Tôi Làm Việc, Tôi Hạnh Phúc

Lời nói đầu

TỪ GIỜ, TA HÃY LÀ MỘT NGƯỜI HẠNH PHÚC

Nhắc tới hạnh phúc, người ta thường nghĩ nó gắn liền với sự giàu có nhất nhì một vùng, sự xuất sắc hơn người, tiếng tăm vang dậy xa gần; nói khác đi, đó chính là vinh, hoa, phú, quý.

Mọi chúng sinh đều theo đuổi vinh hoa phú quý. Vì nó, họ làm việc không quản ngày đêm. Thế nhưng, công việc lại mang đến biết bao phiền não: dù là một nông phu bận rộn việc cấy cày trồng trọt hay một nhà sáng lập khởi nghiệp từ hai bàn tay trắng, một công chức bôn ba từ cơ quan này sang cơ quan khác, tất cả đều phải đối mặt với muôn nỗi muộn sầu phát sinh trong lao động.

Để sinh tồn, con người phải làm việc, nhưng công việc luôn mang lại khổ đau; để cảm nhận sự ấm áp của tình người, con người phải chung sống với nhau, nhưng cuộc sống tập thể lại luôn song hành cùng mâu thuẫn; khát khao được người khác thấu hiểu và cảm thông, nhưng những gì nhận được chỉ là sự hiểu lầm và ánh mắt lạnh lùng.

Công sở là nơi mọi người cùng nhau làm việc, khó tránh khỏi nảy sinh vấn đề này hay vấn đề khác. Nếu phần lớn thời gian làm việc trong ngày bạn tự dày vò, dằn vặt mình thì hơn một nửa cuộc đời, bạn phải sống với nỗi đau triền miên không dứt.

Kết quả một cuộc điều tra trắc nghiệm cho thấy, “Vì cuộc sống mưu sinh” là đáp án được chọn nhiều nhất của câu hỏi “Mục đích của bạn khi đến công ty làm việc là gì?” Khó ai có thể đạt được cảnh giới “Tôi mong muốn được thể hiện mình và đúc rút nhiều bài học bổ ích qua cuộc sống ở công sở”. Có một thực tế là, càng làm việc lâu, con người càng mất đi lòng hăng say cống hiến, trong họ chỉ còn nỗi mệt mỏi vô cùng vô tận. “Đi làm vì cuộc sống mưu sinh”, tất nhiên đó là câu trả lời chính xác và thẳng thắn nhất, nhưng nếu chỉ dừng lại ở ý nghĩa ấy thì một ngày nào đó, bạn sẽ băn khoăn tự hỏi: “Rốt cuộc, mình sống trên đời là vì cái gì?”

Công việc nhiều khi khiến bạn bận rộn tới mức không còn đủ thời gian để suy nghĩ về ý nghĩa cuộc sống. Nỗi lo lắng vì chưa thể thấy sự nghiệp tương lai, nỗi muộn phiền vì mối quan hệ giữa người với người, áp lực phải làm việc để được hưởng mức lương cao hơn và khát khao được đề bạt, nỗi dằn vặt vì không thể cân bằng giữa gia đình và sự nghiệp, sự khác biệt quá lớn giữa lý tưởng và hiện thực, tình cảnh tiến thoái lưỡng nan ở công ty, những khó khăn chưa thể tháo gỡ trong công việc, nỗi mệt mỏi về thể chất lẫn tinh thần do công việc nhiều và nặng... khiến con người chỉ muốn mau chóng thoát khỏi tình cảnh khó khăn ấy. Quá nhiều phiền não làm con người đánh mất tình yêu công việc, thậm chí vứt bỏ sự nghiệp; mâu thuẫn trong quan hệ xã hội khiến con người chọn cách xa rời tập thể; gánh nặng kinh tế làm con người không còn sức lực.

Nhưng sau khoảng thời gian dừng lại, nghỉ ngơi và điều chỉnh, con người vẫn sẽ chọn công việc, chọn cách kết giao với những người mới và vẫn tiếp tục tham gia vào cuộc cạnh tranh đầy khốc liệt. Tuy đã nỗ lực giải quyết vấn đề nhưng họ chẳng những không thể giải quyết vấn đề mà còn rơi vào vòng quay đau khổ không dứt của nhân gian, để rồi cuối cùng lại cảm thấy mệt mỏi, chán chường, nản lòng và tuyệt vọng: “Chẳng nhẽ đây là tất cả ý nghĩa của cuộc sống sao?”

Chúng ta hãy cùng đi tìm nguyên nhân bên trong của tình trạng ấy. Mỗi khi đối diện với khó khăn, mâu thuẫn và đau khổ, bạn đừng vội oán trời trách người, mà trước tiên hãy xét hỏi lại bản thân mình. Bạn sẽ thấy rằng, trăm nỗi lòng đau khổ không phải do người khác mang đến mà là do chính bạn tự tạo mà thôi. Khi đã tìm được căn nguyên, bạn sẽ biết phải giải quyết sao cho thuận lợi.

Nếu phủ định mối liên hệ giữa cuộc sống nơi công sở với niềm hạnh phúc của bản thân mỗi người, chúng ta không thể có được cuộc sống hạnh phúc. Nếu bạn cho rằng làm việc chỉ vì mục đích kiếm tiền và dùng số tiền ấy để kiếm tìm hạnh phúc và tự do thì hạnh phúc và tự do - hai chữ ấy sẽ ngày càng rời xa bạn. Hãy vứt bỏ quan niệm “Hi sinh hôm nay cho ngày mai” để nỗ lực làm việc hơn nữa và cảm nhận niềm vui sướng hạnh phúc trong từng phút giây của hiện tại.

Tôi thực lòng mong cuốn sách này có thể giúp các bạn độc giả tiến một bước lớn trên con đường hướng tới hạnh phúc.

Xuân 2009

Đại sư Pomnyun Sunim

Chương 1:

TÔI THỰC SỰ HI VỌNG CÓ THỂ VUI VẺ LÀM VIỆC

Điều chỉnh tâm thái, tạo dựng cuộc sống hạnh phúc nơi công sở

Bạch Đại sư, con muốn hỏi:

Con làm việc ở cơ quan mình đã 10 năm mà vẫn chưa có thành tựu nào đáng kể. Vì công việc ổn định, nhiều người ngưỡng mộ nên con gắng kiên trì tiếp tục. Con không giỏi giao tiếp, kết quả công việc chỉ ở mức bình thường khiến con ngày càng thiếu tự tin. Mỗi lần nghĩ đến sẽ tiếp tục công việc như thế này mãi, con lại vô cùng lo lắng. Thưa thầy, con biết phải làm sao bây giờ ạ?

Đối diện trực tiếp với đau khổ

Phần đông những người tham gia một cuộc điều tra trắc nghiệm đều chọn câu trả lời “Vì cuộc sống mưu sinh” cho câu hỏi “Mục đích của bạn khi đến công ty làm việc là gì?” Chúng ta đi làm “vì cuộc sống mưu sinh” là sự thật không ai có thể tranh cãi, và đó cũng là câu trả lời thẳng thắn, chân thật nhất. Cũng bởi cuộc sống mưu sinh, chúng ta mới dành phần lớn thời gian đời mình để làm việc.

Rất hiếm người chọn câu trả lời “Tôi mong muốn được thể hiện mình và đúc rút nhiều bài học bổ ích qua cuộc sống ở công sở”. Thực trạng chung của hầu hết người đi làm là tuy vất vả, mệt mỏi nhưng vẫn phải vùi đầu vào công việc.

Thực ra, nếu cuộc sống công sở có đôi ba phần thú vị thì dẫu vất vả, mệt mỏi chúng ta vẫn có thể chịu đựng được. Làm việc vì cuộc sống mưu sinh vốn đã cực nhọc, vậy mà cả ngày chúng ta luôn phải nơm nớp lo âu, lấm lét quan sát vẻ mặt của người khác để hành động. Sự đấu tranh công khai và ngấm ngầm giữa đồng nghiệp với nhau khiến chúng ta chẳng thể nào ứng phó được, thêm vào đó phải cẩn thận đề phòng, bởi biết đâu một ngày nào đó, sẽ có người mới đạp mình để tiến lên. Sống trong tình cảnh ấy, làm sao chúng ta dám mong kết bạn với đồng nghiệp?

