết 1 chư Bồ tát dũng xuất (ph 15 Từ đất xuất hiện)

Lúc ấy các vị bồ tát đại sĩ từ các quốc độ khác đến quốc độ này, nhiều hơn tám hằng sa (280), đứng dậy trong đại hội, chắp tay đảnh lễ mà thưa, bạch đức Thế tôn, nếu ngài cho phép chúng con, sau khi ngài nhập diệt, ở tại quốc độ Kham nhẫn này, nỗ lực tinh tiến mà kính giữ Pháp hoa, thì chúng con nguyện ở tại đây mà diễn giảng kinh ấy một cách phong phú. Đức Thế tôn bảo các vị bồ tát đại sĩ, hãy thôi, chư thiện nam tử, khỏi phiền chư vị kính giữ Pháp hoa tại quốc độ này. Quốc độ này của Như lai tự có sáu vạn hằng sa bồ tát đại sĩ, mỗi vị lại có sáu vạn hằng sa tùy thuộc. Thầy trò các vị này có thể, sau khi Như lai nhập diệt, kính giữ Pháp hoa bằng cách đọc tụng, công bố rộng rãi...

Khi đức Thế tôn nói như vậy thì đất của toàn thể đại thiên quốc độ Kham nhẫn đều chấn động mà nứt ra, và từ đó có vô số (281) bồ tát đại sĩ cùng lúc vọt lên. Các vị ấy thân toàn màu hoàng kim, đủ cả ba mươi hai tướng quí, và ánh sáng thì vô số lượng. Các vị cùng ở trong không gian phía dưới quốc độ Kham nhẫn này, nghe tiếng đức Thế tôn nói như trên nên từ đó dũng xuất. Các vị toàn là những bậc đạo sư, dẫn theo đại chúng bồ tát tùy thuộc : Nhiều vị, mỗi vị dẫn theo sáu vạn hằng sa tùy thuộc; nhiều vị hơn nữa (282), mỗi vị chỉ dẫn theo năm vạn, bốn vạn, ba vạn, hai vạn hay một vạn hằng sa tùy thuộc ; nhiều vị hơn nữa, mỗi vị chỉ dẫn theo một hẳng sa, một phần nửa của một hằng sa, một phần tư của một hằng sa, cho đến một phần ngàn vạn ức trăm triệu của một hằng sa tùy thuộc. Nhiều vị hơn nữa, mỗi vị chỉ dẫn theo ngàn vạn ức trăm triệu tùy thuộc ; nhiều vị hơn nữa, mỗi vị chỉ dẫn theo ức vạn tùy thuộc ; nhiều vị hơn nữa, mỗi vị chỉ dẫn theo ngàn vạn, trăm vạn cho đến một vạn tùy thuộc; nhiều vị hơn nữa, mỗi vị chỉ dẫn theo một ngàn, một trăm cho đến một chục tùy thuộc ; nhiều vị hơn nữa, mỗi vị chỉ dẫn theo năm, bốn, ba, hai hay một tùy thuộc. Và nhiều vị hơn nữa, mỗi vị chỉ đến đơn độc, vì thích sống tách rời. Thầy trò các vị bồ tát đại sĩ như thế này thật vô lượng vô biên, toán số ví dụ cũng không thế xác định.

Thầy trò các vị từ đất xuất hiện rồi, cùng đến chỗ đức Đa bảo và đức Thích ca, nơi ngôi tháp do bảy chất liệu quí báu kết hợp, ở trong không gian. Đến rồi, các vị hướng về hai ngài mà đem đầu mặt lạy ngang chân. Các vị lại đến chỗ chư Phật phân thân ngồi trên tòa sư tử ở dưới các cây ngọc, làm lễ cũng như vậy. Theo chiều bên phải, các vị đi quanh chư Phật phân thân mỗi ngài ba vòng, chắp tay, cung kính, đem những cách thức tán dương của bồ tát mà tán dương các ngài. Rồi đứng lại một phía, các vị hân hoan chiêm ngưỡng đức Đa bảo và đức Thích ca. Thì gian các vị mới xuất hiện cho đến tán dương xong, trải qua hết năm chục thời kỳ bậc nhỏ. Trong thì gian ấy, đức Thế tôn ngồi yên lặng. Bốn chúng cũng yên lặng trong năm chục thời kỳ bậc nhỏ ấy. Nhưng do thần lực của đức Thế tôn nên làm cho cả đại hội coi như nửa ngày mà thôi.

Lại nhờ thần lực của đức Thế tôn mà bốn chúng thấy các vị bồ tát đại sĩ như thế này đầy khắp không gian của quốc độ Kham nhẫn mà, lúc bấy giờ, quang cảnh tựa như không gian của vô lượng (283) quốc độ. Rồi bốn vị trong số các vị đạo sư, thứ nhất danh hiệu Thượng hạnh, thứ hai danh hiệu Vô biên hạnh, thứ ba danh hiệu Tịnh hạnh, thứ tư danh hiệu An lập hạnh, là bốn vị đạo sư thượng thủ, cùng đứng trước đại chúng bồ tát ấy, chắp hai tay lại, nhìn đức Thích ca mà vấn an, rằng bạch đức Thế tôn, ngài ít bịnh, ít phiền, sống yên vui chăng? Những người đáng được ngài hóa độ, họ có tiếp nhận sự hóa độ ấy một cách dễ dàng để làm cho ngài khỏi phải mệt nhọc chăng? Bốn vị cùng lặp lại sự vấn an của mình bằng lời chỉnh cú sau đây.

(1) Thế tôn yên vui
ít bịnh ít phiền,
hóa độ chúng sinh
không mệt nhọc chăng ?

(2) Chúng sinh dễ dàng
tiếp nhận hóa độ
để làm cho ngài
khỏi mệt nhọc chăng ?

Khi ấy đức Thế tôn bảo đại chúng bồ tát, đúng như vậy, chư thiện nam tử ; Như lai yên vui, ít bịnh ít phiền, những người đáng được hóa độ cũng dễ hóa độ, không mệt nhọc gì. Những người này bao đời đến nay thường tiếp nhận sự giáo hóa của Như lai, lại hiến cúng tôn trọng mà gieo trồng thiện căn ở nơi chư Phật quá khứ. Những người này mới thấy thân Như lai, mới nghe lời Như lai, là tức thì tin tưởng chấp nhận, nhập vào tuệ giác Như lai. Ngoại trừ những người trước đây tu học theo giáo pháp cỗ xe thấp nhỏ ; những người như vậy ngày nay Như lai cũng làm cho nghe được Pháp hoa mà nhập được Phật tuệ. Nghe đức Thế tôn dạy như vậy, bốn đại bồ tát lại nói lời chỉnh cú sau đây.

(3) Tốt thay, lành thay,
Thế tôn đại hùng !
bao nhiêu chúng sinh
hóa độ dễ dàng !

(4) Họ có thể hỏi
về tuệ giác Phật
cực kỳ sâu xa,
hỏi rồi nghe được
nghe rồi tin được
tin rồi làm được.
Tất cả chúng con
kính xin tùy hỷ.

Đức Thế tôn tán dương bốn vị đại bồ tát thượng thủ, tốt lắm, chư thiện nam tử, các vị có thể có sự tùy hỷ như vậy đối với Như lai.

Ghi chú
(280) Dịch sát : nhiều hơn số cát của tám sông Hăng.

(281) Dịch sát : vô số ngàn vạn ức.

(282) Nhiều vị hơn nữa, tất cả từ ngữ này đều lấy chữ của văn chỉnh cú ở dưới. Dịch sát thì phải nói huống chi các vị : huống chi các vị chỉ dẫn theo ít hơn, tức là đệ tử được dẫn theo càng ít thì thầy dẫn theo càng nhiều.

(283) Dịch sát : vô lượng trăm ngàn vạn ức.

Lược giải

Đây là đoạn thứ nhất của phẩm 15, nói quang cảnh dũng xuất của các Bồ tát. Các Bồ tát này là đệ tử của Phật nhưng là đức Phật cửu viễn thật thành. Các vị, ai cũng nói là cao. Cao thì đúng, và cao mấy cũng đúng. Nhưng các vị quảng bá PH thì không phải chỉ bằng thân hình Bồ tát. Mà bằng mọi thân hình, mọi cách thức, kể cả cách thức gia trì, truyền cảm. Thế nên gặp sinh vật gì, cảnh vật gì, động tác gì, mà khuyến khích, cảnh giác, tác động cho ta thì toàn là Bồ tát dũng xuất làm việc Phật làm cho ta, toàn là quảng bá PH.

Vào lúc bấy giờ, đức Di lạc cùng chúng chư bồ tát nhiều đến tám ngàn hằng sa, đều nghĩ rằng, từ trước đến nay, chúng ta không thấy không nghe chúng đại bồ tát như vầy, từ đất dũng xuất, đang đứng trước đức Thế tôn mà chắp tay hiến cúng và vấn an. Đức Di lạc biết Ý nghĩ trong lòng tám ngàn hằng sa bồ tát, lại muốn giải trừ nghi hoặc của mình, nên chắp tay hướng về đức Thế tôn mà thưa hỏi bằng những lời chỉnh cú sau đây.

