Chánh Pháp Nhãn Tạng Tùy Văn Ký

III

1

Đạo Nguyên huấn thị:

Này những người học, hãy ném thân và tâm của các ông sang một bên và hoàn toàn nhập vào Phật giáo.

Một sư xưa nói: “Các ông đã leo lên đầu sào trăm trượng. Bây giờ hãy bước tiếp”⁶⁹. Đa số người ta khi đã lên đến đỉnh đều sợ sẽ mất chân đứng và té xuống chết. Vì thế họ càng đeo bám chặt hơn. Tiến thêm bước nữa có nghĩa là xóa bỏ tất cả những ý niệm về mọi thứ, từ các nhiệm vụ như làm người cứu độ của những chúng sinh khác đến các phương tiện sống của riêng mình, dù cho phải bỏ cả mạng sống của mình. Nếu các ông không làm như thế và dù các ông có hăng hái học Đạo như là các ông đang cố gắng dập tắt ngọn lửa đang cháy trên tóc mình, các ông sẽ không thể đạt được Đạo. Hãy quyết tâm ném cả thân và tâm sang một bên.

2

Có lần có một ni cô hỏi Đạo Nguyên: “Ngay cả những người đàn bà bình thường cũng dấn thân học Phật giáo. Thì có lý do nào một ni cô, dù cho cô ấy có thể có một vài lỗi nhỏ, không xứng đáng với Phật giáo?”

Đạo Nguyên đáp: “Cô sai rồi. Mặc dù những người nữ bình thường có thể học Phật giáo và đạt ngộ như những thành viên của một cộng đồng cư sĩ, những người xuất gia không thể đạt Đạo trừ phi họ có được quyết tâm cần thiết. Không phải Phật giáo phân biệt người mà vì người không nhập vào Phật giáo. Tăng nhân và cư sĩ có những động cơ khác nhau. Một cư sĩ suy nghĩ giống như một tăng nhân có thể tự giải thoát mình khỏi mê hoặc, nhưng một tăng nhân suy nghĩ giống như một cư sĩ thì lỗi thêm trầm trọng. Hai phương thức tiếp cận khác nhau. Không phải điều đó khó làm nhưng làm cho tốt thì khó. Cách tu lìa bỏ thế gian và đạt Đạo hấp dẫn nhiều người, nhưng chỉ một ít làm tốt. Sinh tử là chuyện lớn; những thay đổi vô thường rất mau chóng. Đừng chậm chạp trong quyết tâm của mình. Nếu cô đang từ bỏ thế gian, thì hãy thực sự từ bỏ nó. Những chỉ danh tạm thời, như cư sĩ hay tu sĩ, dường như chỉ có chút ít ý nghĩa.

3

Trong một thuyết thoại buổi tối Đạo Nguyên nói:

Khi nhìn thế gian, tôi thấy rằng những người được quả báo giàu sang và đem lại sự thịnh vượng cho gia đình của họ là những người quan tâm đến người khác. Họ duy trì gia đình yên ổn, và con cháu họ thịnh vượng. Những người có tâm bại hoại và tình cảm bệnh hoạn đối với người khác thường hay gặp bất hạnh, dù cho có lúc họ dường như được quả báo tốt và ở trong hoàn cảnh thuận lợi. Họ có thể thịnh vượng trong một lúc, nhưng chẳng phải con cháu họ sẽ không gặp suy vong.

Làm điều tốt cho người khác thấy trước sự biết ơn và hạnh phúc tỏ ra tốt hơn là làm điều xấu, nhưng đây chẳng phải là cái tốt thực sự bởi vì các ông vẫn còn nghĩ về mình. Người tốt thực sự làm những điều cho người khác, dù cho bây giờ hay trong tương lai họ không có cách nào biết được điều đó. Thái độ của Thiền tăng mà như thế này thì tốt hơn biết bao! Khi quan tâm người ta, đừng phân biệt thân hay sơ. Hãy quyết định giúp tất cả một cách bình đẳng. Hãy quyết tâm làm lợi ích người khác, dù là cư sĩ hay tăng nhân, không tự tư tự lợi, không quan tâm việc người ta biết đến hay thẩm định hành động của mình. Hơn nữa, đừng để người khác biết rằng mình đang hành động theo quan điểm này.

Ngay từ khởi đầu, điều cốt yếu luôn luôn là từ bỏ thế gian và ném thân mình sang một bên. Nếu các ông thực sự ném bỏ được thân mình, cái tâm tìm kiếm sự đánh giá của người khác biến mất. Mặt khác, nếu các ông không quan tâm người ta nghĩ gì, làm điều xấu, và hành xử độc đoán, các ông vi phạm ý Phật. Chỉ thực hành điều tốt, làm điều tốt cho người khác, mà không nghĩ làm cho mình được ai biết đến để được quả báo. Thực sự đem lợi ích cho người khác, không mong mình được gì. Đây là điều kiện tiên quyết để phá giải những ràng buộc của ngã.

Để thiết lập được một thái độ như thế, trước hết các ông phải hiểu vô thường. Đời của chúng ta như giấc mộng, và thời gian qua nhanh. Cuộc tồn sinh như sương này tàn lụi dễ dàng. Bởi vì thời gian không chờ đợi ai, trong cuộc đời ngắn ngủi này, các ông nên nguyện theo ý Phật và giúp đỡ người khác bằng mọi cách có thể, dù nhỏ đến đâu.

4

Trong một thuyết thoại buổi tối Đạo Nguyên nói:

Những người học Đạo nên là những người nghèo nhất trong tất cả. Một người nhận thấy rằng người giàu trên thế gian này bị tiêm nhiễm hai thứ khó không thể tránh được, giận dữ và xấu hổ. Nếu một người giàu, những người khác cố gắng cướp của người ấy; và rồi người ấy cố gắng bảo vệ mình, bỗng nhiên người ấy nổi cơn giận dữ. Hoặc một cuộc tranh cãi nổi lên và có sự đối diện với pháp luật can dự vào xung đột không thể tránh được. Từ những sự cố như thế, giận dữ và xấu hổ phát sinh. Tuy nhiên, một người nghèo và không tham lam sẽ tránh được cảnh khó như thế ngay từ đầu và sẽ tự do thoải mái. Các ông có thể thấy bằng chứng của điều này ngay trước mắt mình. Các ông không phải đợi sự xác nhận bằng văn bản, vì ngay cả các bậc thánh hiền ngày xưa cũng đã kết án giận dữ và xấu hổ, chư thiên, Phật, và các Tổ cũng vậy. Song những kẻ ngu tích lũy của cải và nuôi dưỡng giận dữ. Đây là một trong những xấu hổ. Một người nghèo và tập trung vào Đạo kính trọng các bậc thánh hiền xưa và mang niềm vui đến Phật và Tổ.

Ngày nay sự suy đồi của Phật giáo đã hiển nhiên. Những gì tôi đã thấy lần đầu tiên khi tôi bước vào chùa Kiến Nhân hoàn toàn khác hẳn với những gì tôi thấy bảy hay tám năm về sau. Một sự thay đổi dần dần đã xảy ra. Bây giờ các phòng ngủ đều có tủ chứa với vách trát thạch cao. Mỗi tăng nhân có đồ dùng riêng, y phục đẹp, và những món quí hiếm khác. Các tăng nhân thích nói chuyện gẫu, và chểnh mảng sự chào hỏi, lễ kính theo nghi thức. Tôi cho rằng những tình trạng như vậy cũng chiếm ưu thế ở các chùa khác. Tăng nhân không nên có những sở hữu nào khác hơn y và bát. Càng tích trữ đồ vật nhiều, nỗi lo sợ bị trộm cướp càng lớn. Không sở hữu gì, tăng nhân được yên ổn hơn. Khi một người lo việc giết một người nào đó và đồng thời để mình không bị giết, người ấy căng thẳng và đề phòng. Nhưng một người không có ý muốn trả thù, dù cho có bị giết, người ấy cũng không cần đề phòng và không cần lo ai cướp giật. Không lúc nào người ấy không thoải mái.

5

Một hôm Đạo Nguyên huấn thị:

Khi Thiền sư Hai-wen⁷⁰ là trụ trì của chùa ở núi Thiên Đồng, trong hội chúng có ông tăng tên là Nguyên (Yüan)⁷¹. Nguyên là một người đã ngộ và sự chứng đắc của ông ta còn trên cả sự chứng đắc của vị Trụ trì.

