Chứng Đạo Ca Giảng Luận

Chứng Đạo Ca Giảng Luận

Chứng Đạo Ca

Giảng Luận

HT Thông Phương

Mục Lục

Lời Đầu Sách

Lời Dẫn

Phần 1: Lược truyện Thiền sư Huyền Giác

Phần 2: Phần Giảng Luận

Lời Đầu Sách

CHỨNG ĐẠO CA GIẢNG LUẬN là tập sách được ghi lại những lời giảng của chúng tôi về tác phẩm Chứng Đạo Ca của thiền sư Huyền Giác, đời Đường. Đây là kỳ giảng cho Tăng chúng tại thiền viện Trúc Lâm năm 2008. Lời ca này đã vượt thời gian để đến với chúng ta trong thế kỷ 21 hiện tại.

Đọc kỹ Lời Ca Chứng Đạo này, chúng ta thấy rõ, quả thực trong đây đã ẩn chứa một kinh nghiệm siêu thoát, một nội tâm sáng ngời vượt qua cả chữ nghĩa.

Quân bất kiến!

Anh thấy chăng!

Mở đầu thiền sư Huyền Giác đưa người đọc nhảy ngay vào đầu nguồn chứng đạo.

Nếu anh chưa nhận kịp thì Sư lại nhắc thêm:

Bất ly đương xứ thường trạm nhiên

Mích tức tri quân bất khả kiến.

Chẳng lìa trước mắt thường lặng trong

Còn tìm tức biết anh mờ mịt.

Dường như lúc nào Sư cũng có mặt luôn luôn đó, và nói là nói thẳng với con người đang hiện hữu đây, không phải qua khái niệm.

Bằng chỗ thấy chân thật của chính mình mà nói ra, Sư có đủ niềm tin kiên cố, xác quyết không nghi ngờ.

Nhật khả lãnh, nguyệt khả nhiệt

Chúng ma bất năng hoại chân thuyết

Tượng giá tranh vanh mạn tiến đồ

Thùy kiến đường lang năng cự triệt.

Nhật dù lạnh, nguyệt dù nóng

Lời chân thật ma nào phá hỏng

Xe voi ngạo nghễ cứ tiến lên

Mặc sức bọ trời theo ngăn chống.

Và cuối cùng Sư kết thúc lại bằng lời chân thành cảnh tỉnh cho người học.

Mạc tương quản kiến báng thương thương

Vị liễu ngô kim vị quân quyết.

Chớ dòm trong ống mỉa trời xanh

Chưa tỏ vì anh Ta giải rõ.

Là nhắc cho người học phải vượt qua cái ngã kiến nhỏ hẹp này, mở con mắt Tuệ kia mà có cái nhìn thênh thang rộng lớn, và mới cảm thông được những lẽ thật Sư đã trình bày trong đây.

Với chút ít kinh nghiệm tự thân, chúng tôi xin được chia sẻ cùng những ai hữu duyên, mong rằng sẽ nhận được ít nhiều niềm vui trở về nguồn chân, để tin chắc rằng “Việc Lớn Này” chính mình cũng có phần.

Với công đức pháp thí này nguyện chia đều cho tất cả.

Thiền viện Trúc Lâm

Mùa Xuân Kỷ Sửu - 2009

THÍCH THÔNG PHƯƠNG

Lời Dẫn

Từ xưa, Chứng Đạo Ca là một tác phẩm quan trọng, rất quen thuộc trong nhà thiền và đã được chư Tổ dạy môn đồ phải thuộc lòng.

Chứng Đạo Ca, hay Khúc Ca Chứng Đạo. Nội dung tác phẩm nói lên chỗ chứng nghiệm nội tâm, một kinh nghiệm đạt đạo của hành giả nhà thiền. Thế nên, người học không thể dùng tâm suy nghĩ lăng xăng mà có thể dễ dàng nhận hiểu được.

Đúng ra, chỗ chứng ngộ không thể nói ra bằng lời. Ở đây, thiền sư Huyền Giác tạm mượn lời để diễn bày phần nào về ý. Người học cần phải mượn lời hiểu ý, nương nghĩa của lời để hiểu và nhận được những cái ý ngoài lời, được vậy mới không cô phụ thiền sư Huyền Giác.

Về mặt văn học, đây là một thi phẩm thuộc dạng cổ thể, được xem là bản Trường ca, có trên một ngàn tám trăm chữ (1.800). Theo Tổ Đường Tập thì khúc ca này do chị của Sư ghi chép lại. Và tựa “Chứng Đạo Ca” của sách, theo tư liệu nghiên cứu cũng là do người sau đặt tên. Trong bản Đôn Hoàng có tên là Thiền Môn Yếu Quyết. Nội dung kết tinh giáo lý một đời của Đức Phật và cũng là tinh yếu của nhà thiền, vì buổi đầu thiền sư Huyền Giác tu theo Thiên Thai Giáo Quán, tức là theo phương pháp thiền quán trong kinh điển và đọc kinh Duy Ma Cật tỏ ngộ tâm tông, sau lại được đức Lục Tổ ấn chứng, thấu qua cửa nhà thiền. Do vậy, người học tác phẩm này nắm vững được cả hai mặt Giáo và thiền.

Phần 1: Lược truyện Thiền sư Huyền Giác

Sư họ Đới, tự là Minh Đạo, hiệu Vĩnh Gia. Sinh năm 665 (TL), tịch năm 713 (TL), người Châu Ôn (nay thuộc tỉnh Chiết Giang). Vĩnh Gia là tên quận. Thời Hán, Vĩnh Gia được gọi là Đông Âu, qua đến thời Tấn mới đổi là Vĩnh Gia. Sang thời Tống, thời Nguyên gọi là Châu Ôn, vì đất này khí hậu quanh năm ôn hòa.

Sư xuất gia từ thuở bé, có sách ghi rằng lúc 8 tuổi đã xuất gia, học rộng thông cả Tam Tạng giáo điển, thấu suốt pháp tu Chỉ Quán của tông Thiên Thai.

Tông Thiên Thai còn gọi là Pháp Hoa Tông. Tông này lấy kinh Pháp Hoa làm kinh điển y cứ, do Trí Giả Đại Sư ở núi Thiên Thai sáng lập, ứng dụng pháp tu Nhất Tâm Tam Quán. Nghĩa là từ một tâm mà tu đủ cả ba pháp quán: Quán Không, quán Giả và quán Trung. Đây là một trong mười ba tông phái của Phật giáo Trung Hoa, thuộc Giáo tông.

Khi ấy, Sư thấy dưới sườn núi cạnh chùa Long Hưng ở Châu Ôn có khung cảnh tốt bèn tự cất một am nhỏ, một mình nghiên cứu và tu thiền quán, quên hẳn việc đời. Sự tu hành của Sư rất nghiêm mật, cuộc sống đạm bạc. Ăn thì chẳng ăn cơm gạo ở dưới lưỡi cày, lưỡi cuốc; mặc thì chẳng mặc áo từ miệng tằm. Bởi vì cơm gạo ở dưới lưỡi cày làm chết côn trùng, nên Sư không dùng; còn áo từ miệng tằm, do tằm chết nên mới lấy tơ kéo thành sợi may đồ mặc, nên Sư không mặc áo tơ.

Nhân Sư xem kinh Duy Ma Cật, sáng được tâm địa, rồi tình cờ Sư gặp thiền sư Huyền Lãng khích lệ bèn phát chí đi du phương, lại được gặp thiền sư Huyền Sách cùng luận đạo lý, thầm hợp ý Tổ sư. Bản này nói là gặp thiền sư Huyền Sách còn trong Tổ Đường Tập lại nói là thiền sư Thần Sách, có chỗ gọi là Đông Dương Sách thiền sư.

Thiền sư Huyền Sách hỏi:

- Thầy đã đắc pháp với vị thầy nào?

Sư đáp:

- Do xem kinh luận Phương Đẳng, đều có thầy truyền trao, sau đọc kinh Duy Ma, ngộ tâm tông của Phật Tổ, chưa có người chứng minh.

Thiền sư Huyền Sách nói:

- Trước Phật Oai Âm Vương thì được, từ Phật Oai Âm Vương về sau không thầy mà tự ngộ thảy là ngoại đạo thiên nhiên.

Sư thưa:

- Mong thầy hãy chứng minh cho tôi.

Huyền Sách nói:

- Lời tôi nhẹ lắm. Ở Tào Khê hiện có Đại sư Lục Tổ, là bậc đã được truyền pháp, người bốn phương đều tụ về, nếu muốn thì tôi sẽ cùng huynh đi đến đó.

Khi ấy, Sư cùng thiền sư Huyền Sách đến Tào Khê diện kiến Lục Tổ.

Đây là giai đoạn Sư gặp thiền sư Huyền Sách khích lệ đến bái kiến Lục Tổ. Trong Tổ Đường Tập ghi: Lúc ở chùa Khai Nguyên (hoặc Long Hưng) tại Châu Ôn, Sư lo phụng dưỡng người mẹ và người chị, cũng có người dèm chê, nhưng Sư không màng. Một hôm, hai chị em đang ngồi trong nhà, nhìn qua cửa sổ thấy có vị lão túc, tuổi khoảng hơn sáu mươi đi ngang. Người chị bảo thiền sư Huyền Giác: “Hãy mời lão túc đó vào nhà uống trà được không?”

Sư liền ra mời. Lúc đầu, vị lão túc này không muốn vào nhưng thấy người em tha thiết nên cũng thuận lời mời. Khi vào nhà, người chị ra chào, nói: “Em tôi còn nhỏ có điều gì sơ suất xin lão túc niệm tình chớ trách”. Rồi cùng ngồi lại thăm hỏi.

Vị Lão túc thấy thầy tăng trẻ có vẻ khác người, còn người chị cũng có chí khí của trượng phu. Cả hai chị em có điểm đặc biệt khác thường. Sau khi thăm hỏi biết rõ gia thế, Lão túc mới khuyên thầy tăng: “Việc hiếu thuận tự nó là một đường, tuy đã sáng được lý Phật dạy mà chưa được thầy ấn khả. Quá khứ chư Phật, Thánh Thánh truyền nhau, Phật Phật ấn khả, đức Thích-ca Như Lai cũng được Phật Nhiên Đăng thọ ký, nếu chẳng vậy tức rơi vào tự nhiên. Ở phương Nam có bậc Đại Thánh hiệu là Huệ Năng thiền sư, thầy có thể đến đó lễ bái tôn làm Thầy”.

Thầy tăng trẻ đáp: “Mẹ tôi vừa qua đời, đâu nỡ bỏ chị một mình, không ai nương tựa”.

Người chị nói: “Em chớ ngại, chị có thể tự lo, hãy nên đi”.

Thầy tăng trẻ đi đến gặp vị Trụ trì ở chùa trình bày tất cả. Vị Trụ trì nói: “Tôi tự không thể đi được, nếu sư huynh mà có tâm ấy, thì tôi sẽ cùng huynh đồng tạo nhân lành. Sư huynh hãy đi chớ lo, tôi sẽ giúp người chị của huynh”.

Như vậy, vị thầy Trụ trì này cũng khuyến khích đi. Sư đưa chị đến giáp mặt thầy Trụ trì rồi cùng sắp đặt. Việc xong, Sư lên đường. Đây là sự kiện mà Tổ Đường Tập đã ghi.

Còn bản này chỉ kể lại lúc gặp thiền sư Huyền Sách, mới hỏi Sư đắc pháp thầy nào? Sư đáp: “Do nghe kinh luận Phương Đẳng (Phương Đẳng là tên chỉ chung cho kinh Đại Thừa) có thầy truyền, nhưng sau xem kinh Duy Ma Cật ngộ được tâm tông thì chưa có người chứng minh”.

Sư do đọc kinh Duy Ma tỏ ngộ tâm tông. Tâm tông tức là Thiền tông. Bởi vì Thiền tông lấy tâm làm tông. Ngoài tâm không có một pháp thật, việc tu hành đều phải xoay lại bản tâm, đó là gốc. Nên gọi là lấy tâm làm tông.

Tăng Tuyết Phong khi đến tham vấn thiền sư Đức Sơn Tuyên Giám, hỏi:

- Việc Tông thừa từ trước, con có phần chăng? Tức là hỏi việc tông thừa từ trước đến giờ con có phần trong đó chăng?

Đức Sơn liền đánh cho một gậy, hỏi:

- Nói cái gì?

Tuyết Phong thưa:

- Chẳng lãnh hội.

Hôm sau thượng đường, thiền sư Đức Sơn nói:

- Tông ta không ngữ cú, không một pháp cho người.

Tuyết Phong nhân đó có tỉnh.

Sau này, khi ra giáo hóa, có vị tăng hỏi:

- Hòa thượng đến Đức Sơn được cái gì, liền thôi?

Tuyết Phong đáp:

- Ta đi tay không, về tay không.

Tương ứng với thiền sư Đức Sơn nói: “Tông ta không ngữ cú, không một pháp cho người”. Như vậy, thiền sư có nói ra lời gì cũng chỉ là phương tiện để nhổ đinh, tháo chốt, cốt đánh thức người tỉnh ngộ nhận lại bản tâm chính mình. Nên nói không có pháp gì cho người hết, chỉ là đánh thức người tỉnh ngộ xoay lại, nhận ra bản tâm, chớ không thêm pháp gì khác. Thiền sư Tuyết Phong nhận được chỗ đó, nên sau có vị tăng hỏi: “Được cái gì?” thì Sư chỉ nói là: “Đi tay không, về tay không” chớ không thêm gì khác.

Tu tỏ ngộ tâm tông là phải nhận được bản tâm chính mình, đó là căn bản. Ở Việt Nam, trong bài phú Cư Trần Lạc Đạo của Sơ Tổ Trúc Lâm có đoạn nói: “Miễn được lòng rồi, chẳng còn phép khác”. Bài phú bằng chữ Nôm nên chuyển thành văn tiếng Việt: “Miễn được lòng”, tức là được tâm. Nhận được tâm rồi thì ngay đó sống. Ngộ rồi mới thấy rõ là không có pháp nào khác, tức là ngoài tâm không có pháp nào thật hết.

Hoặc câu “Miễn cốc một lòng, thì rồi mọi hoặc”. Cốc tức là biết. Nghĩa là biết, nhận rõ được tâm chính mình. Nhận sống được với tâm là giải quyết xong mọi mê lầm. Hoặc tức là mê lầm. Nên nói tâm tông tức Thiền tông là vậy. Chỉ thẳng bản tâm, trở về sống được với bản tâm, đó là gốc. Chính như bài kệ Đức Phật truyền pháp cho tổ Ca-diếp cũng nói lên ý đó:

Pháp bổn pháp vô pháp

Vô pháp pháp diệc pháp

Kim phó vô pháp thời

Pháp pháp hà tằng pháp.

Pháp gốc pháp không pháp

Pháp không pháp cũng pháp

Nay khi trao không pháp

Mỗi pháp đâu từng pháp.

1- Gốc của Pháp là không có pháp, chỉ phương tiện nói ra pháp này pháp kia, còn cái pháp gốc thật là không một pháp. Nói không pháp là ngầm chỉ tâm, vì ngoài tâm không có pháp nào khác.

2- Pháp gọi là không pháp đó cũng là pháp. Nghĩa là nói không pháp, không phải hoàn toàn không có gì hết. Nếu không có gì hết thì tu làm gì. Chính cái không pháp đó cũng là pháp, đây là chỗ mà người tu thể nghiệm ngay tâm của mình, sống được với tâm, chứ không phải nói suông,cần thấu qua cái không pháp đó.

3- Khi trao không pháp thì mỗi pháp đâu từng là pháp. Đến đây thấu rõ cái gọi là không pháp, sống được với bản tâm chân thật, thì đối với các pháp thấy rõ quả không có một pháp thật.

4- Không có pháp nào là thật, chỉ cốt sống trở lại bản tâm của mình thôi.

Đây gọi là Tâm tông hay Thiền tông là như vậy. Người tu thiền phải khéo sống được với tâm của chính mình. Sư đọc kinh Duy Ma ngộ được tâm tông, nhưng chưa có người chứng minh, sau nhờ gặp được thiền sư Huyền Sách giải thích và hướng dẫn đến Lục Tổ. Huyền Sách nói: (đoạn trước đã có ghi)… còn sau này thì phải có thầy chứng minh, nhất là hiện nay có Tổ ra đời, thầy nên đến để cầu ấn chứng nếu không thì thuộc ngoại đạo thiên nhiên. Có người hiểu lầm ngoại đạo thiên nhiên là ngoại đạo lõa thể, không mặc quần áo, đây không phải như vậy.

Huyền Giác khi nghe lời khuyên bảo liền nói: “Xin thầy hãy chứng minh cho tôi”. Sư khiêm tốn chứ không có lòng tự hào hay ngã mạn. Song Huyền Sách cũng khiêm tốn đáp: “Lời tôi còn nhẹ, ở Tào Khê có Đại sư Lục Tổ …” Hai vị cùng đến Tào Khê gặp Lục Tổ. Đây là đoạn đặc biệt ấn chứng.

Đến nơi, Sư đi quanh Lục Tổ ba vòng rồi chống tích trượng đứng thẳng.

Tổ bảo: “Là Sa-môn thì phải đủ ba ngàn oai nghi, tám muôn tế hạnh, đại đức từ phương nào tới mà sinh lòng ngã mạn to vậy?” Bởi vì Sa-môn tức là thầy Tỳ-kheo, thì phải đầy đủ oai nghi, và các môn tế hạnh. Ba ngàn oai nghi tức 250 giới nhân cho bốn oai nghi (đi, đứng, nằm, ngồi) rồi nhân lên ba thời (quá khứ, hiện tại, vị lai). Nghĩa là phàm người tu hành mỗi cử chỉ, từng hành động nhỏ nhiệm đều phải giữ gìn nghiêm túc, tề chỉnh đủ luật nghi hết, luôn luôn kiểm soát, không để sinh ra lỗi lầm. Đây là lúc nào cũng phải tỉnh, phải giác, đâu phải là việc thường. Hiện nay nhiều vị xuất gia thọ lãnh giới Tỳ-kheo rồi có khi cả năm, hoặc hai, ba năm chưa đọc lại giới lần nào, nên oai nghi, cử chỉ sơ sót, thành ra thô tháo là đáng hổ thẹn!

Nghe xong, Sư thưa: “Sinh tử là việc lớn, vô thường rất mau chóng”. Tức là phải lo giải quyết gấp rút việc lớn sinh tử, mới là quan trọng. Bởi vì vô thường mau chóng, sơ suất là không kịp rồi, thì đâu có thời gian nghĩ đến việc khác.

Tổ bảo:

- Sao chẳng thể nhận cái vô sinh, liễu thấu không mau chóng ư?

Nghĩa là nhận ra cái thể vô sinh, là ngay đó thấu qua sinh tử xong lo gì mà nói rằng gấp rút. Tổ đưa ra một cái bẫy để thử.

Sư thưa:

- Thể tức vô sinh, liễu thấu vốn không mau chóng. Nghĩa là cái vô sinh đó thể vốn tự vô sinh rồi, đâu cần làm cho nó vô sinh nữa. Liễu thấu trong đó thì ngay sinh tử vốn là vô sinh, có gì gọi là mau chậm. Sư vượt ra không bị mắc bẫy của Tổ, không kẹt trong cái niệm mau chậm. Thể vô sinh ngay nơi mình chỉ cần nhận ra thôi, còn nghĩ mau chậm ngay đó đã lầm qua mất rồi. Như vậy, để thấy rằng thiền sư Huyền Giác đã sống được với lẽ thật, nên ngay đó đáp liền mà không cần suy nghĩ.

Tổ bảo tiếp:

- Đúng vậy, đúng vậy.

Tức là rất hợp ý Tổ.

Ngay đó, Sư liền đầy đủ oai nghi lễ bái Lục Tổ. Rồi chỉ giây lát lại cáo từ ra về. Tổ bảo:

- Trở về quá nhanh vậy sao?

Tổ giàn trận thứ hai. Trong lời hỏi, có ý.

Sư biết, liền thưa:

- Vốn tự chẳng động, há có nhanh sao!

Tổ mới gạn lại:

- Ai biết chẳng động?

Nếu Ông nói thể vốn tự nó chẳng động, vậy ai biết chẳng động? Tổ vừa hỏi mà cũng là vừa gạn thêm lần nữa. Chính “Ai” này rất nguy hiểm! Vì có “Ai” tức có thêm một người nữa, người biết được cái chẳng động, cộng thêm cái biết chẳng động thành ra cái thứ hai rồi, tức là thành động. Cho nên, chỗ này không khéo là rơi vào bẫy liền. Vừa nghĩ “Ai” là trúng bẫy của Tổ.

Sư liền thưa:

- Ngài tự sinh phân biệt.

Thiền sư Huyền Giác thấy được cái bẫy của Lục Tổ, liền trả lại đúng theo vị trí của Tổ

Tổ bảo tiếp:

- Ông rất được cái ý vô sinh.

Mới nghe qua tưởng Lục Tổ khen, nhưng không ngờ trong câu ấy lại có mũi tên độc. Vừa khen mà cũng vừa ngầm gạn lại: “Ông rất được cái ý của vô sinh” Nguy hiểm ở chỗ chữ “Ý”. Nếu vừa nghe mà sinh tâm vui mừng là rơi vào bẫy liền. “Vô sinh” mà có “ý” là sao? Tức là sinh rồi.