(5) Đại chúng bồ tát
vô lượng vạn ức
như thế này đây
con chưa từng thấy.
Thưa đấng hoàn hảo
phước đức tuệ giác !
xin ngài dạy cho
chúng con được rõ. (6- 7) Các vị như vầy từ đâu đến đây ?
vì lý do nào
mà qui tụ lại?
Thân thể cao lớn,
thần thông quảng đại,
trí tuệ khó lường,
trí nhớ vững chắc,
nhẫn lực vĩ đại,
ai cũng thích nhìn :
các vị như vậy
từ đâu đến đây ?

(8) Mỗi vị đại sư
dẫn theo đệ tử
số lượng vô số
tính theo hằng sa.

(9) Có những đại sư
dẫn theo đệ tử
số lượng nhiều bằng
sáu vạn hằng sa,
mà con xem ra
đệ tử như vậy
ai cũng nhất tâm
cầu tuệ giác Phật.

(10) Những đại sư này đã nhiều bằng số (11- 22)

sáu vạn hằng sa,
cùng nhau đến đây
để được hiến cúng
đối với Thế tôn,
và được coi giữ
kinh Pháp hoa này. (284)

Còn các đại sư dẫn theo đệ tử
năm vạn hằng sa,
số đại sư này
lại càng nhiều hơn
số đại sư trên.
Các vị dẫn theo
bốn vạn ba vạn
hai vạn một vạn
một ngàn một trăm
đến một hằng sa,
phần nửa phần ba
cùng với phần tư,
cho đến một phần
vạn ức trăm triệu
của một hằng sa,
số đại sư này
càng nhiều hơn trên.
Các vị dẫn theo
vạn ức trăm triệu,
dẫn theo vạn ức,
cho đến nửa ức,
số đại sư này
càng nhiều hơn trên.
Các vị đại sư
dẫn theo trăm vạn,
cho đến một vạn,
một ngàn một trăm
năm chục một chục
đến ba hai một ;
và các đại sư
chỉ đến đơn độc,
vì thích đơn độc
không có đệ tử.
Tất cả cùng đến
chỗ Thế tôn đây,
số lượng tuần tự
càng nhiều hơn trên.

(23) Đại chúng bồ tát
như con vừa nói,
nếu ai phát thẻ
để đếm số lượng,
thì qua thời kỳ
nhiều hơn hằng sa,
cũng vẫn không thể
đếm mà biết hết.

(24) Đại chúng bồ tát
mà cả uy đức
và sự tinh tiến
cùng vĩ đại này,
ai đã thuyết pháp
giáo hóa tác thành ?

(25) Họ từ vị nào
bắt đầu phát tâm ?
và đã tuyên dương
giáo pháp Phật nào ?
đã từng tiếp nhận
thực hành kinh nào ?
và từ Phật nào
họ tu Phật tuệ ?

(26- 27) Đại chúng bồ tát như thế này đây
thần lực trí lực
thật là vĩ đại :
khắp quốc độ này
đất chấn động cả,
và họ từ đó
mà cùng dũng xuất.

(28) Bạch đức Thế tôn, từ trước đến nay
con chưa hề thấy
sự trạng như vầy.
Xin ngài nói cho
danh hiệu quốc độ
mà các vị này
từ đó đến đây.

(29) Con thường du hóa
khắp các quốc độ,
mà chưa hề thấy
các vị như vầy.

(30) Trong các vị này
đến nỗi một người
con cũng không biết.
Các vị bỗng nhiên
từ đất xuất hiện.
Xin đức Thế tôn
nói rõ nguyên ủy
của các vị ấy.

(31) Trong đại hội đây
chúng chư bồ tát
vô số vạn ức
muốn biết điều này.

(32) Nguyên ủy gốc ngọn của các vị ấy là như thế nào, thưa đấng Thế tôn trí đức vô lượng, xin ngài dạy rõ để giải ngờ vực cho cả các chúng.

Chư Phật phân thân của đức Thế tôn, đến đây từ vô số (285) quốc độ ở mọi phương hướng, hiện vẫn ngồi xếp bằng trên tòa sư tử dưới các cây ngọc khắp cả tám hướng. Các vị thị giả của chư Phật ấy ai cũng thấy đại chúng bồ tát vọt lên từ đất khắp cả đại thiên quốc độ này, và đứng trong không gian. Mỗi vị thị giả thưa với đức Phật của mình, rằng bạch đức Thế tôn, đại chúng bồ tát vô lượng vô biên vô số này từ đâu đến đây ? Chư Phật ngài nào cũng bảo vị thị giả của mình, rằng thiện nam tử, hãy chờ một lát. Vị đại bồ tát danh hiệu Di lạc, người được đức Thích ca thế tôn thọ ký làm Phật kế ngài, đã hỏi ngài về việc này. Ngài sắp giải đáp, nhân đó các người sẽ được nghe.

Ghi chú

(284) Chỉ 1 câu này cũng đủ thấy đức Di lạc nói không biết gì về các bồ tát dũng xuất từ đất, chỉ là một cách nói.

(285) Dịch sát : vô số ngàn vạn ức. Lược giải

Đây là đoạn thứ hai của phẩm 15, nói đức Di lạc hỏi nguyên ủy của các Bồ tát dũng xuất.

Khi ấy đức Thế tôn bảo, tốt lắm, Di lạc, đại sĩ có thế hỏi Như lai về việc quan trọng như vậy. Chư vị hãy cùng nhau tập trung tâm trí, khoác áo giáp tinh tiến, phát ý chí cứng chắc. Như lai nay muốn phát lộ về tuệ giác của Như lai, thần thông của Như lai, khí lực của Như lai, uy lực của Như lai (286). Đức Thế tôn muốn lặp lại ý nghĩa đã nói, nên nói những lời chỉnh cú sau đây.

(33) Hãy cố nỗ lực tập trung tâm trí.
Như lai sắp nói
về sự thể này.
Chư vị đừng có
hoài nghi thắc mắc.
Tuệ giác Như lai
ngoài tầm lý luận.

(34) Hôm nay chư vị
hãy xuất sức mạnh
của sự tin tưởng,
hãy đứng vững chắc
trong sự nhận định
và sự tế nhị.
Vì lẽ những gì
xưa nay chưa nghe
thì nay chư vị
sẽ được nghe đến.

(35) Như lai hôm nay
an ủi như vậy,
để cho chư vị
khỏi ngờ khỏi sợ.
Như lai không có
lời nói không thật,
(287) tuệ giác Như lai
không thể lường nổi.

(36) Cái pháp bậc nhất
Như lai thực hiện,
là pháp rất sâu,
trên sự phân tích.
(288) Pháp ấy Như lai
nay sắp nói đến.
Tất cả chư vị
chú ý lắng nghe.

Nói những lời chỉnh cú ấy rồi, đức Thế tôn bảo đức Di lạc, hôm nay, giữa đại hội các chúng như vầy, Như lai tuyên cáo để chư vị biết. Di lạc, đại chúng bồ tát vô lượng vô số, từ đất dũng xuất và chư vị xưa nay chưa thấy đây, là do Như lai ở thế giới hệ Kham nhẫn này, thành tựu tuệ giác vô thượng rồi giáo hóa chỉ dẫn cho các vị ấy thuần hóa tính ý, phát tâm tuệ giác. Các vị ấy ở trong không gian phía dưới thế giới hệ này. Đối với kinh pháp, các vị đọc tụng thông suốt, suy xét, phân tích và ghi nhớ chính xác. Di lạc, các thiện nam tử này không thích ở chỗ đông đảo và nói năng nhiều lời, thường xuyên thích nơi yên tĩnh, nỗ lực tinh tiến, chưa từng dừng nghỉ. Các vị không sống với nhân loại hay chư thiên. Các vị thường ưa thích tuệ giác sâu xa, không bị trở ngại, nghĩa là thường ưa thích giáo pháp chư Phật, chuyên tâm tinh tiến mà cầu đạt cho được tuệ giác vô thượng. Đức Thế tôn muốn lặp lại ý nghĩa đã nói, nên nói những lời chỉnh cú sau đây.

(37) Di lạc đại sĩ,
chư vị nên biết,
đại chúng bồ tát
như thế này đây,
vô số thời kỳ
cho đến bây giờ,
thường xuyên tu tập
tuệ giác Phật đà.

(38) Các vị toàn do
Như lai giáo hóa
làm cho phát ra
tâm đại bồ đề.
Các vị như vầy
là con Như lai,
và sống ngay nơi
thế giới hệ này.

(39) Thường hành đầu đà
thích nơi yên tĩnh,
tách rời đông đảo
ồn ào náo nhiệt,
không ưa nói bàn
nhiều điều lắm chuyện.
Những con Phật này
học tập về pháp
tuệ giác vô thượng
của Như lai đây,
ngày đêm thường xuyên
nỗ lực tinh tiến
để cầu đạt được
tuệ giác Phật ấy.

(40- 41) Tất cả các vị cùng nhau ở trong
không gian phía dưới
quốc độ Kham nhẫn.
Trí lực khí lực
đều rất vững chắc,
thường xuyên tinh tiến
cầu tuệ giác Phật.
Các vị tuyên thuyết
đủ loại chánh pháp
mà trong tâm tưởng
không e sợ gì.

(42) Như lai ngồi dưới
bồ đề đại thọ
gần thành Già da,
thành tựu tuệ giác
tuyệt đối chính xác,
chuyển đẩy bánh xe
chánh pháp tối thượng,
bấy giờ Như lai
mới giáo hóa cho
các vị như vầy,
làm họ bắt đầu
phát tâm tuệ giác,
đến nay cùng đến
vị trí bất thoái,
và ai cũng sẽ
thành đức Phật đà.