Một đêm nọ ông vào phòng của vị Trụ trì, thắp nhang, lễ bái, và nói: “Xin hãy cho tôi làm thủ tọa tăng chúng ở thiền đường phía sau.”⁷²

Rưng rưng nước mắt, Thiền sư nói: “Từ ngày tôi vào chùa này khi tôi còn là một tăng nhân trẻ cho đến bây giờ, đây là lần đầu tiên tôi nghe một yêu cầu thuộc loại này. Đó là một sai lầm nghiêm trọng đối với một Thiền tăng như ông đi tìm địa vị thủ tọa hay trụ trì. Cái ngộ của ông đã vượt qua cả cái ngộ của tôi. Có phải là ông đang cố gắng tự tiến lên bằng cách tìm kiếm địa vị này? Nếu tôi đồng ý với yêu cầu này, tôi cũng có thể để ông trở thành thủ tọa của thiền đường phía trước hay ngay cả chức vụ trụ trì nữa. Thái độ của ông đáng khinh. Nếu ngay cả ông mà như thế này, tôi cũng có thể tưởng tượng thái độ của những tăng nhân khác chưa đạt ngộ sẽ như thế nào. Điều đó chắc chắn chứng tỏ Phật giáo đã suy đồi xa đến đâu”. Nguyên rút lui trong xấu hổ, nhưng sau đó ông ta được chỉ định làm thủ tọa. Về sau ông ta ghi lại những gì sư Trụ trì đã nói và công khai sự xấu hổ của mình qua những lời tốt của sư Trụ trì.

Khi một người quan tâm đến điều này, thì rõ ràng các bậc sư xưa đã khinh thị những ai tìm kiếm sự tiến thân, muốn phụ trách sự việc, hay nhắm vào chức vị trụ trì. Hãy chỉ tập trung vào sự tỉnh ngộ Đạo mà không vào việc gì khác.

6

Trong một thuyết thoại buổi tối Đạo Nguyên nói:

Khi Hoàng đế Thái tông (T’ai-ts’ung) nhà Đường lên ngôi, Hoàng đế sống trong những ngôi nhà cũ. Cung điện bị ẩm ướt và rất cần được sửa chữa. Gió và sương mù làm thân nhà vua lạnh cóng. Khi các quan thượng thư đề nghị xây cung điện mới, Hoàng đế nói: “Bây giờ là mùa gặt hái. Dân chúng sẽ rất bất tiện. Chúng ta đợi mùa gặt qua rồi hãy xây. Ẩm ướt làm phiền chúng ta vì chúng ta không chấp nhận đất, gió, mưa tấn công mình vì chúng ta không hòa hợp với trời. Nếu chúng ta đi ngược với trời và đất, chúng ta không thể bảo trì được thân mình. Nếu chúng ta không đem phiền nhiễu đến cho dân chúng, tự nhiên chúng ta hòa hợp với trời và đất. Nếu chúng ta hòa hợp với trời và đất, thân chúng ta sẽ không bị nguy hại.” Cuối cùng nhà vua quyết định không xây cung điện mới và tiếp tục sống trong cung điện cũ.

Khi ngay cả một người thế tục cảm nghĩ về người khác theo cách này, người ấy đã vượt lên trên thân mình. Những đệ tử của Phật, những người theo gót Như Lai, nên bi mẫn nhiều hơn thế biết bao. Lòng bi mẫn của họ đối với tất cả mọi người nên như đối với đứa con duy nhất. Đừng mắng chửi và gây phiền não cho các thị giả và những người theo các ông chỉ vì họ phục vụ các ông. Giới luật tuyên bố rõ ràng rằng các ông phải kính trọng người học và các bậc trưởng lão như kính trọng đức Như Lai.

Vì thế, người học ngày nay nên hiến mình vì điều tốt của những người khác, mà không phô trương, không phân biệt cao thấp, thân sơ. Không gây phiền não cho người khác, không làm họ đau lòng trong các vấn đề, dù tầm thường hay quan trọng. Trong khi đức Như Lai còn sống, có nhiều người chửi mắng ngài là người tà giáo và ghét ngài. Có lần một đệ tử hỏi ngài: “Thế Tôn bản tánh từ bi, và tất cả mọi người đều tôn kính Thế Tôn một cách bình đẳng. Tại sao có một ít người không theo Thế Tôn?”

Phật đáp: “Trong một đời trước, tôi quản giáo một hội chúng, tôi cảnh cáo các đệ tử của tôi bằng cách la hét, mắng chửi họ. Sự việc ngày nay là quả báo.” Chuyện này có trong Luật tạng (Vinaya).

Do đó, dù cho các ông có thể làm viện chủ hay thủ tọa quản giáo một hội chúng, các ông đừng dùng lời lẽ chửi mắng khi các ông khiển trách đệ tử của mình và sửa lỗi của họ. Họ sẽ theo những gì nên theo nếu các ông khiển trách và khuyến khích họ bằng những lời lẽ dịu dàng. Bằng tất cả mọi cách, hãy thôi dùng những lời lẽ thô bạo chửi mắng người khác, dù họ là người học Đạo, thân nhân, hay bất cứ người nào khác. Hãy suy nghĩ thật kỹ điều này.

7

Vào một dịp khác Đạo Nguyên nói:

Tăng nhân nên cần mẫn theo cách hành xử của Phật và Tổ. Trước hết, không ham muốn của cải. Không thể nào nói thành lời được bi tâm sâu xa của đức Như Lai. Mọi điều ngài làm là vì tất cả chúng sinh. Không có điều gì ngài làm, dù nhỏ đến đâu, là không phải vì người khác. Phật là con của một vị vua và có thể lên nối ngôi, nếu ngài muốn. Nếu ngài muốn, ngài có thể ban các kho tàng cho những người theo ngài và phong đất cho họ. Vậy tại sao ngài đã từ bỏ quyền lên ngôi của mình và trở thành một khất sĩ? Ấy là để làm lợi ích cho người trong những thời đại mà Pháp suy đồi và để khuyến khích việc tu Đạo mà ngài đã dựng lên một tấm gương, bằng cách từ chối tích lũy của cải và tự mình trở thành một khất sĩ. Từ đó, tất cả các Tổ ở Ấn Độ và Trung Hoa, và tất cả những người được thế gian biết đến như là những người Phật giáo tốt đều nghèo và xin thực phẩm để ăn. Trong tông phái của chúng ta, tất cả các sư đều cảnh báo chống lại sự tích trữ của cải. Khi các tông phái khác nói về Thiền, điều đầu tiên họ ca ngợi là sự nghèo của nó. Trong các tác phẩm ghi lại sự truyền đạt, cảnh nghèo thường được nhắc đến và cao ca. Tôi chưa nghe có người giàu nào dấn mình vào tu tập Phật giáo. Những người được thừa nhận là người Phật giáo tốt thì mặc y thô và xin ăn. Thanh danh của Thiền và thế đứng độc đáo của nó mà tăng nhân phát xuất từ những ngày đầu khi họ vẫn còn sống trong các chùa của Luật tông và các tông phái khác. Từ thời kỳ đầu tiên này các Thiền tăng đã từ bỏ thân họ và sống trong cảnh nghèo. Điều này được thừa nhận là một đặc tính nổi bật của Thiền tông. Đừng chờ đợi những giáo lý và nguyên tắc của các kinh điển thiêng liêng. Có một lần tôi đã làm chủ những mảnh đất tư và sở hữu của cải, nhưng khi so sánh tình trạng của thân và tâm tôi vào lúc đó với cách bây giờ, chỉ với y và bát, tôi nhận ra rằng tình trạng hiện tại của tôi hơn hẳn biết bao. Bằng chứng nằm ở đây.

8

Vào một dịp khác Đạo Nguyên nói:

Một cổ đức nói: “Đừng nói về cách hành xử của người khác nếu ông không giống họ.” Điều này có nghĩa là, không biết hay không học đức hạnh của một người, khi thấy những điểm yếu của người ấy, không nên kết luận rằng người ấy là một người tốt nhưng khổ vì những khiếm khuyết nào đó và làm những điều xấu. Chỉ nhìn vào đức hạnh mà không nhìn vào khuyết điểm của người ấy. Đây là ý nghĩa của câu nói: “Bậc thượng nhân thấy đức hạnh của người khác mà không thấy khuyết điểm của họ.”

9

Một hôm Đạo Nguyên huấn thị:

Một người nên luôn luôn tu mật hạnh. Nếu tu như thế, người ấy sẽ được lợi ích và phúc đức vô hình. Dù có thể là một bức tượng thô làm bằng củi và bùn, nó là một tượng Phật, hãy tôn kính nó. Dù có thể là một cuộn được viết một cách nghèo nàn trên giấy vàng cán đỏ, nó là kinh điển thiêng liêng, hãy tôn kính nó. Dù một tăng nhân phá giới và không biết xấu hổ, hãy kính trọng ông ấynhư là một thành viên của tăng-già. Nếu các ông kính trọng ông ấy với lòng tin, không phải không sinh phúc đức. Nếu ông tăng phá giới, không xấu hổ, bức tượng Phật thô, và quyển kinh xấu xí ấy khiến các ông mất niềm tin và sự kính trọng, các ông không khỏi bị trừng phạt. Trong các luật do Như Lai để lại, chúng ta thấy rằng những hình ảnh Phật giáo, kinh điển, và tăng chúng đem lại phúc đức cho người và thần. Do đó, nếu các ông tôn kính những vật ấy, lợi ích sẽ luôn luôn tích tụ. Nếu các ông không có niềm tin nơi chúng, các ông sẽ bị trừng phạt. Dù cho có thể thô xấu phi lý đến đâu, bất cứ cái gì mang hình tướng của Tam Bảo cũng phải được kính trọng. Những Thiền tăng ưa thích những hành vi ác, nói rằng không cần tu thiện hay tích lũy công đức là một lỗi lầm nghiêm trọng. Tôi chưa từng nghe nói về sự ưa thích những hành vi ác trong các truyền thống Thiền trong quá khứ.