Thiền sư Huyền Giác biết ngay. Bởi vì có “ý” tức là có “ta”, mà có ta xen vào thì sẽ có được, có mất, tức trái với vô sinh. Chỗ này là chỗ rất tế nhị. Đúng là con mắt của thiền sư thật sáng, nên không có chút gì qua mắt được.

Sư bèn thưa: “Vô sinh há có ý sao?”

Rõ ràng Sư thấu tột nên hỏi lại:

- Vô sinh có ý sao? Bởi có ý thì thành ra có sinh rồi.

Tổ bảo:

- Không ý thì ai phân biệt?

Tổ gạn hỏi tới cùng. Thông thường, người ta phân biệt thì phải có ý, tức ý phân biệt, mà có ý tức là có động. Có ý là có chỗ khởi. Còn có chỗ “khởi, dừng” là đã lộ dấu vết của bệnh hoạn. Tổ gạn để xem chỗ thấy của Sư như thế nào?

Sư thưa:

- Phân biệt cũng chẳng phải ý.

Tuy phân biệt mà không thuộc lãnh vực ý, vì không chạy theo duyên, không rời tự tánh. Tức không đồng hóa mình với cảnh, luôn sống với tự tánh, nên tuy phân biệt tất cả mà như là chưa từng phân biệt gì hết.

Đúng là Sư sống được chỗ chân thật. Chỗ này kinh Duy Ma Cật có nói: “Năng thiện phân biệt chư pháp tướng, ư đệ nhất nghĩa nhi bất động”. (Hay khéo phân biệt tướng các pháp, ở nơi nghĩa đệ nhất chẳng động). Nghĩa là phân biệt tất cả tướng các pháp, nhưng đối với nghĩa đệ nhất vẫn chẳng động. Tức phân biệt hết mà vẫn không rời nghĩa đệ nhất, gọi là không rời tự tánh. Đừng sợ tu buông vọng tưởng rồi cuối cùng không biết gì hết, đưa đến vô tri, giống như cây đá. Thường nghe nói tu là không cho phân biệt đối đãi, tưởng là cuối cùng giống như cây như đá, không biết gì hết, mà không ngờ khi buông những tâm phân biệt sinh diệt đối đãi, trở về sống với thể chân thật, thì khi cần phân biệt nó khởi dụng rất nhanh, rất lẹ, bén hơn gấp bao nhiêu lần đối với tâm phân biệt thường dùng nữa. Vì tâm ấy biết tất cả không bị che mờ, không lầm cái gì hết. Do biết tất cả mà không sinh thêm ý trong đó, đó là cái biết của người đạt đạo, gọi là tự tánh phân biệt.

Có một đại đức đến hỏi thiền sư Nam Nhạc Hoài Nhượng:

- Như gương đúc tượng, sau khi tượng thành thì không biết ánh sáng của gương đi về đâu?

Khi còn là gương thì có ánh sáng chiếu soi, nhưng khi gương đúc thành tượng rồi không biết ánh sáng đi về đâu?

Thiền sư Hoài Nhượng đáp:

- Như tướng mạo lúc trẻ thơ của đại đức hiện giờ ở đâu?

Sư hỏi ngược lại vị đại đức, tướng mạo lúc trẻ của thầy bây giờ ở đâu? Tuy hiện tại không thấy tướng mạo lúc trẻ của chúng ta nhưng nó cũng đâu rời thân tướng hiện tại đây.

Đại đức hỏi thêm:

- Tại sao khi thành tượng rồi nó không chiếu soi?

Thiền sư đáp:

- Tuy không chiếu soi nhưng mà dối y một điểm cũng chẳng được.

Khi tâm của hành giả đã thành tựu, đã sạch hết niệm phân biệt đối đãi, trở về sống với tự tánh, lúc đó giống như gương sáng tự nhiên dù một điểm nhỏ, không có gì dối được. Bởi nó vốn không một vật, nên có gì lộ ra liền thấy hết, công dụng phân biệt nhạy bén gấp trăm lần, ngay đó là nhận biết liền. Chính vì nó không thêm ý phân biệt, còn tâm kia phải khởi thêm ý phân biệt, nên chậm.

Chúng ta thấy thiền sư Huyền Giác thật sự có chỗ sống, không hiểu suông trên chữ nghĩa. Chỗ này cũng cho thấy, đây không phải là chỗ của người còn đứng bên ngoài có thể bàn nói, suy luận đến được.

Chỗ thấy của Sư khế hợp với Lục Tổ, gọi là tâm tâm in nhau. Tâm thầy với tâm trò khế hợp nhau, nên Tổ liền ấn khả: “Hay thay! Hay thay! Thôi hãy tạm ở lại một đêm”. Thầy trò cảm thông nhau trong chỗ không thể nghĩ bàn, tâm tông chính là chỗ này. Học qua, chúng ta thấy người xưa chứng ngộ và sống được rồi, mỗi lời các ngài nói, đều có chỗ sống thực chứ không phải chỉ là nói trên chữ nghĩa thôi.

Sư ở lại Tào Khê một đêm, hôm sau trở về chùa Long Hưng, người đương thời gọi Sư là Nhất Túc Giác, tức là một đêm được giác ngộ. Về sau, người học lần lượt theo về học đạo rất đông. Sư được tặng hiệu là Đại Sư Chân Giác.

Bấy giờ, thiền sư Huyền Lãng ngụ ở Tá Khê, viết lá thư ngắn gọn, lời lẽ súc tích mời Sư về núi. Sư từ chối qua lá thư đầy đạo vị.

(Thư này y theo bản dịch của Hòa thượng Viện trưởng TV. Trúc Lâm)

Thư mời đại sư về núi của thiền sư Huyền Lãng ở núi Tá Khê, huyện Phổ Dương, Vụ Châu.

Từ buổi đến Linh Khê, tâm ý thảnh thơi, thường chống gậy rong chơi trên đỉnh non cao thấp, phủi sạch thất đá hang núi ngồi yên. Trông ra muôn dặm tùng xanh hồ biếc, trăng sáng tự sinh gió đùa mây trắng. Hoa đẹp cỏ thơm chim rừng tha ngậm, xa gần đều nghe vượn hú từng hồi, lấy cuốc gối đầu, cỏ êm làm nệm. Đường đời lao xao tranh giành nhân ngã, tâm địa chưa đạt nên mới như thế.

Như có thì giờ, mong được gặp nhau.

Nội dung lá thư, thiền sư Huyền Lãng diễn tả cuộc sống của Ngài: Ở thì ở trong hang núi, nơi thất đá. Sống vui trong cảnh núi rừng, quen với thú, với vượn. Cuộc sống thế gian, cứ mãi lo tranh giành nhân ngã, hơn thua, Ngài không màng tới. Và ý mời thiền sư Huyền Giác về, cùng vui cảnh núi non, chim thú, cỏ cây, khỏi phải lăng xăng ngoài đời.

Thư đáp của đại sư Huyền Giác:

Từ lúc từ biệt đến nay đã mấy năm trường, trong lòng đau đáu nhớ nhung, bỗng nhận được thư của bạn thật thỏa lòng mong đợi. Sao lá thư chẳng thấy nói đến đạo thể như thế nào, nhưng pháp vị nuôi dưỡng tinh thần cho nên chắc được tịnh lạc.

Huyền Giác tôi từ lâu khâm phục đức âm, chẳng phải dùng lời có thể thuật được. Gìn lòng tiết tháo, một mình ở nơi vắng vẻ bặt dấu con người, ẩn mình trong hang núi, bạn thân không tới lui, chỉ có chim thú qua lại, suốt đêm miên miên, cả ngày lặng lặng, thấy nghe đều dứt, tâm thật vắng lặng. Một mình trên đỉnh núi, ở dưới cội cây, lánh sự đông đúc, hưởng thức ăn đạo, thật hợp với bạn.

Nhưng mà chánh đạo tịch liêu, tuy có tu mà khó hội, bọn tà huyên náo không tập mà dễ thân. “Nếu chưa phải bậc giải khế huyền tông, hạnh hợp với chân thú thì chưa nên ở nơi vắng vẻ, ôm ấp sự vụng về suốt một đời mình”. Phải nên rộng hỏi bậc tiên tri, thành khẩn khâm phục chấp tay quỳ gối, chỉnh ý đoan dung, ngày đêm quên nhọc, trước sau hết lòng ngưỡng mộ, khắc phục thân miệng, trừ sạch biếng lười cống cao, chẳng quản hình hài, chuyên tinh chí đạo, mới có thể gọi là lóng thần nơi vuông tấc (Vuông tấc chỉ cho tâm) Phàm muốn đạt lý diệu huyền chẳng phải là dễ, kế đến quyết trạch như đi trên băng mỏng, cần phải nghiêng tai để mắt mà vâng theo huyền chỉ. Thu thúc tình trần để thưởng thức chỗ kín đáo sâu xa, quên lời mà vui với yếu chỉ, rửa sạch lụy phiền để ăn vị đạo mầu, đêm lo lắng, ngày hỏi han chẳng lạm tóc tơ, được như thế thì mới có thể giấu mình trong hang núi, lặng lòng lo toan không tiếp xúc với mỗi người. Hoặc có người tâm chưa thông thấy vật thành bị ngăn ngại, muốn tránh nơi huyên náo, cầu chỗ yên lặng thì suốt cả đời cũng chưa được yên. Huống hồ rừng xanh bát ngát núi đá chập chùng, thú gầm chim hót, tùng trúc um tùm, đá nước chênh vênh, ngọn gió rung cây, bìm sắn vương vấn, mây mù hòa hợp, vạn vật héo tàn tươi tốt theo tiết trời, sớm chiều bị những thứ ấy làm hoa mắt, há chẳng phải là huyên náo rộn ràng ư? Cho nên biết hễ kiến hoặc còn vương vít thì chạm vào đâu cũng thành vướng mắc. Do đó, trước cần phải biết đạo rồi sau mới ở núi. Nếu người chưa biết đạo mà ở núi trước thì chỉ thấy núi ắt quên đạo. Nếu người chưa ở núi mà trước đã biết đạo thì chỉ thấy đạo quên núi. Quên núi thì đạo tánh làm vui vẻ tinh thần, quên đạo thì bị núi non làm hoa mắt. Do đó, người thấy đạo quên núi ở chốn nhân gian vẫn lặng, người thấy núi quên đạo ở trong núi cũng ồn ào. Cần phải rõ ấm vô ngã, vô ngã thì ai ở nhân gian? Nếu biết ấm nhập (Ấm: năm ấm; Nhập: mười hai nhập) như hư không thì xóm làng sẽ hoang vắng có khác gì hang núi. Như người ba độc chưa bỏ, sáu trần còn nhiễu loạn, thân tâm tự mâu thuẫn thì có quan hệ gì đến sự huyên náo hay yên lặng của nhân gian hay hang núi đâu!

Vả lại, đạo tánh chan hòa cùng khắp như hư không, vạn vật vốn chẳng hệ lụy, lòng chân từ bình đẳng thì thanh sắc nào chẳng phải đạo ư? Do vì kiến đảo hoặc sinh bèn thành luân chuyển vậy. Nếu như biết rõ cảnh chẳng phải có thì trước mắt không gì chẳng phải là đạo tràng. Biết rõ vốn không, do đó chẳng duyên mà chiếu, viên dung pháp giới giải và hoặc nào khác, lấy hàm linh để biện lòng bi, dứt tưởng niệm để mà rõ trí. Trí sinh thì pháp sẽ viên chiếu, lìa cảnh lấy gì quán bi? Bi trí ly hợp gồm thâu, trái chúng sinh thì lấy gì làm năng độ? Lòng bi rộng lớn độ hết chúng sinh, chiếu tột cùng cảnh để trí viên mãn. Trí viên mãn thì lặng yên hay huyên náo đồng xem như nhau, lòng bi rộng lớn thì oán thân đều cứu cả. Như vậy, đâu cần ở lâu trong hang núi mà theo chỗ tùy duyên. Huống chi pháp pháp rỗng rang dung hợp, tâm tâm tịch diệt vốn tự chẳng phải có, ai gượng gọi là không thì có sự huyên náo gì đáng gọi là huyên náo, có sự yên lặng nào đáng gọi là yên lặng. Nếu biết vật và ngã hợp nhất thì kia đây chẳng gì không phải là đạo tràng, đâu còn thuận theo sự huyên náo của nhân gian hay nhàn rỗi ở nơi hang núi. Do đó, bỏ động cầu tịnh là gông ghét cùm yêu, lìa oán cầu thân là củi chán lồng ưa. Nếu có thể lặng lẽ nơi huyên náo thì chợ búa không đâu chẳng phải là chỗ ngồi yên. Cầu chỉ lỗi lầm, nhận lãnh lời dạy, oan trái do từ thiện hữu. Như vậy cướp đoạt hay hủy nhục đâu từng chẳng phải bổn sư ta, kêu la huyên náo không có gì chẳng phải tịch diệt. Cho nên biết diệu đạo không có hình mà vạn tượng chẳng trái với nó; chân như tịch diệt, các âm vang chẳng khác với tiếng. Mê thì kiến đảo hoặc sinh, ngộ thì không có trái thuận. Vắng lặng chẳng phải có, duyên hội thì sinh, núi Nga Nghi (ngọn núi Cửu Nghi) chẳng phải không, do duyên tan mà có thể diệt, diệt đã chẳng phải diệt, lấy gì để diệt cái diệt; sinh đã chẳng phải sinh, lấy gì để sinh cái sinh. Sinh diệt đã không thì thật tướng thường trụ. Vì vậy, nước định mênh mông niệm trần nào chẳng bị tẩy sạch, đèn trí sáng ngời hoặc nào không bị trừ khử. Trái đó thì sáu nẻo tuần hoàn, hội đó thì ba đường ra khỏi. Như vậy sao chẳng đi thuyền tuệ rong chơi trên biển pháp, mà lại muốn đi xe gãy trục vào hang núi ư! Cho nên biết vật loại lăng xăng, nhưng tánh chúng tự là một, nguồn linh lặng lặng chẳng chiếu mà biết. Thật tướng thiên chân, linh trí chẳng phải tạo, đối với người mê thì gọi là mất, đối với người ngộ thì gọi là được. Được mất tại người, đâu có quan hệ gì đến động tịnh, ví như người chưa biết đi thuyền mà muốn oán ghét dòng nước quanh co kia ư! Nếu có thể khéo biết huyền tông, tâm rỗng rang thầm khế hợp, động tịnh nói nín luôn là quy củ, lặng lẽ có chỗ quy về, điềm nhiên không gián cách. Như vậy mới có thể tiêu dao nơi hang núi, phóng khoáng chốn thôn trang, thong thả hình nghi, vắng lặng tâm phủ, điềm đạm bên trong, thâm trầm bên ngoài. Với thân thì như bị câu thúc mà tâm thì tự tại thong dong, hiện hình dung chốn hoàn vũ, giấu u linh nơi pháp giới. Như vậy thì ứng cơ có cảm, thích nghi, không tiêu chuẩn nhất định.

Thư viết sơ lược, ngoài ra làm sao trình bày cho hết được, nếu chẳng phải bạn đồng chí, đâu dám xúc phạm, lúc rảnh ngồi yên xin tạm suy nghĩ. Nếu tôi nói dối hay sai thì xem xong rồi cứ đốt.

Đồng bạn Huyền Giác

Kính bái.

Từ lúc từ biệt đến nay đã mấy năm trường, trong lòng đau đáu nhớ nhung, bỗng nhận được thư của bạn thật thỏa lòng mong đợi. Sao lá thư chẳng thấy nói đến đạo thể như thế nào, nhưng pháp vị nuôi dưỡng tinh thần cho nên chắc được tịnh lạc. Thiền sư Huyền Giác đáp nhận được thư của bạn rất vui, và nhắc sao trong thư không thấy nói đến đạo thể cùng việc tu hành như thế nào! Qua đây, thấy được người hiểu đạo kết giao với nhau cao thượng như vậy, chứ không theo nếp thường tình, thăm anh mạnh giỏi… Thăm nhau, chỉ nhắc hỏi đạo thể, việc tu hành, chỗ sống, nhận hiểu đạo chân thật như thế nào? Vì sao trong thư không thấy nói. Rồi Sư cũng nói: Nhưng pháp vị để nuôi dưỡng tinh thần thì chắc cũng được sự thanh tịnh an vui.

Huyền Giác tôi từ lâu khâm phục đức âm, chẳng phải dùng lời có thể thuật được. Gìn lòng tiết tháo, một mình ở nơi vắng vẻ bặt dấu con người, ẩn mình trong hang núi, bạn thân không tới lui, chỉ có chim thú qua lại, suốt đêm miên miên, cả ngày lặng lặng, thấy nghe đều dứt, tâm thật vắng lặng. Một mình trên đỉnh núi, ở dưới cội cây, lánh sự đông đúc, hưởng thức ăn đạo, thật hợp với bạn. Sư khen, từ lâu tôi cũng khâm phục cái đức ngầm của huynh, điều này thì không thể dùng lời nói được. Huynh ở nơi vắng vẻ, bặt dấu con người, sống với chim thú, vắng bặt cả tình đời, lấy đó làm thức ăn của đạo.

Nhưng mà chánh đạo tịch liêu, tuy có tu mà khó hội, bọn tà huyên náo không tập mà dễ thân. Nếu chưa phải bậc giải khế huyền tông, hạnh hợp với chân thú thì chưa nên ở nơi vắng vẻ, ôm ấp sự vụng về suốt một đời mình. Thiền sư Huyền Giác nhắc nhở: Người chưa sống được với đạo, chưa thấu được lẽ thật thì không nên ở nơi vắng vẻ một mình. Chỗ này, chúng ta có phần. Vì có những người nhập thất thời gian ngắn thấy tâm yên, tưởng là được rồi nên định cất thất ở riêng hoặc vào núi rừng để hạ thủ công phu giải quyết việc lớn, song theo thiền sư Huyền Giác nếu chưa sáng đạo mà ở riêng như thế thì không nên.

Phải nên rộng hỏi bậc tiên tri, thành khẩn khâm phục chấp tay quỳ gối, chỉnh ý đoan dung, ngày đêm quên nhọc, trước sau hết lòng ngưỡng mộ, khắc phục thân miệng, trừ sạch biếng lười cống cao, chẳng quản hình hài, chuyên tinh chí đạo, mới có thể gọi là lóng thần nơi vuông tấc (chỉ cho tâm), Sư khuyên là phải tìm thầy học đạo, người tu chưa được gì, mà ở một mình thì không tiến.

Phàm muốn đạt lý diệu huyền chẳng phải là dễ, kế đến quyết trạch như đi trên băng mỏng, cần phải nghiêng tai để mắt mà vâng theo huyền chỉ. Thu thúc tình trần để thưởng thức chỗ kín đáo sâu xa, quên lời mà vui với yếu chỉ, rửa sạch lụy phiền để ăn vị đạo mầu, đêm lo lắng, ngày hỏi han chẳng lạm tóc tơ, được như thế thì mới có thể dấu mình trong hang núi, lặng lòng lo toan không tiếp xúc với mỗi người. Hoặc có người tâm chưa thông thấy vật thành bị ngăn ngại, muốn tránh nơi huyên náo, cầu chỗ yên lặng thì suốt cả đời cũng chưa được yên. Đây là chỗ nhiều người vướng kẹt. Tâm chưa thông, chạm vật còn vướng còn ngại. Muốn tìm chỗ yên lặng tránh xa ồn náo, theo Sư cũng chưa hẳn là tốt.

Huống hồ rừng xanh bát ngát núi đá chập chùng, thú gầm chim hót, tùng trúc um tùm, đá nước chênh vênh, ngọn gió rung cây, bìm sắn vương vấn, mây mù hòa hợp, vạn vật héo tàn tươi tốt theo tiết trời, sớm chiều bị những thứ ấy làm hoa mắt, há chẳng phải là huyên náo rộn ràng ư? Dù tránh được cảnh vật ở thế gian, song cảnh núi rừng, mây, nắng cũng là sắc cảnh, cũng sẽ làm mù che mờ mắt, chứ đâu phải chỉ có cảnh vật thế gian.

Cho nên biết hễ kiến hoặc còn vương vít thì chạm vào đâu cũng thành vướng mắc. Tức là kiến hoặc trong tâm còn thì đụng đâu cũng dính, chứ không cần phải ra ngoài. Ngoài thế gian thấy cảnh đẹp, thấy sắc đẹp thì mới vướng, còn chốn núi rừng cũng bị sắc cảnh mây, gió thành vướng mắc.

Do đó, trước cần phải biết đạo rồi sau mới ở núi. Cho nên chỗ này Sư nói trước cần phải biết đạo rồi sau mới ở núi.

Nếu người chưa biết đạo mà ở núi trước thì chỉ thấy núi ắt quên đạo. Tâm chưa thuần nên bị cảnh chuyển, thấy núi sẽ quên đạo.

Nếu người chưa ở núi mà trước đã biết đạo thì chỉ thấy đạo quên núi. Người tu sáng đạo thì chỉ thấy đạo mà quên núi.

Quên núi thì đạo tánh làm vui vẻ tinh thần, quên đạo thì bị núi non làm hoa mắt. Quên núi thì tâm đạo làm chỗ sống vui vẻ, ở đâu cũng vui hết, đâu chỉ ở núi mới vui. Còn nếu tâm quên đạo thì ở núi cũng bị núi làm hoa mắt.