(43) Như lai hôm nay
nói lời rất thật.
Chư vị một lòng
mà tin Như lai.
Rằng chính Như lai
từ lâu đến nay
giáo hóa đại chúng
bồ tát như vầy.

Ghi chú

(286) Sát thì phải dịch : Như lai nay muốn phát lộ tuyên thị về trí tuệ của chư Phật, về sức mạnh thần thông tự tại của chư Phật, về sức mạnh sư tử vung mình của chư Phật, về sức mạnh thế lớn uy mãnh của chư Phật.

(287) Chữ thật của chính văn vừa có nghĩa thành thực mà không dối, vừa Có nghĩa xác thực mà không lầm. Nay dịch không có lời nói không thật thì thật ra chỉ được nghĩa thành thực nhiều hơn.

(288) Phân tích (phân biệt) ở đây là lý luận và tranh luận.

Lược giải

Đây là đoạn thứ ba của phẩm 15, nói đức Thế tôn trả lời, rằng các Bồ tát dũng xuất là đệ tử của ngài. Ngài giáo hóa cho từ khi thành Phật.

Bấy giờ trong lòng đức Di lạc và vô số bồ tát lại sinh nghi hoặc, lấy làm quái lạ, cho là một sự chưa từng có mà nghĩ rằng, đức Thế tôn làm cách nào mà trong một thì gian ít ỏi, đã giáo hóa cho đại bồ tát vô lượng vô số như vầy, làm cho tất cả đều đứng vững ở trong tuệ giác vô thượng ? Nghĩ như vậy nên đức Di lạc thưa rằng, bạch đức Thế tôn, ngài làm thái tử, thoát ly hoàng cung họ Thích, cách thành Già da không xa, ngồi nơi bồ đề tràng, thành đạt tuệ giác vô thượng, từ đó đến nay mới hơn bốn mươi năm. Trong thì gian ngắn ngủi như vậy mà tại sao ngài có thể làm được một cách lớn lao việc làm của Phật, ấy là đem khí lực của Phật và dùng đức tính của Phật mà giáo hóa số đại bồ tát như vầy sẽ thành tuệ giác vô thượng - số đại bồ tát mà giả sử có người đếm đến ngàn vạn ức thời kỳ cũng không biết được số lượng, không tìm được giới hạn, số đại bồ tát mà chắc chắn từ lâu xa cho đến bây giờ đã ở nơi chỗ vô biên chư Phật mà gieo trồng gốc rễ pháp lành, thành thục đường đi của bồ tát, thường xuyên tu tập phạn hạnh? Bạch đức Thế tôn, điều đó quả là cả thế giới đều khó tin. Ví như có kẻ sắc tốt, tóc đen, tuổi mới hai mươi lăm, mà chí những người trăm tuổi, nói rằng đây là con ta, những người trăm tuổi cũng chỉ người trẻ tuổi, nói rằng đây là cha, đã sinh ra và nuôi lớn chúng ta, thì đó là việc thật khó tin. Đức Thế tôn cũng vậy. Từ khi ngài thực hiện tuệ giác vô thượng cho đến ngày nay thật ra chưa lâu, còn đại chúng bồ tát này thì chắc chắn đã trải qua vô lượng (289) thời kỳ, vì tuệ giác Phật đà mà nỗ lực tinh tiến, khéo vào khéo ở và khéo ra đối với vô số (290) chánh định, được đại thần thông, lâu tu phạn hạnh, lại khéo tuần tự tu tập các loại thiện pháp, khéo hỏi khéo đáp, nói tóm, họ là bảo vật trong mọi người, hiếm có nhất thế giới. Vậy mà ngày nay đức Thế tôn lại bảo ngài thực hiện tuệ giác Phật đà rồi mới làm cho các vị ấy phát tâm đại bồ đề, giáo hóa chỉ dẫn cho các vị ấy hướng đến tuệ giác vô thượng. Nghĩa là đức Thế tôn trở thành đấng Toàn giác chưa bao lâu mà thực hiện được thành quả vĩ đại như vậy ! Dẫu rằng chúng con tin sự tùy nghi thuyết pháp của đức Thế tôn, tin lời đức Thế tôn nói chưa bao giờ không thật, tin sự thấy biết của đức Thế tôn là thấu suốt tất cả, nhưng các vị bồ tát mới phát tâm, sau khi đức Thế tôn nhập diệt mà nghe thấy những lời này, thì có thể có kẻ không tin tưởng tiếp nhận, sinh ra cái lỗi bài bác chánh pháp. Dạ, chính vì vậy, bạch đức Thế tôn, con xin ngài giảng dạy, giải trừ nghi hoặc cho chúng con, lại làm cho bao nhiêu thiện nam và thiện nữ trong thì vị lai nghe được việc này cũng không nghi hoặc. Đức Di lạc muốn lặp lại ý nghĩa đã thỉnh cầu, nên nói những lời chỉnh cú sau đây.

(44) Trước đây Thế tôn
thoát ly hoàng cung
của dòng họ Thích,
đến gần Già da
mà ngồi ở nơi
bồ đề đại thọ.
Từ đó đến nay
chưa được bao lâu.

(45) Vậy mà Thế tôn
lại có những người
con Phật như vầy
số lượng vô số,
từ lâu đi theo
tuệ giác của Phật,
đã đứng vững vàng
trong thần thông lực,
đã khéo tu học
đường đi bồ tát.

(46) Không hề nhuốm bẩn theo thói thế gian
y như hoa sen
không dính bùn nước,
những con Phật này
từ đất xuất hiện,
và cùng cung kính
đứng trước Thế tôn.

(47) Sự thể thế này
thật khó suy luận.
Làm sao tin được
Thế tôn thành tựu
tuệ giác Phật đà
mới rất gần đây,
lại tác thành cho
rất nhiều bồ tát
đã được nhiều việc
như thế này đây ?
Để giải nghi ngờ
cho cả các chúng,
con xin Thế tôn (48- 49) (50- 51)
chỉ dạy đúng như
sự thực được có
trong vấn đề này.

Như người trẻ mạnh tuổi mới hâm lăm
mà nói với người :
những kẻ trăm tuổi
tóc bạc mặt nhăn
già cả thế kia
là con tôi sinh,
những người thế kia
cũng nói người trẻ
là cha chúng tôi.
Cha trẻ con già,
đời ai tin được.

Thế tôn cũng vậy ; từ khi thực hiện
tuệ giác vô thượng
cho đến ngày nay,
thì gian được có
mới rất gần đây.
Còn các bồ tát
đến như thế này
trí nhớ vững chắc,
không còn khiếp nhược,
vô lượng thời kỳ
cho đến ngày nay
đi theo con đường
của bồ tát đi,
khéo hỏi khéo đáp
tâm không sợ hãi,
ẩn nhẫn cực nhục,
tâm trí quyết đoán,
tướng mạo tuyệt mỹ,
uy đức toàn hảo,
Phật đà mười phương
đều ca tụng cả,
khéo léo phân tích
diễn giảng pháp nghĩa,

(52) không thích ở nơi
những chỗ đông người
mà thường thích thú
ở trong thiền định,
vì cầu tuệ Phật
mà họ cùng nhau
ở trong không gian
dưới quốc độ này.

(53- 54) Chúng con trực tiếp nghe Thế tôn nói,
nên với việc này
không ngờ vực gì.
Nhưng xin Thế tôn
vì người tương lai,
giải thích việc này
cho họ hiểu rõ.
Vì lẽ nếu ai
ngờ vực không tin
kinh Pháp hoa này
thì sa đường dữ,
nên con thỉnh cầu
ngài giải thích cho :
Đại chúng bồ tát
vô số như vầy,
tại sao Thế tôn
trong thì gian ngắn
có thể dạy cho
bắt đầu phát tâm
cho đến đến nơi
vị trí bất thoái ?

Ghi chú

(289) Dịch sát : vô lượng ngàn vạn ức.

(290) Dịch sát : vô số trăm ngàn vạn Ức.
Lược giải Đây là đoạn thứ tư của phẩm 15, nói đức Di lạc hỏi Phật, mở đầu cho việc Phật nói về sự bất diệt của ngài trong phẩm 16. PH có 3 sự mở đầu của đức Di lạc : phẩm 1 mở đầu để Phật nói toàn bộ pháp thoại PH, phẩm 15 mở đầu để Phật nói sự bất diệt của ngài, phẩm 18 mở đầu đế Phật nói cái phước tùy hỷ. Sự mở đầu thứ ba quan trọng như thế nào thì sẽ được nói đến trong phẩm 18. Ớ đây hãy nói sự mở đầu thứ hai. Sự bất diệt của Phật được coi là đặc biệt của PH. Tụng phẩm 16 được coi như tụng PH. Rời bỏ sự bất diệt của Phật thì PH, và đức Thích ca nói PH, chẳng có gì đặc tôn cả. Thế cũng đủ thấy sự mở đầu của đức Di lạc ở đây thật quan trọng.