Sự đấu tranh công khai và ngấm ngầm giữa đồng nghiệp với nhau, nỗi lo lắng bị hất cẳng luôn thường trực, áp lực nặng nề của công việc... Tại sao chúng ta phải chịu đựng tất cả những điều đau khổ đó? Chẳng phải vì chúng ta muốn có địa vị cao hơn và kiếm nhiều tiền hơn hay sao?

Số tiền vất vả làm ra đó chúng ta dùng vào việc gì? Mặc đồ hiệu, thưởng thức của ngon vật lạ, trang điểm lộng lẫy, sắm nhà mua xe... Bao mồ hôi nước mắt chỉ để đổi lại những vật ngoài thân, cuộc sống như thế phỏng có ý nghĩa gì?

“Con người sống trên đời là vì cái gì?”, câu hỏi này chúng ta vẫn chưa trả lời được. Sống ở trên đời không phải bởi một lý do đặc biệt nào, chỉ cần có thể “sống” là được. Vậy, đâu là cách sống tốt nhất? Tất nhiên, ai cũng mong được sống một cuộc đời hạnh phúc, không bị đau khổ bủa vây.

Nhưng cuộc sống thực tế của chúng ta thì sao? Vì một tương lai hạnh phúc, chúng ta lựa chọn con đường học tập gian khổ, chọn kết hôn sống đời chồng vợ, sinh con đẻ cái, đi làm cho một tổ chức nào đó hoặc tự mình lập nghiệp... Vậy mà, học tập thì vất vả, hôn nhân thì bất hòa, con trẻ luôn gây bao điều rắc rối, cuộc sống công sở không như ý muốn, con đường lập nghiệp thì gập ghềnh trắc trở...

Con người lựa chọn kết hôn sống đời vợ chồng vì tin rằng, hai người cùng chung sống tất sẽ hạnh phúc hơn một người cô độc, để rồi sau đó phải chịu bao ấm ức, tức bực của cuộc sống gia đình và lại nghĩ, sống một mình có lẽ sung sướng hơn. Liệu độc thân có khiến con người hạnh phúc?

Cuộc sống công sở cũng giống như vậy. Người chưa có việc làm thì mải miết chạy đôn chạy đáo tìm việc, người có việc làm lại chán ghét cuộc sống công sở, chỉ hận đã dấn thân quá sâu vào bể khổ nên không thể rút chân ra được; người không tìm được việc thì cả ngày sầu não, người có công việc lại đau khổ khôn nguôi. Thực ra, trong mắt người khác, công việc của chúng ta tốt xấu ra sao không quan trọng, nếu con cảm thấy thật sự mệt mỏi, hãy dứt khoát từ bỏ nó. Chúng ta làm việc là để mong tìm một cuộc sống hạnh phúc, nếu nó làm con đau khổ thì đừng nên vương vấn làm gì.

Ví như bác sĩ và luật sư là hai nghề hái ra tiền mà ai ai cũng thèm muốn, thế nhưng có người vẫn không tha thiết. Một công việc có gì quá quan trọng? Liệu nó có đáng để con níu kéo và chịu đựng nỗi đau khổ dày vò? Quả thực không đáng! Nếu công việc là ngọn nguồn bất hạnh của con thì từ bỏ nó có gì là khó? “Từ bỏ một công việc tốt như thế, thật là ngu ngốc”, con đừng nên bận tâm tới những câu nói của người ngoài cuộc đó, mà nên rút lui trong yên lặng và làm việc mình yêu thích.

“Từ bỏ công việc hiện tại có làm mình thật sự hạnh phúc?” Đó là điều con nên suy nghĩ kĩ càng. Bởi dù con có rẽ sang một lối đi khác, biết đâu con lại bước vào con đường đau khổ thứ hai trong cuộc đời? Bi đát hơn, con không thể tìm được điểm dừng chân mới, biến thành một kẻ thất nghiệp lêu lổng, chẳng phải con sẽ càng u uất hơn sao? Bởi thế, con cần nhận thức rõ ràng về bản thân mình. Dù con chuyển sang một công việc mới hay xin thôi việc để rong chơi thì cuộc sống của con vẫn không thể khá hơn hiện tại. Do đó, vứt bỏ công việc đang làm không phải là lựa chọn tốt nhất để giải quyết vấn đề.

Thực ra, chúng ta không nên quan tâm nhiều tới việc “Có nên bỏ việc hay không” mà cần cố gắng nắm chắc vị trí hiện có của mình, đồng thời nỗ lực tháo gỡ những vướng mắc ở công sở. Điều chúng ta cần nhìn lại không phải là công việc đang làm mà là nhận thức sai lầm trong nội tâm của chúng ta rằng “công việc khiến ta đau khổ”.

Lặng lẽ xin thôi việc rồi mới truy tìm nguồn gây sầu não, rất có thể con sẽ hối hận vì quyết định nông nổi của mình. Thôi việc, dĩ nhiên là một biện pháp để thoát khỏi bể khổ, nhưng tuyệt đối không phải là thượng sách. Bởi ít lâu sau khi vứt bỏ công việc, xa rời đồng nghiệp trong trạng thái lưỡng lự khó quyết, con sẽ thấy mình hối hận không nguôi.

Bởi thế, thầy khuyên con hãy nhẫn nhịn chịu đựng gánh nặng công việc thêm một thời gian nữa và bắt đầu tu tâm dưỡng tính. Con thử vừa làm việc vừa tu hành xem tâm hồn mình có bình yên hơn không. Còn như xin thôi việc, chờ khi những đợt sóng trong lòng con hoàn toàn dịu lại, con hãy nghĩ đến, lúc đó cũng chưa hẳn đã muộn. Như thế, dù quyết định cuối cùng của con là thôi việc, con sẽ không phải hối hận.

Cũng với đạo lý ấy, khi con người bị vướng vào đau khổ của cuộc sống gia đình, nặng nề và u uất tới mức muốn ly hôn, thì trước tiên hãy đóng cửa phòng, ngồi yên một chỗ và suy nghĩ thật chín chắn. Con cần hiểu rằng, căn nguyên nỗi đau của con không phải là do con còn độc thân hay đã thành gia thất mà là do sự vô tri trong lòng con.

Khi con người tĩnh tâm và suy nghĩ sâu sắc sẽ thấy lòng mình giống như một tấm gương sáng đầy trí khôn, có thể chọn cho mình một con đường không phải hối tiếc. Dù có sa chân vào “nấm mồ” hôn nhân, con cũng sẽ cố gắng để làm cho cuộc sống của hai người trở nên hòa hợp, yêu thương khiến người người ngưỡng mộ. Có điều, khi mơ hồ trong cõi mịt mù của câu hỏi “Làm hay không làm?”, con người luôn muốn trao quyền quyết định cho người khác. “Làm hay không làm?”, đó là lựa chọn của riêng bản thân con.

Trong lúc mông lung mất phương hướng, con người thường làm những việc khiến mình phải hối hận về sau. Vì thế, thầy khuyên con cũng như tất cả mọi người, hãy thật bình tĩnh và suy đi tính lại trước khi quyết định, bởi đó là cách để chúng sinh có được tự do và hạnh phúc.

Rút cục, chúng ta nên đi con đường nào? Thật khó đoán định câu trả lời giữa dòng đời bon chen, đấu đá lẫn nhau với biết bao toan tính không tầm thường. Hãy gạt bỏ câu hỏi đó sang một bên để nhìn lại mình nhiều hơn, suy ngẫm nhiều hơn, tới khi lòng mình giống như một tấm gương sáng với dòng nước đã ngừng chảy trôi trước mắt, câu trả lời sẽ tự hiện lên mà con không phải vất vả mất công kiếm tìm.