Do đó, người thấy đạo quên núi ở chốn nhân gian vẫn lặng, người thấy núi quên đạo ở trong núi cũng ồn ào. Cần phải rõ ấm vô ngã, vô ngã thì ai ở nhân gian? Nếu biết ấm nhập (Ấm: Năm ấm. Nhập: Mười hai nhập) như hư không thì xóm làng sẽ hoang vắng có khác gì hang núi. Nếu đạt ấm nhập vốn vô ngã, giống như hư không thì ở ngay xóm làng hay là thành thị không có khác.

Như người ba độc chưa bỏ, sáu trần còn nhiễu loạn, thân tâm tự mâu thuẫn thì có quan hệ gì đến sự huyên náo hay yên lặng của nhân gian hay hang núi đâu!

Vả lại, đạo tánh chan hòa cùng khắp như hư không, vạn vật vốn chẳng hệ lụy, lòng chân từ bình đẳng thì thanh sắc nào chẳng phải đạo ư? Nếu người sống mà đạo tánh nó chan hòa khắp nơi, thì hết thảy thanh sắc nào không phải là đạo!

Do vì kiến đảo hoặc sinh bèn thành luân chuyển vậy. “Kiến đảo hoặc sinh” tức là cái thấy điên đảo, mê lầm sinh nên thành ra trôi nổi.

Nếu như biết rõ cảnh chẳng phải có thì trước mắt không gì chẳng phải là đạo tràng. Biết rõ vốn không, do đó chẳng duyên mà chiếu, viên dung pháp giới giải và hoặc nào khác. “Giải” là hiểu thấu. “Hoặc” là mê lầm, tức là mê giác không hai, chạm mắt đều bồ-đề.

Lấy hàm linh để biện lòng bi, dứt tưởng niệm để mà rõ trí. Trí sinh thì pháp sẽ viên chiếu, lìa cảnh lấy gì quán bi? Nếu lìa cảnh thì lấy gì mà quán bi để độ người.

Bi trí ly hợp gồm thâu, trái chúng sinh thì lấy gì làm năng độ? Lòng bi rộng lớn độ hết chúng sinh, chiếu tột cùng cảnh để trí viên mãn. Trí viên mãn thì lặng yên hay huyên náo đồng xem như nhau, lòng bi rộng lớn thì oán thân đều cứu cả. Trí đã viên mãn, dù động, tịnh cũng như nhau, không phải lấy đây bỏ kia. Còn lòng bi mà rộng lớn thì kẻ oán người thân cũng đều cứu hết.

Như vậy, đâu cần ở lâu trong hang núi mà theo chỗ tùy duyên. Huống chi pháp pháp rỗng rang dung hợp, tâm tâm tịch diệt vốn tự chẳng phải có, ai gượng gọi là không thì có sự huyên náo gì đáng gọi là huyên náo, có sự yên lặng nào đáng gọi là yên lặng. Nếu biết vật và ngã hợp nhất thì kia đây chẳng gì không phải là đạo tràng, đâu còn thuận theo sự huyên náo của nhân gian hay nhàn rỗi ở nơi hang núi. Mình và vật đều hợp nhất thì còn gì là đây là kia, hết thảy đều là đạo tràng.

Do đó, bỏ động cầu tịnh là gông ghét cùm yêu, lìa oán cầu thân là cũi chán lồng ưa. Cái yêu ghét nào khác gông với cùm. Còn có lìa oán cầu thân cũng thành rơi vào cái củi chán lồng ưa.

Nếu có thể lặng lẽ nơi huyên náo thì chợ búa không đâu chẳng phải là chỗ ngồi yên. Cầu chỉ lỗi lầm, nhận lãnh lời dạy, oan trái do từ thiện hữu. Như vậy cướp đoạt hay hủy nhục đâu từng chẳng phải bổn sư ta, kêu la huyên náo không có gì chẳng phải tịch diệt. Cho nên biết diệu đạo không có hình mà vạn tượng chẳng trái với nó; chân như tịch diệt, các âm vang chẳng khác với tiếng. Mê thì kiến đảo hoặc sinh, ngộ thì không có trái thuận. Dẫu diệu đạo không hình tướng, song muôn tượng nào trái. Nếu mê thì cái thấy điên đảo sinh. khi ngộ đâu có gì trái thuận. Dù bị người hủy nhục hay cướp đoạt, đâu chẳng phải là thầy của ta.

Vắng lặng chẳng phải có, duyên hội thì sinh, núi Nga Nghi (ngọn núi Cửu Nghi) chẳng phải không, do duyên tan mà có thể diệt, diệt đã chẳng phải diệt, lấy gì để diệt cái diệt; sinh đã chẳng phải sinh, lấy gì để sinh cái sinh. Sinh diệt đã không thì thật tướng thường trụ. Người đạt đạo thì ngay nơi sinh diệt vẫn sống với thật tướng thường trụ.

Vì vậy, nước định mênh mông niệm trần nào chẳng bị tẩy sạch, đèn trí sáng ngời hoặc nào không bị trừ khử. Đèn trí tuệ một khi đã sáng, thì mê lầm nào cũng trừ hết.

Trái đó thì sáu nẻo tuần hoàn, hội đó thì ba đường ra khỏi. Như vậy sao chẳng đi thuyền tuệ rong chơi trên biển pháp, mà lại muốn đi xe gãy trục vào hang núi ư! Nếu đã nhận hiểu rồi, sao không dùng thuyền trí tuệ dạo chơi nơi biển pháp, mà lại muốn đi xe gãy, gãy trục đó vào trong hang núi.

Cho nên biết vật loại lăng xăng, nhưng tánh chúng tự là một, nguồn linh lặng lặng chẳng chiếu mà biết. Thật tướng thiên chân, linh trí chẳng phải tạo, đối với người mê thì gọi là mất, đối với người ngộ thì gọi là được. Được mất tại người, đâu có quan hệ gì đến động tịnh, ví như người chưa biết đi thuyền mà muốn oán ghét dòng nước quanh co kia ư! Nếu có thể khéo biết huyền tông, tâm rỗng rang thầm khế hợp, động tịnh nói nín luôn là quy củ, lặng lẽ có chỗ quy về, điềm nhiên không gián cách. Như vậy mới có thể tiêu dao nơi hang núi, phóng khoáng chốn thôn trang, thong thả hình nghi, vắng lặng tâm phủ, điềm đạm bên trong, thâm trầm bên ngoài. Với thân thì như bị câu thúc mà tâm thì tự tại thong dong, hiện hình dung chốn hoàn vũ, giấu u linh nơi pháp giới. Như vậy thì ứng cơ có cảm, thích nghi, không tiêu chuẩn nhất định. Dù cho muôn thứ lăng xăng song đối với tự tánh chỉ là một không khác. “Thật tướng thiên chân” là tánh thật sẵn có. Gặp cảnh động tịnh, nói nín cũng là quy củ. Tùy duyên ứng dụng không cố định một chiều, linh động sống tùy duyên.

Thư viết sơ lược, ngoài ra làm sao trình bày cho hết được, nếu chẳng phải bạn đồng chí, đâu dám xúc phạm, lúc rảnh ngồi yên xin tạm suy nghĩ. Nếu tôi nói dối hay sai thì xem xong rồi cứ đốt.

Đồng bạn Huyền Giác

Theo Sư, người tu muốn ở núi thì không đơn giản. Nhận được lẽ thật chính mình sau vào núi để bảo dưỡng, thì được. Còn người chưa gì muốn vào núi tu để thấu suốt lẽ thật, phải dè dặt. Nếu đã nhận và sống được với lẽ thật thì cần phải tùy duyên, không nên chán động cầu lặng, vì tâm niệm ưa chán vẫn còn vướng mắc. Phải khéo sống trong cảnh động mà không động, đó mới thật là chuyển thành sức sống chân thật. Tóm lại, Sư từ chối khéo lời mời của thiền sư Huyền Lãng qua lá thư đầy đạo vị.

Vào ngày 17 tháng 10 năm thứ sáu niên hiệu Tiên Thiên (713 TL) đời Đường Huyền Tôn, (có thuyết nói nhằm niên hiệu thứ nhất, hoặc thứ hai) Sư ngồi kiết già thị tịch, thọ thế 49 năm. Ngày 13 tháng 11 an táng tại hướng nam Tây Sơn, tháp hiệu Tịnh Quang, thụy phong Đại Sư Vô Tướng.

Sư trước tác Khúc Ca Chứng Đạo, tương truyền có vị tăng Ấn Độ đọc và dịch sang tiếng Phạn gởi về Thiên Trúc, được các vị sư Ấn Độ tán thán cho là Đông Độ Đại Thừa Kinh cho thấy tác phẩm Chứng Đạo Ca ý nghĩa rất sâu, khế hợp với ý chỉ Phật Tổ.Ngoài ra Sư còn soạn tác phẩm Thiền Tông Ngộ Tu Viên Chỉ, trình bày chỗ tu hành từ cạn đến sâu, sau Thích Sử Ngụy Tĩnh ở Châu Khánh biên tập lại thành mười thiên gọi là Vĩnh Gia Tập lưu truyền rộng ở đời.

Trên là lược qua lịch sử thiền sư Huyền Giác. Sư buổi đầu tu học theo Giáo Quán Thiên Thai, sau đọc kinh Duy Ma tỏ ngộ yếu chỉ thiền, ngộ được tâm tông. Nghe lời khuyến khích của thiền sư Huyền Sách, Sư đến tham bái Lục Tổ Huệ Năng. Tổ gạn kỹ thấy khế hợp nên ấn chứng. Về sau, Sư trước tác bản Chứng Đạo Ca này, trình bày chỗ chứng ngộ của mình.

TT.Thích Thông Phương dịch và giảng giải

Phần 2: Phần Giảng Luận

CHÁNH VĂN:

1- Quân bất kiến!

Tuyệt học vô vi nhàn đạo nhân,

Bất trừ vọng tưởng bất cầu chân.

Vô minh thực tánh tức Phật tánh,

Huyễn hoá không thân tức Pháp thân.

1- Anh thấy chăng!

Tuyệt học vô vi đạo nhân nhàn

Chẳng trừ vọng tưởng, chẳng cầu chân.

Tánh thực vô minh tức Phật tánh,

Thân không huyễn hóa tức pháp thân.

GIẢNG:

Mở đầu, Sư nói: Anh Thấy Chăng!

Ba chữ này rất đặc biệt. Mới vào chưa nói gì hết lại hỏi: “Anh thấy chăng!” Là thấy cái gì? Thường người học đều lướt qua, ít ai để ý chỗ này. Nhưng chính chỗ này lại là chỗ quan trọng. Cả một sức nặng ngàn cân của Chứng Đạo Ca nằm tại chỗ này. Bởi đây là Bài Ca Chứng Đạo, từ tâm chứng ngộ nói ra chứ không phải lý luận. Có người còn đang tu hoặc do học đạo lâu, hiểu được chút ít rồi làm thành những bài kệ hay bài thơ, bài ca… thì những tác phẩm đó không có giá trị nhiều vì thuộc tâm suy luận sinh diệt; còn tác phẩm này, lưu xuất từ tâm của bậc chứng ngộ nói ra, từ chỗ chân thật hiện thành, rất có giá trị. Song tâm chân thật ở đâu? Ngay hiện tiền đây thôi! Nó có trước khi mở miệng, nên đâu cần thêm bớt gì trong đó. Bài Bảo Cảnh Tam Muội của tông Tào Động mở đầu cũng nói: “Như thị chi pháp, Phật Tổ mật phó, nhữ kim đắc chi, nghi thiện bảo hộ”. (Pháp ấy như vậy, Phật Tổ thầm trao, nay ông được đó, nên khéo giữ gìn).

Mở đầu liền nói: Pháp ấy nó là như vậy, Phật Tổ thầm trao, ông nhận được thì phải khéo giữ gìn.

Vậy “Pháp ấy” là pháp gì? Nhiều người thắc mắc. Nói “Pháp ấy” làm sao mà biết! Tại sao không nói rõ ra? Chính “chỗ đó” là chỗ “Anh thấy chăng!” Do nó có trước khi mở miệng, nên không có ngôn ngữ, không nói nó là cái gì, không nói pháp gì, không nói nó tên gì. Nó là “như vậy” chớ không có thêm bớt gì hết. Song để tạm gợi ý cho người học khéo nhớ lại, nên tạm gọi nó là “Pháp ấy”, vì nếu đặt tên, e mỗi người lại tưởng tượng xa thêm.

Điểm này nhắc người học khéo thầm nhận trong tâm. Ngay đó thấy nhận liền, không được suy nghĩ, vừa suy nghĩ là trái với nó, là cách biệt với nó rồi. Bởi vì, khi suy nghĩ về nó như vậy… tức là nó hết như vậy…, nó thành ra thế này hoặc thế nọ rồi.

Có vị Tăng hỏi thiền sư Pháp Nhãn:

- Thế nào là một giọt nước ở nguồn Tào?

Sư đáp:

- Là giọt nước ở nguồn Tào.

Giọt nước ở nguồn Tào là giọt nước ở nguồn Tào, hỏi thế nào là đã cách biệt. Chỗ chân thật rất đơn giản, rất là gần gũi, ngay trước mắt đây thôi chứ không gì khác. Nhưng vì tâm người đang chứa nhiều vấn đề, quen bày vẽ, tưởng tượng, do đó mà không nhận thấy được. Hòa thượng Tôn sư có nói bài pháp “Thiền Tông Thực Tế Đến Nỗi Không Ngờ!” Lẽ thật nó là như vậy.

Trong nhà thiền, các thiền sư thường dùng phương tiện phá chấp, các Ngài đánh cho rớt tất cả, để buông sạch mọi cái đã tích lũy, trả về cái nguyên sơ. Nó “như vậy là như vậy”. Thiền sư Thần Hội cũng từng nói: “Đạo là đạo như thế thôi chứ không có đạo thế nào nữa!”. Như thế là như thế, không phải thêm gì nữa.

Thiền sư Đức Sơn thượng đường dạy chúng: “Các ông! Khoảng này không có một pháp cho các ông giải hội, tự mình cũng chẳng hội thiền, Ta cũng chẳng phải thiện tri thức, mọi việc đều không hiểu, chỉ biết đi ỉa đi đái ăn cơm mặc áo, còn có việc gì?” Sư nói không có pháp gì dạy cho người hiểu, tự Sư cũng không hiểu thiền, hội thiền nữa, không thêm pháp gì khác.

Còn chúng ta thường muốn thu lượm kiến thức thêm nhiều hiểu biết, nên nó sinh thêm cái này cái kia, nhiều khi lại tăng thêm bản ngã. Lúc mới tu chưa có hiểu đạo nhiều, chưa hiểu thiền nhiều nên tâm còn nhu hòa dễ chịu, nhưng khi hiểu rồi lại sinh ra kiêu khí, tướng ngã lộ ra thành hết bình thường. Các thiền sư muốn phủi sạch hết những thứ đó.

Chính thiền sư Đức Sơn nói: “Ta không có gì để hiểu”. Sư chỉ biết đi ỉa đi đái, ăn cơm bình thường vậy thôi, không có gì khác cả.

Thiền sư Lâm Tế bảo: “Theo chỗ thấy của sơn tăng, thì vốn không có nhiều thứ, chỉ là bình thường mặc áo ăn cơm, vô sự qua ngày”.

Chỗ chân thật đó vốn không có nhiều thứ, đừng bày vẽ thêm nhiều thứ. Mỗi người nên kiểm lại tâm mình lúc mới tu, thấy đơn giản dễ chịu, tu lâu ngày kiểm lại sao thấy có nhiều vấn đề. Phải soi lại thấy rõ chỗ này để sống như thật, mà chỗ chân thật thì không thêm gì khác. Sở dĩ có nhiều thứ là do thu vào, vay mượn, tích lũy thôi, còn bản tâm chân thật thì đâu có nhiều thứ! Rõ ràng như vậy nên trong nhà thiền gọi là “một còn chẳng có” huống là nhiều.

Nếu ngay ba chữ “Anh thấy chăng!” nhận thấy được thì ngay đó là xong liền, là gặp được Sư, khỏi phải nói nhiều. Do anh chưa thấy nên Sư phải tạm nói phần sau, tạm dùng phương tiện để nhắc anh khéo nương trở về, còn nếu anh thật sự chứng đạo thì ngay đó thấy liền, vì chỗ chân thật thì vốn không có lời nhiều. Anh phải thấy ngược lại chỗ này, tức chỗ “trước khi nói”, chính đó mới là cốt tủy của khúc ca này. Khi hiểu rồi mới thấy ba chữ đó quá tuyệt vời, chỉ lẽ thật sẵn nơi mỗi người.

Cho nên mỗi người cần phải tỏ ngộ chỗ này để sống. Học thiền cũng là học thẳng chỗ đó. Người tu hành cầu giải thoát mà cứ lo chạy theo cái xa vời, rồi quên mất cái gốc chân thật này, lâu ngày nhìn lại không thấy giải thoát, lúc đó mới giật mình. Còn biết giật mình là còn tốt, chứ không biết giật mình là còn xa nữa.

“Anh thấy chăng!” là ba chữ đánh thức người, một thức tỉnh thật sâu xa. Học Chứng Đạo Ca là phải học thẳng vào trong đó, không phải học để phân tích chữ nghĩa. Vì phân tích chữ nghĩa thêm hiểu biết rồi kèm theo ngã kiến, hóa ra học để chứng đạo nhưng thành ra trái đạo. Như vậy để thấy rằng, chỉ ba chữ mở đầu đã có cái gì tuyệt vời, cái gì sâu xa, sức nặng ghê hồn trong đó chứ không phải tầm thường. Nếu không khéo, chỉ học theo chữ nghĩa lướt qua thì rất uổng. Vì vậy, nhấn mạnh chỗ này để huynh đệ thấy được yếu chỉ.

“Tuyệt học vô vi đạo nhân nhàn,

Chẳng trừ vọng tưởng, chẳng cầu chân”.

Trên Sư bảo: “Anh thấy chăng!” tiếp liền nói: “Tuyệt học vô vi đạo nhân nhàn”.

Thiền sư Huyền Giác chỉ thẳng chỗ tối thượng thừa, không qua thứ lớp, không cho người kịp sinh tâm. Vì chỗ chứng đạo là chỗ chân thật rốt ráo, dứt bặt mọi suy nghĩ tưởng tượng, vượt qua những kiến thức hiểu biết. Cho nên đến đây là buông hết sở học. Vì còn có chỗ học là còn có chỗ để hiểu, thuộc tình thức phân biệt, mà còn tình thức thì chưa phải là chỗ chứng đạo. Thiền sư Huyền Giác chỉ dùng một đao chặt đứt bặt hết những suy tư, hết chỗ bám, đó là “Tuyệt học vô vi”.

Hoàng Bá cũng dạy: “Người thời nay chỉ muốn được biết nhiều, hiểu rộng rồi rộng cầu văn nghĩa bảo là tu hành. Không biết là biết nhiều hiểu rộng thì trở thành bít lấp. Chỉ cầu biết nhiều thì sánh với trẻ con, ăn tô ăn sữa trọn không biết tiêu cùng chẳng tiêu”. Sư nói người thời nay cứ lo hiểu nhiều, học rộng cầu theo văn nghĩa và cho đó là tu hành. Không biết là do học nhiều hiểu rộng lại trở thành bít lấp. Bởi vì nhiều khi học nhiều hiểu rộng mà thiếu tu nên sinh ra ngã mạn, ngã kiến, cho là ta đây hiểu nhiều biết rộng. Không biết đó là nguyên nhân tăng thêm bản ngã và bít lấp. Để thấy tu đến chỗ rốt ráo thì dứt sạch mọi tình chấp.

Thiền sư Hương Nghiêm Trí Nhàn ngộ đạo liền nói: “Một tiếng quên sở tri, lại chẳng nhờ tu trì”. Trước đó, Sư là người học nhiều hiểu rộng nhưng khi bị Tổ Qui Sơn hỏi trả lời không được. Từ đó, Sư buông hết, một mình ở nơi vắng vẻ làm vị tăng thường cơm cháo qua ngày. Một hôm, nhân quét sân nghe tiếng hòn sỏi văng trúng bụi trúc liền ngộ đạo. Nên Sư nói kệ: “Một tiếng quên sở tri”. Nghĩa là ngay khi hòn sỏi chạm vào cây trúc phát thành tiếng Sư tỏ ngộ, quên hết mọi hiểu biết trước đây, nhận ra lẽ thật sẵn có nơi mình từ bao giờ, nên nói “Lại chẳng nhờ tu trì”

Trong đây, thiền sư Huyền Giác nói: “Tuyệt học” rồi tiếp đến “Vô vi”. Tức là “nó” không thuộc về công phu tạo tác, nên không cần chạy tìm kiếm, ngay đó rớt sạch tất cả.

Lục Tổ hỏi thiền sư Hành Tư: “Ông từng làm việc gì?”.

Ngài Hành Tư thưa: “Thánh đế cũng chẳng làm”. Thánh đế là chân lý sâu xa của Phật dạy, vậy mà Ngài nói Thánh đế cũng chẳng làm. Do Ngài nhận ra “nó” sẵn nơi mình, vốn đầy đủ nên không cần thêm nữa. Thấy được chỗ đó là thấy đến chỗ tột cùng của đạo.