Toát yếu phẩm 15 "Từ đất xuất hiện"

Lúc ấy rất nhiều bồ tát đại sĩ, đã từ các quốc độ khác đến quốc độ này, đứng dậy chắp tay đảnh lễ mà bạch đức Thế tôn, nếu ngài cho phép chúng con, sau khi ngài nhập diệt, ở tại quốc độ Kham nhẫn này, nổ lực mà kính giữ Pháp hoa, thì chúng con nguyện ở tại đây mà diễn giảng kinh ấy một cách phong phú. Đức Thế tôn bảo thôi, chư thiện nam từ. Quốc độ này tự có rất nhiều bồ tát đại sĩ, mỗi vị lại có rất nhiều tùy thuộc. Thầy trò các vị này có thể, sau khi Như lai nhập diệt, kính giữ Pháp hoa, công bố rộng rãi. Khi đức Thế tôn nói như vậy thì đất của toàn thể đại thiên quốc độ Kham nhẫn đều chấn động mà nứt ra, và từ đó có vô số bồ tát đại sĩ cùng lúc vọt lên. Các vị ấy thân toàn màu hoàng kim, đủ cả 32 tướng quí, và ánh sáng thì vô số lượng. Các vị cùng ở trong không gian phía dưới quốc độ Kham nhẫn này, nghe tiếng đức Thế tôn nói như trên nên từ đó dũng xuất. Các vị toàn là những bậc đạo sư, dẫn theo đại chúng tùy thuộc : Nhiều vị, mỗi vị dân theo rất nhiều tùy thuộc. Cho đến nhiều vị hơn, mỗi vị chỉ dẫn theo hai hay một tùy thuộc. Và nhiều vị hơn nữa, mỗi vị chỉ đến đơn độc. Thầy trò các vị bồ tát đại sĩ như thế này toán số ví dụ cũng không thể xác định.

Thầy trò các vị từ đất xuất hiện rồi, cùng đến chỗ đức Đa bảo và đức Thích ca mà kính lạy. Các vị lại đến chư Phật phân thân làm lê cũng vậy, và đem những cách thức tán dương của bồ tát mà tán dương các ngài. Rồi đứng lại một phía, các vị hân hoan chiêm ngưỡng đức Đa bảo và đức Thích ca. Thì gian các vị mới xuất hiện cho đến tán dương xong, trải qua hết hàng chục thời kỳ bậc nhỏ. Nhưng thần lực của đức Thế tôn làm cho cả đại hội thấy như nửa ngày mà thôi. Rồi 4 vị thượng thủ trong số các vị đạo sư là Thượng hạnh, Vô biên hạnh, Tịnh hạnh, An lập hạnh, cùng đứng trước đại chúng bồ tát ấy, chắp tay, chiêm ngưỡng đức Thích ca mà vấn an, rằng đức Thế tôn ít bịnh, ít phiền, sống yên vui chăng? Những người đáng được ngài hóa dộ, họ có tiếp nhận sự hóa độ ấy một cách dễ dàng để ngài khỏi mệt nhọc chăng ? Đức Thế tôn bảo, đúng như vậy, chư thiện nam tử ; Như lai yên vui, ít bịnh, ít phiền, những người đáng được hóa độ cũng dễ hóa độ. Những người này mới thấy thân Như lai và mới nghe lời Như lai là tin tưởng tiếp nhận, nhập vào tuệ giác của Như lai. Ngoại trừ những người trước đây tu học theo giáo pháp cỗ xe thấp nhỏ ; những người như vậy ngày nay Như lai cũng làm cho nghe được Pháp hoa, nhập được Phật tuệ. Nghe đức Thế tôn dạy như vậy, 4 vị thượng thủ thưa ngài : Lành thay, đức Thế tôn đại hùng, tất cả chúng con kính xin tùy hỷ.

Vào lúc bấy giờ đức Di lạc cùng bồ tát chúng muốn biết nguyên ủy của chư vị bồ tát đại sĩ từ đất xuất hiện, nên chắp tay hướng về đức Thế tôn mà hỏi, đại chúng bồ tát như thế này từ đâu đến đây ? đến để làm gì ? ai đã giáo hóa tác thành cho chư vị ấy ? Các vị thị giá của chư Phật phân thân cũng hỏi đức Phật của mình. Chư Phật phân thân dạy, đức Di lạc đã hỏi đức Thế tôn rồi, các người hãy chờ một lát mà nghe ngài giải đáp. Khi ấy đức Thế tôn khen đức Di lạc đã hỏi một việc trọng đại như vậy. Và bảo, chư vị hãy cùng nhau tập trung tâm trí, khoác áo giáp tinh tiến, phát ý chí cứng chắc. Như lai nay muốn phát lộ về tuệ giác và thần thông, về khí lực và uy lực của Như lai. Như lai an ủi như vậy là để chư vị khỏi ngờ khỏi sợ. Vì lẽ những gì xưa nay chư vị chưa nghe thì nay sẽ được nghe đến. Cái pháp bậc nhất mà Như lai thực hiện, Như lai sắp nói ra.

Di lạc đại sĩ, hôm nay, giữa đại hội như vầy, Như lai tuyên cáo đế chư vị biết. Rằng đại chúng bồ tát từ đất dũng xuất đây là do Như lai ở thế giới hệ Kham nhẫn này thành tựu tuệ giác vô thượng rồi, giáo hóa cho các vị ấy thuần hóa tính ý, phát tâm tuệ giác. Các vị ấy ở trong không gian phía dưới thế giới hệ này. Các vị không thích ở chỗ đông đảo và nói năng nhiều lời, chỉ muốn ở nơi yên tĩnh, chuyên tâm tinh tiến mà cầu đạt cho được tuệ giác vô thượng.

Bấy giờ trong lòng đức Di lạc và bồ tát chúng lại sinh nghi hoặc, nghĩ rằng đức Thế tôn làm cách nào trong một thì gian ít ỏi mà giáo hóa tác thành được cho chư vị bồ tát như vầy ? Nghĩ vậy nên bạch đức Thế tôn, rằng ngài làm thái tử, thoát ly hoàng cung họ Thích, cách thành Già da không xa, ngồi nơi bồ đề tràng, thành đạt tuệ giác vô thượng, từ đó đến nay mới hơn 40 năm. Trong thì gian ngắn ngủi như vậy mà tại sao ngài có thể làm được một cách lớn lao việc làm của Phật, là giáo hóa chư vị bô tát như vầy ? Bạch đức Thế tôn, điều này quả là cả thế giới đều khó tin. Dẫu rằng chúng con tin sự tùy nghi thuyết pháp của đức Thế tôn, nhưng các vị bồ tát mới phát tâm, sau khi đức Thế tôn nhập diệt mà nghe những lời này thì có thể có kẻ không tin, sinh ra cái lỗi bài bác chánh pháp. Chính vì vậy, bạch đức Thế tôn, con xin ngài giảng giải, làm cho ai cũng không có nghi hoặc.

Tiết 2 xuất xứ của chư Bồ tát dũng xuất (hay sự bất diệt của đức Thế tôn) (ph 16 Sự sống lâu của đức Thế tôn)

Vào lúc bấy giờ, đức Thế tôn bảo chư vị bồ tát, và toàn thể các chúng ở trong đại hội, chư thiện nam tử, các người hãy tin hiểu lời nói chắc thật của Như lai. Một lần nữa, đức Thế tôn bảo toàn thể đại hội, các người hãy tin hiểu lời nói chắc thật của Như lai. Lại một lần nữa, đức Thế tôn bảo toàn thể đại hội, các người hãy tin hiểu lời nói chắc thật của Như lai. Bấy giờ đại chúng bồ tát mà bậc thượng thủ là đức Di lạc, chắp tay mà thưa, bạch đức Thế tôn, xin ngài chỉ dạy, chúng con sẽ tin tưởng tiếp nhận lời ngài. Các vị thưa như vậy đến ba lần rồi, vẫn nói xin ngài chỉ dạy, chúng con sẽ tin tưởng tiếp nhận lời ngài. Thấy chư vị bồ tát thỉnh cầu đến ba lần mà không ngưng, nên đức Thế tôn bảo, chư vị hãy nghe cho kỹ về thần lực bí mật của Như lai.

Chư thiện nam tử, tất cả thế giới như chư thiên nhân loại và tu la, ai cũng nói đời này đức Thích ca thế tôn rời khỏi hoàng cung họ Thích, cách thành Già da không xa, ngồi nơi bồ đề tràng mà được tuệ giác vô thượng. Nhưng, chư thiện nam tử, Như lai thật sự trở thành Phật đà thì đến nay đã cực nhiều con số trăm triệu (291) thời kỳ. Ví như hàng ức con số vô số (292) đại thiên quốc độ, giả thiết có người đem nghiền thành bụi nhỏ, rồi đi về hướng đông, qua khỏi hàng ức con số vô số (293) quốc độ mới bỏ xuống một hạt bụi nhỏ ấy. Tuần tự như vậy mà đi về hướng đông và bỏ hết số bụi. Chư thiện nam tử, trong ý chư vị nghĩ thế nào, bao nhiêu quốc độ mà người ấy đi qua, có thể nào nghĩ và tính mà biết được số lượng hay không ? Đức Di lạc và các vị đồng chúng cùng thưa, bạch đức Thế tôn, quốc độ như vậy vô lượng vô biên, không phải toán số biết được, cũng không phải trí lực biết thấu. Tất cả các vị thanh văn duyên giác vận dụng tuệ giác không còn sơ hở cũng không thể nghĩ mà biết được số lượng ấy. Chúng con là những người đã ở địa vị Không thoái chuyển mà đối với số lượng ấy cũng không thấu suốt. Bạch đức Thế tôn, quốc độ như vậy thật vô lượng vô biên.