Thiền sư Đan Hà Thiên Nhiên (Tan-hsia T’ien-jan)⁷³ đã đốt tượng Phật bằng gỗ. Mặc dù đây có vẻ là hành vi xấu, nó có ý nhấn mạnh một điểm trong giáo lý của sư. Từ ngữ lục về đời sư chúng ta biết rằng sư luôn luôn tuân thủ nghi thức, dù ngồi hay đứng; khi có mặt khách, sư luôn luôn chắc chắc mình đối diện với khách. Bất cứ lúc nào ngồi, dù chỉ một chút, sư luôn luôn ngồi tư tế kiết già; khi đứng, sư co nhẹ hai bàn tay ở ngực. Sư quan tâm tài sản chung của tự viện với sự kính trọng tối đa, và luôn luôn sẵn sàng ca ngợi một tăng nhân cần mẫn. Sư quí mến cao độ ngay cả điều tốt nhỏ nhất, và cách hành xử hằng ngày của sư thực thanh nhã. Sự miêu tả về đời sư cho đến ngày nay vẫn còn là một mẫu mực cho các Thiền viện. Hơn nữa, theo những gì chúng ta đã thấy và nghe được, tất cả các Thiền sư đã giác ngộ khác và các Tổ, những người đạt Đạo, đều tuân giữ giới luật, nghi thức, và quí mến cao độ ngay cả những việc thiện nhỏ nhất. Tôi chưa bao giờ nghe nói có Thiền sư giác ngộ nào xem nhẹ những căn cơ tốt.

Do đó, những người học nguyện theo Đạo của các Tổ không bao giờ nên xem nhẹ những căn cơ tốt. Trên hết, họ phải có lòng tin hoàn toàn vào lời dạy của Phật. Nơi nào Đạo của Phật và Tổ được người tu tập, nơi đó tích lũy tất cả mọi loại thiện lành. Một khi chúng ta hoàn toàn nhận ra rằng tất cả sự vật đều là Phật-pháp, khi ấy chúng ta biết rằng ác luôn luôn là ác và nó cách xa Đạo của Phật và Tổ, và thiện luôn luôn là thiện và nó kết nối với Đạo của Phật. Nếu là như vậy, làm sao chúng ta không thể tôn kính bất cứ vật gì tượng trưng cho thế giới Tam Bảo?

10

Vào một dịp khác Đạo Nguyên nói:

Nếu muốn tu Đạo của Phật và Tổ, các ông nên theo mà không nghĩ là được lợi gì từ Đạo của các bậc hiền xưa và cách hành xử của các Tổ, không mong điều gì, không cầu vật gì, và không đạt gì. Hãy cắt đứt cái tâm cầu tìm và không ấp ủ lòng ham muốn đạt quả Phật. Nếu các ông ngừng tu tập và vẫn còn bị ám ảnh với những hành vi ác trước kia, các ông sẽ làm mồi mạnh hơn cho cái tâm cầu tìm và không thể leo ra khỏi cái hang mà các ông đã rơi vào⁷⁴. Nếu các ông không mong bất cứ điều gì mà chỉ cố gắng đem lại lợi ích cho người và thần, tự hành xử với sự cao quí của một tăng nhân, quan tâm tự cứu mình và làm lợi ích người khác, tu tập với nhiều phương thức tốt, xóa bỏ những nghiệp ác của quá khứ, và không dừng nghỉ bằng lòng với cái tốt hiện tại mà tiếp tục tu tập suốt đời; thì các ông sẽ, nói theo lời của các bậc sư xưa, là người đã “phá vỡ cái thùng sơn đen”⁷⁵. Đây là những gì chúng ta gọi là cách hành xử của Phật và Tổ.

11

Một hôm một ông tăng đến hỏi về những điều cốt yếu của Đạo. Đạo Nguyên huấn thị: “Trước hết người học phải nghèo. Nếu họ có nhiều của cải, chắc chắn họ sẽ mất sự ham học. Những người thế tục học Đạo, nếu họ quan tâm đến của cải và bám vào nơi ở của họ và giữ sự tiếp xúc gần gũi với thân nhân của họ, họ sẽ thấy có nhiều chướng ngại để đạt Đạo, dù cho họ nói rằng họ có quyết tâm để học. Từ những thời xa xưa, nhiều cư sĩ đã đảm đương việc học dưới một Thiền sư, nhưng ngay cả người tốt nhất trong bọn họ cũng hiếm khi bằng được các tăng nhân. Tăng nhân không có sở hữu nào khác hơn là y và bát của họ. Họ không quan tâm mình ở đâu; họ không quan tâm quần áo và thực phẩm mà tập trung vào học Đạo, mỗi người lợi ích tùy theo căn cơ. Vì lý do này, sự nghèo của tăng nhân có thể tương hợp cao độ với Đạo của Phật.

“Ông Bàng (P’ang)⁷⁶, dù là một cư sĩ, không thua kém các tăng nhân. Tên của ông được nhớ đến trong Thiền bởi vì, trước khi ông bắt đầu học dưới một bậc sư, ông đã đem tất cả những vật sở hữu trong nhà mình với mục đích ném xuống biển. Có người khuyên: ‘Ông nên đem cho người ta hay dùng cho lý do Phật giáo.’

“Bàng đáp: ‘Tôi đem ném chúng đi bởi vì tôi xem chúng là kẻ thù. Làm sao tôi có thể đem chúng cho những người khác! Giàu sang là địch thủ chỉ đem lại buồn phiền cho thân và tâm’. Cuối cùng, ông ném những vật quí giá của ông xuống biển và từ đó về sau ông kiếm sống bằng nghề làm và bán giỏ tre. Dù là một cư sĩ, ông được biết là một người tốt bởi vì ông đã phế bỏ sự giàu sang bằng cách này. Vậy thì đối với các tăng nhân, phế bỏ những vật quí hiếm thật cần thiết hơn biết bao!

12

Một ông tăng hỏi: “Trong các chùa ở Trung Hoa nơi các tăng nhân lưu trú là cố định, và thực phẩm cho tăng chúng trong chùa, cũng như cho những người có thể có cơ hội đến viếng, được để sang một bên. Lương thực này cung cấp để duy trì các tăng nhân đang tu tập nên họ không phải lo về sinh kế. Tuy nhiên, ở đất nước này, không có tập tục như thế, và nếu chúng ta ném hết tất cả những vật tùy thuộc của mình sang một bên, nó sẽ phá vỡ sự tu Đạo. Nếu chúng ta được cung cấp y áo và thực phẩm dường như là một ý kiến tốt. Ý thầy nghĩ sao?

Đạo Nguyên nói: “Điều này không phải vậy. Người dân trong nước này toàn tâm ủng hộ tăng nhân nhiều hơn người Trung Hoa đối với tăng nhân trong nước họ. Đôi khi họ còn cho nhiều hơn những phương tiện họ có. Tôi không biết những người khác như thế nào, nhưng chính tôi đã có kinh nghiệm về khía cạnh này và tôi biết tôi đang nói gì. Không tùy thuộc vào một vật nào hay nghĩ đến có được vật gì, tôi đã quản chế để sống còn hơn mười năm. Những vấn đề phát sinh khi người ta bắt đầu suy nghĩ đến tích lũy những vật sở hữu. Trong cuộc đời ngắn ngủi này, dù cho chúng ta không quan tâm đến việc tích lũy các vật, chúng ta sẽ thấy rằng các vật được cung cấp một cách tự nhiên. Mỗi người thọ nhận phần được phân bố của mình, được trời đất tặng cho. Nó ở đó dù cho chúng ta không vội vã chạy quanh tìm nó. Các đệ tử của Phật đều có phần di sản do Như Lai để lại, theo dòng sự vật, có được mà không phải tìm. Nếu chúng ta ném những vật sở hữu của mình sang một bên và tận lực tu Đạo, những vật ấy tự nhiên là của chúng ta. Bằng chứng ở ngay trước mắt các ông.”