Thiền sư Đức Sơn cũng thông cảm được chỗ này. Trước Sư là giảng sư kinh Kim Cang, nhưng bị bà già bán bánh hỏi trả lời không được, sau khi gặp thiền sư Sùng Tín và ngộ đạo, Sư cũng có những lối nói khác thường để đánh thức người học không kẹt trên chữ nghĩa. Sư dạy: “Gần đây ở trong thời kỳ mạt pháp, có rất nhiều bọn quỷ thần ở nhà bên nói rằng: Ta là thiền sư. Chẳng biết học được bao nhiêu thiền đạo, nói tương tợ cho Lão Tăng nghe. Các ông! Những lão trọc ở mọi nơi dạy các ông tu hành thành Phật, chạy bên ngoài thành được bao nhiêu ông Phật? Các ông nếu mà không thể học, lại chạy theo cái gì? Nếu có học các ông thử đem cái học được trình cho Lão Tăng xem, một câu mà chẳng tương đương phải ăn một gậy đau điếng mới được”.

Bởi trước kia ngài Đức Sơn cũng học nhiều, cũng kẹt trên chữ nghĩa, nên khi ngộ đạo Ngài thông cảm và có lối nói mạnh bạo để đánh thức người học phải tỉnh trở lại lẽ thật chính mình. Đến chỗ rốt ráo là làm tất cả mà không có gì để làm, không phải làm rồi chấp vào việc làm. Chỉ tự thầm hợp trong tâm. Đây là chỗ mà ngôn ngữ nói không có thể đến, vì vậy đến chỗ này thiền sư Huyền Giác nói câu trên.

“Đạo nhân nhàn”, tức là con người vô sự. Chữ “nhàn” ở đây không phải nghĩa làm biếng, là không làm gì hết. Ý chỉ con người vô sự, chỗ tuyệt học. Người vô sự là người rớt sạch hết những cái thâu lượm, những cái tích lũy. Thế nên, đối với lẽ thật thì đây là chỗ rốt ráo, cuối cùng buông hết. Người khéo học phải thấu suốt được chỗ này để không bị vướng mắc, đừng có tỏ ra ta đây, cũng đừng sinh sự thì gọi là đạo nhân nhàn. Bởi xưa nay nó vốn là vô sự, vốn không một vật nhưng chỉ vì người sinh sự nên thành ra ngăn cách, nếu biết buông để tâm rỗng rang thì dễ dàng khế hợp với đạo.

Thiền sư Hoàng Bá bảo: “Người học đạo chỉ sợ một niệm có thôi”. Niệm “có” tức là sinh sự, là cùng đạo ngăn cách. “Niệm niệm không tướng, niệm niệm vô vi tức là Phật. Người học đạo nếu muốn thành Phật thì đối với tất cả Phật pháp thảy đều không dụng học. Chỉ học không cầu, không đắm trước. Không cầu tức tâm không sinh, còn không đắm trước tức tâm không diệt. Tâm không sinh không diệt tức là Phật”. Học là học đến chỗ đó, học để buông xả, không phải học để vướng mắc. Chỗ này nhiều khi chúng ta không hiểu cố học thật nhiều thành vướng mắc, thành bệnh.

Tiếp theo, Sư nói: “Chẳng trừ vọng tưởng, chẳng cầu chân” Trừ vọng rồi bỏ ở đâu? Lấy cái gì trừ vọng? Cầu chân thì bảo ai giữ? Nếu có người giữ thì không phải thật rồi. Chính “cái đang cầu đó” cái đó mới quan trọng. Tỉnh được chỗ này mới là hay.

Sư chỉ thẳng ngay vọng tức là chân. Không riêng có cái chân nào khác để cho mình cầu. Còn bị gạt trong niệm chân vọng lấy bỏ, tức là còn kẹt hai bên, chưa thấy được lẽ thật, chưa đến chỗ Sư gọi là “Anh thấy chăng!”. Phải thấy thấu qua chỗ này. Bởi vì ngay nơi thể thấy biết hiện tiền của chúng ta mà chạy theo duyên theo cảnh thành tướng bị thấy, đó là vọng. Rồi cũng ngay thể thấy biết hiện tiền này mà biết lìa duyên lìa cảnh, không có tướng để thấy, đó là chơn. Đồng một thể thấy biết này ngay đó là vọng, ngay đó là chơn, không có cái riêng khác. Cho nên, chơn và vọng chỉ là hai danh từ chứ không có thật thể, không có thể thật là chơn, cái thể thật là vọng, không để lầm trên cái tên.

Chính Kinh Lăng Nghiêm cũng nói: “Tri kiến lập tri tức vô minh bổn, tri kiến vô kiến tư tức Niết-bàn”. Thấy biết mà lập biết thì tức là gốc vô minh, còn thấy biết mà không có thấy biết, đây tức là Niết-bàn. Ngay cái thấy biết này mà thêm cái biết nữa đó là vô minh, rồi cũng ngay cái thấy biết này nguyên vẹn là thấy biết không thêm gì hết, đó là Niết-bàn, là chơn thật. Đâu có cái gì riêng khác. Đâu có ai không thấy biết! Mỗi người đều có thấy biết thì ai cũng có Niết-bàn, nhưng lại không chịu nhận để chịu thành vô minh, thật là đau quá đau! Cho nên Sư nhắc nhở đánh thức mỗi người xoay trở lại.

Qua hai câu: “Tuyệt học vô vi đạo nhân nhàn. Chẳng trừ vọng tưởng chẳng cầu chân”. Nếu thấu suốt được chỗ này thì chân vọng chỉ là tên gọi không bận tâm, ngay đây thẳng vào.

Sư tiếp:“Tánh thực vô minh tức Phật tánh, Thân không huyễn hóa tức pháp thân”.

Tánh thật của vô minh tức là Phật tánh, còn cái “thân không” của huyễn hóa tức là pháp thân. “Thân không” tức là thân rỗng rang, thân rỗng suốt. Chỗ này khó hiểu. Đôi khi dịch là thân huyễn hóa, hư ảo là pháp thân. Dịch như vậy khiến người hiểu lầm. Bởi vì hai câu đối nhau. Câu trên “Vô minh thật tánh”, câu dưới “Huyễn hóa không thân”. Tánh thật của vô minh và thân không của cái huyễn hóa. Trước Sư nói “Chẳng trừ vọng tưởng chẳng cầu chân. Ý dạy là chân vọng không tách rời nhau. Đến đây Sư nói tánh thật của vô minh là Phật tánh. Bởi vô minh không có tánh riêng của nó, chỉ do mê Phật tánh nên tạm gọi là vô minh, còn tỏ ngộ được vô minh tức là Phật tánh. Không phải ngoài vô minh riêng có Phật tánh. Thường thường chúng ta nghe nói Vô minh và Phật tánh, nên nghĩ là hai tánh đối lập, đó là lầm nhận. Nói tánh thật vô minh đích thực là Phật tánh là ngầm chỉ vô minh không có tánh cố định, không phải là mãi mãi, là vĩnh viễn, mà chỉ là cái tạm thời. Vì thế, vô minh có thể hết.

Chính đây là niềm tin giúp chúng ta tu hành không phải sợ vô minh. Nếu mỗi người xoay lại quán kỹ sẽ thấy rõ. Vô minh tức là không sáng. Không sáng là không sáng cái gì? Nếu hoàn toàn không có Phật tánh thì lấy gì gọi là vô minh? Vô minh tức là mê Phật tánh. Nếu hiện có Phật tánh thì có gọi là vô minh không? Có Phật tánh thì sao gọi là vô minh được?! Cả hai trường hợp: Không Phật tánh cũng không gọi là vô minh; có Phật tánh cũng không gọi là vô minh. Thế nên tìm cái thật của vô minh không thể được. Vậy thì bám vào đâu mà gọi là vô minh? Chỗ này nếu quán kỹ sẽ thấy được lẽ thật của vô minh.

Cho nên, kinh Viên Giác nói vô minh như là người lầm phương hướng. Đêm tối lầm phương Đông tưởng là phương tây, gọi là vô minh. Khi có đèn thắp sáng thấy rõ phương đông là phương đông, phương tây là phương tây thì hết lầm. Nó không có thực tánh là như vậy.

Có vị Tăng hỏi thiền sư Qui Sơn:

- Thế nào là đạo:

Sư đáp:

- Không tâm là đạo.

Vị Tăng thưa:

- Con chẳng hội.

Qui Sơn bảo:

- Thì hãy hội lấy cái chẳng hội đó.

Tăng thưa:

- Thế nào là cái chẳng hội.

Qui Sơn bảo:

- Chính là ông chứ không riêng người nào khác.

Chẳng hội tức là chẳng hiểu. Mà chẳng hội thì cái gì chẳng hội? Thấy được nhận ra được chỗ đó là xong. Cũng vậy, nói vô minh thì cái gì vô minh? Nhận ra chỗ đó là xong. Rất đơn giản. Cứ tưởng vô minh là cái gì ghê gớm. Sư chỉ rõ tánh thật của vô minh tức là Phật tánh.

“Thân không huyễn hóa tức là pháp thân”. Thân huyễn hóa và pháp thân cũng không đối lập nhau, pháp thân ở ngay thân huyễn hóa này.

Ngay đây không có người thứ hai. Ngay thân huyễn hóa khéo thấu suốt, không dừng nơi thân đó thì tức là pháp thân. Bởi pháp thân không hình tướng, tuy không tướng nhưng tùy duyên hiện nơi tướng. Nếu người khéo ngay tướng sẽ thấy được vô tướng, không phải ngoài tướng thấy vô tướng. Thấy mà không phá hoại các tướng.

Trong Huyết Mạch Luận, Tổ sư nói: “Ngay nói năng động dụng tức là ánh sáng chính mình hiển lộ”. Nghĩa là ngay cái thân nói năng động dụng này, tức ánh sáng của chính mình hiển lộ chứ không có gì khác. Song vì chúng ta kẹt trên hình tướng, trên động dụng mà quên mất ánh sáng chính mình, nên gọi là mê, là vô minh.

Ngài Phó Đại Sĩ có bài kệ nhắc nhở:

Đêm đêm ôm Phật ngủ.

Sáng sáng cùng Phật dậy.

Đi đứng thường theo nhau.

Ngồi nằm cùng chung ở.

Phút giây chẳng tạm rời.

Giống như bóng theo hình.

Muốn biết chỗ Phật đi.

Chỉ ngay lời nói ấy.

Ngài dạy: “Mỗi đêm cùng ngủ với Phật, sáng thức dậy cũng thức dậy với Phật, đi đứng cũng thường theo sát bên nhau, ngồi nằm cũng chung ở với Phật. Ngay lời nói đó, ngay hiện tại đây, là chỗ Phật sống chứ không đâu khác”.

Vậy thì hằng ngày cái giả và cái thật luôn theo nhau, người khéo soi trở lại liền thấy, nhận ra nó vốn đầy đủ từ thuở nào chứ không thiếu gì hết. Tức là ngay cái thân huyễn hóa đi đứng tới lui, ngủ nghỉ hiện tại đây là Phật pháp thân luôn hiển lộ trong đó. Chính là chỗ sống thật của mình.

Kinh Pháp Hoa gọi đó là tuổi thọ vô lượng vô biên, nhiều hơn cát bụi. Mỗi người đều có tuổi thọ vô lượng vô biên như vậy, tại sao không chịu nhận để sống, mà cứ sống với cái huyễn hóa tạm bợ này, để rồi buồn vui, giận ghét, hơn thua, ganh tỵ, phiền não với nhau, có nghĩa lý gì đâu! Cái thật siêu việt không ở đâu xa, ngay chính mình, ngay cuộc sống hằng ngày đây mà không chịu nhận ra để sống, lại sống với cái huyễn hóa, tạo thành bao nhiêu phiền lụy với nhau, cuối cùng tất cả đều ra nghĩa địa, vô nghĩa. Còn nghiệp đã tạo lại phải mang qua đời sau để chịu khổ, để kết oán kết hờn với nhau nữa! Ít ai suy nghĩ kỹ điều đó! Mỗi người nên tự xét lại, tự cứu mình. Tự tỉnh trở lại để vươn lên, vượt khỏi cái huyễn hóa vô minh này, sống cuộc sống chân thật ở nơi mình đã bỏ quên. Đây là lời nhắc nhở vô cùng quí báu của chư Tổ, không phải tầm thường. Ngay cái thân huyễn này có một cái thật siêu việt trong đó.

Có vị thiền sư gạn hỏi chỗ nhận hiểu của chúng. Sư đưa ra vấn đề là: “Như là có hai người đi trong mưa, tại sao có một người chẳng ướt?”

Một vị tỏ ra lanh lợi, thưa:

- Bởi vì người không ướt là có mặc áo mưa còn người ướt thì không mặc áo mưa.

Vị khác thưa:

- Do vì một người đi dưới mái hiên nên không ướt.

Một vị khác tiếp:

- Vì mưa có vùng. Bên này mưa, bên kia không mưa.

Thiền sư kết luận: “Các ông đều kẹt trong lý luận. Đây nói cả hai người đi trong mưa mà có một người chẳng ướt thì chẳng phải là cả hai đều ướt hết hay sao?” Khi nghe nói một người chẳng ướt liền nghĩ theo thường tình là một con người bằng da bằng thịt, có mắt, tai, mũi, lưỡi nhìn thấy được đây, nên suy nghĩ rồi lý luận, đó là theo danh mà khởi tưởng, bị ngôn ngữ gạt. Không ngờ ý thiền sư không phải ở chỗ đó?

Nếu hiểu theo thường tình, thì hai người này đều ướt hết. Còn “người chẳng ướt” là người nào? Nếu thấy được người này thì dù cho đi trong mưa to tầm tã cũng không có dính dáng gì hết, thấy được chỗ này liền hiểu được câu “Thân không huyễn hóa tức pháp thân”. Ngay thân huyễn hóa này tức là pháp thân. Đó là con người không ướt. Tuy nhiên, chỗ này không phải là chỗ lý luận cho vui, cần có một cái nhảy vượt lên mới thấy được.

Chính chỗ này ngài Phó Đại Sĩ có làm bài kệ:

Tay không cầm cán mai,

Đi bộ ngồi lưng trâu,

Người đi qua trên cầu,

Cầu trôi nước chẳng trôi.

Tay không lại cầm cán mai, mà cầm cán mai sao lại nói tay không? Có mâu thuẫn không? Rồi đi bộ mà ngồi lưng trâu. Ngồi lưng trâu thì đâu có đi bộ? Còn người đi qua trên cầu, sao lại nói cầu trôi nước không trôi?

Hiểu theo thường tình thì thấy lời kệ mâu thuẫn ngược đời, có khi lại nghĩ là người ghi sai lời nên sửa lại cho dễ hiểu. Không ngờ tâm đó là tâm phàm phu. Bởi vì đây là bài kệ nói về pháp thân. “Tay không cầm cán mai”. Cầm mà không có cầm gì hết. “Đi bộ ngồi lưng trâu”. Nói đi mà cũng không có đi đâu! “Người đi qua trên cầu, cầu trôi nước không trôi”. Thấu qua tướng phân biệt, không mắc kẹt trên thân huyễn hóa này, thấy được nó mới thấy được ý nghĩa pháp thân.

CHÁNH VĂN:

2- Pháp thân giác liễu vô nhất vật,

Bổn nguyên tự tánh thiên chân Phật.

Ngũ ấm phù vân không khứ lai,

Tam độc thủy bào hư xuất một.

2- Pháp thân giác rồi không một vật,

Sẵn nguồn tự tánh thiên chân Phật.

Năm ấm, mây trôi qua lại suông,

Ba độc, bọt nổi luống còn mất.

GIẢNG:

“Pháp thân giác rồi không một vật,

Sẵn nguồn tự tánh thiên chân Phật”.

Giác được pháp thân rồi liền thấu rõ trong ấy không một vật, thì đâu còn lầm với cái gì! Nhưng ở đây phải giác rồi gọi là giác liễu. Đây là chỗ bặt hết tâm suy nghĩ, phân biệt. Thông thường, người nghe nói pháp thân liền tưởng là có một cái thân hình tướng, cũng có đầu, có mắt, có tai, có mũi, lưỡi… Nếu vậy là thành một vật, tự ngăn cách mình. Hoặc nghe nói pháp thân liền nghĩ cái gì đó để cho mình giác, vậy cũng là lầm. Vì đây là “không một vật” không có chỗ để so sánh.

Thiền sư Quang Dũng sang miền Bắc yết kiến Lâm Tế, lại trở về hầu Ngưỡng Sơn. Ngưỡng Sơn hỏi:

- Ngươi đến làm gì?

Sư thưa:

- Đảnh lễ ra mắt Hòa thượng.

- Thấy Hòa thượng chăng?

- Dạ thấy.

- Hòa thượng sao giống in như lừa?

- Con thấy Hòa thượng cũng chẳng giống Phật.

- Nếu chẳng giống Phật thì giống cái gì?

- Nếu có chỗ giống thì cùng lừa khác gì ?

Ngưỡng Sơn ngạc nhiên nói:

- Phàm thánh cả hai đều quên, tình hết, thể hiện bày, ta lấy đây nghiệm xét người, hai mươi năm không ngờ vực. Con nên gìn giữ đó.

Đó là thiền sư Ngưỡng Sơn gạn xem chỗ thấy của Quang Dũng thế nào và Quang Dũng thấu được chỗ này, nên thiền sư hứa khả. Bởi có “chỗ giống” tức là có chỗ so sánh là thuộc về vật, nên chưa thoát khỏi sinh diệt, là pháp hư dối, do đó Quang Dũng nói nếu có chỗ giống thì cũng như lừa khác gì! Là đồng với vật..

“Sẵn nguồn tự tánh thiên chân Phật”. Chữ thiên chân là tự nhiên, là sẵn có, không có gì làm ra. Đây chỉ ông Phật xưa nay sẵn có, chứ không phải là Phật do tạo tác, do làm thành. Nghĩa là ngay nơi tự tánh xưa nay của chính mình sẵn có Phật, trong nguồn tự tánh sẵn nơi mình đó là Phật. Trong tự tánh mỗi người đều có vị Phật thiên chân này, chúng ta cần soi lại để sống với ông Phật đó. Phật này gọi là Bổn nguyên, là sẵn nguồn tự tánh.

Trong Kiến Tánh Thành Phật, thiền sư Chân Nguyên nói kệ:

Bổn tự viên thành bất giả điêu,

Trú thiên trú địa nhậm tiêu diêu.

Chánh giác bản lai vô nhất vật,

Thông thân bất quải nhất ty hào.

Vốn tự nhiên thành chẳng tạc điêu,

Chống trời chỏi đất mặc tiêu diêu.

Xưa nay Chánh giác không một vật,

Toàn thân chẳng dính mảy tơ hào.

Tức là lẽ thật đó, tự nó viên thành. Tự nó thành tựu đầy đủ viên mãn, không phải nhờ tạc, nhờ điêu; nó chống trời, chỏi đất mặc tình tiêu dao tự tại, không gì trói buộc được. Chánh giác xưa nay không một vật, toàn thân không dính mảy tơ nào hết, đó là chỉ lẽ thật này, tức là Phật thiên chân.

Nhưng cũng cần phải xét cho thấu rõ: Cái gì là Phật thiên chân? Đâu là nguồn tự tánh? Phải thấu được chỗ đó chứ không phải chỉ lý luận suông trên danh từ.

Trong Huyết Mạch Luận, Tổ Sư nói: “Phật là tiếng Ấn Độ, Trung Hoa dịch là Tánh giác. Giác là linh giác ứng cơ tiếp vật, nhướng mày chớp mắt, giơ tay động chân, đều là tánh linh giác của chính mình. Tánh tức là tâm. Tâm tức là Phật. Phật tức là đạo. Đạo tức là thiền”. Ngay nơi tâm này đầy đủ hết. Soi lại nơi tự tâm là đầy đủ tất cả, hiện tiền trong mọi động dụng đều không thiếu sót, nên gọi là ứng cơ tiếp vật, nhướng mày chớp mắt, giơ tay động chân đều là tánh linh giác của chính mình. Nếu không có tự tánh thì lấy cái gì giơ tay động chân, mấy đốt xương, mấy sợi gân này nó đâu có biết giơ tay động chân.

Chỗ lầm của chúng ta là ở trong đó lập thêm tự tánh để hiểu nữa. Chính ngay giơ tay động chân là tự tánh, còn lập thêm cái gì nữa? Chỉ cần ngay khi động dụng chúng ta không trụ vào cái gì hết, lìa tất cả tướng, không một vật thì Phật thiên chân sờ sờ hiện rõ.

“Năm ấm mây trôi qua lại suông,

Ba độc bọt nổi luống còn mất”.

Tức giác ngộ lẽ thật này rồi, nhìn lại thân năm ấm rõ ràng như mây nổi. Phải là bậc sống được với “Pháp thân giác liễu vô nhất vật”, mới thấy được thân năm ấm rõ ràng như mây nổi, không có thực tánh, không thật có đến đi sinh diệt

Năm ấm tức là năm thứ che đậy. Sắc lấy ngăn ngại làm nghĩa, gọi là sắc ấm. Thọ lấy cái nghĩa lãnh thọ. Tưởng là tưởng tượng. Hành là niệm niệm dời đổi. Còn thức là phân biệt. Nói năm thứ đó che, song xét cho thật kỹ thì nó có thật che đậy hay không?