Đức Thế tôn bảo các vị đại bồ tát, chư thiện nam tử, Như lai nay tuyên ngôn rõ ràng cho chư vị biết, bao nhiêu quốc độ ấy, được hay không được bỏ bụi xuống, đều đem hết ra mà nghiền làm bụi nữa, rồi mỗi hạt bụi giả thiết một thời kỳ, thì Như lai thành Phật đến nay, còn hơn số ấy đến cực nhiều con số thời kỳ vô số (294). Từ đó đến nay, Như lai thường ở tại quốc độ Kham nhẫn này mà thuyết pháp giáo hóa (295), lại ở vô số con số vô số

(296) quốc độ khác nữa mà dắt dẫn ích lợi cho các loại chúng sinh (297). Chư thiện nam tử, trong thì gian ấy và trong những quốc độ ấy, Như lai tự nói là các đức Như lai khác, đại loại như Nhiên đăng như lai, lại nói đến sự nhập diệt của các đức Như lai ấy. Như vậy toàn là phương tiện mà nói (298). Chư thiện nam tử, có ai đến chỗ Như lai thì Như lai đem mắt Phật mà nhìn tín, tiến, niệm, định, tuệ, các căn ấy của họ lanh hay chậm, rồi tùy sự nên hóa độ như thế nào mà, tại mỗi quốc độ, Như lai tự nói danh hiệu khác nhau, tuổi tác lớn nhỏ, lại nói sẽ nhập diệt. Như lai còn dùng đủ cách phương tiện mà nói chánh pháp tinh túy, làm cho chúng sinh ai cũng hoan hý. Chư thiện nam tử, Như lai thấy chúng sinh ưa thích giáo pháp thấp nhỏ, đức mỏng tội nặng, thì vì những người ấy mà nói rằng Như lai lúc trẻ tuổi đã xuất gia và mới được tuệ giác vô thượng gần đây. Nhưng thật sự Như lai thành Phật đến nay đã lâu xa như trên đã nói, chỉ vì phương tiện giáo hóa chúng sinh cho họ nhập vào tuệ giác của Phật, nên nói mới thành Phật gần đây.

Ghi chú
(291) Dịch sát : vô lượng vô biên trăm ngàn vạn ức trăm triệu.

(292) Dịch sát : năm trăm ngàn vạn ức trăm triệu vô số.

(293) Dịch sát : năm trăm ngàn vạn ức trăm triệu vô số.

(294) Dịch sát : trăm ngàn vạn ức trăm triệu vô số thời kỳ.

(295) Đoạn thứ nhất này, ở đây nói thuyết pháp giáo hóa, nói dắt dẫn ích lợi, dưới đây nói nói chánh pháp tinh túy ; đoạn thứ hai nói thuyết pháp đủ cách, làm việc Phật làm mà chưa bao giờ tạm thời ngừng bỏ ; đoạn thứ tư nói thường xuyên thuyết pháp giáo hóa, nói nói pháp với những cách nói thích ứng, thường xuyên nghĩ làm cách nào cho chúng sinh nhập vào tuệ giác vô thượng mà thành tựu Phật thân. Những câu nói này của phẩm 16 này, cọng với chữ thuyết pháp đầy trong PH, nhất là các phẩm Diệu âm và Quan âm; đặc biệt cọng với phẩm 2 nói Phật khai thị Phật tri kiến cho chúng sinh ngộ nhập ; tất cả toàn là "thuyết pháp". Thuyết pháp ở PH không phải chỉ bằng ngữ âm, không phải chỉ là miệng nói, mà là "nói" bằng cả 3 nghiệp (thân, miệng, ý), và bằng cả 6 trần (sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp) chứ không phải chỉ bằng thanh trần. Thuyết pháp như vậy là việc Phật làm, làm khắp nơi mà không nghỉ.

(296) Dịch sát : trăm ngàn vạn ức trăm triệu vô số.

(297) Lời này cho thấy cõi Phật (Phật độ) của Phật là thế giới hệ Kham nhẫn và vô số thế giới hệ liên quan. Cõi Phật này phẩm 7 nói là mười phương của thế giới hệ Kham nhẫn, và mỗi phương có vô số quốc độ của vô số phân thân của Phật giáo hóa. Cõi Phật này cũng như cõi Phật mà Phật thọ ký cho tôn giả Phú lâu na trong phẩm 8, "lấy hằng sa quốc độ làm cõi Phật của mình". Cõi Phật này là ứng hóa độ (tức thánh phàm đồng cư độ), là thọ dụng độ (tức thật báo trang nghiêm độ), là pháp tánh độ (tức thường tịch quang tịnh độ) ; riêng thọ dụng độ có tự thọ dụng độ và tha thọ dụng độ, và chính là Hoa tạng thế giới - Là gì đi nữa thì tùy triết thuyết các tông phái mà gọi. Nhưng triết thuyết PH thì cõi Phật như vậy là "tùy sở tri lượng mà nhìn thấy" ", vừa thích ứng vừa toàn diện, không là phân kỳ như triết thuyết tam thân độ.

(298) Ở đây nói Phật phương tiện mà nói, đoạn thứ hai nói Phật vì hóa độ chúng sinh mà nói nên nói thế nào cũng không sai. Phương tiện mà nói, vì hóa độ chúng sinh mà nói, nhưng nói gì ? Nói Phật là "thành Phật gần đây" và nói sẽ nhập diệt, là "thành Phật lâu xa" và nói sống lâu bất tận, là "siêu việt sinh diệt" và nói bất phân mình người (3 cái là này ai muốn ghép với 3 thân thì cứ ghép). Tạm nói 3 cái là này là thân Phật ; ngoài ra còn có cái là "tùy loại ứng hiện" thì Phật còn là thân Bồ tát, thân Duyên giác, thân Thanh văn, thân chư thiên, thân nhân loại, thân tu la, thân bàng sanh, thân ngạ quỷ, thân địa ngục, thân nào cũng có cái thì thuận có cái thì nghịch, có cái thì thân có cái thì thù, có cái là sư trưởng có cái là tôi tớ, và như kinh Địa tạng nói, còn là ao hồ suối giếng, là cao nguyên bình nguyên, là cảnh vật cảnh trí - Tùy loại ứng hiện mới thật cần thiết cho tất cả, nhưng ở đây không nói vì ở đây nói thân Phật. Quay lại mà nói, Phật phương tiện và vì hóa độ chúng sinh mà nói là Phật thành Phật gần đây, là thành Phật lâu xa, là siêu việt sinh diệt ; lại nói Phật bất diệt hay nhập diệt, nói ở cạnh chúng sinh, ở tại Linh Sơn, nói cõi Phật Kham nhẫn là tịnh độ, nói tịnh độ ấy bất diệt, lửa hoại kiếp không đốt cháy mất... - Phương tiện mà nói, vì hóa độ mà nói, nói rất nhiều cách, và nói sao cũng không sai, có nghĩa Phật thì không là một chiều, cố định và phân kỳ, mà vừa thích ứng vừa toàn diện, đa dạng mà nhất quán.

Lược giải

Đây là đoạn thứ nhất của phẩm 16, nói Phật thành Phật lâu xa nên tác thành cho các Bồ tát dũng xuất. Thế nhưng trọn phẩm này cốt nói Phật thì bất diệt. Bất diệt thế nào ? Phật "thành Phật gần đây" thì nhập diệt, nhưng sự nhập diệt ấy là ứng hiện cho kẻ phải ứng hiện như vậy, nên nhập diệt mà bất diệt. Phật "thành Phật lâu xa" thì đời sống bất tận nên bất diệt ; đời sống của Phật do bồ tát hạnh kết quả mà đã bất tận, huống chi đời sống viên mãn của Phật. Phật "siêu việt sinh diệt" thì sinh là bất sinh, diệt là bất diệt, lại "siêu việt tự tha" thì tự tha bất nhị, bất nhị là bất diệt. Phẩm 16 này nói Phật bất diệt là như vậy, dầu ý chính là nói Phật thì sống lâu bất tận, thì cửu viễn thật thành, thì không có nhập diệt, nên Phật ở bên chúng sinh, ở tại Linh Sơn, tịnh độ của Phật cũng là bất diệt. Lời lược giải này cho trọn phẩm này, không phải chỉ cho đoạn này.

Chư thiện nam tử, Như lai thuyết ra kinh pháp toàn là để hóa độ chúng sinh, nên nói mình qua thân mình hay nói mình qua thân khác, nói mình biểu hiện qua thân mình hay nói mình biểu hiện qua thân khác, nói mình biểu hiện qua việc mình hay nói mình biểu hiện qua việc khác (299), mọi cách nói đều trung thực, không dối trá. Vì lẽ Như lai đúng như sự thật của ba cõi mà thấy ba cõi không sinh không chết, không lui mất không hiện ra, không tồn tại không nhập diệt, không thật không giá, không như nhau không khác nhau. Không như chúng sinh ba cõi nhìn thấy ba cõi ; ba cõi như vậy Như lai nhìn thấy rõ ràng, không có lầm lẫn. Chỉ vì các loại chúng sinh có đủ thứ cá tính, thị hiếu, hành động và tư tưởng khác nhau, mà Như lai thì muốn làm cho ai cũng được phát sinh gốc rễ điều thiện, nên đem bao nhiêu yếu tố, ví dụ và lời chữ mà thuyết pháp đủ cách, làm việc Phật làm mà chưa bao giờ tạm thời ngừng bỏ. Như vậy là Như lai thành Phật đến nay đã cực kỳ lâu xa, sống lâu cực nhiều con số thời kỳ vô số (300), vĩnh viễn tồn tại mà không có nhập diệt.