Bạch Đại sư, con muốn hỏi:

Con là phận nhi nữ thường tình, đã trải qua bao thăng trầm của hơn 20 năm làm việc. Hồi nhỏ, con thông minh sáng dạ, luôn đạt thành tích xuất sắc trong học tập. Con đã đi hết đời học sinh trong tiếng vỗ tay tán thưởng của bao người. Vậy mà, sau khi tốt nghiệp đại học và đi làm, con lại bị cấp trên và đồng nghiệp khinh khi, ghét bỏ. Tính tình con, tuy không thể nói là cởi mở, khoáng đạt nhưng cũng đâu đến nỗi khắt khe cay nghiệt. Đồng nghiệp cũng thừa nhận, thi thoảng con có hơi cố chấp, song về cơ bản là một người trung thực, thẳng thắn. Từ xưa tới nay, con luôn tích cực và chăm chỉ làm việc, chẳng bao giờ biếng nhác.

Con thật không hiểu tại sao mình lại bị đối xử lạnh nhạt như vậy? Lẽ nào do kiếp trước con đã làm quá nhiều điều ác nên kiếp này phải gánh tội? Nếu xét về tuổi tác thì bây giờ lẽ ra con đang ở thời hoàng kim với một địa vị cao và ổn định, danh giá vẻ vang. Đáng buồn thay, sự thật lại quá phũ phàng! Gian truân hơn 20 năm rồi mà con vẫn hai bàn tay trắng, chẳng chút thành tựu. Giờ đây, lửa nhiệt tình của con đã nguội lạnh, chán nản và mệt mỏi, con chỉ muốn xa rời nơi đau thương này. Cuộc đời giống như một biểu thức vô định, khiến con người không biết phải tôi luyện ra sao. Có lẽ, nợ con phải trả trong kiếp này quá nhiều, nên không thể không tiếp tục dốc lòng tu tâm dưỡng tính chăng?

Oán hận sao bằng tỏ lòng biết ơn

Nếu khả năng của con có mười phần thì con cần biết cách điều chỉnh độ lửa, chỉ nên thể hiện ra bên ngoài tám phần thôi. Đó là kế hay để con người có được một cuộc sống hài lòng thỏa ý. Thử nghĩ xem, nếu con chỉ thể hiện năm phần mười năng lực của mình thì chắc chắn rằng, sẽ chẳng kẻ tiểu nhân nào đố kị với con cả. Thời gian đầu có thể mọi người không để ý tới con, nhìn con bằng ánh mắt thờ ơ lãnh đạm, nhưng lâu dần, thái độ điềm tĩnh thản nhiên, vững vàng như núi Thái Sơn cùng tấm lòng chân thành, cách cư xử lễ phép của con với mọi người sẽ làm họ cảm động và sẵn lòng rút ngắn khoảng cách với con. Như thế, mối quan hệ của con với đồng nghiệp đã tiến thêm một bước. Nhưng nếu năng lực của con có mười phần, mà con lại gồng mình phát huy tới mười hai hay mười lăm phần, một thời gian ngắn sau, năng lực thực sự của con sẽ được kiểm chứng sau những cạnh tranh khốc liệt nơi công sở. Khi đó, con bị giáng chức vì năng lực không đủ, phải làm công việc bàn giấy rảnh rang và nhàm chán.

Thầy tin rằng, con là một người cực kỳ căm ghét chuyện ngấm ngầm, công khai đấu đá, lừa gạt lẫn nhau ở cơ quan nên luôn bị dằn vặt bởi nỗi niềm “Kiếp trước không biết mình đã gây nghiệp gì mà kiếp này phải rơi vào lò lửa ấy? Mình còn phải chịu đựng bao nhiêu nỗi dày vò ở nơi bể khổ vô biên này nữa mới trả được hết nợ?” Thầy chỉ có thể nói rằng, có suy nghĩ ấy nghĩa là con ở trong phúc mà không biết phúc. Bởi lẽ, công việc hiện giờ của con cũng là một ân phúc mà ông trời ban tặng, con nên vui vẻ đón nhận với tâm niệm: “Nhờ phúc đức của tổ tiên nên mình mới được hưởng ân sủng và hậu đãi nhiều như thế”. Hãy thay đổi suy nghĩ và tâm thái của mình con ạ!

“Tạ ơn Phật Tổ, con tài hèn đức mọn mà lại được hưởng hồng ân, có được một công việc tốt như vậy, thật là một niềm vinh hạnh lớn lao! Các bạn con phải bôn ba khắp nơi, mòn gót giày mà vẫn không có kết quả, tới giờ vẫn phải ngồi nhàn ở nhà. Còn con có một công việc để làm, được hòa mình vào xã hội tươi vui khiến con hứng khởi vô cùng. Bao người phải vất vả làm việc ngày đêm mà chẳng được thù lao, còn con, hàng tháng lĩnh lương đều đặn, không khi nào bị chậm. Và con vẫn làm việc mà không bị đuổi, lòng con cảm kích biết bao trước ân sủng của Phật Tổ”.

Con hãy cầu nguyện với trái tim chân thành và tha thiết nhất, hãy vui vẻ làm việc và tích cực giúp đỡ mọi người trong cơ quan.

Cảm giác “bị khinh khi” là do sự tự ti nằm trong sâu thẳm lòng con tạo thành, không phải là người khác ghét con mà là con tự ghét bản thân mình. Ở cơ quan, chỉ cần con biết tôn trọng cấp trên, quan tâm tới đồng nghiệp, giúp đỡ người dưới, sống với một trái tim vui vẻ và lạc quan, trước mắt con sẽ là một thế giới hoàn toàn khác lạ, con sẽ tìm thấy vẻ đẹp của cuộc sống mà trước nay con chưa cảm nhận bao giờ. Và kỳ tích cũng theo đó mà tới với con thôi.

Cũng như khi đã lấy chồng, con cần biết giữ cho mình tâm trạng mừng vui, hớn hở và trong sáng để trở thành người vợ dịu dàng, người mẹ hiền thương con hết mực. Một gia đình hạnh phúc sẽ giúp con ghi thêm nhiều điểm tốt ở nơi làm việc.

Cuộc sống như thế ở gần ngay trước mắt con, hoàn toàn có thể sờ với được. Tại sao mọi người luôn nghĩ rằng, cuộc sống tuyệt diệu giống như hoa trong gương, trăng dưới đáy nước, chỉ có thể đứng từ xa nhìn ngắm mà chẳng thể nào lấy được? Giả dụ, một ngày nào đó, Nữ thần may mắn nhẹ chớp hàng mi ban tặng một cơ hội thăng chức đáng mơ ước thì con cũng đừng vội vã tranh giành, mà hãy học cách nhường nó cho người khác. Nếu con đã nhường nhưng cấp trên vẫn quyết định dành cho con phần thưởng đó, con hãy khiêm tốn và lễ phép tiếp nhận chức vụ mới, hãy thể hiện cho người người thấy rõ: “Cấp trên đã tín nhiệm và coi trọng tôi như vậy, tôi sẽ gắng mang hết sức lực để làm việc, không phụ lòng mong đợi của mọi người”. Như thế, con có thể trút bỏ gánh nặng tư tưởng và tiếp nhận chức vụ mới cao hơn trong tâm thái khoan khoái, nhẹ nhàng.

Nhường cho người khác trước khi được bổ nhiệm chức vụ mới, thì dẫu người thăng chức cuối cùng vẫn là con, con cũng không bị đồng nghiệp đố kị và ghét hận. Mọi người không ai có thể phản cảm với thái độ thản nhiên của con, tất cả đều hòa nhã và cảm thấy vui sướng khi tiếp chuyện với con, còn gì tuyệt vời hơn thế? Nếu tĩnh tâm tu hành, con sẽ cảm nhận được cuộc sống thảnh thơi đó.