Ngay đây Sư chỉ cho chúng ta thấy năm ấm chỉ là đám mây trôi qua trôi lại giữa bầu trời thênh thang. Đám mây trôi thì trôi nhưng cũng chỉ ở trong bầu trời. Vậy ngay khi đám mây trôi qua lại đó thì bầu trời thênh thang ở đâu? Ngay khi sắc, thọ, tưởng, hành, thức qua lại thì bầu trời chân thể pháp thân ở đâu? Thấy được chỗ này là sống được ngay chính mình. Năm ấm có hiện khởi cũng là hiện khởi trong tự tánh pháp thân, không hề tách rời. Vậy thì tại sao chúng ta không sống trở lại với bầu trời pháp thân thênh thang, có vui sướng hơn không? Lại đi theo đám mây hư dối qua lại rồi chịu khổ, phải lo sợ còn mất!

Ngay đây, nếu khéo thì khi đất, nước, gió, lửa thuộc sắc đang hiện khởi nhưng không có tâm khởi; thọ mà không có chỗ thọ; tưởng mà không có chỗ tưởng; ngay hành dời đổi, động niệm mà không chỗ động niệm dời đổi; ngay khi phân biệt không có chỗ phân biệt, thì có cái gì là ấm? Có cái gì che được? Thường người nghe nói rồi mắc kẹt danh từ, tưởng tượng thành ra bị nó che. Đây là chỗ phải thấu qua.

Thiền sư Qui Sơn hỏi Ngưỡng Sơn:

- Chúng sinh ở trên quả đất nghiệp thức mênh mông không gốc có thể tựa, con làm sao biết họ có cùng chẳng có?

Thưa: “Con có chỗ kinh nghiệm”.

Lúc ấy có vị Tăng đi qua trước mặt, Ngưỡng Sơn liền gọi: “Xà Lê”, vị Tăng đó liền xoay đầu lại, Sư thưa:“Bạch Hòa thượng! Đó là nghiệp thức mênh mông không gốc có thể tựa”.

Qui Sơn bảo:

- Đây quả là một giọt sữa sư tử làm tan sáu đấu sữa lừa.

Nghe nói là nghiệp thức mênh mông thì mình tưởng đâu cái gì ghê gớm lắm không biết làm sao mà tu, song tuy là nghiệp thức mênh mông nhưng không gốc thì chúng ta có thể nhổ lên bất cứ lúc nào. Ngưỡng Sơn thấy vị Tăng vừa nghe tiếng gọi liền xoay đầu lại thì chỉ ngay đó là nghiệp thức mêng mông… Tăng nghe tiếng rồi theo tiếng xoay đầu lại, là quên mình theo vật. Nếu ngay đó nhớ lại tánh nghe liền nhổ gốc nó lên, thì đâu có gì mà che được. Vừa nghe gọi liền biết đáp thì ấm đâu có che. Song vì theo tiếng quên mất tự tánh nên mới gọi là che.

Lẽ thật luôn luôn hiện hữu nơi chúng ta nhưng chúng ta lại bỏ qua, thật đáng tiếc! Vì thế, Tổ Sư chỉ chân lý vốn tự đầy đủ trong tất cả động dụng hằng ngày, đây là lẽ thật chứ không phải lý luận.

Nhắc lại, thiền sư Thần Tán khi kỳ lưng cho Thầy Bổn sư tắm, Sư vỗ lưng Thầy nói: “Điện Phật này đẹp nhưng mà Phật không có thánh”. Thầy Bổn sư nghe mới xoay đầu ngó lại, Sư nói: “Phật tuy chẳng thánh mà lại thường hay phóng hào quang”.

Cái gì biết xoay đầu? Đó là Phật đang phóng hào quang, ấm đâu có che được! Song chúng ta chỉ nhớ cái đầu xoay, nhớ cái thân này mà không thấy được án Sư thưa: “Lễ cái không già nua kìa!”

Bảo: “Nhưng mà cái không già nua thì không có nhận lễ”.

Sư thưa: “Y cũng chẳng dừng”.

Hai thiền sư rõ ràng thấy thấu qua cái già nua là năm ấm này. Người đạt đạo thấy rõ, không mắc kẹt thân năm ấm thì nó đâu che được. Vậy ấm mà phi ấm. Nó không có thực thể. Tại sao chúng ta cứ bám vào thân năm ấm để chịu phiền lụy với nó, sống ngăn cách với nhau? Thử kiểm lại cuộc sống chúng ta: phiền nhau, ngăn cách nhau, thành kiến với nhau cũng vì cái gì? Cũng vì năm ấm này chứ gì! Trong khi ánh sáng chân thật luôn hiện hữu lại không chịu nhận bỏ qua, gọi là người trí được không? Nhưng nếu ai chê không phải là người trí thì có chịu không?

Ở đây, thiền sư Huyền Giác đánh thức chúng ta tỉnh giác, nhớ trở lại lẽ thật, nên nói năm ấm như là mây nổi luống qua lại gọi là “không khứ lai”. Rồi “Ba độc bọt nổi luống còn mất”. Ba độc giống như là hòn bọt nổi trên biển, tạm còn tạm mất, chỉ là giả dối.

Ba độc là tham, sân, si. Nó không có thực thể, không cố định, chợt còn chợt mất như bọt nổi trong biển chân như. Nếu xét kỹ, khi chúng ta nổi lòng tham, thì khi đó có cái biết không? Khi sân, si có biết không? Nếu không biết thì lấy gì để tham, sân…? Do có cái biết thấy đồ vật đẹp mới sinh tham, cũng do có biết nên nghe nói trái tai mới nổi sân, rồi cũng do có biết song quên mình theo vật nên mới có si. Ví như cây đá hoặc xương thịt, gân đâu có si! Nếu có biết tức là có mầm giác, giác là biết. Song cái biết có khác nhau, nếu cái biết có xen bản ngã vào, thì có phiền não tham sân si; còn biết mà không xen bản ngã, không rời tự tánh thì phiền não làm sao khởi! Nếu chúng ta biết tất cả mà không có ngã cũng như không rời tự tánh chính mình thì phiền não có khởi được không? Đó là trở về nguồn chân! Rõ ràng ba độc là bọt nổi chứ có gì đâu!

Thời Phật, Tôn giả Nan Đà và Tỳ-kheo-ni Liên Hoa Sắc khi chưa xuất gia là những vị được xem là tham dục nặng, khi được Phật giáo hóa tỉnh ngộ tu chứng A-la-hán. Vậy cái tham dục của các vị đi đâu rồi?

Trong nhà thiền kể chuyện một hiệp sĩ đến gặp thiền sư Bạch Ẩn hỏi: “Có thiên đường và địa ngục không?”

Thiền sư Bạch Ẩn hỏi: “Ông là ai?”

Đáp: “Tôi là Hiệp sĩ”.

Bạch Ẩn bảo: “Ông mà là hiệp sĩ ư! Vị quan nào thuê ông làm cận vệ, gương mặt ông trông giống tên ăn mày không khác”. Cơn giận nổi lên hiệp sĩ liền đặt tay vào chuôi kiếm.

Thiền sư tiếp: “Thì ra ông cũng có kiếm! Vũ khí của ông trông có vẻ cùn lụt lắm, làm sao chặt đầu ta được!” Hiệp sĩ vừa nghe tới đó chịu hết nổi, rút bật cây kiếm ra liền.

Khi đó thiền sư Bạch Ẩn liền cười: “Đây chính là cửa địa ngục đang mở”. Hiệp sĩ tỉnh ngộ, biết mình sai lầm liền tra kiếm vào vỏ, cúi đầu tạ lỗi.

Thiền sư bảo: “Đây là cửa thiên đường đang mở”.

Vậy, nổi sân rồi sau đó tỉnh lại thì cái sân đi đâu? Rõ ràng nó là bọt nổi trong biển tâm chứ có gì đâu! Nếu sân là thật thì dù có buông bỏ cách mấy nó vẫn tồn tại. Quán xét kỹ, chúng ta thấy rõ, hễ quên tánh thật thì sân, nếu giác được sân liền trở về tánh thật. Bởi thể giác không có hai. Như vậy, sự còn mất của cái sân đó giống như bọt nổi, không thực thể. Đã ngộ thấu cái gọi là “ấm mà phi ấm”, “độc mà phi độc” nên thiền sư Huyền Giác nói tam độc như bọt nổi, vốn không có thật tánh cố định, nếu ngay đó tỏ ngộ liền nhận được tự tánh vô sinh chính mình. Con đường đốn giáo là ở chỗ đó. Mỗi người đều có khả năng chuyển hóa, không nên mặc cảm, không đổ thừa tham sân si nhiều quá không tu được.

Có vị tăng đến hỏi thiền sư Triệu Châu Tùng Thẩm:

- Học nhân mờ tối chậm lụt, một phen bị chìm nổi làm thế nào ra khỏi?

Triệu Châu ngồi yên không nói.

Vị Tăng thưa:

- Con thật tình hỏi Hòa thượng.

Triệu Châu bảo:

- Ông ở chỗ nào mà làm một chìm một nổi.

Sư kích thích ông Tăng tỉnh ngộ, nhận lại lẽ thật chính mình. Ông nói rằng ông đang chìm nổi, nếu ông đã chìm nổi thì ai đang hỏi đây? Đang đứng hỏi rõ ràng thì còn có người nào khác nữa mà chìm nổi? Do ông tự mê, tự quay lưng với chính mình, sự thật thì không có ai khác vào đây hết. Tức không có một người tham sân si nào riêng nữa. Chỉ cần tỏ ngộ tự tánh vô sinh chính mình thì không có gì che được lẽ thật. Từ bản tâm chứng đạo, thiền sư Huyền Giác nói lên sự thật, người học cần phải hiểu thấu đáo để không lầm lẫn.

Song đối với pháp thân thì không phải là chỗ suy lý hay biện luận. Giác được pháp thân không một vật, mới thấu được năm ấm, ba độc không thật như mây nổi, như bọt nước, trái lại nếu còn tình chấp ngã thì vẫn thấy là thật, còn vướng lụy vì nó. Đây không phải do lý luận rồi nó thành không, cũng không chỉ nói suông, mà phải là chỗ thật tu thật chứng. Nên cần phải giác, phải thấy rõ pháp thân rồi từ pháp thân nhìn lại thấy rõ ràng năm ấm… không thật, như mây trôi...

Từ tâm sáng ngời, thiền sư Huyền Giác đã bộc lộ ra những lời chân thật. Học Chứng Đạo Ca, mỗi người cần cảm nhận lẽ thật đó để sống, chứ không phải học cho vui, học để ngâm nga chơi hoặc là học để tăng trưởng thêm kiến thức hiểu biết, như vậy sẽ thêm ngã kiến, thêm ngăn che lẽ thật của chính mình. Nếu khéo nhất tâm học, xoay lại rồi ứng dụng tu thì tác phẩm này sẽ giúp chúng ta nhiều lợi ích lớn lao.

CHÁNH VĂN:

4- Đốn giác liễu Như Lai thiền,

Lục độ vạn hạnh thể trung viên.

Mộng lý minh minh hữu lục thú,

Giác hậu không không vô đại thiên.

4- Chóng giác xong Như Lai thiền,

Sáu độ muôn hạnh thể tròn nguyên.

Trong mộng rành rành bày sáu thú,

Tỉnh rồi vắng bặt cả ba nghìn.

GIẢNG:

Chóng giác hay đốn giác, tức là ngay đó giác ngộ không qua thứ lớp, không suy nghĩ phân biệt, không chần chừ do dự, không trả giá. Đó là con đường Thiền tông.

Nếu công phu tương ưng thì nhận liền, còn tính toán ngày mai tôi sẽ đốn giác, tính như vậy không thể giác ngộ. Vì thế, không thể đem trí thông minh thế gian xen vào chỗ này được. Anh thông minh, giỏi lý luận, nhưng dù suy tưởng hay cách mấy cũng không thể đến được, cần phải vượt qua và dừng suy nghĩ mới có thể tương ưng.

Thiền sư Đại Ngu đến từ biệt thiền sư Trí Thường (Qui Tông). Qui Tông hỏi:

- Ông đi đâu?

Đại Ngu thưa:

- Đi các nơi học ngũ vị thiền.

Qui Tông bảo:

- Các nơi có ngũ vị thiền còn ta trong ấy chỉ có nhất vị thiền.

Đại Ngu thưa:

- Thế nào là nhất vị thiền?

Thiền sư liền đánh.

Đại Ngu bỗng nhiên đại ngộ, thưa:

- Ngưng! con hội rồi.

Qui Tông bảo:

- Nói! nói!

Đại Ngu suy nghĩ để trả lời.

Qui Tông liền đánh đuổi ra.

Đó! con đường đốn giác là như vậy. Nếu thấy thì thẳng đó thấy liền, từ trực giác nói ra, nếu còn suy nghĩ là rơi vào tình thức nên bị đánh đuổi ra.

Thiền sư Lâm Tế thượng đường bảo:

- Trên cục thịt đỏ có vô vị chân nhân, thường từ cửa mặt các ông ra vào. Người chưa được chứng cứ hãy xem! xem!

Có vị Tăng ra hỏi:

- Thế nào là vô vị chân nhân?

Sư bước xuống tòa nắm đứng bảo:

- Nói! Nói!

Vị Tăng ấy suy nghĩ. Sư liền buông ra, nói:

- Vô vị chân nhân là cái gì, cục cứt khô.

Sư liền trở về phương trượng.

Nếu ngay đó trả lời được là xong, còn nghĩ ngợi là bị đánh bị gạt ra. Như vậy để thấy dù có thông minh, lanh lợi cách mấy cũng đâu đem ra dùng được vào chỗ này, vì vừa suy nghĩ là bị gạt ra. Chỗ này gọi là trực nhận, là đốn giác, không cho ý thức xen vào.

Sư nói “Chóng giác xong rồi” mà giác cái gì? Chính là chóng giác Như Lai thiền.

Như Lai thiền là thiền trong tự tánh thanh tịnh của Như Lai chứ không phải là Tứ thiền Bát định. Trong đó, lìa hết đối đãi, chỉ cho tâm tông của Phật Tổ. Nhân Đức Thế Tôn đưa cành hoa sen lên Tổ Ca-diếp mỉm cười, ngay đó thầy trò cảm thông nhau. Chính chỗ này về sau ở Việt Nam thiền sư Chân Nguyên tỏ ngộ qua hình ảnh bốn mắt nhìn nhau, còn gọi là Tứ mục tương cố. Khi bốn mắt nhìn nhau, khi ấy nói cái gì ở trong đó mà thiền sư tỏ ngộ? Nếu nhận thì nhận liền, nên gọi đốn giác, Như Lai thiền là vậy.

Thiền này không có trong kinh điển hay trong văn tự sách vở hoặc trong ngôn ngữ luận bàn. Vì “cái đó” đâu có nằm trong văn tự chữ nghĩa, cũng không thuộc hình thức định nghĩa. Theo sự học thế gian thì cần định nghĩa, nhận hiểu..., nhưng ở đây nếu định nghĩa được thì không còn là Như Lai thiền. Muốn định nghĩa nhận hiểu thì đã thành thiền văn tự. Thế nên, đến chỗ này bắt buộc hành giả phải là người thực tu thực ngộ mới cảm nhận được.

Trong Kiến Tánh Thành Phật, thiền sư Chân Nguyên có làm bài kệ:

Thiên kinh vạn luận chỉ tâm tông,

Tứ mục trừng giao tuệ nhãn thông.

Tam thế Như Lai truyền pháp ấn,

Nhất tâm thị Phật bổn nhiên đồng.

***

Ngàn kinh muôn luận trỏ tâm tông,

Bốn mắt trừng nhau mắt tuệ thông.

Ba thuở Như Lai truyền pháp ấn,

Một tâm là Phật sẵn vậy đồng.

Thiền sư dạy dù cho ngàn quyển kinh, muôn bộ luận cũng đều chỉ tâm tông chứ không gì khác hết. Ngay khi bốn mắt nhìn nhau lúc đó mắt tuệ mở ra thông suốt liền. Truyền pháp ấn là truyền chỗ đó. Như Lai thiền gọi đó là tâm Phật, xưa nay đều sẵn như vậy.

Tiếp Sư nói “Sáu độ muôn hạnh thể tròn nguyên”. Trong tánh thể tự tròn đủ lục độ vạn hạnh. Sáu độ tức là sáu Ba-la-mật: Bố thí độ xan tham, Trì giới độ phá giới, Nhẫn nhục độ sân hận, Tinh tấn độ giải đãi, thiền định độ tán loạn, Trí tuệ độ ngu si. Đó là nói về mặt hẹp. Còn nói rộng tức là muôn hạnh ứng dụng ra thành muôn việc làm thể hiện Bồ-tát hạnh. Sư nói tất cả lục độ vạn hạnh đều tròn đủ trong thể tánh, ngộ được chỗ này thì thấy rõ nghĩa bố thí, trì giới… mà nếu rời tự tánh bố thí… thì có thành Ba-la-mật được không?

Ba-la-mật là rốt ráo. Nếu bố thí, trì giới mà rời tự tánh thì làm sao thành Ba-la-mật? Rời tự tánh tức rơi vào chấp tướng, còn kẹt tướng ngã, nhân, chúng sinh, thọ giả, còn mang bóng dáng của cái tôi, đâu thành được. Cho nên, người ngộ được tự tánh thì đầy đủ lục độ, vì tự tánh vô trụ. Vô trụ là buông xả không bám vào duyên nào hết gọi là bố thí độ; Tự tánh thanh tịnh không lỗi gọi là trì giới độ; Tự tánh không sinh gọi nhẫn nhục độ; Tự tánh hằng giác gọi tinh tấn độ; Tự tánh không loạn gọi thiền định độ, tự tánh không mê là trí tuệ độ. Ngay trong đó tự tánh đầy đủ tất cả.

Thế nên, lục độ đều từ tâm tánh hiện thành. Nếu chúng ta khéo soi lại sẽ thấy rõ, vì có tâm mới biết bố thí, có tâm mới biết trì giới… khi sống được với tâm tánh sẽ hiện ra đầy đủ trong tất cả mọi oai nghi đi, đứng, nằm, ngồi, mỗi cử chỉ đều sáng ngời, đều ở trong ánh sáng chánh giác, đều thành diệu hạnh.

Xưa chính chỗ này, khi Lục Tổ đại ngộ, đã thốt lên: “Đâu ngờ tự tánh vốn tự đầy đủ …” Khi tỏ ngộ rồi Tổ thấy ngay tự tánh đủ muôn đức, phát khởi ra muôn hạnh lành không cùng tận. Tự tánh vốn không cùng tận nên ứng ra muôn công đức lành cũng không cùng tận, đây chính là của báu nhà mình dùng mãi không hết, không phải vay mượn bên ngoài. Chỗ này cũng chỉ chúng ta ngộ Vô Sư Trí nơi mình, từ đó ứng dụng ra mới thành diệu hạnh không thể nghĩ bàn, và mới giữ gìn được của báu Như Lai, bảo vệ được gia bảo của nhà mình.

Phẩm Tùng Địa Dũng Xuất, trong kinh Pháp Hoa, Phật không nhận Bồ-tát ở tha phương để truyền kinh Pháp Hoa, Phật nói: “Ở cõi Ta-bà của Ta đây tự có vô lượng Bồ-tát sẵn sàng truyền kinh”. Vừa nói xong, đất liền nứt ra, vọt lên vô số Bồ-tát phát nguyện trì kinh. Đất chỉ đất tâm của mỗi người, nếu đất tâm của mỗi người nứt ra thì tan vô minh, mà tan vô minh thì sẽ phát ra vô số diệu hạnh của Bồ-tát. Rõ được chỗ này gọi là “Chóng giác xong Như Lai thiền, Sáu độ muôn hạnh thể tròn nguyên” đầy đủ hết không thiếu.

Đến câu “Trong mộng rành rành bày sáu thú.Tỉnh rồi vắng bặt cả ba nghìn”. Trong mộng bày sáu cõi luân hồi rõ ràng, còn khi tỉnh giác rồi thì vắng bặt cả thế giới tam thiên đại thiên.

Đến chỗ này không thể nói thiền trên miệng được, vì khi còn mê còn mộng thấy mình có thật, cảnh có thật cho nên có buồn, vui, khổ, sướng… cũng thật luôn, thành ra có đủ sáu nẻo luân hồi cho mình đi, vậy nên Sư nói “Trong mộng rành rành bày sáu thú”. Thú là đến. Vì mê còn thấy người thật cảnh thật, tức là còn có ta, mà còn có ta thì còn có chỗ để ta đến, ta ở, ta thọ sinh… không chạy trốn đâu khỏi hết. Nếu cái ta lành thì đi đến chỗ an vui, còn cái ta dữ thì đi đến chỗ xấu thọ khổ. Hiểu kỹ rồi mới thấy sợ, vì chỗ này không thể dùng lý luận giỏi để biến những cái khổ vui trong lục đạo luân hồi thành không được.

Như bài Minh Tổ Qui Sơn nói: “Thân huyễn nhà mộng, Trong không vật sắc, Mé trước không cùng, Mé sau chẳng biết, Ra đây vào kia, Xuống lên quá nhọc, Chưa khỏi tam luân, Bao giờ thôi dứt”. Nghĩa là cái thân huyễn hóa như nhà mộng này, từ chỗ không lại hiện thành vật sắc, nó mênh mông không cùng, ra đây vào kia, xuống lên quá nhọc, cứ lăn lộn tạo nghiệp hoài trong đó không hề dừng nghỉ.