Chư thiện nam tử, Như lai xưa kia đang đi đường đi của bồ tát mà sự sống lâu có được, đến nay vẫn chưa hết, thì gian còn nhiều hơn bội phần số lượng đã nói ở trên; huống chi Như lai ngày nay đã thành Phật, và sự sống lâu của Như lai là của một đức Phật (301) ? Như lai nay không thật nhập diệt mà tuyên bố sẽ nhập diệt, là Như lai dùng phương tiện ấy để giáo hóa chúng sinh. Tại sao, vì nếu Như lai tồn tại lâu dài thì những kẻ phước đức mỏng mảnh không lo gieo trồng gốc rễ điều lành, y nguyên nghèo nàn hèn hạ, tham đắm năm thứ dục lạc, sa vào mạng lưới tư tưởng sai lầm. Những kẻ ấy nếu thấy Như lai thường tồn tại mà không nhập diệt thì khinh thường, phóng túng mà nhàm chán, biếng nhác, chứ không có ý tưởng Như lai khó gặp, không sinh tâm lý tôn kính, vì vậy mà Như lai phương tiện nói rằng chư vị tỷ kheo, phải biết các đức Như lai xuất thế rất là khó gặp. Trải qua vô lượng trăm ngàn vạn ức thời kỳ, những kẻ phước đức mỏng mảnh mới thấy Như lai hoặc vẫn không thấy được, vì sự thể này mà Như lai nói rằng chư vị tỷ kheo, Như lai rất là khó gặp. Những kẻ phước đức mỏng mảnh nghe nói như vậy thì tất nghĩ đến sự khó gặp ấy mà trong lòng luyến mộ, khao khát và ngưỡng vọng đối với Như lai, tự nhiên gieo trồng gốc rễ điều lành, vì vậy nên Như lai không thật nhập diệt mà tự nói nhập diệt. Chư thiện nam tử, cách thức hóa độ của các đức Như lai là như vậy, vì hóa độ chúng sinh mà nói, nên nói thế nào cũng trung thực chứ không sai lầm, dối trá.
Ghi chú

(299) Dịch sát chính văn : hoặc nói thân mình hoặc nói thân người, hoặc chỉ thân mình hoặc chỉ thân người, hoặc chỉ việc mình hoặc chỉ việc người. Chỉ, chính văn là thị, vừa có nghĩa là chỉ, vừa có nghĩa là thị hiện.

(300) Dịch sát : vô lượng vô số thời kỳ.

(301) Rõ ràng phẩm này nói Phật thường trú bất diệt, ý chính là vĩnh viễn tồn tại mà không có nhập diệt. Tức là nói đến sự sống lâu bất tận. Và lý do được đưa ra như câu này thì thật ít thấy. Câu bố túc là tham chiếu HD (C9/113d25). Coi lại lược giải đoạn thứ nhât.

Lược giải

Đây là đoạn thứ hai của phẩm 16, nói về sự bất diệt của Phật. Phật bất diệt vì siêu việt sinh diệt, nhập diệt là do chúng sinh thấy thác loạn ra như vậy. Phật bất diệt vì đời sống bất tận, thường trú bên ta, thường trú Linh sơn, chứ không bao giờ nhập diệt. Phật bất diệt vì nhập diệt chỉ là ứng hiện như vậy cho những ai cần ứng hiện như vậy. Do vậy, nói bất diệt hay nói nhập diệt, toàn là vì hóa độ chúng sinh mà nói.

Ví như một vị lương y trí tuệ thông suốt, chế thuốc hay và chữa bịnh giỏi. Lương y nhiều con, mười người, hai mươi người, cho đến cả trăm. Vì có việc nên lương y đi xa, đến các nước khác. Các con ông, sau khi ông đi, dùng nhằm thuốc độc của kẻ khác. Độc phát nên sảng loạn, lăn lóc mặt đất. Khi ấy người cha trở về. Các con dùng nhằm thuốc độc hoặc mất trí hoặc không mất, nhưng thấy cha từ xa thì cùng mừng mà quì lạy, chào đón, rằng cha về yên lành. Chúng con ngu muội, dùng lầm thuốc độc, xin cha cứu chữa cho chúng con sống còn. Người cha thấy các con đau đớn như vậy thì y theo sách thuốc mà soạn ra một phương thuốc, tìm cây thuốc tốt với sắc, hương, vị đều tốt, đem quết thật nhuyễn, rây thật mịn, hòa trộn với nhau, rồi đưa cho các con mà bảo, dược phẩm này rất quí, sắc hương vị đều tốt, các con dùng đi, thì mau hết đau đớn, không độc chất nào mà còn được nữa. Trong các con, ai không mất trí, thấy dược phẩm sắc hương vị đều tốt ấy thì dùng liền và bịnh lành hết. Còn những người mất trí thì thấy cha về tuy cũng mừng, cũng chào đón, cũng xin chữa bịnh, nhưng cho thuốc lại không chịu dùng ; tại sao, vì độc tố quá sâu, làm cho mất trí, nên dược phẩm sắc hương vị đều tốt mà cho là không tốt. Người cha nghĩ rằng, những đứa con này thật đáng thương, trúng độc đến nỗi loạn trí, tuy thấy ta cũng mừng, cũng xin cứu chữa, nhưng thuốc tốt như vầy lại không chịu dùng. Ta phải lập chước phương tiện làm cho các con chịu dùng thuốc ấy. Ông bảo, các con phải biết ta già rồi, giờ chết đã đến. Dược phẩm tốt này ta để lại ở đây, các con lấy dùng thì khỏi lo không lành. Chỉ dạy như vậy rồi ông lại đến nước khác, cho sứ giả về bảo cha các người chết rồi. Bấy giờ các con nghe nói cha chết, lòng rất lo buồn mà nghĩ, cha còn thì thương mà cứu chữa bảo vệ chúng ta. Nay cha bỏ chúng ta mà chết xa xôi ở xứ người ! Tự nghĩ côi cút, không nơi nương tựa ! Nghĩ mãi nên tỉnh trí. Và nhận ra được dược phẩm sắc hương vị đều tốt, tức khắc lấy dùng và bịnh lành liền. Người cha nghe các con lành cả thì về lại cho các con thấy. Chư thiện nam tử, ý chư vị nghĩ thế nào, có người nào chỉ trích được rằng vị lương y như vậy có lỗi dối trá chăng? Không, bạch đức Thế tôn. Chư thiện nam tử, Như lai cũng vậy. Như lai thành Phật đến nay đã cực nhiều con số thời kỳ vô số (302), chỉ vì cứu độ chúng sinh mà Như lai phương tiện tuyên bố nhập diệt, nhưng không ai có thể nói đúng cách rằng Như lai có lỗi nói dối.

Ghi chú

(302) Dịch sát : vô lượng vô biên trăm ngàn vạn ức trăm triệu thời kỳ vô số.

Lược giải

Đây là đoạn thứ ba của phẩm 16, ví dụ sự nhập diệt mà không phải nhập diệt. Văn dễ hiểu nhưng có chỗ có thể hiểu sai. Ây là Phật thì khắp trong cõi Phật, không có cái việc nhập diệt chỗ này rồi ứng hiện chỗ kia, nhập diệt chỗ kia rồi ứng hiện lại chỗ này. Sự nhập diệt là do cái thấy thác loạn của chúng sinh thấy ra như vậy, là, ở đây nói, do Phật ứng hiện như vậy cho ai cần phải ứng hiện như vậy.

Muốn lặp lại ý nghĩa đã nói, nên khi ấy đức Thế tôn nói những lời chỉnh cú sau đây.

(1- Như lai từ khi 2) thành Phật đến giờ,
trải qua cực nhiều
thời kỳ vô số.
(303) Trong thì gian ấy
Như lai thường xuyên
thuyết pháp giáo hóa
vô số chúng sinh,
trong đó có số
bồ tát dũng xuất,
(304) đặt họ vào trong
tuệ giác Phật đà
cũng lâu đến số
vô lượng thời kỳ.

(3) Chỉ vì hóa độ
chúng sinh biếng nhác,
Như lai phương tiện
nói rằng nhập diệt ;
nhưng thật Như lai
không có nhập diệt,
mà thường ở đây
thuyết pháp giáo hóa.

(4) Như lai thường ở
tại quốc độ này,
nhưng vì thần lực
cực kỳ siêu việt,
(305) vì mọi chúng sinh
ảo giác thác loạn,
Như lai bên cạnh mà vẫn không thấy.

(5) Chúng sinh nếu thấy
Như lai nhập diệt
thì cúng xá lợi
một cách lớn lao,
và cùng cảm thấy
lưu luyến hâm mộ
mà sinh tâm lý
khao khát ngưỡng vọng.