Chương 2:

NGƯỜI ĐỒNG NGHIỆP KHÓ CHỊU

Làm việc với người không hợp

Bạch Đại sư, con muốn hỏi:

Ở công ty con có một nữ đồng nghiệp kém con 10 tuổi, tư chất hơn con rất nhiều nhưng lại hay kiếm chuyện làm khó dễ con. Từ trước tới nay, cô ấy không bao giờ chào hỏi hay nhìn tới con cả. Con cẩn thận từng li từng tí, không xoi mói công việc của đồng nghiệp, vậy mà vẫn không đủ sức làm cô ấy thay đổi thái độ. Khốn nỗi, công việc đòi hỏi con phải tiếp xúc nhiều với cô ấy. Vì thế, xin Đại sư hãy cho con biết, con nên đối phó ra sao với cô ấy?

Đứng trên lập trường của người khác để tha thứ

Câu nói “Tám vạn bốn ngàn khổ đau” của nhà Phật hàm chỉ nỗi đau khổ của con người không sao đếm xuể. Nó có thể được miêu tả thành “Một trăm lẻ tám khổ đau” (Thuyết Đại trí độ), tức “Mười nỗi vấn vương và chín mươi tám nỗi oan kết tạo thành Một trăm lẻ tám khổ đau”. Nói cách khác, đi cùng với lục căn là lục khổ, đem chúng nhân với ba sẽ thành “Một trăm lẻ tám khổ đau”, ngắn gọn hơn, đó chính là “Bát khổ đế”. Trong “Bát khổ đế” có “Oán tăng hội khổ” và “Ái biệt li khổ”.

“Ái biệt li khổ” tức nỗi khổ phải xa cách người mình yêu thương ngàn trùng, “Oán tăng hội khổ” tức nỗi khổ ngày ngày phải chạm trán với người mình ghét bỏ. Trong hai nỗi khổ này, nỗi khổ nào lớn hơn? Nhiều người cho rằng, nỗi khổ phải xa cách người mình yêu thương đương nhiên lớn hơn. Không hẳn vậy. Được vui vầy quấn quýt với người mình yêu thương là niềm hạnh phúc tràn đầy, nhưng cuộc đời có muôn ngàn điều bất đắc dĩ, thường khiến những người yêu nhau phải chân trời góc bể; những người thù ghét nhau, vốn nên xa cách là hơn, vậy mà không hiểu vì lý do gì ông trời cứ buộc họ vào nhau, bắt họ ở cùng một nơi, khiến họ đau khổ.

Kết hôn rồi mới biết nửa còn lại không hợp với mình song không thể lập tức xa rời nên con người thấy đau khổ; yêu chồng thắm thiết mà mãi không được ở cùng dưới một mái nhà, tự đáy lòng cất lên tiếng nói không thích mẹ chồng nên ngày ngày lo lắng chồng sẽ khuyên vợ sống với mẹ chồng cũng khiến người ta đau khổ; làm việc trong một công ty với mức lương cao, chế độ đãi ngộ tốt, chỉ tội gặp phải cấp trên hoặc người đồng nghiệp mình không ưa, người ta cũng thấy mình khổ sở. Khi ấy, muốn xin thôi việc lại lo kinh tế gia đình gặp khó khăn, nếu nhẫn nhịn chịu đựng và tiếp tục vẫy vùng thì mệt mỏi bởi phải nghĩ cách đối phó. Không thể dứt áo ra đi tránh khỏi con người mình ghét bỏ cũng là nguồn gốc của khổ đau.

Xa cách người yêu thương, ở gần kẻ ghét hận, lẽ nào đó là định mệnh của cuộc đời? Đương nhiên không phải. Con người sống ở trên đời luôn luôn phải gặp gỡ hoặc chia tay với một số người nào đó. Trong những người ấy, có người ta yêu mến, có người ta chán ghét. Sống chung với người mình yêu thương, tránh xa người mình ghét bỏ là điều mơ ước nên ta không cảm thấy phiền não; còn như xa cách người mình yêu thương, chạm trán kẻ mình ghét bỏ khiến ta thấy mình đau khổ cùng cực.

Bởi thế, ở gần và xa cách, yêu thương và ghét bỏ đã làm nên bốn cảnh li hợp trong cuộc đời con người, trong đó chỉ có hai cảnh ta mong muốn. Hai cảnh còn lại, tức yêu mà phải xa cách, oán hận mà phải tương ngộ khiến con người chẳng thể nào vui vẻ.

Chúng ta phải đối diện thế nào trước hai cảnh không vui vẻ ấy? Khi tình thế là bắt buộc và không có sự chọn lựa, chúng ta chỉ đành cầu trời khấn Phật, những mong mượn thế lực siêu nhiên để hóa giải cảnh éo le. Con người phải hao tổn tâm lực vất vả cầu đảo để được trọn đời sống bên người mình yêu thương, vĩnh viễn cách xa người mình ghét hận. Nhưng dẫu có tìm trăm phương ngàn kế để đảo lộn mối duyên phận tự nhiên, con người cũng không thể hóa giải nỗi đau khổ của mình một cách triệt để. Chỉ khi đi theo con đường chân chính và vứt bỏ cái tôi cá nhân, con người mới đạt được cảnh giới của tự do và giải thoát thật sự. Sách “Tín tâm minh” có viết: “Chí đạo vô nan, duy hiềm giản trạch” (tạm dịch: “Đường đi không khó, sao phải kén chọn”). Bởi thế, con người nên vứt bỏ thiên kiến nhất định phải ở cùng người mình yêu thương, tránh xa kẻ mình ghét bỏ.

Mọi khổ đau khởi nguồn từ bản thân mỗi chúng ta. Dường như trong bất cứ cơ quan nào cũng có một người không thể hòa hợp với mọi người. Giống như khi con dạo chơi vườn hoa ắt sẽ có một bông khiến con không vừa mắt. Nếu bông hoa đó mọc giữa vườn hoa con tự tay vun trồng, thì thật đơn giản, con chỉ cần ngắt bỏ; nhưng nếu nó mọc giữa vườn hoa của người khác thì con không thể hành động khinh suất như vậy. Khi đó, cách tốt nhất mà con nên lựa chọn là hãy gạt bỏ suy nghĩ hằn học với nó.

Nếu cảm xúc yêu mến, oán ghét cứ mãi vương vấn trong lòng con, con không thể tự mình rũ bỏ nó thì đau khổ sẽ gõ cửa tâm hồn con. Tâm tình yêu ghét đến từ “nghiệp” (karma) trong bản thân mỗi người. (“Nghiệp” là ngôn từ của nhà Phật; mọi hành vi, lời nói, suy nghĩ của con người đều do tâm niệm chi phối nên gọi là “nghiệp”). Con người dẫu không thể tự chủ được sự sinh diệt của tâm tình yêu ghét thì cũng đừng nên vướng sâu vào trong nó.

Bởi thế, con không cần phải trốn chạy khỏi người mình ghét bỏ hay dằn vặt bản thân, cũng không cần phải xa lánh như thể người đó đang mang trong mình một thứ bệnh dịch hay phải khổ sở suy ngẫm cả ngày để tìm cách làm sao khiến cô ấy trở thành người con yêu thích. Con nên thuận theo lẽ tự nhiên, mở rộng lòng mình chấp nhận cô ấy.

Cuộc sống của con người luôn xoay vần trong một chữ “nghiệp” của bản thân. Khi đứng trên lập trường của mình, rất có thể con không sao hiểu nổi sự tình, thử thay đổi vị trí và đứng trên lập trường của người khác, con sẽ mau chóng hiểu rõ ngọn ngành. Nếu đã xác định phải sống chung với một ai đó, con hãy vui vẻ chấp nhận người ấy. Chỉ một chút suy nghĩ phản cảm hay ghét bỏ của con với người ấy cũng khiến con đau khổ.