Nhưng trong đây Sư lại nói: “Tỉnh rồi vắng bặt cả ba nghìn”. Nếu giác ngộ, tỉnh ra thì cả tam thiên đại thiên thế giới cũng vắng bặt không chỗ đến. Trong câu này dùng hai chữ Không “Không không vô đại thiên” tức sạch hết dấu vết.

Chỗ này thiền sư Từ Đạo Hạnh cũng từng nói: “Tác hữu trần sa hữu, vi không nhất thiết không”. Nghĩa là nói có thì tất cả đều có, nói không thì tất cả đều không. Trần sa là hạt bụi. Nếu nhìn theo chiều có thì từng hạt cát, hạt bụi cho đến những cõi nước như trần sa đều có đủ hết không sai chút nào, tất cả đều hiển bày. Còn nếu nhìn theo chiều không thì tất cả đều không, xưa nay không một vật. Hễ tâm sinh thì các thứ pháp sinh nên cái gì cũng có hết, còn tâm diệt thì các pháp diệt không có gì thật hết. Có và không đều là tướng vô thường không thật, nếu hiểu thấu được chỗ đó thì thấy nó vốn là vô sinh. Cho nên chữ “không” ở đây không phải phá hoại các pháp rồi nói là không, mà dưới con mắt giác ngộ không có một pháp thật, tức là không có chỗ để sinh tâm, thấy suốt tất cả mà không dính mắc nên gọi là không, phải hiểu thật kỹ, chớ nên hiểu lầm. Kinh Lăng Nghiêm nói: “Một người trở về nguồn chơn, mười phương thế giới thảy đều tiêu mất”. Đó, nghĩa “không” là như vậy.

Có vị Tăng nghi ngờ hỏi: “Mười phương thế giới đều mất, tại sao lại thấy ngọn núi trước mặt còn ở đây?” Như chúng ta thấy ngọn núi còn trước mặt, tại sao nói không? Nếu hiểu nghĩa “không” theo nghĩa có và không thì không phải. Đây nói không, nói tiêu mất là tiêu mất với người đã giác, trong mắt của người giác ngộ thì tất cả không có cái gì thật, không có cái gì ngăn ngại, không chướng, còn chúng ta thấy cái gì cũng là thật nên còn chướng còn vướng mắc, cho nên nói là có.

Có vị Tăng đến hỏi thiền sư Qui Tỉnh về chuyện “Cây Bách của ngài Triệu Châu”. Qui Tỉnh bảo: “Ta chẳng tiếc nói với ông, nhưng ông có tin hay không?” Tăng thưa: “Lời nói của Hòa thượng là quý trọng, con đâu dám chẳng tin”. Qui Tỉnh bảo: “Ông có nghe giọt mưa rơi trước thềm không?” Vừa nói tới đó thì vị Tăng tỉnh ngộ, sau đó Tăng làm bài tụng:

Thiềm đầu thủy đích,

Phân minh lịch lịch.

Đả phá càn khôn,

Đương hạ tâm tức.

***

Giọt mưa trước thềm

Rành rẽ rõ ràng

Đập nát càn khôn

Liền đó tâm dứt.

Tăng tỏ ngộ do nghe rõ ràng từng giọt từng giọt mưa trước thềm, ngay đó đập nát càn khôn, tâm dứt. Nếu hiểu theo chữ nghĩa thì càn khôn tức là trời đất, mà trời đất làm sao đập nát đây? Lấy cái gì đập? Ý nói khi tỏ ngộ tức là sạch hết niệm về vật, ngã, tâm hết sinh vì không còn chỗ để tâm khởi, nên vị tăng nói đập vỡ càn khôn là như vậy. Nghĩa là không còn chỗ để sinh tâm, chứ không phải là phá hoại cả trời đất cho thành không.

Đến chỗ đó, tâm lặng lẽ không sinh, dứt bặt mọi cảnh duyên, nên thiền sư Huyền Giác nói: “Tỉnh rồi vắng bặt cả ba nghìn”. Tức tam thiên thế giới đều vắng bặt, đều không. Như vậy chúng ta thấy càn khôn còn nát, tam thiên đại thiên thế giới còn vắng bặt, thì cái áo, cái đãy hoặc là cái máy vi tính, cái đĩa… của chúng ta hiện tại có nghĩa lý gì!

Đến đây mới thấy, nếu còn bám chặt, còn dính vào những chuyện hiện tại thì làm sao đốn giác liễu được? Nếu để tâm sinh hoài như vậy thì chúng ta sẽ ra sao? Việc này không thể lý luận nhiều hoặc hiểu nhiều mà là sống được với tâm chân, đó là chỗ thực tế đánh thức mỗi người cần soi lại ứng dụng vào cuộc sống, chưa đến được chỗ đó còn phải khéo công phu chứ không thể dễ duôi được.

CHÁNH VĂN:

5- Vô tội phước, vô tổn ích,

Tịch diệt tánh trung mạc vấn mích.

Tỉ lai trần kính vị tằng ma,

Kim nhật phân minh tu phẫu tích.

5- Không tội phước, không thêm bớt,

Trong tánh tịch diệt đừng hỏi kiếm.

Xưa nay gương bụi chửa từng lau,

Đây lúc rõ phân cần biện chắc.

GIẢNG:

Sư nói: “Không tội phước, không thêm bớt, trong tánh tịch diệt đừng hỏi kiếm”. Nếu nói như vậy thì phá hết tội phước hay sao? Phải cẩn thận, chỗ này rất nguy hiểm. Có người hiểu được chút ít tưởng là thấu đáo rồi bác bỏ tội phước, mặc tình sống buông lung, kết quả bị đọa sâu. Đây, không phải nói không là nó thành không, tha hồ sinh tâm tạo tội, không phải chửi người ta rồi nói chửi cũng là không, đến lúc bị người chửi lại thì ngủ không được. Đó là nói dối, không phải như vậy.

Cần chú ý, trước đó thiền sư Huyền Giác đã nói: “Tỉnh rồi vắng bặt cả ba nghìn”. Tức là sau khi giác, dứt bặt chỗ sinh tâm rồi mới thấu được chỗ không tội phước, không tổn ích này. Bởi vì tội phước là ngoại duyên do huân tập, không phải cái sẵn có mà là từ tâm sinh. Nếu tâm không sinh hoặc là trước khi động niệm thì tội phước bám vào đâu?

Trong bài kệ sám hối: “Tánh tội vốn không do tâm tạo, tâm nếu diệt rồi tội sạch trong, tội không tâm diệt cả hai không, thế ấy mới là chơn sám hối”. Nghĩa là tội vốn do tâm tạo, không cố định, không phải sẵn có nên gọi tội vốn tánh không.

Thí dụ nếu không có tâm tham thì lấy cái gì tham? Nếu tâm không sinh thì tội cũng diệt. Nên nói “Tâm nếu diệt rồi tội sạch trong”. Sư mới nói: “Không tội phước không thêm bớt, trong tánh tịch diệt đừng có hỏi kiếm”. Có khởi niệm thì có tướng, lúc chưa khởi niệm thì ai nhìn thấy được trong đó. Khi chúng ta ngồi thiền lúc tâm có niệm thì thấy biết được, còn trước khi động niệm, thì trong đó đâu có bóng dáng nhân ngã, vậy hỏi kiếm gì trong đó? Ai ở trong đó mà hỏi kiếm? Cho nên ngay đó dứt bặt niệm tội phước, thêm bớt. Tội phước y cứ trên niệm mà có, có niệm rồi mới có, không thể đến được trong tánh tịch diệt.

Do có tâm niệm thì mới có tạo tội, tức nương gá vào cái ngã, cái tôi mới có thành tội. Khi tạo tội thì ai tạo? Tức là tôi tạo. Rồi khi được phước thì ai được? Cũng là tôi được. Nếu không có tôi thì ai tạo, ai được? Cho nên, nếu còn có niệm tội phước tức là còn có chỗ để sinh. Nói rõ hơn là còn niệm là còn sinh, niệm tạo tội đưa đi xuống còn tạo phước thì đi lên. Tội thì chịu khổ, phước thì hưởng vui.

Đến chỗ này nếu sống được với tánh tịch diệt không tội phước đó mới là chỗ vô sinh, đó cũng là thật tướng sám hối. Ngài Vô Não tức Ương-quật Ma -la giết người lấy ngón tay kết thành xâu chuỗi, là tạo tội ác vô cùng nhưng khi được Phật giáo hóa chứng A-la-hán thì sao? Thì tội ở đâu? Điểm này cần nhất tâm thanh tịnh vô niệm thì không có chỗ cho tội phước chen vào, làm mờ tánh tịch diệt của chúng ta.

Người học cần nhớ rõ chữ “không” ở đây gọi là không ý niệm tội phước, chứ không phải là phá bỏ tội phước, không nên hiểu lầm rồi mặc tình tạo tội. Hiểu được chỗ này thì chúng ta rõ được câu chuyện thiền sư Nam Tuyền chém mèo.

Một hôm, bên đông lang và tây lang cùng giành nhau con mèo. Nam Tuyền đến nắm con mèo giơ lên hỏi: “Nếu nói được thì tha, còn nói không được thì chém con mèo”. Trong chúng không ai nói được, Sư liền chém chết con mèo. Người sau này hỏi nếu như vậy thì ngài Nam Tuyền có tội không?

Chỗ này là chỗ rất tế nhị, hiểu sai không khéo sẽ nguy hiểm và bị sa đọa. Nếu ngay đó bặt hết niệm tội phước, tâm không sinh thì lúc đó con mèo sáng ngời, ngài Nam Tuyền cũng sáng ngời, đại chúng cũng sáng ngời, đâu có chỗ để nghi. Nếu chúng ta vừa khởi niệm nghi là có tội phước liền. Vừa có ý niệm tội phước che mờ, thì không thấy được Nam Tuyền. Vì thế việc này không phải do lý luận. Nhưng nói “Trong tánh tịch diệt” là ở đâu? Chúng ta học trên thực tế chứ không học chữ nghĩa nên cần phải thấy được chỗ này, đây là gợi ý.

Thiền sư Đơn Hà đến yết kiến quốc sư Huệ Trung gặp thị giả Đam Nguyên, hỏi:

- Quốc sư có ở nhà chăng?

Thị giả đáp:

- Ở thì có ở nhưng mà không thấy khách.

Sư bảo:

- Rất sâu xa thay!

Thị giả bảo:

- Mắt Phật cũng nhìn chẳng thấy.

Sư khen:

- Rồng sinh rồng con, phụng sinh phụng con.

Quốc sư ngủ dậy, thị giả thuật lại, quốc sư đánh thị giả hai chục gậy đuổi ra.

Sư nghe việc ấy bèn nói:

- Không lầm là Nam Dương Quốc Sư.

Chỗ này người ngoài nghe không hiểu nổi, tại sao lạ vậy? Nhưng nếu thấy được chỗ này thì mới thấy được “Trong tánh tịch diệt”.

Bởi vì quốc sư ngủ, ngủ tức là không thấy có chủ khách, không đối duyên, không có đối tượng, thì ai thấy được trong đó? Có khách tức là có đối tượng, có đối tượng tức là có duyên, có duyên thì có thấy. Còn đây không đối tượng… cho nên thiền sư Đơn Hà khen câu trả lời rất sâu xa. Song, thị giả Đam Nguyên đáp: “Mắt Phật cũng chẳng thấy”. Vì không có duyên không có khách thì đâu có hình tướng gì, nên mới trả lời câu trên.

Khi thị giả thuật lại cho Thầy nghe tức là đem tin tức từ bên ngoài vào, ngay đó có chủ có khách mà có chủ khách liền bị người ngoài thấy được, nên quốc sư liền đánh. Thầy trò cùng biểu hiện ý thiền, thấy được chỗ đó là cảm thông được câu “Trong tánh tịch diệt” này.

“Xưa nay gương bụi chửa từng lau, đây lúc rõ phân cần biện chắc”. Nghĩa là sao? Tánh chất của gương vốn là sáng, không một vật, nên không lẫn lộn cái gì hết. Nhưng vì lâu nay không nhận rõ tánh sáng của nó nên nhận lấy các bụi trần là gương. Cũng vậy, chúng ta theo duyên, theo cảnh mà quên mất tánh sáng sẵn có của chính mình, như gương bụi chửa từng lau. Nhưng chính gì chửa từng lau cho nên chỉ thấy có bụi mà không thấy đâu là ánh sáng! Bởi không thấy ánh sáng, tưởng mình thiếu sáng, phải chạy tìm sáng. Đó là hiện trạng của người tu hành đi tìm giác ngộ. Tìm giác ngộ tức là tìm sáng chứ gì? cứ tưởng đâu mình thiếu nên tìm.

Như mỗi người chúng ta hiện nay đang sống với niệm trần lao phân biệt, gọi trần lao là bụi. Do phân biệt mới có biết, nếu không phân biệt thì không biết, nên mới luôn đi tìm phân biệt để mà hiểu biết, tưởng mình thiếu cái biết cho nên lúc nào cũng chạy đi tìm cái biết để hiểu.

Giờ đây, chúng ta cần phải biện biệt cho kỹ để không lầm lẫn. Chỗ này phải hiểu rõ: gương là gương, bụi là bụi, gương và bụi nó không đến với nhau. Gương nó vẫn sáng, không phải nhờ lau mới sáng, cũng như tánh giác sẵn có là giác chứ không phải nhờ tu mới có, dù có lau thế nào cũng không thể lau được tánh sáng của nó.

Bởi nếu lau được tánh sáng thì sao? Nó đã thành tối rồi. Phải nhận hiểu rõ chỗ này. Lau được tánh sáng tức là có thể lau cái sáng đi, nó thuộc về cái tạo tác và cái sáng đó cũng là cái vô thường, không phải thật. Chính đây là chỗ mà hành giả tu thiền cần phải sáng tỏ rõ ràng, cần phải mở mắt trí tuệ để tự thấy chứ không nhờ bên ngoài mà được.

Thiền sư Bá Trượng Hoài Hải có bài kệ:

Linh quang độc diệu,

Quýnh thoát căn trần,

Thể lộ chân thường,

Bất câu văn tự.

***

Linh quang riêng chiếu,

Vượt khỏi căn trần,

Thể bày chân thường,

Chẳng kẹt văn tự”.

Ánh sáng linh diệu này vốn tự sáng soi một mình, gọi là độc diệu. Nó lìa các duyên không mắc kẹt trong căn trần, thể của nó thường lộ bày chân thật. Không cái gì làm ra nó, nó cũng không có nằm trong văn tự chữ nghĩa, cho nên chẳng kẹt văn tự, chỉ soi trở lại tự ngộ ngay chính mình, không cần tìm bên ngoài. Đây là lẽ thật muôn đời, là lẽ thật trăm phần trăm, là cái không thể cướp được, cũng không có gì phá hoại được, bởi nó không nương tựa bên ngoài. Đó chính là chỗ thực sống, là nguồn sống chân thật của chính mình, vậy mà không chịu nhận ra để sống, lại sống với cái hư dối tạm bợ, thật đáng tiếc!

Thiền sư Huyền Giác đánh thức người học tỉnh lại, thấy rõ ràng tánh thật. Tuy gương có bụi bám nhưng gương vẫn sáng, luôn nhớ tánh sáng của gương, không theo bụi bám.

Tóm lại: Ánh sáng linh diệu sáng ngời đó nó riêng chiếu sáng không nhờ cái gì khác, nó lìa hết các duyên, nó không mắc kẹt mà vượt khỏi căn trần, thể của nó luôn lộ bày thường là như vậy chứ không phải do ai làm ra, cũng không phải là do lau mới thành. Chỗ này là chỗ mỗi người chúng ta phải nhận rõ, phải biện chắc để sống, thì đó mới thật là niềm vui lớn trong đời này.

Như vậy, chúng ta học để soi trở lại, nhận được tánh sáng rõ ràng chứ không phải học để hiểu suông, đôi khi hiểu thiền nhiều quá mà không sống được thành bệnh thiền. Tuy nói thiền nhưng vẫn theo tập khí cũ buông lung thì thật nguy hiểm.

Ở đây, Sư nói rõ phải giác rồi mới vắng bặt cả ba nghìn, mới đến được chỗ không tội phước, không thêm bớt. Chỗ đó không cần phải tìm kiếm gì nữa, sống ngay trong đó là chỗ sống thực chính mình.

Chúng ta học Chứng Đạo Ca thấy thiền sư Huyền Giác thực sự là bậc chứng đạo.

CHÁNH VĂN:

6- Thùy vô niệm? Thùy vô sinh?

Nhược thực vô sinh vô bất sinh.

Hoán thủ cơ quan mộc nhân vấn

Cầu Phật thi công tảo vãn thành

6- Ai không niệm? Ai không sinh?

Nếu thực không sinh, không chẳng sinh.

Gọi người gỗ máy hỏi xem thử?

Cầu Phật ra công bao kiếp thành?

GIẢNG:

“Ai không niệm, ai không sinh”. Sư ngừa người sau rơi vào đoạn diệt. Thường thì nghe nói không niệm tức là diệt niệm. Do diệt hết niệm trở thành không niệm, giống như cây như đá, không phải như vậy; hoặc là không sinh, không phải là diệt cái sinh, vì diệt cái sinh thành ra đối lập với nó, nếu diệt cái này thành cái kia thì vẫn y nguyên trong sinh diệt.

Thiền sư Huyền Giác hạ một chữ “Ai” đầu câu là gây chú ý khiến người phải gẫm kỹ. Vì có “Ai”tức là có tạo tác, có người tạo ra vô niệm, có người làm ra vô sinh, tức là có sinh. Mà có sinh thì trái với nguồn chơn, rất nguy hiểm. Bởi vì thể nó tự là không niệm không sinh chứ không phải do ai làm ra. Vì người mê cái thể rồi theo duyên khởi niệm. Do theo duyên khởi niệm tức là quên mất cội nguồn chân thật, thành ra lưu chuyển. Ở trong vô niệm vô sinh lại thành có niệm có sinh, đó là mê lầm. Nếu tỏ ngộ thì thể tự vô sinh, đâu có mau có chậm. Như đoạn thiền sư Huyền Giác đến Tào Khê trình với Lục Tổ: “Thể tức vô sinh liễu thấu vốn không có mau chóng”.

“Nếu thực không sinh, không chẳng sinh”. Chỗ này không phải diệt cái sinh không cho nó sinh, mà là ngay nơi sinh tức là không sinh. Nghĩa là sinh tất cả mà chưa từng sinh, đó mới là thật không sinh. Tức là đối với tất cả cảnh duyên trước mắt tự nó vốn là vô sinh, cũng thấy nghe hiểu biết rõ ràng nhưng mà không dính cảnh thì gọi là chân vô niệm, chân vô sinh, mỗi niệm mỗi niệm thường lìa tướng.

Niệm niệm lìa tướng là niệm mà vô trụ. Tức là không dừng ở một cảnh duyên nào hết thì ngay đó là vô niệm và đó là trở về nguồn. Quan trọng là đừng thêm cái “Ai” vào trong đó. Tại sao người ta lại cứ phải có cái “Ai” mới được? Nhấn mạnh chỗ này để hiểu lý rồi ứng dụng tu. Tức là thường niệm mà không có chỗ niệm, thường sinh mà không chỗ sinh, ứng dụng tu như vậy là trở về vô niệm vô sinh. Biết tất cả là niệm là sinh nhưng không dừng trụ đâu hết thì liền đó được tự tại. Nếu hằng ngày ứng dụng như vậy là sống với chính mình chứ không phải tu là diệt niệm, là dẹp cái sinh.

Có vị Tăng hỏi thiền sư Đại Đồng:

- Làm sao diệt hết sáu căn?

Đại Đồng đáp:

- Dùng kiếm chém hư không chẳng làm tổn thương đến vật.

Thường, chúng ta nghe nói sáu căn đối sáu trần sinh ra sáu thức, đó là lục tặc. Cho nên phải làm sao diệt hết sáu căn để không dính với sáu trần. Nhưng diệt hết sáu căn thì thành người chết không còn biết gì nữa. Cho nên thiền sư đáp giống như người dùng kiếm chém hư không chẳng làm tổn thương ai hết. Hiểu được ý này thì hiểu được điều thiền sư Huyền Giác nói trên. Thế nào gọi là dùng kiếm chém hư không? Tức là chém mà không có vật gì để chém, không có chỗ để chém. Nhắm vào vật chém thì mới thành chuyện, thành vấn đề, có tổn hại, còn chém vào hư không thì không có gì tổn hại. Cũng như vậy, chúng ta thấy biết tất cả mà không trụ, giống như chém hư không. Vậy là thấy biết nguyên vẹn là thấy biết, là vô sinh có gì mà tổn hại? Có cái gì sinh đâu mà cần phải diệt? Người không hiểu lo diệt sáu căn thành cây đá, trở thành đoạn diệt, tức trái ý nghĩa vô sinh.

Thiền sư Huyền Giác nói tiếp hai câu kế: “Gọi người gỗ máy hỏi xem thử! Cầu Phật ra công bao kiếp thành?” Nghĩa là bằng cách tạo tác, bằng cách ra công mà muốn thành Phật thì hãy đi hỏi người gỗ xem coi bao giờ được thành? Người gỗ đó sẽ đáp thế nào? Chờ bao lâu để được người gỗ đáp? Nếu tạo tác, nếu ra công để thành, như vậy là mình không còn là mình nữa mà đã thành ra cái khác, đã tạo ra cái khác rồi, và như vậy thành Phật đó là Phật của ai khác chứ không phải là chính mình. Bởi có tạo tác thì sẽ có hoại, có hư hoại là Phật sinh diệt. Nên Sư nói rõ để người không lầm.