13

Vào một dịp khác Đạo Nguyên nói:

Những người học Đạo thường hỏi: “Nếu chúng tôi làm điều này, người ta có phê bình chúng tôi không?” Đây là một sai lầm trầm trọng. Dù người ta có phê bình như thế nào, nếu hành động của các ông phù hợp với cách hành xử của các Phật, các Tổ, và những nguyên tắc của những lời dạy thiêng liêng và nếu chúng mâu thuẫn với sự thực hành của chư Tổ, các ông không nên trải nghiệm.

Nếu các ông đặt căn bản những hành động của mình trên sự ca ngợi hay chỉ trích của bạn bè hay người lạ, thì khi chết các ông rơi vào các cõi ác bởi vì những việc làm sai của mình, những người đó không thể cứu các ông. Dù cho các ông bị người ta phê bình hay ghét, nếu các ông tu tập Đạo của Phật và Tổ, các ông sẽ thực sự được cứu độ. Đừng ngừng tu tập Đạo chỉ vì mình bị người khác phê bình. Những người phê bình và ca tụng theo cách này không bao giờ thâm nhập được cách hành xử của Phật và Tổ; họ cũng không đạt được giác ngộ. Làm sao các ông có thể phê phán Đạo của Phật và Tổ trên căn bản những tiêu chuẩn thiện ác của thế gian? Do đó, đừng xao động vì những xung động của người khác. Chỉ tập trung vào việc theo và tu tập chân lý của Phật giáo.

14

Vào một dịp khác một tăng nhân hỏi: “Con chỉ là một đứa trẻ, và người mẹ già của con vẫn còn sống. Mẹ con sống nhờ những gì con có thể gửi về cho bà. Mẹ con và con ràng buộc với nhau sâu xa, và lòng hiếu thảo của con rất mạnh. Vì vậy, bằng thỏa hiệp nhẹ nhàng với với thế gian và người thế gian, con có thể cung cấp thức ăn và quần áo cho mẹ con qua sự ủng hộ của những người khác. Nếu con từ bỏ thế gian và sống một mình, mẹ con sẽ khó sống dù trong một ngày. Như thế, trong khi tham dự vào thế tục, con bị căng thẳng con không thể toàn tâm nhập vào Phật giáo. Nếu có một nguyên tắc khiến con có thể từ bỏ thế gian và nhập vào Phật giáo, thầy có giải thích cho con không?”

Đạo Nguyên huấn thị: “Đây là một vấn đề khó, không phải để cho người khác quyết định. Nếu sau khi xem xét nghiêm túc, con vẫn còn nhiệt tâm ham muốn nhập vào Phật giáo một cách trọn vẹn và có thể tìm ra phương cách bảo đảm tiện nghi và sự sống của mẹ con, thì nhập vào Phật giáo là điều tốt cho cả mẹ con và chính con. Điều mà con quá muốn luôn luôn có thể đạt được. Kẻ thù dù hung dữ đến đâu, người đàn bà đẹp dù xa xôi đến đâu, kho tàng dù được canh giữ cẩn thận thế nào, cũng luôn luôn có cách để đạt được mục đích cho người nhiệt tâm tìm kiếm. Sự trợ giúp vô hình của các thần hộ vệ của trời và đất bảo đảm hoàn thành.

“Tổ sư thứ sáu ở Tào Khê (T’sao-ch’i)⁷⁷ [77] là một thường dân ở Tân châu (Hsin-chou) đã bán củi để giúp đỡ mẹ ngài. Một hôm tâm ngài phát khởi cầu Đạo khi ngài nghe một người tụng kinh Kim Cang ở chợ. Khi ngài từ giã mẹ ngài để đến núi Hoàng Bá (Huang-p’o)⁷⁸, ngài đã kiếm được mười lạng bạc để lo thực phẩm và áo quần cho mẹ. Đây có thể xem là một tặng phẩm của trời, phát sinh từ lòng ham muốn nhập Đạo của ngài. Hãy xem xét điều này một cách trang nghiêm; nó là chân lý tối thượng.

“Nếu ngài đợi đến khi mẹ ngài chết rồi mới vào Phật giáo không có những chướng ngại thế gian, thì phù hợp với ý định ban đầu của ngài; và tất cả sẽ xảy ra tốt đẹp. Nhưng rồi lại vì chết là điều không thể biết trước được, mẹ của con có thể sống lâu dài, trong khi con có thể chết trước. Trong trường hợp đó, kế hoạch của con sẽ lệch lạc. Chính con sẽ nuối tiếc vì đã không nhập vào Phật giáo, mẹ con sẽ có tội vì đã không cho phép con làm như vậy, và cả hai sẽ có tội hơn là lợi ích. Rồi thì sao?

“Nếu con từ bỏ đời này và nhập vào Phật giáo, mẹ già của con có thể bị chết đói. Nhưng công đức cho phép con trai nhập vào Phật giáo sẽ không thành được một nhân tốt để đạt Đạo trong tương lai sao? Nếu con ném sang một bên lòng hiếu thảo và bổn phận mà con đã không xóa được qua nhiều kiếp và nhiều đời trong đời này khi con đã được sinh ra trong thân người và có rất ít cơ hội gặp được Phật giáo, đây sẽ là dấu hiệu của người thực sự biết ơn. Làm sao điều này không phù hợp với ý Phật. Người ta nói rằng nếu một người con trai xuất gia làm tăng, thì bảy đời cha mẹ được Đạo. Làm sao con có thể phí bỏ cơ hội cho sự bình an vĩnh viễn vì quan tâm đến thân trong đời hiện tại phù du này? Hãy nghĩ kỹ điều này cho chính mình.”

IV

1

Một hôm sau khi người học tham vấn, Đạo Nguyên huấn thị:

Này những người học Đạo, các ông chớ bám vào những cái thấy cá nhân của mình. Dù cho các ông có thể hiểu, các ông cũng nên rộng tìm thầy giỏi và tham cứu những câu nói của các bậc sư xưa nếu các ông cảm thấy rằng thiếu một cái gì đó hay có cái hiểu nào đó cao hơn cái hiểu của mình. Song các ông chớ bám vào lời nói của các bậc hiền xưa; chúng cũng có thể không đúng. Dù cho tin những lời nói ấy, các ông nên cảnh tỉnh, trong trường hợp có cái gì đó cao hơn đến, các ông có thể theo cái đó.

2

Vào một dịp khác Đạo Nguyên nói:

Có lần Quốc sư Nam Dương Huệ Trung (Nan-yang Hui-chung)⁷⁹ hỏi ông tăng hầu cận mặc áo tím, tên là Lâm (Lin)⁸⁰: “Ông từ đâu đến?”

Ông tăng hầu cận đáp: “Tôi từ Thành Nam (Ch’eng-nam) đến.”

Nam Dương hỏi: “Cỏ Thành Nam màu gì?”

Ông tăng hầu cận đáp: “Màu vàng.”

Lúc ấy sư gọi một chú tiểu đến và cũng hỏi câu đó. Chú tiểu đáp: “Màu vàng.”

Sư nói: “Chú tiểu này cũng đáng được ban cho áo tím trước tấm màn trúc và đủ tư cách bàn luận Phật giáo với hoàng đế. Là thầy của hoàng đế, chú tiểu có thể nói đúng tên màu của cỏ. Cái thấy của ông không vượt quá kiến thức thông thường.”

Chẳng bao lâu sau đó, có người thách thức lời của sư, nói: “Lời của ông tăng hầu cận không hơn kiến thức thông thường, nhưng có gì sai chăng? Chú tiểu cũng nói thế, chú tiểu nói đúng tên màu của cỏ. Điều này khiến chú thành bậc chân sư.”

Vì vậy, chúng ta có thể thấy tầm quan trọng của sự biện biệt chân lý và không luôn luôn chấp nhận lời nói của các bậc sư xưa. Mặc dù có thái độ hoài nghi là không tốt, nhưng bám vào điều không đáng tin và không nghi vấn về một ý nghĩa nên khám phá cũng là một sai lầm.

3

Vào một dịp khác Đạo Nguyên huấn thị:

Trước hết người học nên tự mình xa lìa những khái niệm về ngã. Xa lìa những cái thấy về ngã có nghĩa là không bám vào thân này. Dù cho các ông nghiên cứu sâu về những lời nói của các bậc sư xưa và thực hành ngồi thiền, giữ bất động như đá hay sắt, các ông cũng sẽ không bao giờ đạt được Đạo của Phật và Tổ, dù cho các ông cố gắng trong vô số kiếp, trừ phi các ông có thể giải thoát mình khỏi sự ràng buộc với thân.

Dù cho các ông nói các ông biết rõ đến đâu chánh giáo và quyền giáo hay mật giáo và hiển giáo, bao lâu các ông còn sở hữu cái tâm bám lấy thân, ông chỉ đếm không công kho tàng của người khác, mà chính các ông chẳng được nửa xu.