Với cô bạn đồng nghiệp của con, con có hai cách lựa chọn: một là xin thôi việc để tránh xa cô ấy, hay là thấu hiểu và chấp nhận cô ấy. Mỗi ngày, khi gặp gỡ cô ấy, con hãy coi cô ấy như người chị em của mình; còn trong công việc, con hãy coi cô ấy như một người đi trước. Con hãy thử nghĩ đến những áp lực và nỗi cô đơn cô ấy phải chịu, khi đó nỗi oán ghét trong lòng con sẽ dịu bớt và dần dần, con sẽ thấy mình hiểu và thông cảm với cô ấy.

Đặt mình vào hoàn cảnh của người khác để suy nghĩ, con sẽ thấy dường như những lời nói, hành vi khiến con tức bực hoàn toàn có thể tha thứ được và không đáng để con phải giận dữ, khổ đau. Như thế, con có thể tươi cười mỗi khi gặp cô ấy, sẽ thấy thoải mái nhẹ nhàng hơn mỗi khi làm việc cùng cô ấy. Bản thân chúng ta không thể thay đổi được “nghiệp” của mình thì vì sao lại muốn thay đổi “nghiệp” của người khác? Mở rộng lòng mình để thấu hiểu và chấp nhận, để cùng làm việc với những con người mình cho là không hợp, điều đó hoàn toàn có thể.

Bạch Đại sư, con muốn hỏi:

Con năm nay 35 tuổi, là nữ nhân viên văn phòng. Gần đây, giữa con với cấp trên và đồng nghiệp nảy sinh nhiều mâu thuẫn khiến lòng con ưu phiền. Cấp trên của con là một người phụ nữ tính tình thất thường, làm việc không có nguyên tắc mà chỉ tùy tiện theo ý thích của mình. Từ xưa đến nay, chị ta chẳng bao giờ quan tâm tới cảm nhận của người khác, lời lẽ thì chua ngoa, cay nghiệt và rất hay mắng nhiếc, làm người khác tổn thương.

Nhưng hình như vấn đề lớn hơn lại xuất phát từ chính bản thân con. Con một lòng mong muốn chị ta có thể thừa nhận khả năng của con và quan tâm đến con. Thậm chí, con không sao chịu đựng được khi thấy chị ta quan tâm tới đồng nghiệp khác. Sau khi tan sở hoặc trong những ngày nghỉ, vắng bóng chị ta, con lại nghĩ: “Cô ấy chẳng qua cũng chỉ là một người phụ nữ không nhận thức rõ về bản thân mình, đi giữa cõi mông lung mịt mù của dòng đời như bao nhiêu người khác mà thôi. Cô ấy cần được mình thừa nhận và đối xử bằng tấm lòng yêu mến. Cô ấy thật đáng thương!” Nghĩ thế, con thấy mình chừng như đã thấu hiểu sự lạnh lùng và cay độc của cô ấy nên có chút cảm thông. Vậy mà khi tới công ty, nhìn thấy chị ta, thì bao suy nghĩ tốt đẹp đó bỗng đâu bay hết. Như có ma xui quỷ khiến, con bắt đầu lấm lét quan sát ánh mắt của chị ta để hành sự, cả ngày sợ sệt, khúm núm. Cứ nghĩ tới mỗi hành động, mỗi cử chỉ của chị ta đều có thể ảnh hưởng tới vận mệnh của mình là con lại run lên lo hãi, chân tay lóng ngóng, khó tránh khỏi sai sót. Con thật sự muốn thoát khỏi cảnh này, thoát khỏi cảnh bị ai đó cầm kéo cuộc đời mình, thoát khỏi mệt mỏi và ưu phiền.

Vứt bỏ ánh mắt hằn học

Chính bởi con cho rằng cấp trên của con có vấn đề nên hình ảnh bản thân mà con thể hiện trước mặt sếp cũng không bình thường. Phân tích nỗi muộn sầu của con, ta có thể rút ra hai kết luận: Thứ nhất, con đã sai khi nghĩ rằng cấp trên của con có vấn đề; thứ hai, con không cần thiết phải quan sát lời nói, hành động của sếp mọi lúc mọi nơi để thể hiện bản thân trước mặt sếp. Con nên nghĩ: “Mình phải làm chủ cuộc đời mình, sự tồn tại của mình là cao quý và đáng được trân trọng, bởi lẽ không gì có thể thay thế được nó. Chính vì vậy, mình không thể mơ mơ hồ hồ khiến bản thân mắc sai lầm và bị trói buộc bởi những nỗi niềm vương vấn vô cớ. Mình cần phải nhìn thẳng và sống thật đường hoàng”.

Vấn đề ở chỗ, cấp trên của con không phải là người xấu, cô ấy chỉ xấu trong suy nghĩ của con mà thôi. Nói cách khác, con đang nhìn cô ấy với ánh mắt hằn học nên những gì con nhìn thấy là một thế giới đã bị đảo chiều. Trước tiên, con cần vứt bỏ ánh mắt hằn học ấy. Con nên biết rằng, dù cô ấy có nói hay làm bất kể việc gì không thể tha thứ được đi chăng nữa, đó cũng chỉ là lời nói và hành động mà thôi.

Sự thật thì con đang dùng giá trị quan của mình để bình phẩm cuộc đời của người khác có đi chệch quỹ đạo hay không. Không phải là cô ấy đang dằn vặt, hành hạ con mà là con đang đoán định phải trái trắng đen của người khác, tức con đang tự dày vò mình. Nỗi sầu khổ của con không phải do cô ấy - một lãnh đạo của công ty mang đến mà do tự bản thân con đưa lại. Chỉ khi nhận thức rõ điều này, con mới có thể giải quyết khúc mắc trong lòng. Dù cô ấy nói gì, làm gì, suy nghĩ ra sao, đó đều là những thứ thuộc về cuộc đời cô ấy. Con cần phải thấy rằng, mình đang can thiệp vào cuộc đời cô ấy, nhưng con không thể lấy giá trị quan và phương thức sống của mình để đánh giá và phán đoán cuộc sống của người khác.

Ngay bản thân con cái chúng ta không phải lúc nào cũng trưởng thành theo những gì chúng ta mong mỏi, không thể khiến chúng ta mãn nguyện mười phân vẹn mười thì sao một người không có quan hệ thân gần như cấp trên có thể làm chúng ta hài lòng thỏa ý? Coi một giấc mộng không có thực là sự thật để rồi trông chờ và vẫy vùng trong vô vọng, sau đó tận mắt thấy sự thật phũ phàng phá tan giấc mộng sẽ làm con đau khổ tột cùng.

Người chủ trong cuộc sống của bạn là ai?

Muốn giải quyết vấn đề thứ hai của mình, con phải ý thức được rằng, con chính là người chủ trong cuộc sống của con, dù hạnh phúc hay đau khổ thì cuộc đời con đều do con nắm giữ. Vứt bỏ cuộc sống, coi thường sự tồn tại, buông lỏng sợi dây số phận của bản thân, mong mỏi có thể nương nhờ nơi người chồng, người làm cha mẹ, con cái hay một người nào đó trong cơ quan, mỗi ngày đều sống trong e dè, run sợ thì con có khác nào một hình nhân gỗ vô hồn. Con đừng nên nghĩ, người lãnh đạo tính cách dữ dằn là sai trái đáng ghét, cũng đừng nên chỉ biết sợ hãi vâng dạ trước mặt sếp. Con hãy suy nghĩ thoáng hơn một chút, cấp trên chẳng qua cũng chỉ là một người bình thường mà thôi. Chỉ khi nào nhận thức một cách đúng đắn như vậy, con mới có thể bỏ qua ánh mắt của người khác, đường hoàng trở thành người chủ cuộc sống của mình.

Nếu con ý thức rõ rằng, bản thân con là một sự tồn tại tôn quý mà không ai trên đời này có thể thay thế được thì ý thức tự tôn đó sẽ dẫn lối cho con biết tôn trọng người khác, giúp con thấu hiểu và chấp nhận người khác. Tại sao con lại nghĩ cô ấy là người xấu? Con đưa ra kết luận đó bởi lẽ con bị vây bọc trong ý nghĩ “mình giống thế”. Con phán đoán thế giới này bằng suy nghĩ và quan điểm của riêng mình, đó là một biểu hiện của tâm lý kiêu căng con ạ!