Thiền sư Động Sơn đến Hòa thượng Hưng Bình hỏi:

- Thế nào là tâm Phật?

Hòa thượng đáp:

- Chính là tâm ông.

Động Sơn thưa:

- Tuy nhiên như thế chính là chỗ con nghi.

Hưng Bình bảo:

- Nếu như thế thì ông hãy hỏi lấy người gỗ đi.

Ý nói tâm Phật chính là tâm ông, chứ không gì khác, soi trở lại tâm ông thì sẽ thấy rõ, còn nghi thì đi tìm người gỗ mà nghe trả lời.

Có vị Tăng hỏi thiền sư Triệu Châu:

- Con muốn làm Phật thì sao?

Đáp:

- Rất uổng công.

Tăng hỏi:

- Khi chẳng uổng công thì sao?

Đáp:

- Thì làm Phật đi!

Người hỏi định muốn làm Phật, thì Ngài đáp là rất uổng công. Ngài tiếp, nếu là chẳng uổng công thì ngay đó làm Phật đi. Bởi muốn làm Phật là muốn tạo tác muốn làm ra cái gì khác nữa, tức là bỏ cái này làm cái khác, đem tâm đó mà muốn thành Phật thì rất uổng công. Nếu dừng tâm đó liền là Phật. Thiền sư không giải thích nhiều, chỉ nói thẳng, liền nhận. Cho nên, lẽ thật rất là đơn giản, rất gần gũi nhưng chúng ta không chịu nhận, lại muốn thêm vấn đề thành ra khó khăn xa lạ.

Trong Huyết Mạch Luận, Tổ sư nói: “Tánh chúng sinh chính là tánh Phật, ngoài tánh không có Phật”. Ngay tánh chúng sinh tức là tánh Phật, không thể bỏ chúng sinh này mà muốn cầu thành Phật bằng cái gì riêng khác, muốn thế thì hãy đi tìm người gỗ mà hỏi.

Ý thiền sư Huyền Giác muốn chỉ cho người dừng niệm tìm cầu, ngay đó tự tỉnh lại, chính chỗ không hiểu được đó là chỗ chỉ, vì không hiểu không thể tìm thì “ngay đó là gì” còn phải hỏi tìm đâu khác! Cho nên, Sư nói bốn câu này chỉ cho chúng ta nhận thấy để không rơi vào đoạn diệt và không lầm lẫn vì tạo tác tìm cầu bên ngoài.

CHÁNH VĂN:

7- Phóng tứ đại, mạc bả tróc,

Tịch diệt tánh trung tùy ẩm trác.

Chư hạnh vô thường nhất thiết không,

Tức thị Như Lai đại viên giác.

7- Buông bốn đại, đừng nắm bắt,

Trong tánh lặng lẽ tùy ăn nuốt.

Các hạnh vô thường thảy toàn không,

Đấy tức Như Lai đại viên giác.

GIẢNG:

“Buông bốn đại đừng nắm bắt, Trong tánh lặng lẽ tùy ăn nuốt”. Sư bảo chỉ cần ngay thân bốn đại này buông xuống hết thì mặc tình tự do tự tại, ăn uống tạo tác mà vẫn ở trong tánh Niết-bàn, Tánh tịch diệt. Tức là làm tất cả mà không rời lặng lẽ, động mà chưa từng động thì có gì trở ngại. Điểm trọng yếu là người có dám buông bốn đại, buông bản ngã này hay không? Việc tu hành quan trọng chỗ đó. Nói hay, nói nhiều mà không dám buông bốn đại, cứ bám chấp vào nó thì tu cũng khó tiến. Thiền sư Lâm Tế nói: “Chỉ người hiện đang biết nghe pháp nơi các ông đây, vốn chẳng phải bốn đại của các ông, mà hay dùng được bốn đại. Nếu khéo thấy được như thế, là đi ở tự do”. Nghĩa là chính mình không phải là thân bốn đại này nhưng mà dùng được thân bốn đại, nếu không chấp bốn đại là mình, chỉ khéo dùng rồi cũng buông bỏ, không bám chấp thì tự tại. Chỗ này cần phải quán kỹ.

Bốn đại là bốn thứ vô tri gồm đất, nước, gió, lửa hợp với các duyên thì đâu có hiểu biết gì! Nếu bốn đại là mình thì mình là vật vô tri đó sao? Chúng ta chỉ tạm gá nương nó một thời gian rồi cũng bỏ, không có gì để nắm bắt. Con người do vô minh nên lầm chấp nó là mình, từ đó sinh ra đủ thứ chuyện. Ngày nay, chúng ta học đạo nhờ ánh sáng chánh giác của chư Phật, chư Tổ soi sáng nên nhận định rõ ràng không còn lầm.

Như câu chuyện vị tăng Vô Căn ngồi thiền nhập định luôn mấy ngày, trong chùa tưởng ông chết mới đem thiêu, tới chừng ông xuất định tìm thân không có nên đêm đêm hiện về cứ gọi hỏi “Thân tôi đâu?” Chúng tăng trong chùa bất an, may nhờ thiền sư Diệu Không biết nên đến cảnh tỉnh hồn ma. Thiền sư bảo người tìm cho Sư thau nước, thau lửa than để sẵn, đến tối hồn ma của Tăng Vô Căn hiện về tìm thân thì Sư bảo hãy vào trong lửa, trong nước, trong đất, trong hư không đó mà tìm. Lúc đó hồn ma vì không còn thân vật chất ngăn ngại nên chui vào đất, đi qua cả vách tường, vào được trong hư không dễ dàng nhưng tìm thân hoài không được. Cuối cùng thiền sư mới đánh thức hồn ma rằng: “Ông đã tự do tự tại vào trong nước trong lửa, đất, vào trong hư không như vậy, mà ông không chịu nhận, lại cứ lo đi nhận cái thây thúi chướng ngại để làm gì?”. Ngay đó hồn ma Vô Căn liền tỉnh, từ đó mới hết đi tìm thân.

Chúng ta đây cũng giống vị tăng Vô Căn ấy, cứ nhận thân này là mình, cứ nắm giữ nên mất nó là chạy tìm, do đó mà không được tự do. Trong khi chính mình là cái sáng suốt nhưng lại bỏ qua, đó là chỗ cần phải tỉnh để buông tình chấp trở về sống với tánh tịch diệt, trong đó mặc tình đi ở tự tại.

Như câu chuyện xưa kể về việc Na Tra lóc thịt trả cho mẹ, chẻ xương trả cho cha rồi sau đó mới hiện bổn thân nói pháp cho cha mẹ nghe. Người mới nghe thấy lạ. Lóc thịt chẻ xương trả cho cha mẹ hết rồi thì còn lại cái thân nào gọi là bổn thân nói pháp? Bổn thân là thân của chính mình. Qua đó, thấy được thân bốn đại này thuộc thân máu thịt gân xương do cha mẹ sinh ra, tạm mượn, nó không phải là bổn thân. Còn bổn thân của chính mình là thân vô tướng, thân tịch diệt và không có gì trói buộc được. Nếu người khéo sống được với thân này thì sẽ đi ở tự do, tùy ăn uống. Chỗ quan trọng là phải dám quên thân bốn đại này, xác định rõ nó không phải là mình. Mình, thì không phải là thứ vô tri đó. Phải vươn lên, vượt khỏi si mê này thì được tự do tự tại.

Chú ý chỉ cần buông bốn đại này thì thể tự thênh thang rộng lớn không bờ mé. Còn nắm bắt bốn đại thì nó chỉ giới hạn trong khối thịt mấy chục ký lô này thôi. Người trí cần thấy rõ nhận ra để sống.

“Các hạnh vô thường thảy toàn không, Đấy tức Như Lai đại viên giác”. Các hạnh vô thường tức là những cái có tạo tác, có làm ra. Phàm có tạo tác có làm ra đều thuộc về không, tức không có một pháp thật. Đã nằm trong vô thường thì không đáng nắm bắt, thấu suốt như vây tức buông tất cả, mà buông tất cả thì còn lại là cái gì? Chính là Như Lai Đại Viên Giác. Đó mới chính là nguồn sống chân thật của chính mình.

Như vậy, không phải tu rồi thành đoạn diệt, không phải không rồi thành ra rỗng không, không còn gì hết, mà chính là không tất cả thì được tất cả. Cho nên nói, một lần buông xuống là một lần lên, buông được là lên, chứ không phải rơi vào trong cái trống rỗng. Chúng ta tu hành buông bốn đại là để trở về chỗ này, chứ không phải là buông để thành không. Nếu như không có chỗ này thì thế gian quả thật vô nghĩa, hoàn toàn trống rỗng, tất cả đều là vô thường, đều là sinh diệt.

Thiền sư Huyền Giác nói rõ, buông đến không có gì hết là chỗ chân thật, cũng tức là Như Lai Đại Viên Giác. Đã Giác mà Viên rồi Đại, để thấy Giác này không chỗ nào không có, ngay hiện tại nó vẫn đủ, chỉ người không khéo nhận thôi.

Tướng quốc Bùi Hưu là một cư sĩ theo học đạo với thiền sư Hoàng Bá cũng thấy được chỗ này, ông nói: “Suốt ngày ở trong viên giác mà chưa từng viên giác là phàm phu; tuy giác nhưng chưa viên mãn gọi là Bồ-tát; còn ở trong đó mà giác hoàn toàn thì gọi là Phật”.

Như vậy, khi chúng ta buông sạch hết thì không phải trở thành đoạn diệt, không phải tất cả đều không trơ. Buông hết không còn gì để buông thì còn lại, tức là Như Lai Đại Viên Giác. Chúng ta chỉ sợ buông không nổi, chứ đừng có sợ buông hết rồi không còn gì. Có những trường hợp chính mình buông không nổi rồi thấy người khác buông thì lại chê là rơi vào đoạn diệt.

Có vị Tăng hỏi thiền sư Vân Môn: Khi lá rụng cành trơ thì thế nào?

Vân Môn đáp: “Thân bày gió thu”.

“Lá rụng cành trơ” Ý nói rớt sạch, rụng sạch hết mọi tình chấp không còn gì để bám nữa, khi đó thì thế nào? Sư đáp là “Thân bày gió thu”. Không phải lúc đó không còn gì hết mà là toàn thể lộ bày, chân thật hiện tiền. Chúng ta học thiền cần phải thấy được chỗ này, khéo buông tất cả tình chấp mới sống được chỗ chân thật Như Lai Đại Viên Giác là chỗ sống của Như Lai, chư Phật thành Phật cũng từ đây.

CHÁNH VĂN:

8- Quyết định thuyết, biểu chân tăng,

Hữu nhân bất khẳng nhiệm tình trưng.

Trực triệt căn nguyên Phật sở ấn,

Trích diệp tầm chi ngã bất năng!

8- Dám nói chắc, là chân tăng,

Nếu ai chẳng nhận hỏi mặc tình.

Chặt thẳng cội nguồn Phật đã ấn,

Chọn lá tìm cành ta chẳng kham.

GIẢNG:

“Dám nói chắc là chân tăng, nếu ai chẳng nhận hỏi mặc tình”.

Sư dám nói một cách mạnh mẽ, chắc chắn rằng Sư là bậc chân Tăng. Tại sao thiền sư Huyền Giác dám nói một cách quyết định như vậy? Bởi Sư đã chứng ngộ, có kinh nghiệm thật sự, gọi là vàng thật không sợ lửa.

Sư đủ tự tin nói nếu có ai muốn gạn hỏi thì Sư sẵn sàng trả lời, song dù người có gạn hỏi cách mấy đi nữa thì cũng không thể gạn tới chỗ này, chỉ hỏi chỗ bên ngoài thôi cũng đâu có gì phải sợ!

Ngày xưa, vua Dị Kiến hỏi ngài Ba-la-đề (đệ tử của Tổ Bồ-đề Đạt-ma):

- Thế nào là Phật?

Ba-la-đề đáp:

- Thấy tánh là Phật.

Hỏi:

- Thầy có thấy tánh chăng?

Đáp:

- Tôi thấy Phật tánh.

Hỏi:

- Vậy tánh tại chỗ nào?

Đáp:

- Tánh tại tác dụng.

Hỏi:

- Tác dụng thế nào sao tôi chẳng thấy?

Đáp:

- Tác dụng hiện tiền tự bệ hạ không thấy thôi.

Vua hỏi: “Thế nào là Phật?” Sư đáp: “Thấy tánh là Phật”. Vua hỏi gạn thêm :“Vậy Thầy có thấy tánh chăng?” Sư nói liền: “Tôi thấy Phật tánh”. Vậy tánh tại chỗ nào? Chính ngay trong tác dụng hiện tiền đây, nó hiện rõ nhưng tại bệ hạ không thấy thôi chứ không phải là không có.

Chính ngài Ba-la-đề đã thấy tánh rõ ràng nên khi vua hỏi Ngài dám nói thẳng “Tôi thấy Phật tánh”. Trả lời rất tự tin.

Thiền sư Lâm Tế từng nói: “Theo chỗ thấy của sơn tăng cùng Phật Thích-ca không khác”. Tại sao dám nói mạnh như vậy? Chính vì có chỗ sống chân thật rõ ràng nên nói một cách tự tin.

Thiền sư Huyền Giác thật sự đến được chỗ đó nên nói ra lời quả quyết, dám tự xưng là bậc chân Tăng. Một vị Tăng giác ngộ, không phải chỉ trên danh từ. Chỗ này không thể bắt chước, vì bắt chước rồi nó cũng sẽ lộ tung tích. Cho nên, Sư nói mạnh nói chắc, nếu ai không chấp nhận thì cứ hỏi.

“Chặt thẳng côi nguồn Phật đã ấn,

Chọn lá tìm cành ta chẳng kham”.

Sư chỉ thẳng chỗ cội nguồn, không quanh co theo kiểu chọn lá tìm cành, phân tích chữ nghĩa.

Trong nhà thiền có câu chuyện về Hòa thượng Tử Hồ thường treo một tấm bảng trước cửa, đề là: “Tử Hồ có một con chó, trên cắn đầu người, ở giữa cắn lưng người, ở dưới cắn chân người vừa nghĩ ngợi là táng thân mất mạng”. Hễ thấy ông Tăng nào vừa đến Sư liền quát: “coi chừng chó dữ”, nếu Tăng vừa quay đầu suy nghĩ Sư liền trở về phương trượng không nói câu nào. Đó là cách thiền sư tiếp người học. Đó, cũng chính là chặt thẳng cội nguồn, đi thẳng vào chỗ chưa kịp suy nghĩ, nhận thì ngay đó nhận lấy, còn chần chừ liền qua mất.

Có vị Tăng đang đọc kinh trong phòng, thiền sư Đạo Ưng ở ngoài cửa hỏi:

- Xà Lê tụng kinh gì?

Tăng thưa:

- Kinh Duy Ma.

Sư bảo:

- Chẳng hỏi kinh Duy Ma, mà muốn hỏi người tụng kinh đó là gì?

Ngay đó ông tăng liền tỏ ngộ.

Đây cũng gọi là chặt thẳng cội nguồn, tức là chỗ Phật thầm chứng nhận, chỗ hợp với tâm Phật. Sư không hỏi quyển kinh đang tụng mà muốn hỏi thẳng vào chỗ chân thật.

Thiền sư Tuyết Phong đến hỏi thiền sư Đức Sơn:

- Việc ở trong tông thừa từ trước con có phần chăng?

Đức Sơn không nói, liền đánh một gậy, bảo:

- Nói cái gì?

Liền đó, Tuyết Phong được rỗng rang như thùng lủng đáy.

Thiền sư Đức Sơn cũng chặt thẳng cội nguồn chứ không nói quanh co. Hỏi con có phần chăng? Tức là nghi mình không có phần, nên Đức Sơn đánh cho một gậy để rớt hết cành lá, tự nhận lại mình. Việc đó là việc sẵn nơi mỗi người tại sao ông lại không có? Song thiền sư không dùng chữ nghĩa giải thích dài dòng, khiến người sinh thêm kiến thức hiểu biết thì cũng thành việc bên ngoài.

Tổ Tăng Xán nói trong Tín Tâm Minh: “Về nguồn được chỉ, theo chiếu mất tông”. Người khéo quay trở về nguồn thì nhận được ý chỉ chân thật; còn theo chiếu tức là hướng ra ngoài thì sẽ mất tông mất gốc. Mỗi người chúng ta cần trở về nguồn, đây chính là chỗ sống chân thật, là mạch sống của chư Phật chư Tổ, là cái quý nhất thế gian không có gì quý hơn.

CHÁNH VĂN:

9- Ma-ni châu, nhân bất thức,

Như Lai tạng lý thân thâu đắc.

Lục ban thần dụng không bất không,

Nhất lỏa viên quang sắc phi sắc.

9- Ngọc ma ni, người chẳng biết,

Như Lai kho ấy mình thâu được.

Sáu đường thần dụng không chẳng không,

Một điểm sáng tròn, sắc chẳng sắc.

GIẢNG:

Đây cũng là chỉ thẳng cội nguồn, thẳng vào kho Như Lai để nhận lấy ngọc Ma-ni. Ngọc Ma-ni hay ngọc Như ý, thể nó trong suốt cả trong ngoài, là chìa khóa mở cánh cửa bí mật của chư Phật chư Tổ, nếu lấy ra dùng được cũng giàu có như ai!

Ngọc báu thế gian thuộc vô thường cũng không thật quý, tạm mượn nó để dụ cho tánh viên giác sẵn có ở mỗi người, là báu tột ở trong các thứ báu. Cái báu này ở thế gian không có gì quý bằng, nó biết giảng kinh, biết thuyết pháp, biết soi thấy tất cả, đây mới thật là báu như ý, tùy ý tự tại. Báu này ở đâu? Sư chỉ ở trong kho tự tánh Như Lai nhưng tiếc là người không biết, bởi nhiều thứ vô minh vọng tưởng che mờ. Sư muốn đánh thức mỗi người nhớ trở lại.

Thiền sư Huệ Hải khi đến tham vấn Mã Tổ, Mã Tổ hỏi:

- Ông từ đâu đến?

Sư thưa:

- Ở chùa Đại Vân - Việt Châu đến.

Mã Tổ hỏi:

- Ông đến đây cầu việc gì?

Huệ Hải thưa:

- Đến cầu Phật pháp.

Mã Tổ bảo:

- Kho báu nhà mình chẳng đoái hoài, bỏ nhà chạy đi tìm cái gì, ta trong ấy không có một vật thì cầu Phật pháp cái gì?

Huệ Hải thưa:

- Cái gì là kho báu nhà mình của Huệ Hải?

Mã Tổ bảo:

- Chính cái ông hỏi ta đó là kho báu của ông, đầy đủ tất cả không thiếu thốn, tự do sử dụng đâu nhờ tìm cầu bên ngoài.

Ngay đó Huệ Hải nhận được bản tâm liền lễ tạ.

Đó, Mã Tổ chỉ ra kho báu nhà mình, ông lo đi tìm kho báu ở đâu khác mà chính kho báu nhà ông sẵn đó không chịu nhận. Chính ngay cái ông đang hỏi tức ngay chỗ sống hằng ngày, nếu khéo soi lại thì tự nhận ra bản tâm liền. Tâm này không do hiểu biết, không phải là chỗ suy nghĩ theo kiến thức thế gian. Nó không phải là cái dành để hiểu, bởi vì nó chính là gốc của mọi hiểu biết. Nếu không có nó thì ông lấy cái gì để hỏi? Tại sao lại không nhận nó? Cái miệng, cái lưỡi chỉ là phần da thịt đâu biết hỏi! Còn cái phát ra lời hỏi tại sao không nhận ra, mà chỉ lo nhận cái miệng, cái lưỡi làm gì…? Hoặc lại nhận mấy câu nói, mấy lời đáp, đó là tiếng vang của ngôn ngữ, còn lẽ thật, kho báu nhà mình lại không chịu nhận. Thế nên, ngài Huệ Hải nghe xong liền nhận ra của báu. Đó! Thiền sư chỉ thẳng cội nguồn.

Sư Tổ khi còn đi tham học, đến tham vấn thiền sư Nam Tuyền, dẫn câu trên hỏi: “Ngọc Ma-ni người chẳng biết, trong kho Như Lai mình thâu được”. Vậy thì thế nào là kho?”

Nam Tuyền đáp:

- Cùng ông qua lại đó là kho?

Sư Tổ hỏi:

- Còn khi chẳng qua lại thì sao?

Nam Tuyền đáp:

- Thì cũng là kho.

Sư Tổ hỏi thêm:

- Vậy thế nào là ngọc?

Nam Tuyền liền gọi: “ Sư Tổ!”

Sư Tổ liền: “Dạ!”

Nam Tuyền bảo:

- Đi! Ông chẳng hội lời ta.

Ngay đó Sư Tổ nhận được!.

Điểm này, trong kinh gọi là Như Lai tại triền. Tức là Như Lai còn ở trong trói buộc, trong mê chưa lộ ra. Còn thiền sư Huyền Giác gọi là “Người chẳng biết”. Vì cùng ở trong đó, cùng nó qua lại mà không biết cho nên gọi là còn ở trong mê. Ngay khi nghe gọi liền dạ, dạ tức là ngọc sáng ở trong lộ bày, nên người lanh lợi ngay đó khéo nhận thì gọi là Như Lai xuất triền, tức ra khỏi mê. Đơn giản và thực tế, là lẽ thực ngay nơi mỗi người. Vậy mà không ai chịu nhận lấy ngọc ra dùng, cứ cất giữ trong kho rồi đi lang thang xin ăn cho là mình nghèo.