Tôi chỉ yêu cầu các ông, những người học ngồi tĩnh lặng và quán xét với nội kiến chân thật sự khởi đầu và chấm dứt của thân người này. Thân, tóc, và da là sản phẩm của sự giao hợp của cha mẹ. Khi hơi thở ngừng, thân phân tán giữa núi non và đồng ruộng và cuối cùng thành đất và bùn. Vậy thì tại sao các ông chấp vào thân này?

Nhìn theo quan điểm Phật giáo, thân không gì khác hơn là sự tụ lại và phân tán của mười tám giới⁸¹. Chúng ta có nên chọn và nhận diện giới nào là thân ta? Trong khi giữa Thiền và các giáo lý khác có sự khác nhau, họ đồng ý trong tu Đạo cần nhấn mạnh vào sự vô thường của thân người. Một khi các ông thâm nhập được sự thật này, chân Phật giáo tự hiện thân một cách rõ ràng.

4

Một hôm Đạo Nguyên huấn thị:

Theo một sư xưa: “Nếu ông phát triển mối quan hệ với một người tốt, ấy giống như đi trong mù hay sương. Dù thực tế ông không làm áo quần mình ướt, nó dần dần trở nên ẩm ướt.” Những gì sư muốn nói là nếu ông gần gũi với một người tốt, một cách không ý thức chính ông trở thành tốt. Đây là trường hợp nhiều năm qua của chú tiểu hầu cận sư Câu Chi (Chü-chih)⁸². Không có cách nào biết được chú đã học và tu tập khi nào, và chính chú ta cũng không ý thức điều này, nhưng vì sự giao kết lâu dài với sư, chú đã đạt ngộ.

Nếu các ông tu tập ngồi thiền nhiều năm, các ông sẽ đột nhiên thấy được điểm trọng yếu của giác ngộ và biết rằng ngồi thiền là cửa chính để vào.

5

Năm Gia Trinh (Katei) thứ hai, vào buổi tối ngày cuối cùng của tháng 12⁸³, lần đầu tiên Đạo Nguyên mời Hoài Tráng làm thủ tọa⁸⁴ ở chùa Hưng Thánh (Kōshōji). Sau bài pháp thượng đường, Đạo Nguyên bảo Hoài Tráng cầm phất tử và nói pháp với hội chúng. Đây là lần đầu tiên địa vị thủ tọa ở chùa Hưng Thánh được bổ nhiệm.

Bài pháp của Đạo Nguyên hôm đó nói về sự truyền Thiền:

“Tổ sư thứ nhất, Bô-đề Đạt-ma⁸⁵, từ phương Tây đến và ở lại chùa Thiếu Lâm (Shao-lin) chờ cơ duyên truyền bá pháp. Tổ ngồi kiên nhẫn nhìn vách, cho đến khi Huệ Khả (Hui-k’o)⁸⁶ xuất hiện vào tháng cuối cùng năm đó. Tổ Bồ-đề Đạt-ma biết rằng đây là pháp khí Tối thượng thừa⁸⁷, hướng dẫn sư, và về đó truyền y và pháp cho sư. Con cháu của Tổ tràn khắp thế gian, và Chánh Pháp được truyền xuống đến ngày nay.

Lần đầu tiên ở chùa này, hôm nay tôi chỉ định một vị thủ tọa và yêu cầu ông ấy cầm phất tử và nói pháp. Đừng để tầm vóc nhỏ bé của hội này hay sự kiện đây là bài pháp đầu tiên của ông ấy làm phiền các ông. Nhóm người tụ họp chung quanh Phần Dương (Fen-yang)⁸⁸ chỉ có sáu hay bảy người; Dược Sơn (Yao-san)⁸⁹ có ít hơn mười đệ tử dưới sư; song tất cả họ đều tu Đạo của Phật và Tổ. Họ nói, một lần như thế, là khi tự viện hưng thịnh. Hãy nghĩ đến những người đã đạt ngộ khi nghe tiếng ngói chạm cành tre hay thấy hoa nở trong bụi⁹⁰. Tre có phân biệt kẻ lanh hay người khờ, kẻ mê hay người ngộ, hoa có phân biệt kẻ nông hay người sâu, kẻ trí hay người ngu không? Dù hoa nở mỗi năm, không phải mọi người ai thấy hoa cũng đạt ngộ. Tre luôn luôn có tiếng, nhưng không phải tất cả những người nghe tiếng đều đạt ngộ. Ấy là chỉ do hạnh học lâu dài dưới một bậc thầy và tu tập nhiều mà chúng ta có duyên với những gì chúng ta đã cần lao và đạt ngộ và tâm thanh tịnh. Đây không có nghĩa là chính tiếng tre có tác dụng thâm nhập hay sắc hoa đẹp vô song. Dù tiếng tre có thể là kỳ diệu, nó không tự thành tiếng mà phải đợi miếng ngói chạm vào mới xuất hiện; dù sắc hoa có thể đẹp, chúng không tự nở mà phải đợi gió xuân động đến mới nở.

“Cũng thế, học Đạo phải có nguyên nhân. Dù mỗi cá nhân vốn có Đạo, mà sự đạt Đạo tùy vào tất cả các tăng nhân cùng học với nhau. Dù một cá nhân có thể có tâm sáng láng, sự tu Đạo tùy vào sức mạnh của đa số. Do đó, hãy hợp nhất tâm mình và tập trung quyết tâm của mình, hãy học dưới một bậc thầy và cầu Đạo. Ngọc trở thành vật đẹp nhờ mài giũa; người trở thành chân nhân nhờ tu luyện. Ngọc gì sáng chói ngay từ đầu, người gì thượng đẳng ngay lúc khởi sự? Các ông phải luôn luôn tiếp tục mài giũa và luôn luôn tiếp tục tu luyện. Đừng tỏ ra mình không tùy thuận và đừng lơi lỏng trong việc học Đạo.

“Một sư xưa nói: ‘Đừng lãng phí thì giờ của mình.’ Tôi hỏi các ông: Thời gian có phải là một cái gì sẽ dừng lại khi các ông đánh giá nó không? Hay nó là một cái gì không thể khiến cho ngừng lại dù các ông đánh giá nó thế nào? Các ông phải hiểu điều này: không phải thời gian trôi qua vô ích mà người ta để thời gian trôi qua vô ích. Con người cũng như thời gian không nên bị lãng phí; hãy hiến mình cho việc học Đạo.

“Theo cách này, các ông tất cả phải học Đạo với cái tâm giống nhau. Dù dạy Phật giáo mà một mình tôi thì không dễ, nếu chúng ta cùng làm việc với quyết tâm giống nhau, chúng ta sẽ tu Đạo theo cách của Phật và Tổ. Dù đa số đạt giác ngộ bằng cách theo đức Như Lai, cũng có những người đạt ngộ theo ngài A-nan. Này tân thủ tọa, chớ đánh giá thấp khả năng của mình! Hãy cho hội chúng một bài pháp về ba cân gai của Động Sơn”⁹¹

Đạo Nguyên xuống tòa, khi trống đánh, Hoài Tráng dựng phất tử và bắt đầu bài pháp. Đây là bài pháp đầu tiên của Hoài Tráng tại chùa Hưng Thánh. Lúc ấy sư ba mươi chín tuổi.

6

Một hôm Đạo Nguyên huấn thị:

Một người thường nói: “Có ai không muốn quần áo đẹp hay có ai không thèm thức ăn ngon? Song những người cầu Đạo đi vào núi sâu, ngủ giữa mây, và chịu đói rét. Các bậc tiền bối của chúng ta chắc chắn đã khổ, chịu đựng khó khăn, họ bảo vệ Đạo. Những người đi sau nghe nói về sự khổ của họ, tôn kính công đức của họ, và ước mong được Đạo.”

Ngay như trong hạng người thường còn có những người trí thuộc loại này, thì những người Phật giáo phải có thái độ tương tự. Không phải tất cả những bậc thánh hiền xưa đều có xương bằng vàng. Ngay cả đức Thích-ca Mâu-ni khi còn sống không phải tất cả những đệ tử của ngài đều là những người đạt được những chứng đắc thượng đẳng. Nếu các ông nhìn vào những qui định thận trọng trong giới luật của cả Đại thừa và Tiểu thừa, thì rõ ràng là tăng nhân thời đó đi đến chỗ vi phạm những khinh xuất không thể tin được. Song về sau tất cả họ đều đạt Đạo và trở thành những bậc A-la-hán. Dù bây giờ các ông có thể thấp kém và không thích nghi, nếu các ông khởi lên quyết tâm cầu Đạo và tu tập, các ông sẽ thành công. Biết được như vậy, các ông nên lập tức khởi lên quyết tâm này.

Những bậc trí tuệ thời xưa tất cả đều chịu cực nhọc và lạnh, song trong cảnh khổ, họ vẫn tu tập. Người học ngày nay nên tự ép mình học Đạo, bất chấp những khó khăn về thể xác và thống khổ về tinh thần mà họ có thể trải qua.

7

Đạo Nguyên huấn thị:

Những người học không thể đạt ngộ chỉ vì họ cố giữ lấy những khái niệm đã có trước. Không biết ai đã dạy họ những điều đó, họ xem tâm là ý nghĩ và nhận thức và họ không tin khi được bảo rằng tâm là cỏ cây. Họ nghĩ Phật là có những tướng kỳ đặc, với hào quang phát ra từ thân ngài và họ bị chấn động khi được bảo rằng ngài là ngói sỏi. Những khái niệm có trước như thế không phải do cha mẹ họ dạy, nhưng người học đi đến chỗ tin những điều đó vì không có lý do nào khác hơn là họ đã nghe nói về những điều đó từ những người khác qua một thời gian lâu dài. Do đó, khi Phật và Tổ theo thứ lớp tuyên bố rằng tâm là cỏ cây. Hãy xem lại những khái niệm có trước của mình và hiểu cỏ cây là tâm. Nếu nói Phật là ngói sỏi, hãy xem ngói sỏi là Phật, Nếu các ông thay đổi những khái niệm có trước của mình, các ông có thể đạt Đạo.

Một cổ đức nói: “Dù mặt trời và mặt trăng chiếu sáng, mây bồng bềnh che khuất chúng. Dù khóm phong lan tươi tốt, gió thu sẽ làm chúng héo tàn”⁹². Đây là dẫn từ sách Chen-kuan cheng-yao⁹³ nói về vị vua khôn ngoan và những quan thượng thư xấu của nhà vua. Tôi nói rằng dù những đám mây bồng bềnh che khuất mặt trời và mặt trăng, điều đó không lâu; dù bị gió thu phá hủy, hoa ấy sẽ lại nở; dù các quan xấu ác, nếu trí tuệ của vua kiên cường, vua không thể bị lật đổ. Điều tương tự áp dụng cho Phật giáo ngày nay. Dù xấu ác phát sinh nhiều đến đâu, nếu chúng ta kiên cường bảo vệ Phật giáo qua nhiều năm dài, những đám mây trôi nổi, và gió thu sẽ ngừng.

8

Một hôm Đạo Nguyên huấn thị:

Khi những người học xúc động đi vào Phật giáo, trước tiên họ nên đọc các kinh điển và giáo lý, và học chúng một cách thấu triệt, dù họ có tâm cầu Đạo hay không.

Khi tôi còn rất trẻ, nhận thức về sự chóng vánh của thế gian này khởi động tâm tôi hướng về cầu Đạo⁹⁴. Sau khi rời núi Tỉ-duệ (Hiei), tôi viếng nhiều chùa trong lúc tu tập Đạo, nhưng cho đến khi tôi đến chùa Kiến Nhân tôi chưa gặp được một bậc chân sư hay một người bạn tốt. Tôi đã bị mê hoặc và đầy những ý niệm sai lầm.

Các bậc thầy tôi đã tham kiến khuyên tôi đầu tiên nên học cho đến khi tôi có thể hiểu biết ngang bằng những người đi trước. Tôi đã được bảo tự làm cho mình được cả nước biết đến và nổi danh thiên hạ. Do đó, ngay cả trong khi học giáo lý, điều cao nhất trong tâm tôi là trở thành ngang hàng với những người tài trí thời xưa của Nhật Bản hay với những người đã được danh hiệu Đại sư Nhưng khi mở sách Cao Tăng Truyện (Kao-seng chuan) và Tục Cao Tăng Truyện (Hsü Kao-seng chuan)⁹⁵⁹⁶ và khi học về các bậc đại hòa thượng và những người Phật giáo Trung Hoa, tôi có thể thấy rằng cách tiếp cận của họ khác với cách của các thầy tôi. Tôi cảm thấy rằng những mục tiêu đã phấn khích tôi bị coi nhẹ và khinh thường trong tất cả các kinh truyện. Ngay cả khi nghĩ về danh vọng, tôi cũng coi thường những người có trí tuệ xưa và những người có thiện chí tương lai, trong khi có được danh tiếng giữa những người thấp kém của thời kỳ này. Nếu tôi muốn thi đua với người nào, ấy sẽ là những bậc hiền giả và cao tăng trước kia của Trung Hoa và Ấn Độ, hơn là của Nhật Bản. Khi cảm thấy xấu hổ vì sự kiện tôi không bằng những người đó, tôi nhận ra rằng quả thật tôi nên cố gắng giống như chư thiên của các cõi trời và giống như các Phật và các Bồ-tát. Sau khi lãnh hội điều này, tôi xem những đại sư của đất nước này [Nhật Bản] như bụi bẩn và ngói vỡ. Tướng trạng của thân và tâm tôi thay đổi hoàn toàn.

Khi chúng ta nhìn vào những hành động của Phật trong đời ngài, chúng ta thấy rằng ngài đã đi vào rừng núi, từ bỏ đẳng cấp cao quí của mình. Ngay cả sau khi giác ngộ, ngài cũng đã sống phần đời còn lại đi khất thực. Luật tạng (Vinaya) nói: “Khi biết nhà của mình không phải là nhà thật, ngài đã bỏ nó sang một bên và trở thành sa môn.”

Một cổ đức nói: “Chớ kiêu hãnh mà hãy cố gắng thi đua với những bậc trí tuệ của quá khứ; chớ tự hạ mình mà tìm cách ganh đua với kẻ hạ nhân.” Ở đây ám chỉ rằng cả hai đều là hình thức của tự phụ. Đừng quên rằng dù cho các ông bây giờ có thể ở địa vị cao, rồi sẽ đến lúc các ông rơi xuống. Đừng quên rằng, dù cho các ông bây giờ có thể an toàn, nguy hiểm luôn luôn lẩn quất. Đừng tin rằng mình sẽ còn sống vào ngày mai, chỉ vì hôm nay các ông còn sống. Cho đến khi chết, cái chết sắp xảy ra luôn luôn ở dưới chân các ông.

9

Vào một dịp khác Đạo Nguyên nói:

Những người ngu nghĩ và nói những điều vô nghĩa. Ở chùa này, có lần có một ni cô già thường nói về địa vị cao của cô ấy trước kia, dường như cô ấy xấu hổ về những gì mình đã làm trước kia. Dù cho ngày nay người ta nghĩ về sự việc thường như thế nào, cũng là vô ích. Những sự việc thuộc loại này là hoàn toàn lãng phí.

Tuy nhiên, dường như đa số người ta có khuynh hướng suy nghĩ thuộc loại này. Điều đó cho thấy sự thiếu tâm cầu Đạo. Bằng cách thay đổi thái độ này, người ta có thể trở thành có chút gì giống như một người có tâm này.

Giả sử có người nào đó vào Đạo nhưng không có dấu vết của tâm cầu Đạo. Bởi vì người ấy là một người bạn thân, tôi muốn bảo ông ta cầu nguyện chư Phật và chư thiên để phát khởi tâm này, nhưng tôi lưỡng lự, nghĩ rằng điều đó có thể làm ông ta nổi giận và phản đối. Song trừ phi ông ta phát khởi tâm này, tình bạn của chúng tôi vô dụng cho cả hai chúng tôi.

10

Đạo Nguyên huấn thị:

Người xưa có câu nói bảo chúng ta hãy nghĩ ba lần trước khi nói một điều gì. Dĩ nhiên điều này có nghĩa là bất cứ khi nào chúng ta sắp nói hay làm một điều gì, chúng nên nghĩ ba lần trước khi phát ra lời nói hay hành động. Đa số các nhà Khổng học ngày xưa đã hiểu điều này có nghĩa là giữ lại lời nói hay hành động cho đến khi vấn đề đã được xem xét ba lần và mỗi lần đều thấy thích đáng. Đối với các hiền triết Trung Hoa, xem xét một điều gì ba lần có nghĩa là xem xét nó nhiều lần – nghĩ trước khi nói, nghĩ trước khi hành động – và nếu mỗi lần mình đều nghĩ nó tốt, và chỉ lúc ấy mới nói và làm. Thiền tăng phải có quan điểm tương tự. Những gì các ông nghĩ hay nói có thể đưa đến điều xấu một cách bất ngờ. Vì thế, các ông phải xem xét chu đáo những gì mình sắp nói hay làm có phù hợp với Phật giáo và đem lại lợi ích cho chính mình và người khác không. Nếu các ông quyết định là nó tốt, chỉ khi ấy các ông mới nên nói hay hành động. Nếu một hành giả bảo vệ thái độ này, thì suốt đời ông ấy sẽ không đi ngược lại ý Phật.