Khi mang trong mình tâm lý kiêu căng ngạo mạn, con người rất dễ đi vào con đường sa ngã và trở thành một kẻ hèn mọn thấp kém. Cũng giống như một con người ham mê tiền bạc thường coi khinh những người ít tiền hơn mình nhưng lại tỏ ra khúm núm trước những kẻ giàu có hơn, một con người chìm đắm trong công danh lợi lộc, ham địa vị thường rẻ rúng những người có địa vị thấp hơn mình song lại thấy tự ti khi gặp người có địa vị cao hơn. Tâm lý này luôn tồn tại song song với nhau như hai mặt phải trái của một đồng tiền.

Nếu con có thể sống ngay thẳng và đường hoàng, điềm đạm mực thước, có chừng mực thì những thứ quý giá trong cuộc đời mà thế nhân thường hay theo đuổi như học vấn, dung mạo, tài sản, sức khỏe, năng lực và cả tuổi thanh xuân cũng không còn quá quan trọng với con nữa. Mất một chân, ta có thể nhờ vào một chiếc chân giả để tiếp tục bước về phía trước; mất một con mắt, ta vẫn có thể nhìn thế giới với một con mắt còn lại; mất cả hai chân, ta vẫn có thể tiếp tục cuộc sống trên xe lăn. Nếu con có thể mở rộng lòng mình với một tâm thái điềm nhiên và hoan hỉ, có thể mỉm cười ngạo nghễ trước mọi đau khổ của cuộc đời thì con có thể kiên định niềm tự tôn đối với bản thân và đối xử hòa nhã, khiêm nhường với mọi người.

Phật nói: “Hỡi các đệ tử của ta, người tu hành cần quang minh chính đại, không thể khom lưng uốn gối; phải khiêm nhường cẩn trọng, biết cung kính lễ phép, không thể ngông cuồng ngạo mạn”. Thế sự cuộc đời thường hay đi ngược lời Phật dạy. Đã bao nhiêu lần trong cuộc đời ta nhận ra mình kiêu căng vì thấy mình nổi bật hơn người và đã bao nhiêu lần ta tủi hờn vì cảm giác tự ti đang xâm chiếm cõi lòng?

Cảm giác thấy mình hơn người và cảm giác tự ti đều là khuyết tật tinh thần. Suy nghĩ “Sao mình giỏi thế” hoặc “Mình thật là vô dụng” cho thấy một tâm lý không khỏe mạnh. Coi người khác chỉ là một sự tồn tại nhỏ nhoi không đáng kể nên dẫu sống chết ra sao cũng không liên quan tới mình khiến một tâm hồn vốn tươi vui tràn sức sống phải “chết” giữa hoang mạc cô đơn; coi bản thân giống như loài cỏ nhỏ nhoi thấp hèn tới mức không người thương xót ngay cả khi đã qua đời, như thế khác nào một lưỡi dao tự giết chết nội tâm con người. Hai cách suy nghĩ ấy là biểu hiện của chứng bệnh tinh thần.

Mỗi chúng ta đều mang trong mình cảm giác thấy mình hơn nguời và cảm giác tự ti. Nếu giữa chúng có một khoảng cách nhỏ thì đó là trạng thái bình thường; nếu cách quá xa thì thật đáng lo ngại. Ví như con, tuy hiện nay chưa có trở ngại nào đáng kể, nhưng con đã đánh mất sự tự tôn với bản thân và sự tôn trọng với người khác, nếu không kịp thời trị liệu tâm hồn mình, dần dà con sẽ mắc chứng bệnh tinh thần đó.

Cảm giác thấy mình hơn người khiến con người nảy sinh “vọng tưởng hão huyền khuếch đại”, còn cảm giác tự ti lại khiến con người nảy sinh “vọng tưởng bị hại”. Hai vọng tưởng này thường sinh đồng thời nên nhiều người đã phải tự sát trong nỗi đau đớn dày vò của sự giao thoa giữa hai vọng tưởng. Những người sống với hai vọng tưởng ấy căm ghét thế tục, đố kỵ người đời, thường giết người vô cớ, xả súng bừa bãi vào những người vô tội trên đường phố hoặc cầm hung khí làm tổn thương người khác. Xã hội ngày nay đâu hiếm những hiện tượng như thế, nó bắt nguồn từ một chứng bệnh còn nguy hiểm và trầm trọng hơn những chứng bệnh trên da thịt - chứng bệnh tâm lý.

Những người khiếm khuyết về cơ thể như cụt tay, què chân hay chỉ còn một con mắt thường chỉ nhận được ánh mắt lạnh lùng và khinh miệt của xã hội. Nhưng chỉ cần họ có một tâm lý khỏe mạnh, hăng hái vươn lên, thì những khuyết tật ấy nào có đáng gì! Sự khiếm khuyết về tay chân đâu phải là vấn đề, mà vấn đề nằm ở tâm lý tự ti khi thấy mình khuyết tật.

Những đứa trẻ bị hở môi chẳng mấy khi thấy được hình dạng của mình, bởi thế các con có thể sống vui vẻ và vô tư. Thế mà tất cả những ai bắt gặp những đứa trẻ ấy lại chau mày cảm khái: “Trời ơi, sao miệng của đứa trẻ này lại thế!” Vẻ mặt và lời nói của mọi người khiến những đứa trẻ bắt đầu suy nghĩ về khuyết tật bẩm sinh của mình để rồi luôn tự ti khi đứng trước mọi người. Vậy là, ngoài khuyết tật về cơ thể, các con phải mang thêm cả khuyết tật tinh thần.

Nếu tất cả mọi người đều không đi học tiểu học và chuyển vào nơi rừng sâu núi thẳm để sống một cuộc đời như người nguyên thủy thì có biết chữ hay không cũng không quan trọng. Ở thời đại không mấy ai có được tấm bằng đại học, những người tốt nghiệp phổ thông trung học có thể ngẩng cao đầu hãnh diện và tự hào; nhưng bước sang thời đại người người học đại học thì những người không có tấm bằng đại học lại thấy tự ti; còn như một vài năm trở lại đây, những người đã tốt nghiệp đại học mà không đi du học lại thấy mình thua kém bạn bè.

Vậy sau khi tất cả mọi người đều du học trở về, tình hình sẽ ra sao? Khi đó, tiêu chuẩn đánh giá có lẽ sẽ là bạn du học ở đâu và có được tấm bằng Tiến sĩ vinh quy về nước hay không. Và sau những năm tháng miệt mài học cao, học cao nữa, nếu không tìm được một công việc mơ ước thì cảm giác tự ti lại vương vấn trong lòng những người trở về từ nước ngoài như hình với bóng, không sao dứt được.

Thực tế thì sự tồn tại khách quan đâu phân biệt tốt xấu, tâm lý thấy mình nhỏ nhoi thấp kém do mong muốn trèo cao hơn nữa sinh ra mà thôi.

Bạn luôn làm việc theo ý muốn?

Tôi muốn các bạn độc giả hãy suy nghĩ một chút về cuộc sống nơi công sở của mình. Với mỗi người, có một công việc đương nhiên là điều đáng quý. Tuy nói rằng chúng ta tới cơ quan là để kiếm tiền, song đó đâu phải là toàn bộ ý nghĩa của nó. Không ai muốn sống những tháng ngày ăn chơi nhàn nhã, bởi mọi người tin rằng mỗi người đều có mục tiêu riêng của mình, và chỉ khi nỗ lực thực hiện mục tiêu ấy, con người mới thấy mình hăng hái và căng tràn nhiệt huyết.