(6) Khi họ tin tưởng,
chân thành, ôn nhu,
thiết tha muốn được
nhìn thấy Như lai
mà không tiếc nuối
đến cả tính mạng,
bấy giờ Như lai
cùng với Tăng chúng
dồng xuất hiện ra
tại Linh sơn này. (306)

(7) Và nói với họ
cho biết Như lai
thường còn tại đây
chứ không nhập diệt.
Nói rằng nhập diệt
rằng không nhập diệt
chỉ do Như lai
phương tiện mà nói.

(8) Ở quốc độ khác
có những chúng sinh
tôn kính, tin tưởng,
thích thú Như lai,
Như lai lại hiện
tại quốc độ ấy,
tuyên thuyết cho họ
chánh pháp tối thượng.
Chư vị không nghe về sự thể ấy,
chỉ nói Như lai đã nhập diệt rồi.

(9) Như lai nhìn thấy
bao người cam tâm
trầm mình ở trong
mọi sự khổ não,
nên không hiện thân
cho họ nhìn thấy,
để họ sinh ra
khao khát ngưỡng vọng ;
và khi lòng họ
lưu luyến hâm mộ,
bấy giờ Như lai
lại hiện thân ra
tuyên thuyết cho họ
chánh pháp tối thượng.

(10) Thần lực Như lai
là như thế ấy,
vô số thời kỳ
thường ở Linh sơn
cùng với bao nhiêu
chỗ ở khác nữa.

(11) Chúng sinh nhìn thấy
thì thấy hoại kiếp
lửa dữ đốt cháy
cả quốc độ này.
Nhưng chính lúc ấy
quốc độ Như lai
vẫn thường yên ổn,
chư thiên nhân loại
vẫn thường tràn đầy
trong quốc độ ấy.

(12) Vườn rừng lầu đài
trang trí vàng ngọc,
cây ngọc sum sê
những hoa và quả,
mọi người thích thú
du ngoạn trong đó.

(13) Chư thiên thì đánh
trống của chư thiên,
lại thường diễn tấu
các thứ nhạc khí
và rưới hoa xuống
loại như mạn đà,
rải trên Như lai
và cả đại chúng.

(14) Tịnh độ Như lai
tồn tại như thế,
vậy mà chúng sinh
thấy lửa đốt hết,
thấy bao lo sợ,
kinh hoàng, đau đớn.
Những nỗi khổ ấy thấy đầy khắp cả.

(15) Bao chúng sinh ấy
vì những nhân tố
hành vi tội ác,
mà bao thời kỳ
danh hiệu Tam bảo
cũng không được nghe,
huống chi được thấy
thân thể Như lai.

(16) Những ai tu hành,
chân thành, ôn nhu,
thì đều thấy được
thân thể Như lai
thường ở tại đây
tuyên thuyết chánh pháp.

(17) Vì những người này
mà Như lai nói
đời sống Như lai
vô biên vô lượng ;
còn ai lâu lắm
mới thấy Như lai,
Như lai vì họ
nói Phật khó gặp.

(18) Trí lực Như lai
là như thế đó.
Ánh sáng trí ấy
chiếu soi vô tận,
đời sống Như lai
vô số thời kỳ,
là do Như lai
lâu xa tu tập
hành vi thích đáng
mà thực hiện được.

(19) Tất cả chư vị
là người có trí,
với sự thể này
dừng sinh ngờ vực.
Hãy loại bỏ hết
mọi sự ngờ vực,
vì lời Như lai
thật chứ không dối.

(20) Ví như lương y
khéo chước phương tiện ;
để chữa cho những
đứa con cuồng sảng,
nên thật còn sống
mà nói chết rồi,
nhưng ai nói được
ông ấy dối trá ?

(21) Như lai cũng vậy ;
là vị từ phụ
cứu chữa bao kẻ
đau khổ thác loạn :
chính vì cứu chữa
bao kẻ thác loạn
mà thật thường còn
lại nói nhập diệt.

(22) Vì nếu để họ
thường thấy Như lai
thì họ sinh ra
kiêu căng, mặc ý,
phóng túng tham đắm
năm thứ dục lạc,
và sa vào trong
các nẻo đường dữ.

(23) Như lai thường xuyên
thấy biết chúng sinh
ai có ai không
đi theo đường chánh,
rồi tùy trường hợp
cần phải hóa độ
cho họ thế nào,
Như lai nói pháp
với những cách nói
thích ứng cho họ.
Như lai thường xuyên
nghĩ với ý nghĩ
là làm cách nào
cho các chúng sinh
cùng được nhập vào
tuệ giác vô thượng,
mau chóng thành tựu
thân thể Như lai.

Ghi chú

(303) Dịch sát : trải qua thời kỳ - nhiều đến vô lượng - trăm ngàn vạn ức - con số vô số.

(304) Tham chiếu HD (C9/114d6). Ở đó nói bồ tát và chúng sinh. Bồ tát là số bồ tát dũng xuất.

(305) Tham chiếu HD (C9/114d12) thì thấy câu này, và lý do này, chỉ là thêm cho rõ. HD "kỳ tâm điên đảo nhi bất giác liều" ", tâm thức chúng sinh thác loạn nên không biết rõ. Không biết rõ ở đây là không thấy Phật ở cạnh mình mà không mất đi đâu cả. Lời thêm "vì thần lực cực kỳ siêu việt", tuy kém nhưng có căn cứ (dầu không rõ ràng lắm, đó là các chỉnh cú 6-10 tiếp dưới). Nhưng lời thêm này ở đây lại thành ra nghịch lý : chúng sanh đã thác loạn mà không thấy Phật rồi, Phật không giúp cho thấy được thì chớ, lại ẩn thân đi, thành ra kẻ mù đã mù rồi, người dắt họ lại ẩn nữa. Phải hiểu thần lực của Phật ở đây là vì chúng sinh đa số kém phước mà lại nhác, nên Phật chỉ ứng hiện cho họ thấy, và họ chỉ thấy được, cái thân có 8 sắc thái : đó là thấy Phật giáng sinh cho đến nhập diệt. Có nghĩa Phật, với từ lực, nguyện lực và thần lực, ứng hiện giáng sinh, xuất gia, thành đạo, thuyết pháp, nhập diệt, không phải chỉ sự nhập diệt mới là ứng hiện. Như vậy nếu chúng sinh biết rõ thì biết Phật nhập diệt là một trong 8 sắc thái ngài ứng hiện : nhập diệt là ứng hiện thì nhập diệt không phải là diệt hắn.

(306) Do câu này mà có thành ngữ Linh sơn tịnh độ. Nhưng thật ra vì khi Phật nói câu này (và kinh này) thì ở Linh sơn nên nói xuất hiện tại đó, mà thôi, không phải Phật chỉ ở đó và chỉ xuất hiện ở đó, nói cách khác, không phải chỉ có Linh sơn mới là tịnh độ của Phật. Phật ở ngay nơi chỗ mỗi người chúng ta, không bao giờ mất đi. Khi không còn ảo giác sinh diệt, mất còn, thì thấy Phật, thấy tịnh độ của ngài.

Lược giải Đây là đoạn thứ tư của phẩm 16, chỉnh cú lặp lại ý nghĩa đã nói trong 3 đoạn trước. Cả đoạn có thể chia làm 7 mục. Mục một, 1-2: Phật thành Phật và giáo hóa đã rất lâu xa. Mục hai, 3-4 : Phật phương tiện nói nhập diệt nhưng ngài thường trú tại đây, ở ngay bên cạnh chúng sinh. Chúng sinh không thấy là vì cái thấy của chúng sinh là thác loạn, thấy Phật nhập diệt mà không thấy Phật vẫn thường trú bên cạnh. Mục ba, 5-10 : nói lý do tại sao Phật nhập diệt và Phật ứng hiện. Phật thật sự thường trú khắp cõi Phật, trong đó có đỉnh Linh sơn ; Phật nói Phật nhập diệt hay nói Phật bất diệt, toàn là phương tiện mà nói để giáo hóa chúng sinh. Mục bốn, 11-14 : cõi Phật Kham nhẫn thật sự là tịnh độ của Phật. Tịnh độ ấy cũng là bất diệt, lửa hoại kiếp cũng không thể đốt cháy được. Vậy mà chúng sinh lại thấy là uế độ, là tiêu diệt, và kinh hoàng, khổ sở. Mục năm, 15-17 : chúng sinh tội ác thì không nghe được danh hiệu Phật pháp tăng, huống chi thấy được thân Phật. Nên ai chân thành thì thấy Phật thường trú, Phật sống lâu bất tận, còn ai lâu lắm mới thấy được Phật thì Phật phải nói ngài khó gặp (để họ khát vọng mà gặp được). Mục sáu, 18-19 : Phật sống lâu bất tận là do tu tập thích đáng. Hãy tín giải như vậy. Mục bảy, 20-23 : ví dụ như lương y để nói rằng Phật thường trú mà nói nhập diệt. Nói như vậy để chữa cho chúng sinh sảng loạn - để nói Phật thường xuyên thuyết pháp với đủ cách phương tiện mà nói, với ý nghĩa thường xuyên làm cho chúng sinh chóng nhập Phật tri kiến.

Quay lại mà nói, nói Phật bất diệt là như đã lược giải, nhất là lược giải đoạn một đã nói. Nhưng cái cốt ý vẫn nên nói chút nữa. Hãy lấy thuyết 3 thân mà nói cho dễ hiểu. Thì PH cũng lấy pháp thân, và cả ứng thân nữa, mà nói Phật bất diệt, và quả thật nói cũng khá đặc biệt. Nhưng đặc biệt mà chưa phải độc đáo. Cốt ý của PH là lấy báo thân mà nói Phật bất diệt, nói rất độc đáo. Báo thân ấy ở đây nói là cửu viễn thật thành, là đời sống bất tận.

Phật bất diệt là như vậy, nên vẫn thường ở cạnh chúng sinh ; nên thế giới này chính là tịnh độ của Ngài và tịnh độ ấy cũng là bất diệt ; nên Ngài đã tác thành cho đệ tử như các vị Bồ tát dũng xuất...

Toát yếu phẩm 16 "Sự sống lâu của đức Thế tôn"

Vào lúc bấy giờ đức Thế tôn bảo đại chúng bồ tát, và toàn thế đại hội, chư thiện nam tử, các người hãy tin hiểu lời nói chắc thật của Như lai. Một lần nữa, đức Thế tôn bảo, các người hãy tin hiểu lời nói chắc thật của Như lai. Lại một lần nữa, đức Thế tôn bảo, các người hãy tin hiểu lời nói chắc thật của Như lai. Bấy giờ đại chúng bồ tát mà bậc thượng thủ là đức Di lạc, chắp tay mà thưa, bạch đức Thế tôn, xin ngài chỉ dạy, chúng con sẽ tin nhận lời ngài. Các vị thưa như vậy đến 3 lần rồi, vẫn nói xin ngài chỉ dạy, chúng con sẽ tin nhận lời ngài. Thấy dại chúng bồ tát thỉnh cầu đến 3 lần mà không ngưng, nên đức Thế tôn bảo, chư vị hãy nghe cho kỹ về thần lực của Như lai. Tất cả thế giới đều nói đời này đức Thích ca thế tôn rời khỏi hoàng cung họ Thích, cách thành Già da không xa, ngồi nơi bồ đề tràng mà được tuệ giác vô thượng. Nhưng, chư thiện nam tử, Như lai thật sự trở thành Phật đà thì đến nay đã vô lượng thời kỳ. Như lai nay tuyên ngôn rõ ràng cho chư vị biết, nếu đem quốc độ này mà nghiền làm bụi nhỏ, rồi mỗi hạt bụi giả thiết là một thời kỳ, thì Như lai thành Phật đến nay còn hơn số thời kỳ ấy đến hàng triệu lần. Từ đó đến nay, Như lai thường ở tại quốc độ này, và tại hàng triệu quốc độ khác, mà dắt dẫn ích lợi cho các loại chúng sinh, trong đó có các vị bồ tát dũng xuất. Chư thiện nam tử, trong thì gian ấy và trong những quốc độ ấy, Như lai tự nói là các đức Như lai khác, lại nói sự nhập diệt của các đức Như lai ấy. Như vậy toàn là phương tiện mà nói. Như lai thấy chúng sinh ưa thích giáo pháp thấp nhỏ, đức mỏng tội nặng, thì vì những người ấy mà phương tiện nói rằng Như lai mới được tuệ giác vô thượng gần đây.

Chư thiện nam tử, Như lai vì hóa độ chúng sinh nên nói mình qua thân mình hay nói mình qua thân khác, nói mình biểu hiện qua thân mình hay nói mình biếu hiện qua thân khác, nói mình biểu hiện qua việc mình hay nói mình biểu hiện qua việc khác, mọi cách nói đều trung thực, không dối trá. Vì lẽ Như lai đúng như thật tướng của ba cõi mà thấy ba cõi không lui mất không hiện ra, không tồn tại không nhập diệt, không như nhau không khác nhau. Không như chúng sinh ba cõi nhìn thấy ba cõi ; ba cõi như vậy Như lai nhìn thấy thật tướng rõ ràng, không có lầm lẫn. Chỉ vì các loại chúng sinh có đủ thứ cá tính và thị hiếu, hành động và tư tưởng khác nhau, mà Như lai thì muốn làm cho ai cũng được phát sinh gốc rễ điều thiện, nên đem bao nhiêu yếu tố, ví dụ và lời chữ mà thuyết pháp đủ cách, làm việc Phật làm mà chưa bao giờ tạm thời ngừng bỏ. Như vậy là Như lai thành Phật đến nay đã cực kỳ lâu xa, sống lâu vô lượng thời kỳ, vĩnh viễn tồn tại mà không nhập diệt.

Chư thiện nam tử, Như lai xưa kia đang đi đường đi của bồ tát mà sự sông lâu có được, đến nay vẫn chưa hết, thì gian còn nhiều hơn bội phần số lượng đã nói ở trên; huống chi Như lai ngày nay đã thành Phật, và sự sống lâu của Như lai là của một đức Phật ? Như lai nay không thật nhập diệt mà tuyên bố sẽ nhập diệt, là Như lai dùng phương tiện ấy để giáo hóa chúng sinh. Tại sao, vì nếu Như lai tồn tại lâu dài thì những kẻ phước đức mỏng mảnh, không lo gieo trồng gốc rễ điều lành, thấy Như lai thường tồn tại mà không nhập diệt thì khinh thường, phóng túng mà nhàm chán, biếng nhác, chứ không có ý tưởng Như lai khó gặp, không sinh tâm lý tôn kính, vì vậy mà Như lai phương tiện nói rằng các đức Như lai xuất thế rất là khó gặp. Những kẻ phước đức mỏng mảnh nghe nói như vậy thì tất nghỉ đến sự khó gặp ấy mà trong lòng luyến mộ, khao khát và ngưỡng vọng đối với Như lai, tự nhiên gieo trồng gốc rễ điều lành, vì vậy nên Như lai không thật nhập diệt mà tự nói nhập diệt. Chư thiện nam tử, cách thức hóa độ của các đức Như lai là như vậy, vì hóa độ chúng sinh mà nói, nên nói thế nào cũng trung thực chứ không sai lầm, dối trá. Ví như một lương y chế thuốc hay và chữa bịnh giỏi. Lương y có lắm con. Khi lương y đi vắng thì các con ông dùng lầm thuốc độc của kẻ khác. Độc phát nên sảng loạn. Khi ấy người cha trở về. Các con dùng nhằm thuốc độc hoặc mất trí hoặc không mất trí, nhưng thấy cha thì cùng chào đón và xin cứu chữa. Người cha soạn một phương thuốc với màu sắc, hương thơm và vị ngon đều tốt, đưa cho các con mà bảo, dược phẩm này rất quí, các con dùng thì không độc chất nào mà còn được nữa. Trong các con, ai không mất trí thì dùng liền và bịnh lành hết. Còn những người mất trí thì thấy cha về cũng mừng, nhưng cho thuốc lại không chịu dùng. Người cha nghĩ những đứa con này thật đáng thương, thuốc tốt mà không chịu dùng. Ta phải lập chước phương tiện mới được. Ông bảo, các con phải biết ta già rồi, giờ chết đã đến. Dược phẩm tốt này ta để lại ở đây, các con lây dùng thì khỏi lo không lành. Chỉ dạy rồi ông lại đi vắng, bảo người nói cha các người chết rồi. Bấy giờ các con nghe nói cha chết thì lòng rất lo buồn mà tự nghĩ côi cút, không nơi nương tựa. Nghĩ mãi nên tỉnh trí. Và nhận ra được dược phẩm tốt, tức khắc lấy dùng và lành bịnh. Người cha nghe con lành cả thì trở lại cho các con thấy. Chư thiện nam tử, có ai chỉ trích được rằng vị lương y dối trá chăng ? Không, bạch đức Thế tôn. Chư thiện nam tử, Như lai cũng vậy. Như lai thành Phật đến nay đã vô lượng thời kỳ, chỉ vì cứu độ chúng sinh mà phương tiện tuyên bố nhập diệt, nhưng không thể nói đúng cách rằng Như lai nói dối.

Thần lực Như lai là như thế ấy, vô số thời kỳ thường ở Linh sơn cùng với bao nhiêu chỗ ở khác nữa. Chúng sinh nhìn thấy thì thấy hoại kiếp, lửa dữ đốt cháy cả quốc độ này. Nhưng chính lúc ấy quốc độ Như lai vẫn thường yên ổn, chư thiên nhân loại vẫn thường tràn đầy trong quốc độ ấy. Vườn rừng lầu đài trang trí vàng ngọc, cây ngọc sum sê những hoa và quả, mọi người thích thú du ngoạn trong đó. Chư thiên thì đánh trống của chư thiên, lại thường diễn tấu các thứ nhạc khí, và rưới hoa xuống loại như mạn đà, rải trên Như lai và cả đại chúng. Tịnh độ Như lai tồn tại như thế, vậy mà chúng sinh thấy lửa đốt hết, thấy bao lo sợ kinh hoàng đau đớn. Những nổi khổ ấy thấy đầy khắp cả. Những ai tu hành, chân thành ôn nhu, thì đều thấy được thân thể Như lai thường ở tại đây tuyên thuyết chánh pháp, vì những người này mà Như lai nói đời sống Như lai vô biên vô lượng ; còn ai lâu lắm mới thấy Như lai, Như lai vì họ nói Phật khó gặp. Nói rằng nhập diệt, rằng không nhập diệt, chỉ do Như lai phương tiện mà nói. Như lai thường xuyên thấy biết chúng sinh ai có ai không đi theo đường chánh, rồi tùy trường hợp cần phải hóa độ cho họ thế nào, Như lai nói pháp với những cách nói thích ứng cho họ.