Lần đầu tiên khi tôi vào chùa Kiến Nhân, các tăng nhân tụ tập ở đó có nhiệm vụ giữ ba cách hành xử⁹⁷. Họ cẩn thận để không nói hay làm bất cứ điều gì có hại cho Phật giáo hay không đem lại lợi ích cho tất cả chúng sinh. Ngay cả sau khi sư Vinh Tây viên tịch, trong lúc ảnh hưởng của sư vẫn còn, pháp tu này vẫn còn, nhưng bây bây giờ chẳng còn lại tí nào.

Người học ngày nay phải biết rằng họ nên quên thân tâm mình và chỉ nói và làm những gì giúp Phật giáo và đem lại lợi ích cho chính họ và những người khác. Nếu có điều gì vô ích, thì không nói hay làm điều đó. Khi các vị tăng thâm niên hơn nói hay làm điều gì, những người có thời gian làm tăng ít hơn không nên chen vào. Đây là điều lệ của Phật giáo và phải được quan tâm cẩn thận.

Ngay cả người tại gia cũng có lòng muốn quên thân mình và cầu Đạo. Xưa kia ở đất Triệu (Chao), có một người tên là Lạn Tương Như (Lin Hsiang-ju)⁹⁸ Mặc dù sinh ra trong giai cấp hạ đẳng, ông là người có tài lớn, và vua Triệu cho làm việc phụ chính trong nước. Một hôm, là đặc sứ của nhà vua, ông được phái đem một viên ngọc quí, nổi tiếng là Ngọc nước Triệu, đến đất Tần (Ch’in). Vua Tần đã đồng ý đổi mười lăm thành để lấy viên ngọc mà Lạn Tương Như chịu trách nhiệm mang đi. Vào lúc đó, các quan thượng thư khác bàn tán rằng: “Giao một viên ngọc giá trị như thế cho một kẻ hạ đẳng khiến cho tựa hồ như trong nước chúng ta không có người xứng đáng với nhiệm vụ này. Nó làm bẽ mặt chúng ta và khiến chúng ta thành trò cười cho thiên hạ.” Họ lập kế giết Tương Như trên đường đi và giật lấy viên ngọc từ tay ông.

Có người biết được âm mưu bí mật khuyên Tương Như bỏ sứ mệnh và cứu lấy mạng sống của mình. Tuy nhiên, Tương Như từ chối: “Tôi sẽ không bỏ sứ mệnh này đâu. Nếu người đời sau nghe nói tôi bị bọn quan xấu xa giết chết trong lúc mang ngọc đến Tần khi làm đặc sứ của vua, việc ấy sẽ khiến tôi vui. Trong khi thân tôi có thể chết, tên tôi là một người trí vẫn còn.” Với những lời này, ông bắt đầu cuộc hành trình đến Tần.

Khi các quan thượng thư khác nghe được những gì ông nói, họ bỏ âm mưu của họ. “Chúng ta không thể giết một người như thế,” họ đồng ý.

Cuối cùng Tương Như gặp vua Tần và trình viên ngọc cho nhà vua. Tuy nhiên, ông chú ý thấy rằng nhà vua có vẻ do dự trong việc trao đổi mười lăm thành. Một ý nghĩ đến với Tương Như, và ông nói với vua: ‘Trong viên ngọc này có chỗ tì vết. Hãy để tôi chỉ cho bệ hạ.” Lấy lại viên ngọc, ông tiếp: “Tôi có thể nói là sắc mặt của bệ hạ cho thấy rằng bệ hạ hối tiếc đổi mười lăm thành để lấy viên ngọc này. Vì thế, tôi sẽ dùng đầu tôi đập vỡ viên ngọc này vào cây cột đồng. Nhìn nhà vua với đôi mắt giận dữ, ông tiến gần đến cây cột làm như ông thực sự sắp đập vỡ viên ngọc.

Nhà vua kêu lên: “Đừng đập viên ngọc. Trẫm sẽ cho ngươi mười lăm thành. Hãy giữ viên ngọc cho đến khi chúng ta có thể làm cho sự việc rõ ràng.” Rồi Tương Như bí mật bảo một trong những người của ông đem viên ngọc về nước.

Sau này vua nước Triệu và vua nước Tần gặp nhau tại một yến tiệc ở một nơi gọi là Dẫn Trì (Min-ch’ih). Vua Triệu là một người sành chơi đàn cầm, vua Tần ra lệnh cho vua Triệu gảy đàn. Vua Triệu liền gảy đàn mà không hỏi ý Tương Như. Giận vì vua mình đã vâng lời vua kia, ông quyết tâm ép vua Tần chơi sáo. Ông quay sang vua Tần và nói: “Bệ hạ là người giỏi về sáo, vua của thần xin nghe bệ hạ chơi sáo.” Vua Tần từ chối.

Lúc ấy Tương Như lớn tiếng nói: “Nếu bệ hạ không chơi, tôi giết bệ hạ,” và ông đi về phía vua Tần. Một viên tướng Tần chụp lấy kiếm và chạy vội đến bảo vệ vua Tần, nhưng Tương Như trừng mắt nhìn viên tương ấy với ác ý đến độ ông ta kinh hãi rút lui, không rút kiếm ra. Vua Tần đồng ý chơi sáo.

Sau này Tương Như trở thành tể tướng. Với cách điều hành quốc gia của ông, ông đã làm cho một quan thượng thư khác không có quyền hành bằng ông ganh tỵ. Quan thượng thư này [Liêm Pha] tìm cách giết ông, và Tương Như chạy trốn, ẩn thân ở những chỗ khác nhau trong nước. Ông không xuất hiện ở triều đình khi ông phải có mặt và hành động tựa như ông đang ở trong sự khủng bố hèn hạ. Lúc ấy một trong những người tùy tùng của ông nói: “Giết ông quan thượng thư ấy thì dễ mà. Sao ngài lại bỏ chạy và trốn trong sợ hãi?”

Tương Như đáp: “Tôi đâu có sợ ông ta. Tôi đã ép tướng Tần rút lui bằng ánh mắt. Tôi đã lấy lại viên ngọc từ tay vua Tần. Ấy không phải chỉ là chuyện giết một ông quan thượng thư. Nên gây dựng quân đội, điều động bộ binh để phòng vệ kẻ thù tấn công. Nhiệm vụ của các quan là bảo vệ đất nước. Nếu chúng tôi không hòa thuận mà gây lộn với nhau, và nếu một người trong chúng tôi bị giết, thì người kia bị yếu đi. Nếu điều này xảy ra, nước láng giềng sẽ vui mừng mà tấn công chúng ta. Đó là lý do tại sao cả hai chúng tôi nên tiếp tục sống và quan tâm đến việc bảo vệ đất nước. Vì vậy, tôi không đánh nhau với ông ta.”

Khi nghe được điều này, vị quan kia cảm thấy rất xấu hổ. Tìm gặp Tương Như, vái chào ông, và hai người trở thành bạn gắn bó và hợp tác trong việc điều hành quốc gia.

Bằng cách này Tương Như đã quên thân mình và bảo vệ Đạo. Trong việc bảo vệ Phật giáo bây giờ, chúng ta nên có thái độ như thế. Có câu nói: “Thà chết để bảo vệ Đạo còn hơn là sống mà không có Đạo.”

11

Đạo Nguyên huấn thị:

Khó quyết định cái gì là tốt và cái gì là xấu. Người thế gian nói tốt là mặc lụa xa hoa, quần áo thêu, và gấm; và xấu là mặc vải rách bị vứt đi. Trong Phật giáo thì ngược lại: y rách thì tốt và thanh tịnh; quần áo thêu thùa là xấu và bẩn. Điều này cũng áp dụng cho tất cả những vật khác.

Nếu có người như tôi viết một bài thơ cho thấy rằng một kỹ năng nào đó trong cách dùng vần hay từ ngữ, một vài người thế gian nào đó có thể sẽ ca ngợi tôi có tài năng hơn người thường. Mặt khác những người khác có thể phê bình tôi vì có những thành tựu không hợp với một tăng nhân đã xuất gia. Làm sao chúng ta có thể nói cái nào tốt và cái nào xấu?

Tôi đã đọc ở đâu đó: “Những điều được ca ngợi và bao gồm trong những điều thanh tịnh được gọi là tốt; những điều bị phỉ báng và bao gồm trong những điều bất tịnh thì bị gọi là xấu.” Ở một chỗ khác nói: “Chịu đựng đau khổ đền bù lại cho những hành động trong quá khứ gọi là xấu; thỉnh mời an lạc đến báo đền cho những hành động trong quá khứ gọi là tốt.”

Vì thế, phải quan tâm cẩn thận: những gì chúng ta thấy thực sự là tốt thì nên thực hành; những gì chúng ta thấy thực sự là xấu thì nên loại bỏ. Bởi vì những tăng nhân đến từ thanh tịnh, họ xem những gì không làm dấy lên lòng ham muốn nơi những người khác là tốt và thanh tịnh.

12

Vào một dịp khác Đạo Nguyên nói:

Đa số người trong thế gian này nói: “Tôi muốn học Phật giáo; song thế gian thì suy đồi, và con người thì thấp kém. Tu tập Phật giáo đòi hỏi quá sức tôi. Tôi sẽ theo con đường dễ và chỉ làm mạnh thêm các duyên của tôi với Phật giáo và để giác ngộ lại cho đến một đời khác.”

Thái độ mà những lời ấy nói là hoàn toàn sai lầm. Trong Phật giáo, sự dựng lập Pháp ba thời kỳ⁹⁹ chỉ là sự quyền biến nhất thời¹⁰⁰. Trong thời Phật, tăng nhân không nhất thiết là hoàn toàn xuất sắc; có một vài người cực kỳ hư hỏng và có tính cách hạ đẳng. Vì những người xấu và thấp kém như thế mà đức Phật đặt ra giới luật. Tất cả mọi người đều có căn cơ tỉnh ngộ Phật giáo. Đừng nghĩ rằng họ không có căn cơ đó. Nếu các ông tu tập hợp với giáo lý, chắc chắn các ông sẽ đạt được giác ngộ.

Bao lâu các ông còn có tâm, thì các ông còn có thể phân biệt được tốt và xấu. Bao lâu các ông còn có tay và chân, thì các ông còn có khả năng chắp tay và bước đi. Vì thế, không có những điều như là không có phương tiện để tu tập Phật giáo. Tất cả mọi người được sinh ra với tiềm năng này, đây không giống như những chúng sinh sinh trong thế giới súc sinh. Này những người học Đạo, đừng chờ đến ngày mai. Chính ngày này, chính giây phút này, hãy tu tập theo lời Phật dạy.

13

Đạo Nguyên huấn thị:

Người thế gian có câu nói: “Lâu đài ngã đổ khi bí mật thì thầm trong các bức tường.” Họ cũng nói: “Trong nhà có hai ý kiến trái nghịch chẳng thể mua được một cây kim gút; trong nhà không có ý kiến mâu thuẫn có thể mua được cả vàng.”

Ngay cả người thế tục cũng nói rằng muốn giữ được gia đình hay bảo vệ lâu đài, phải có sự đoàn kết, nếu không sẽ bước vào suy sụp. Vậy thì sự hợp nhất của các tăng nhân dưới một vị sư phải nhiều hơn biết bao, như sữa và nước hòa lẫn nhau. Chúng ta cũng có sáu cách hòa hợp¹⁰¹. Hành giả không nên ở trong phòng riêng, giữ cách biệt nhau, và học Phật giáo như họ thấy thích hợp. Ấy giống như vượt qua biển lớn trên một chiếc tàu đơn độc. Với tâm như thế, họ phải tự hành xử với sự cao cả hỗ tương, sửa những lỗi lầm và chọn điều tốt, và tu tập Phật giáo theo cách tương tự. Đây là phương pháp truyền xuống từ thời đức Phật đến chúng ta.

14

Đạo Nguyên huấn thị:

Khi Thiền sư Phương Hội (Fang-hui) ở núi Dương Kỳ (Yang-chi)¹⁰² đầu tiên trở thành hòa thượng đường đầu, chùa đã cũ và đổ nát, khiến tăng chúng gặp nhiều khó khăn. Lúc đó, vị tăng giám tự đề nghị sửa lại chùa.

Phương Hội nói: “Nhà đổ nát nhưng vẫn hơn sống trên mặt đất trơ trụi hay dưới gốc cây. Nếu một phần cần sửa và nếu mái dột, thì hãy ngồi thiền ở chỗ nào mưa không đến. Nếu tăng nhân có thể đạt ngộ nhờ xây cất nhà chùa, thì chúng ta nên làm nó bằng vàng và ngọc. Giác ngộ không tùy thuộc vào phẩm chất chỗ các ông ở mà chỉ tùy thuộc vào mức độ các ông ngồi thiền có hiệu quả.”

Ngày hôm sau Phương Hội nói pháp với hội chúng trong pháp đường:

“Khi trở thành hòa thượng đường đầu ở núi Dương Kỳ, tôi thấy mái và tường suy sụp. Trên thiền sàng, ngọc tuyết tung bay. Tăng chúng rụt cổ vào vì lạnh và thở dài.” Sau khi nghỉ một chút, sư tiếp: “Nó làm tôi nhớ đến các bậc cổ đức xưa ngồi dưới gốc cây.”

Thái độ này không những chỉ thấy trong Phật giáo mà chúng ta còn thấy nó trong nghệ thuật cai trị. Hoàng đế Thái Tông nhà Đường từ chối xây cung điện mới thay vì thích sống trong cung điện cũ hơn.

Thiền sư Long Nha (Lung-ya)¹⁰³ nói: “Học Phật giáo, trước tiên các ông phải học nghèo. Chỉ sau khi học nghèo và trở nên nghèo thật sự, các ông mới có thể trở nên thâm mật với Đạo.” Từ những ngày xa xưa của Phật cho đến bây giờ, tôi không thấy cũng không nghe có người học Đạo nào giàu sang cả.

15

Một hôm có một hòa thượng đến viếng, nói: “Gần đây, phương cách từ khước thế gian dường như là chuẩn bị cung cấp trước thực phẩm và những vật dụng cần thiết khác để không phải lo sau đó. Đây là việc nhỏ, nhưng giúp cho việc học Đạo. Nếu thiếu những món đó, tu tập bị gián đoạn. Nhưng theo những gì tôi đã nói, không nên có sự chuẩn bị như thế, và nên để mọi sự cho số mệnh. Nếu thực sự được như thế, sẽ không có phiền não về sau. Thầy nghĩ sao?”

Đạo Nguyên đáp: “Về việc này, chúng ta có những tiền lệ của tất cả các bậc sư xưa. Đây không phải là cái thấy cá nhân của tôi; tất cả Phật và Tổ ở Ấn Độ và Trung Hoa đều theo một phương cách tương tự. Phúc đức của lọn tóc xoắn trên trán của Phật¹⁰⁴ dùng không bao giờ hết. Tại sao tôi phải lập kế hoạch cho sự sống của tôi? Không dễ gì quyết định và lập kế hoạch cho ngày mai. Những gì tôi làm bây giờ thì tất cả Phật và Tổ đã làm; không phải là điều tôi làm theo ý riêng của tôi. Nếu thực phẩm trở nên khan hiếm và không có gì để ăn, chỉ lúc ấy hãy tìm phương tiện giải quyết tình thế. Không cần nghĩ trước làm gì.”

16

Đạo Nguyên huấn thị:

Tôi đã nghe nhưng không biết điều này có thực không. Khi cố tu sĩ Chūnagon, Jimyōin¹⁰⁵, trở thành tu sĩ, thì một thanh kiếm có giá trị của ông bị mất cắp. Một chiến sĩ phục vụ của ông đã điều tra, tìm được thanh kiếm, và báo cho Chūnagon biết rằng người đánh cắp là một chiến sĩ khác trong đám tùy tùng của ông. Tuy nhiên, Chūnagon phủ nhận rằng đó không phải thanh kiếm của ông và trả lại thanh kiếm.

Không nghi ngờ gì, đó là thanh kiếm đã bị đánh cắp, nhưng nghĩ rằng điều đó sẽ làm nhục người chiến sĩ đã đánh cắp thanh kiếm, Chūnagon phủ nhận đó không phải là thanh kiếm của mình. Mặc dù mọi ngươi đều biết sự thật là như thế, sự việc chấm dứt không có vấn đề gì. Vì vậy, con cháu của Chūnagon thịnh vượng. Ngay cả một người thế gian mà còn có được thái độ này, thì tăng nhân càng nên có thái độ ấy hơn biết bao!

Bởi vì tăng nhân không có tài sản riêng tư, họ biến trí tuệ và đức hạnh thành kho tàng quí báu của họ. Nếu có người không có tâm cầu Đạo làm điều gì xấu, đừng tỏ vẻ không hài lòng, cũng đừng kết án họ vì làm điều xấu. Chỉ giải thích sự việc cho họ theo cách không khiến họ trở nên tức giận. Người ta nói rằng điều gì khuyến khích bạo động sẽ không lâu dài. Dù các ông có thể khiển trách đúng một người nào đó, nhưng cái đúng của các ông sẽ không tồn tại lâu dài nếu các ông dùng những lời thô bạo. Một người nhỏ mọn phật lòng vì sự phê bình nhẹ nhàng nhất, nghĩ rằng mình bị làm nhục. Điều này không đúng với người bậc thượng, dù cho bị đánh, người ấy cũng không nghĩ đến chuyện trả thù. Ngày nay trên đất nước chúng ta, có rất nhiều người nhỏ mọn. Các ông phải cẩn thận.