Dù mục tiêu của bạn là kiếm tiền hay thi cử đỗ đạt, được sánh bước với mỹ nhân trên đường trở về hoặc tu thân dưỡng tính đi nữa, khi đã xác định mục tiêu và cố gắng biến nó thành hiện thực, bạn sẽ cảm nhận được sức sống sục sôi và ý chí tiến thủ mạnh mẽ đang dâng lên trong tim mình và nhờ đó mang lại cho bản thân nhiều điều bổ ích. Mỗi mục tiêu và lý tưởng vừa đem đến cho bạn bao niềm vui sướng vừa có thể khiến bạn đau khổ cùng cực bởi phải gồng ép mình thực hiện cho được mục tiêu. Chính vì thế, công sở vừa là nơi chuyên chở niềm hoan hỉ trong cuộc đời vừa là nơi đầy rẫy những mâu thuẫn khiến bạn đau khổ muộn phiền.

Bạn háo hức mở cửa hàng, song những khó khăn trong kinh doanh trói buộc bạn vào trong sầu khổ; bạn được một công ty tuyển dụng, có việc làm nên trong lòng phấn chấn muôn phần nhưng cùng với đó là nỗi buồn khổ sẽ gõ cửa tìm tới bạn. Bạn cảm thấy vui mừng khi cấp dưới xử lý công việc thông minh và nhanh nhạy, nhưng nếu người đó đạp bạn để tiến lên, bạn sẽ thấy lòng mình đau đớn; nếu cấp trên tài ba đảm lược, bạn sẽ chịu khó quan sát và học hỏi trong những ngày đầu tiên, lâu dần sự nhàm chán vì phải theo sau người khác xử lý công việc khiến bạn không sao cảm nhận được vị ngọt ngào của công việc.

Mọi sự việc trên thế gian đều có mặt tốt và mặt xấu của nó. Công sở vừa là nơi để bạn biến lý tưởng thành hiện thực vừa là nơi mang đến cho bạn lắm nỗi sầu lo. Nó chính là một miền đất chứa đựng đầy mâu thuẫn giữa địa ngục và thiên đường, đau khổ và vui sướng. Vậy yếu tố nào quyết định khoảng cách giữa thiên đường và địa ngục nơi công sở?

Không ít người đã than phiền với ta rằng cuộc sống công sở của mình có hàng trăm ngàn nỗi khổ, nhưng nếu quy kết lại thì tất cả bọn họ chỉ có một mục đích là muốn làm việc theo những ước vọng trong tim và luôn mong thành công. Nếu đi làm thì tốt nhất là được tuyển dụng sau một lần phỏng vấn; khi thấy mình làm đủ rồi thì muốn được thả lỏng để nghỉ ngơi; muốn thăng chức thì luôn hi vọng được đề bạt… như thế mới hợp với tâm nguyện của họ. Sở dĩ các vị không vui vẻ là bởi sự việc không thuận buồm xuôi gió như các vị vẫn ước ao mong chờ. Mà trong thực tế, cấp trên có thể khiến bạn ấm ức, cấp dưới có thể khiến bạn không hài lòng, công việc là một chuỗi những tình huống cam go. Sự cách biệt quá xa giữa hiện thực và mộng tưởng khiến bạn thất vọng.

Thực ra, nếu mọi người chịu khó suy ngẫm một chút sẽ hiểu rằng: công sở không là thiên đường cũng chẳng phải địa ngục, nó chỉ là một nơi để làm việc đơn thuần mà thôi. Đối với người muốn vào, đó là thiên đường; đối với người muốn ra, đó là địa ngục. Với người không vào được, nó đẹp biết bao nên phải cố đua tranh để vào; còn người ở trong nếu bị giáng chức sẽ thấy nó là địa ngục nên cả ngày phải nhọc nhằn suy ngẫm xem nên viết đơn xin thôi việc thế nào cho thật thuyết phục để có thể dễ dàng rời bỏ.

Nhiều người vẫn biết công sở là địa ngục trần gian của mình nhưng do lương cao thưởng nhiều nên không sao dứt bỏ được. Những con người bị đồng tiền trói buộc ấy xem chừng lại càng đau khổ hơn người khác. Công sở chỉ là nơi ta làm việc mà thôi. Còn như thiên đường hay địa ngục là do nhận định từ trong tâm con người. Người coi công sở là địa ngục thì ngày ngày muốn thoát li khỏi nó, nếu bận mải suy nghĩ về việc rời bỏ cơ quan trong từng giây từng phút làm việc thì một ngày làm việc dài tựa ba thu, khiến người trong cuộc càng thêm khổ sở. Như thế, nỗi sầu khổ chẳng phải do tự tâm con người gây ra hay sao, sao có thể nói là do môi trường công sở được?

Không ít người đã bỏ qua những vấn đề từ chính bản thân mình, kết tội cho công sở là ngọn nguồn khổ đau của mình. Cần hiểu rằng, nỗi đau khổ đó khởi nguyên từ chính tâm can bạn. Nếu muốn tiếp tục gắn bó với công việc và công sở thì bạn nên thay đổi tâm thái, hãy coi đó là thiên đường và tìm kiếm niềm vui trong công việc; nếu nó là địa ngục mang đến cho bạn muôn nỗi ưu phiền không sao tránh được thì hãy dũng cảm rời bỏ. Là chủ nhân của cuộc đời mình, tại sao chúng ta lại do dự không quyết, tại sao phải để mình sống trong dằn vặt, khổ đau?

Chương 3:

KHI BỪNG BỪNG LỬA GIẬN

Dự cảm và hóa giải cơn thịnh nộ

Bạch Đại sư, con muốn hỏi:

Mỗi khi bực tức, con thường nén lửa giận trong lòng. Nói ra thì đó chỉ là những chuyện vặt vãnh, nhưng con lại rất hay nổi cáu và dường như không thể kiềm chế được. Lúc bừng bừng lửa giận, con nên để nó phát tiết ra ngoài hay nên gắng giữ nó trong lồng ngực như trước nay vẫn làm? Xin Đại sư hãy chỉ dạy cho con đâu là cách làm phù hợp với ạ!

Nên bùng nổ hay nên kìm nén lửa giận?

Khi lửa giận bừng cháy trong tâm can, chúng ta thường có hai lựa chọn: một là để ngọn lửa đó bùng phát ra bên ngoài theo lẽ tự nhiên và hai là để nó tự dâng lên trong lòng như những đợt sóng ngầm nhưng ngoài mặt vẫn bình thản như chưa hề xảy ra chuyện gì. Nếu làm phép so sánh thì đương nhiên cách thứ nhất dễ dàng hơn nhiều. Để lửa giận bùng nổ ra ngoài như mong muốn liệu có phải là hành vi chúng ta nên lựa chọn? Chúng ta hãy cùng suy ngẫm.

Chỉ sau khi cơn giận đã bùng nổ và qua đi, con người chúng ta mới nhận ra rằng nổi nóng thật là một việc làm tổn hao sinh lực. Bởi lẽ, khi cơn giận bốc lên, chúng ta phải tiêu tốn nhiều năng lượng. Nổi nóng xong rồi, con thấy mình vô cùng thoải mái, nhưng đối phương thì sao, họ phản ứng thế nào với cơn thịnh nộ của con? Họ sẽ thừa nhận sai lầm của mình bằng một giọng nói nhỏ nhẹ và xin con tha thứ chăng? Tất nhiên là không rồi.

Ngược lại, họ sẽ vươn mình ưỡn ngực, dướn môi cãi lại con khiến cơn thịnh nộ của con càng thêm dữ dội. Khi con cãi nhau với người khác, chắc chắn họ cũng to tiếng với con. Con phồng mang trợn má, gào thét để xả cơn giận nhưng lại bị đối phương thêm dầu vào lửa, thế là con lại càng cáu tiết hơn. Có thể thấy, nổi giận đùng đùng không thể giải quyết vấn đề mà ngược lại còn khiến con thiệt thòi.

Giờ chúng ta hãy nói đến sự lựa chọn thứ hai: kìm nén lửa giận. Chúng ta làm vậy là vì ai? Đương nhiên là vì chính chúng ta. Không ai muốn nghe theo những lời nói, những mong muốn của chúng ta trong lúc cáu giận, bởi thế chúng ta phải kìm nén cơn tam bành. Nhẫn, suy cho cùng cũng là vì bất đắc dĩ mà thôi.

Kìm nén lửa giận liệu giải quyết vấn đề được chăng? Chúng ta có thể nén cơn tức bực, nhưng nếu nín nhịn quá mức, những đốm lửa tích tụ lâu ngày kia chợt bùng phát trong giây lát sẽ càng làm tình hình thêm căng thẳng. Người làm cha mẹ khi dạy con cũng thế, nói mãi mắng mãi vẫn như nước đổ lá khoai nên trong cơn giận bực, họ đành phải dạy con bằng tay chân. Khi đám lửa âm ỉ đã lâu chợt bốc cháy, con người thường đánh mất lí trí, nổi cơn tam bành không sao xoa dịu. Thậm chí, dưới sự hối thúc của những cơn sóng giận bực đang cuộn dâng trong lòng, nhiều người khó tránh khỏi những hành vi tiêu cực như hành động bạo lực, giết người, tự sát... Hậu quả ra sao thật khó lòng tưởng tượng.

Ngay bản thân ta cũng khó kiềm chế nỗi bực tức của mình. Nếu nín nhịn có thể khiến sự việc êm xuôi thì không nói làm gì. Nhưng vấn đề ở chỗ, kìm nén lâu ngày tất sẽ sinh chuyện. Ngọn lửa trong lòng tích tụ từ ngày này sang ngày khác sẽ tạo thành áp lực cho người phải kìm nén nó. Áp lực lớn dần khiến con người u uất mà thành bệnh. Phụ nữ Hàn Quốc, đặc biệt là những bà nội trợ thường mắc phải căn bệnh gọi là “bệnh cáu bực”, hậu quả của việc họ luôn cố kìm nén cơn giận của mình bởi nghĩ rằng “nhẫn nhịn là phương thuốc hay”.

Đã từ lâu, xã hội chúng ta vẫn luôn coi trọng văn hóa “nhẫn”. Nhiều người do không chịu nổi đám lửa giận tích tụ lâu ngày trong tâm can nên phải tìm tới khoa Thần kinh của các bệnh viện để điều trị chứng bệnh do cáu bực gây ra. Cơn giận bực bị kìm nén suốt một thời gian dài thật không dễ bùng nổ ra bên ngoài. Trong quá trình trị liệu, các bác sĩ thường treo một bức chân dung hoặc hình nộm của người hay khiến bệnh nhân nổi đóa trước mặt họ để họ có thể thoải mái dùng hai tay dạy cho người đó “một bài học”. Rõ ràng, phương pháp trị liệu có thể giúp người bệnh giải tỏa một phần áp lực, khiến thân tâm họ sảng khoái trong chốc lát nhưng không thể giải quyết vấn đề từ gốc rễ của nó.

Phật Tổ khuyên răn chúng sinh đang chìm trong đau khổ điều gì? Để lửa giận bùng cháy chỉ có thể thoải mái trong chốc lát, kìm nén nó lại làm khó cho mình. Cả hai cách đều không thể mang đến cho chúng ta sự giải thoát hoàn toàn. Cách phá gông xiềng, không phải là bùng phát hay kìm nén lửa giận mà nằm ở con đường thứ ba, con đường người bình thường không biết. Ấy là con đường ở giữa (là chân lý cao nhất của nhà Phật, tức không ở vào hai đầu cực, vứt bỏ hai bên là “con đường ở giữa - Trung đạo”). Làm thế nào để chúng ta có thể đạt được cảnh giới ấy và đi trên “con đường ở giữa”?

Con đường ở giữa: cách điều chỉnh lửa giận

Người ta thường nói, cuồng nộ làm máu huyết trong người chảy ngược. Bị lửa giận thiêu đốt, con người thường rơi vào trạng thái không còn lí trí. Bởi thế, việc đầu tiên chúng ta cần làm khi thấy lửa giận đang bốc cháy là gọi lí trí trở lại. “Bực tức” và “nổi giận” không giống nhau, “bực tức” là luồng khí nóng bốc lên từ trong tim nhưng chưa đi vào lồng ngực. Nếu luồng khí nóng đó phát tiết ra ngoài, tức là chúng ta đang nổi giận. Khi bực tức, con người thường kích động, khó lòng kiềm chế. Chẳng ai phát cáu sau khi đã tự nói với mình rằng “Mình thấy tức”, bởi lẽ chúng ta thường không ý thức và không cảm nhận được cơn giận dữ đang dâng lên trong lòng. Cũng như thế, khi đang tức giận bừng bừng, rất ít người có thể tự cảnh tỉnh bản thân: “A, mình đang bực đấy!”

Trong cơn cuồng nộ, nếu con người không kịp thời dập tắt đốm lửa giận dữ tất sẽ nổi cơn tam bành. Nhưng nếu kịp thời gọi lí trí trở lại, cảm nhận được “mình sắp nổi cáu” và cố gắng điều tiết nó thì lửa giận sẽ tan biến. Giống như khi ta cầm hai hòn đá đánh vào nhau để tạo ra tia lửa, nếu xung quanh không có sợi bông làm vật dẫn thì đốm lửa đó nhanh chóng lụi tàn, nếu xung quanh có sợi bông dẫn lửa thì tất nhiên ngọn lửa sẽ bùng cháy trong tích tắc.

Từ đó có thể thấy, khả năng cảm nhận và kịp thời dập tắt đốm lửa cáu giận đang nhen nhóm trong lòng là vô cùng quan trọng. Bởi thế, trong cuộc sống hàng ngày chúng ta cần luyện cho mình thói quen cảm nhận và nắm bắt tâm trạng của mình khi nổi nóng. Nhưng khi cáu bực, con người thường ở vào trạng thái “vô tri” nên rất khó nuôi dưỡng thói quen này. Có câu rằng “cần giữ đầu óc tỉnh táo trong mỗi phút giây”. Bởi chỉ khi giữ cho đầu óc mình luôn sáng suốt, chúng ta mới có thể cảm nhận được thời khắc mình nổi nóng.

Tuy nói ngọn lửa giận dữ có thể bị dập tắt nếu biết kịp thời ngăn chặn ngay khi nó mới nhen, nhưng chỉ muộn một giây thôi cũng khó có thể làm nó tan biến trong thời gian ngắn. Do đó, việc thứ hai chúng ta cần làm là, khi không dập tắt được lửa giận thì cần chú ý tới động thái của nó. Điều đó không có nghĩa chúng ta nên nghĩ tới việc để nó bùng phát hay kìm nén nó mà lưu tâm tới xu thế phát triển của nó. Đây được gọi là cách hóa giải quá trình bốc cháy của ngọn lửa giận dữ. Nói cách khác, chúng ta cần cẩn trọng để ý và điều chỉnh ngọn lửa từ khi nó bắt đầu nhen nhóm tới lúc lụi tắt hoàn toàn, không để mình bị phân tâm.

Nếu chúng ta cảm nhận và tự điều chỉnh được ngọn lửa giận dữ thì nó không có cơ hội để bùng cháy và sẽ từ từ hạ nhiệt. Dưới sự điều chỉnh một cách có ý thức của con người, không một ngọn lửa nào có thể cháy lâu, thậm chí sẽ lụi tắt chỉ sau một vài giây ngắn ngủi. Nếu kìm nén cơn giận, ngọn lửa vẫn âm ỉ cháy trong tâm can chúng ta. Bởi thế, chúng ta không nên khổ sở kìm nén lửa giận mà cần dùng sự tinh tế của mình để cảm nhận nó, từ đó cố gắng điều chỉnh nó cho tới khi nó lụi tắt hoàn toàn. Quá trình chúng ta cảm nhận rõ rệt ngọn lửa đang thiêu đốt mình và dùng lí trí điều chỉnh được gọi là “quan pháp”. Không nổi giận, không nín nhịn mà dùng “quan pháp” để tiêu trừ lửa giận một cách tự nhiên được nhà Phật gọi là “con đường ở giữa”.