Thiền sư Thanh Nhuệ đến Tào Sơn thưa:

- Con nghèo cùng xin thầy cứu giúp cho.

Tào Sơn bảo:

- Xà-lê Nhuệ hãy lại gần đây!

Thanh Nhuệ tiến đến gần.

Tào Sơn liền bảo:

- Kẻ nhà nghèo ở Tuyền Châu đã uống xong ba chén rượu mà còn nói là chưa dính môi.

Ông nói ông nghèo đến xin cứu giúp, nhưng gọi thì ông biết nghe liền đi đến gần, vậy thì đâu có nghèo! Trong người ông có chứa ngọc báu không khéo nhận lấy đem dùng, cứ nghĩ là nghèo rồi đi xin, nếu khéo soi lại nhận ra chỗ đó lấy dùng thì cũng giàu như ai.

Ngài mới bảo: “Kẻ nghèo ở Tuyền Châu đã uống xong ba chén rượu rồi mà còn nói là chưa dính môi”. Ông nói dối là nghèo nhưng mà kêu ông biết nghe, biết lại gần thì đó là gì! Tỉnh giác là xong. Người xưa chỉ thẳng cội nguồn để chúng ta nhận ra ngọc báu sẵn nơi mỗi người.

Trong kinh chép một lần Đức Phật cũng từng khai thị chỗ này. Có năm vị Thiên vương đến cúng dường Phật hạt châu. Đức Phật cầm hạt châu hỏi năm vị Thiên vương: “Hạt châu này màu gì?” Lúc đó, mỗi Thiên vương đứng mỗi góc thấy hạt châu phản chiếu màu khác nhau nên trả lời cũng khác nhau. Người thấy phản chiếu màu xanh, người thấy phản chiếu màu đỏ, người thấy phản chiếu màu vàng… Thế rồi, mỗi vị trả lời mỗi màu khác nhau theo chỗ thấy của mình. Đức Phật mới cất hạt châu rồi giơ tay không lên hỏi: “Còn hạt châu này màu gì?” Các vị thưa: “Trong tay của Thế Tôn không có hạt châu”. Lúc đó, Đức Phật quở: “Tại sao các ông lại mê mờ điên đảo như vậy? Khi Ta đem hạt châu thế gian chỉ cho thì các ông liền nói màu xanh, vàng, đỏ, trắng rõ ràng, đến khi Ta đem hạt châu thật chỉ cho thì các ông thảy đều chẳng biết”.

Đức Phật đưa tay không lên sao bảo là chỉ hạt châu thật?

Bởi khi đưa tay lên thì cái gì biết phóng quang đưa tay lên, rồi cái gì phóng quang nhìn thấy cái tay đưa lên, cái này mới gọi là châu thật. Châu này không thuộc về vật chất nên không có hình tướng, do đó mà nó không có màu xanh, vàng, đỏ, trắng. Nhưng mà nó biết hiện tướng nên biết đưa tay lên, rồi biết phóng quang chiếu sáng nơi sáu căn mới có thấy, nghe, hiểu, biết, mới có giác ngộ. Đó, hạt châu này mới chính là hạt châu như ý thật, là hạt châu mà các thiền sư muốn khai thị muốn chỉ cho mỗi người, nhưng tại sao người lại chẳng biết? Đây là chỗ đáng tiếc!

Bởi vì con người cứ lo nhìn theo hình tướng, sống chấp tướng, nên quên mất cái thật, chính là có mà chẳng biết. Tuy nhiên, chính ngay chỗ chẳng biết đó mà biết lại là xong, gọi là đích thân thâu được.

Đến đây, thiền sư Huyền Giác nhắc chúng ta phải đạt ý quên lời, đối với danh từ, ngôn ngữ chúng ta phải cẩn thận vì không khéo dễ mắc kẹt. Châu báu sẵn đủ nơi mình vì sao lại nói là nhận được, nếu có nhận thì có mất, do có mất mới có được, mà được rồi để ở chỗ nào đây? Nếu có chỗ để thì thành mất châu vì có nơi chốn, thành cái của ai chứ không phải là cái thật của mình.

Đây là chỗ thiền sư Huyền Giác chứng biết rõ ràng, đích thân thể nghiệm, tạm nói ra chứ không phải chỉ nghe hiểu ở bên ngoài. Sư nói “thân thâu đắc”, dù có ai bảo là không có hay là không phải thì Sư cũng chỉ cười, bởi vì Sư nắm được trong tay rồi. Cũng vậy, khi chúng ta nhận, sống được như Sư thì có ai bàn luận bảo rằng việc đó không có, chỉ là lý luận hoặc là không phải thì mình cũng chỉ cười chứ không nghi ngờ, mà biết rằng người nói như vậy là người chưa thật vào được bên trong, chỉ đứng bên ngoài bàn luận.

Sư lại nói: “Sáu đường thần dụng không chẳng không. Một điểm sáng tròn sắc chẳng sắc”. Nghĩa là châu này là châu Như ý, nó đầy đủ công đức diệu dụng không lường, ngay nơi cửa sáu căn gọi là sáu đường thần quang, sáu đường thần dụng luôn phóng ra diệu dụng như thần, không lúc nào thiếu vắng.

Ngay nơi sáu cửa phóng quang song lìa tất cả tướng, không có hình tướng nào hết; tức nó là không nhưng mà không phải là không ngơ, vẫn thấy nghe hiểu biết rõ ràng nên chẳng phải không, do đó Sư nói là “không chẳng không”. Đây là chỗ khó hiểu. Nó cũng có giác có sáng soi, nên nó cũng như sắc nhưng mà không thể chỉ ra, không thể nhìn thấy, thế nên nói: “sắc chẳng sắc”. Nó cũng không phải là đối tượng để người nhận biết, nó không đi qua con đường suy tư, biện luận mà phải thẳng vào, phải trực nhận, lìa cả hai bên có và không.

Tóm lại, đến chỗ này dù có suy nghĩ cách mấy cũng không đến được, nó là không mà chẳng không, là sắc mà chẳng sắc, quan trọng là cần phải soi trở lại để trực nhận. Ngay sáu đường thấy nghe hiểu biết, nhanh nhẹn như thần, nhưng không ngoài tâm thể sáng tròn “Sáu đường thần dụng không chẳng không, một điểm sáng tròn sắc phi sắc”. Người khéo theo dòng thấy nghe… liền trở về nguồn tâm, thông suốt cả sáu đường thấy nghe tự tại, diệu dụng không thể nghĩ bàn.

Nếu mê nguồn tâm thì theo trần, nên thấy nghe… thành ra ngưng trệ, trở thành lục tặc. Cũng sáu căn này, cũng thấy nghe hiểu biết này nhưng thành ra lục tặc. Nó cướp của báu nhà mình, nó làm tán gia bại sản, lang thang phiền não khổ đau trong sinh tử luân hồi.

Do đó công phu trở về nguồn là việc làm cấp bách nhất, việc làm trọng yếu mà hành giả cần phải thực hành. Trong nhà thiền, các thiền sư khéo dùng lời nói hoặc hình ảnh để khai thị chứ không y theo chữ nghĩa trong kinh.

Như thiền sư Dược Sơn hỏi Vân Nham:

- Ta nghe ông biết làm sư tử múa phải không.

Vân Nham thưa:

- Dạ phải.

Dược Sơn hỏi:

- Ông múa được mấy suất?

Vân Nham thưa:

- Múa được sáu suất.

Dược Sơn bảo:

- Ta cũng múa được.

Vân Nham hỏi:

- Hòa thượng múa được mấy suất?

Dược Sơn đáp:

- Ta múa được một suất.

Vân Nham thưa:

- Vậy thì sáu tức một, một tức sáu.

Ý trên cũng là ý này, nhưng hai thiền sư nói một cách khéo léo theo nhà thiền. Múa sáu suất là sao? Tức là ứng dụng tự tại ra sáu căn, là “Sáu đường thần dụng không chẳng không”. Thiền sư nói theo kiểu sư tử múa. Múa tức là tự tại, người trong cảnh nghe hiểu liền, người ngoài thì thấy khác lạ. Múa sáu suất tức ngay nơi sáu căn thấy nghe tự tại giống như là sư tử múa chứ không vướng mắc. Còn ngài Dược Sơn nói múa được một suất. Một suất là không rời tâm thể, tuy thấy nghe hiểu biết nơi sáu căn nhưng không rời tự tánh. Thiền sư Huyền Giác nói “Một điểm sáng tròn sắc chẳng sắc”. Cuối cùng ngài Vân Nham nói sáu tức một, một tức sáu. “Sáu” tức là ngay nơi thấy nghe hiểu biết cũng không rời tự tánh, “Một” tự tánh này ứng hiện ra, không có chia cách.

Trong kinh Lăng Nghiêm gọi là “Nhất tinh minh sinh lục hòa hợp”. Đối với bậc đạt đạo làm tất cả mà chẳng mê, thấy nghe mà vẫn sáng ngời tự tại không bị trần nó làm nhiễm, cho nên nói thần dụng.

Thiền sư Vân Nham lại đến chỗ Qui Sơn, Qui Sơn hỏi: “Nghe nói là trưởng lão ở chỗ Dược Sơn biết làm sư tử múa phải chăng?

Vân Nham thưa:

- Dạ phải.

Qui Sơn hỏi:

- Vậy thường múa hay có khi nghỉ?

Vân Nham thưa:

- Cần múa thì múa cần nghỉ thì nghỉ.

Qui Sơn hỏi:

- Vậy khi nghỉ thì sư tử ở chỗ nào?

Thưa:

- Nghỉ! nghỉ!

Các vị có chỗ sống thì sẵn sàng đáp không nghi ngờ. Khi bị hỏi: “Vậy ông thường múa luôn hay có lúc nghỉ?” Sư đáp: Khi cần múa thì múa khi cần nghỉ thì nghỉ, khi cần ứng dụng thì dùng không cần thì thôi, nhưng đến khi nghỉ thì sư tử ở chỗ nào? Chỗ này là chỗ khó trả lời. Nhưng ngài Vân Nham không nói chỗ nào hết, khi nghỉ thì nghỉ, không nói chỗ nào, đây mới gọi là thần dụng, thấy nghe tự tại. Cần múa tức là sẵn sàng thấy nghe hiểu biết, khi cần đối duyên thì cũng thấy nghe hiểu biết gọi là múa, còn cần nghỉ thì nghỉ, tức là không tiếp duyên, bặt duyên thấy nghe không còn dấu vết. Không phải như chúng ta khi đối cảnh thì thấy nghe hiểu biết, khi không đối cảnh cũng lưu lại trong đầu vọng tưởng lăng xăng, đó không phải là cần nghỉ thì nghỉ.

Ở đây, khi nghỉ lúc đó bặt duyên không có hình tướng, cũng không có dấu vết để lưu lại, không có chỗ nơi, không chỗ để thấy, nên ngài Vân Nham chỉ nói “Nghỉ! nghỉ!” mà không nói chỗ nào, đó là khéo léo. Nếu nghỉ mà có chỗ là bị rơi vào duyên, còn có dấu vết bị thấy rồi, là còn bị trần cảnh dẫn đi cũng chưa phải là thật nghỉ.

Vì thế, người học thiền phải thấy đến chỗ sư tử nghỉ như thế này mới gọi là thấy đến tột nguồn tâm, nếu thấy chỗ múa cũng còn dễ, nhưng chỗ nghỉ này mới là chỗ khó thấy.

Đó cũng là chỗ quốc sư Huệ Trung “Có ở nhà nhưng không thấy khách”.

Ai thấy được đến được chỗ này thì mới vào được cửa thiền, hy vọng mỗi người phải hạ quyết tâm để khám phá ra chỗ này, phải sống chết tiến vào chứ đừng tu lừng chừng, hoặc tự hào về một ít đạo lý vừa học hiểu, chính niềm tự hào đó làm chướng ngại đường tu của mình.

Thiền sư Huyền Giác vừa nói với chính mình và cũng để nhắc mỗi người. Chính Sư đã nhận ra ngọc báu Ma-ni trong kho Như Lai. Vậy mà chỉ ít người nhận biết, thật đáng tiếc! Ngay cửa sáu căn này nó hiện rõ một điểm sáng tròn đầy đủ công đức, diệu dụng không lường, lìa tướng có không, đó là chỗ mỗi người cần phải khéo khám phá nhận ra để sống.

CHÁNH VĂN:

10-Tịnh ngũ nhãn, đắc ngũ lực,

Duy chứng nãi tri nan khả trắc.

Kính lý khán hình kiến bất nan,

Thủy trung tróc nguyệt tranh niêm đắc.

10- Tịnh năm mắt, được năm lực,

Chỉ chứng mới hay khó lường được.

Trong gương xem bóng dễ thấy hình,

Đáy nước mò trăng nhọc công chắc.

GIẢNG:

Tịnh năm mắt tức là mở được năm mắt. Mắt, không phải là mắt thịt của con người, mắt ở đây nói đến người sống trở về nguồn thanh tịnh, người đạt đạo mở sáng được năm mắt, thấy suốt những điều mà người phàm không thể thấy.

Trong Đốn Ngộ Nhập Đạo Yếu Môn Luận, thiền sư Huệ Hải nói:

1- Thấy sắc thanh tịnh gọi là Nhục nhãn: Nhục nhãn của chúng ta thấy sắc là nhiễm sắc, bị nhiễm ô. Còn thấy sắc thanh tịnh ngay mắt thịt thấy sắc mà không nhiễm sắc, không mê lầm thì đó là được con mắt thịt thanh tịnh.

2- Thấy thể thanh tịnh gọi là Thiên nhãn: Tức là con mắt của cõi trời. Thấy suốt qua mọi hình tướng mà lìa tướng, gọi là thấy thể thanh tịnh. Như vậy là được thiên nhãn tịnh tức là mắt trời thanh tịnh. Con mắt của chư thiên các cõi trời thường thấy suốt những vật ngăn ngại, nhưng cũng chưa được gọi là thanh tịnh vì đây cũng còn mê.

3- Đối các cảnh sắc thiện ác đều hay phân biệt vi tế, không nhiễm trước cảnh ấy, được tự tại gọi là Tuệ nhãn.

Tuệ nhãn là con mắt tuệ. Tức là thấy thấu qua tướng phân biệt không ngăn ngại, có chỗ nói thấy được lý không của các pháp gọi là Tuệ nhãn.

4- Thấy mà không có chỗ thấy gọi là Pháp nhãn: Thấy suốt qua các pháp sai biệt. Có chỗ gọi là thấy sự sai biệt của các pháp, tùy cơ giáo hóa chúng sinh tùy bệnh cho thuốc thì gọi là Pháp nhãn.

5- Không thấy mà không không thấy thì gọi là Phật nhãn: Phật nhãn là thấy suốt tất cả mà không có dấu vết gì để thấy, cho nên gọi là không thấy mà không chẳng thấy, tức là thấy suốt tất cả- Đây thật ra không phải có năm mắt theo hiểu biết thông thường, theo danh tướng. Nói năm mắt là cũng tạm theo danh từ thế gian mà nói, thực cũng đồng một tâm thể nhưng có phân biệt từ cạn đến sâu, từ thô đến tế.

Tóm lại, Nhục nhãn thấy tất cả vật mà không lầm theo vật, gọi là Nhục nhãn tịnh. Thiên nhãn thấy suốt mọi thứ ngăn ngại, không phân biệt xa gần. Huệ nhãn thấy lý không của các pháp, xa lìa các tướng. Pháp nhãn thấy lý chẳng không, rõ các tướng sai biệt là giả mà không phá hoại các tướng. Còn Phật nhãn thì thấu luôn cả bốn mắt trên, gọi là thấy suốt tất cả không ngăn ngại, không lưu lại dấu vết.

Như vậy, tu là buông xả hết, cuối cùng không phải không còn gì, mà là sự thấy biết tự tại. Nó siêu việt hơn cả những cái thấy thường tình, thấy đến chỗ người thế gian không thể thấy, diệu dụng của nó không thể nghĩ bàn. Đến chỗ này một điểm nhỏ cũng không lọt qua mắt của người đạt đạo, nên Sư gọi là “Tịnh năm mắt, được năm lực”.

Năm lực tức là năm sức mạnh. Thứ nhất Tín lực. Sức tin mạnh mẽ không gì làm lay chuyển. Thứ hai Tấn lực. Là sức mạnh luôn tiến, không hề lùi bước. Thứ ba là Niệm lực. Không phải như tâm mình thường niệm mà niệm đây tức là tâm chuyên nhất không quên, không có xen tạp những niệm khác trở thành sức mạnh gọi là niệm lực. Thứ tư là Định lực. Là sức mạnh an định vững vàng, không bị cảnh chi phối. Thứ năm là Huệ lực. Sự sáng suốt không mê lầm. Đó gọi là Năm Lực.

Đúng ra phải tu căn bản từ ngũ căn rồi đến ngũ lực, nhưng vì sự tu hành của Sư đã có nền tảng vững chắc, có kinh nghiệm chứng thật rõ ràng, đủ cả năm sức sống mạnh mẽ vươn lên đến giác ngộ viên mãn. Chúng ta thấy rõ chỗ này không phải là việc luận bàn trên danh từ hay suy nghĩ trên chữ nghĩa, đây phải là chỗ sống thực, mới tự cảm thông mới tự biết được.

Thiền sư Huyền Giác nói “Chỉ chứng mới hay khó lường được”, đây là lẽ thực. Nếu giải thích năm mắt năm lực trên danh từ, hiểu qua tưởng tri, cũng còn chưa đạt đến thắng tri, chưa thật chứng biết. Cho nên chỗ này cần phải nhảy vào trong đó tự chứng biết, phải nhớ là học để sống được chứ không phải học hiểu, đừng tự mãn vì chút nhận hiểu chưa đáng kể.

Rồi hai câu kế là: “Trong gương xem bóng dễ thấy hình, đáy nước mò trăng nhọc công chắc”. Nghĩa là xem bóng mình rọi trong gương dễ thấy hình của mình. Còn bóng trăng hiện dưới mặt nước nhằm cho là thật nên mò mãi không được, chỉ nhọc công.

Chúng ta kiểm lại mình đang làm gì đây? Trong gương xem bóng hay đáy nước mò trăng? Nhìn trong gương thấy phản chiếu hình của mình chỉ cần soi lại thì nhận thấy được hình dáng của mình rất dễ, ý nhắc chúng ta phải soi trở lại. Còn đáy nước mò trăng là theo bên ngoài, mò bóng trăng dưới đáy nước thì bao giờ nắm được trăng? Chỉ nhọc công thôi!

Cũng vậy năm mắt, năm lực này ngay trong tự tâm của mỗi người không phải bên ngoài có được, nên phải soi trở lại tự tâm, tìm trong tự tâm, khai thác trong tự tâm để chứng nghiệm lấy; không thể suy nghĩ phân biệt theo danh từ chữ nghĩa dù hay cách mấy đi nữa, đó cũng gọi là “Khỉ bắt bóng” hay “mò trăng đáy nước” cũng không thấy đâu là năm mắt năm lực. Cần ngay một niệm hiện tiền, thấy suốt qua sắc, gọi là Nhục nhãn tịnh. Thấy thấu qua thể các tướng mà lìa tướng đó là Thiên nhãn tịnh. Phân biệt tất cả rất tự tại mà không là cái gì hết, bặt dấu vết có không, cũng không có chỗ để tìm, đó là đủ năm mắt. Tâm tin nhận, luôn tiến mãi, chuyên niệm không quên, vững vàng sáng suốt, không bị cảnh chuyển, không mê thì đầy đủ năm lực, tức là thành tựu được năm mắt năm lực, ở ngay trong tự tâm chứ không phải tìm đâu khác. Đó là lẽ thực cần phải chứng nghiệm.

Có một pháp sư đến hỏi thiền sư Huệ Hải: “Định hỏi Thầy một câu, Thầy có vui lòng đáp chăng?” thiền sư Huệ Hải đáp: “Bóng trăng dưới đầm sâu, mặc ý mò bắt”.

Sư sẵn sàng đáp không tiếc gì hết! Nhưng muốn thấu được lẽ thật thì phải thế nào?

Sư nói lời đáp của Sư giống như là mặt trăng dưới đầm sâu, mặc tình mò bắt phân tích cũng đâu thể tới được. Quan trọng là phải soi trở lại chính mình, chứ còn theo cách suy nghĩ mò bắt qua ngôn ngữ thì nhọc công như là mò trăng đáy nước.

Bởi vì ánh trăng vốn ở trên trời cao chứ không ở trong nước, phải ngẩng đầu lên mới nhìn thấy, còn tìm dưới đáy nước thì sẽ chết chìm ở trong đó, chết chìm trong đám chữ nghĩa. Sư nhắc nhở chúng ta phải soi trở lại “Trong gương mà xem bóng”. Soi trở lại thì mới thấy được lẽ thật, đừng nhọc công mò trăng dưới đáy nước hay hướng ra ngoài phân tích theo chữ nghĩa. Chúng ta học qua, nghe giải thích cũng có chỗ nhận hiểu nhưng đó cũng gọi là mặt trăng dưới đáy nước thôi, cần phải soi lại để sáng tỏ và chứng nghiệm được tâm thì đó mới là quan trọng.

CHÁNH VĂN: