Giải Thoát Bằng Năm Tập Hợp

Vipassanā và Pañcakkhandhā

Thuyết Paṭiccasamuppāda tạo nên nét đặc thù của Phật học, không thể thiếu được cho việc chứng và liễu ngộ thâm ý cứu cánh nhà Phật: nibbāna. Vì chuỗi nhân quả phức tạp này luôn bị coi là tạo nên khổ đau,⁴⁹ sự vô hiệu hóa của bất cứ khoen nào trong chuỗi này sẽ phải bứt đứt tiến trình gây nhân và diệt trừ khổ đau. Do vậy, paṭicca-samuppāda theo chiều nghịch (paṭiloma) là một pháp bản khác của con đường đưa đến diệt khổ. Thực ra, pháp thiền ở các nước Phật Giáo Theravāda được biết tới là sự áp dụng tiến trình theo chiều nghịch. Năm tập hợp chẳng qua là cách nói khác của paṭicca-samuppāda, nhiệm vụ của nó vì thế rất rõ ràng trong tiến trình thiền quán Phật Giáo.

Trước khi đương đầu với vấn đề này, cần làm sáng tỏ thế nào là thiền. Chỉ nội trong Theravāda, chữ thiền rất rộng nghĩa, chưa nói đến trong Phật Giáo nói chung. Tuy vậy, vì bài này chỉ nhắm vào Theravāda, tôi sẽ chỉ đề cập tới pháp thiền sự dụng rộng rãi trong các nước theo Theravāda: vipassanā. Cho dù có khác biệt trong nhiều cách thiền được gọi là vipassanā, tất cả người chủ xướng thảy đều liên kết chúng với Satipaṭṭhanāsutta, bài kinh trong đó nói đến bốn phương cách chú tâm: chú tâm đến thân (kāya), đến cảm giác (vedanā), đến tâm (citta) và đến đối tượng của tâm (dhamma). Nói tóm, pháp môn thiền này gồm có việc quán sát khách quan bốn đối tượng chú tâm của nó. Nhiều thiền sư có chú trọng đề mục này hơn đề mục khác, nhưng hầu hết, quán hơi thở⁵⁰ và quán cảm giác là thịnh hành.

Qua việc quán cảm giác, người hành thiền càng lúc càng biết rõ bản chất thay đổi rất nhanh chóng của hiện hữu; mỗi cảm giác khởi lên rồi sẽ diệt đi. Sự nhận biết rõ rệt này là nền tảng cho sự hiểu biết về hai đặc tính kia của cuộc sống nẩy mầm, đó là: khổ đau và vô ngã. Sự tạm bợ của cảm giác và của toàn thể cơ cấu tâm thân cho phép người hành thiền trở nên quen thuộc tính vô ngã bằng thể nghiệm. Chứng nghiệm về vô thường cũng củng cố niềm tin rằng bám níu đến bất cứ cảm giác nào đều chắc chắn đưa đến khổ đau, vì sớm hay muộn, cảm giác ấy sẽ diệt đi. Vì thế, người ta chỉ quán sát khách quan các cảm giác mà không phát sanh ra bất cứ một hình thức tham ái hay sân hận về chúng:

Ở đây, khi cảm nghiệm một cảm giác dễ chịu, một tỳ kheo biết rằng ‘Tôi đang cảm nghiệm một cảm giác dễ chịu’; khi cảm nghiệm một cảm giác khó chịu, vị ấy biết rằng ‘Tôi đang cảm nghiệm một cảm giác khó chịu’; khi cảm nghiệm một cảm giác không dễ chịu cũng chả khó chịu, vị ấy biết rằng ‘Tôi đang cảm nghiệm một cảm giác không dễ chịu cũng chả khó chịu’; bây giờ, sự nhận biết rõ rệt ấy được củng cố vững vàng trong khoảnh khắc này. Sự nhận biết rõ rệt ấy được phát triển tới mức chỉ còn có quan sát và nhận biết, không còn gì khác, và vị ấy sống trong trạng thái không còn bám níu vào một cái gì cả, và trong khuôn khổ cơ cấu thân xác không có gì để cho vị ấy nắm giữ. Đây là cách vị tỳ kheo sống quán cảm giác trong cảm giác.⁵¹

Từ khía cạnh kỹ thuật thuần túy, phong cách này nằm trong khuôn khổ của paṭiccasamuppāda. Khi quán cảm giác bằng lòng bình thản, saññā thôi không hoạt động và tham ái không còn phát sanh nữa. Khi thói quen của tâm thức bị phá vỡ và cảm giác được coi là không lâu bền, các cảm giác ấy không còn được coi là đáng để ham muốn hay không ham muốn nữa. Thực ra, sau khi thay saññā bằng trí tuệ (paññā), người ta không còn phản ứng lại với cảm giác nữa, và do đó saṅkhāra không thể khởi lên.

Dĩ nhiên, tiến trình giải thoát này tiệm tiến theo nghĩa giải thoát không nhất thiết phải chứng đạt được ngay khoảnh khắc người ta ngưng phát sanh ra saññā và bắt đầu phát triển trí tuệ. Ngay cả khi một người quán cảm giác với hiểu biết về thực tánh (anicca, anatta, dukkha) của chúng và không tạo thêm tham ái mới, bánh xe sanh tử tiếp tục lăn. Lực khơi động sự luân chuyển bánh xe này bắt nguồn từ saṅkhāra. Cho dù không còn tạo ra saṅkhāra mới nữa, saṅkhāra cũ vẫn tiếp tục tạo quả dưới hình thức viññāṇa, saññā và vedanā. Nhờ không phản ứng, không gán giá trị lên trên các vedanā mới khởi lên, ta không còn tạo ra kamma mới nữa, và như vậy quả của saṅkhāra cũ sẽ bị đoạn diệt. Dưới sự hiện diện không ngừng của quán niệm, cần cù và trí tuệ dũng mãnh, saṅkhāra mới không thể khởi lên từ cảm giác, bởi vì saññā bất thiện không còn hiện hữu để phản ứng lại cảm giác bằng tham ái và sân hận. Saṅkhāra cũ rồi sẽ nổi lên và diệt đi. Như Đức Phật đã nói với Ānanda: ‘Thực thế, tất cả các hành vi tạo nghiệp đều vô thường. Khởi lên và diệt đi là bản chất của chúng. Sau khi khởi lên, nó bị diệt đi; sự tĩnh lặng chứng được từ sự đoạn diệt ấy là hạnh phúc thực sự.’⁵²

Trước đó, ta đã ví saṅkhāra với nấu ăn.⁵³ Tôi bây giờ muốn nới rộng tỷ dụ này bằng cách đặt liên hệ tiến trình đoạn diệt saṅkhāra với nhịn ăn. Nếu ngưng cung cấp thức ăn cho thân này, người ta không chết ngay sau khi thiếu bữa ăn đầu. Trái lại, vẫn có thể sống đến hai ba tháng không ăn. Điều này có thể được vì thân này tự nuôi dưỡng nó trong từng khoảnh khắc, bởi vì thân này có thể nghiền và tiêu hoá thực phẩm cũ, tất cả mỡ và bắp thịt được tích lũy từ trước. Đến khi tất cả chất dinh dưỡng được tiêu thụ hết chỉ còn lại xương và da, thân này sẽ chết, chất nuôi cơ thể không còn nữa. Tương tự như thế, trong mỗi khoảnh khắc, các hiện tượng tâm vật lý cần được saṅkhāra nuôi dưỡng mà saṅkhāra này là kết quả của tham ái và sân hận do vedanā.⁵⁴ Nếu ta cứ duy trì trạng thái bình thản do tuệ sanh ra, và không phản ứng lại các cảm giác, thì saṅkhāra chịu trách nhiệm cho sự sanh khởi những cảm giác này sẽ tiêu tan đi, cho tới khi không còn một saṅkhāra nào thúc đẩy chu trình sanh tử. Đó là lúc người ta chứng đạt hay nhập vào nibbāna không còn tàn dư, mục đích cuối cùng của giải thoát.

Từ góc độ năm tập hợp, có thể hiểu tiến trình này dễ dàng nếu xem bảng 9 (Vị Trí của Viññāṇa trong sự liệt kê Pañcākkhandhā) trình bầy các tập hợp theo chu kỳ. Saṅkhāra chịu trách nhiệm cho sự sanh khởi của viññāṇa; viññāṇa cho rūpa; rūpa cho vedanā; vedanā cho saññā; saññā cho saṅkhāra; dựa trên đó lại khởi đầu một chu trình biến hóa lập lại không ngừng. Tuy nhiên nếu saññā bị vô hiệu hóa, saṅkhāra mới sẽ không được tạo ra và chu kỳ sẽ bị cắt đứt. Điều này tượng trưng cho sự chứng nibbāna còn tàn dư. Vị ấy vẫn sống và năm tập hợp vẫn hiện hữu, như trong trường hợp Phật và tất cả các arahant được đề cập đến trong kinh văn Pāli. Năm tập hợp ấy vẫn có đấy, vì saṅkhāra được tạo ra trong quá khứ vẫn tiếp tục trồi lên và tạo quả dưới hình thức bốn tập hợp. Ở giai đoạn này, vị ấy đã chuyển hóa saññā thành paññā và saṅkhāra không còn được tạo ra nữa. Chỉ vì saṅkhāra cứ mãi được tích lũy từ trước nên năm tập hợp ấy - hay cuộc đời của một người - được duy trì, và điều này làm cho bánh xe sanh tử quay khi còn sức đẩy.⁵⁵ Sự quay chuyển này ngừng khi tất cả saṅkhāra - quá khứ và hiện tại - bị đoạn diệt. Từ giờ trở đi, không còn tập hợp nào của năm tập hợp này có thể khởi lên; đây là sự chứng nibbāna không còn tàn dư, được hoàn thành vào lúc arahant nhập diệt.

Có thể hiểu chu trình này từ góc độ paṭiccasamuppāda. Nếu ta hoàn toàn chuyển hóa saññā thành paññā, cảm giác sẽ không còn là nơi cho tham ái sanh khởi nữa. Vì thế, bám níu, trở thành và (tái) sanh, tất cả đều tùy thuộc vào sự có mặt của tham ái, cũng không thể sanh khởi nữa. Cho dù ta có thể tiếp tục sống trong một thời gian nữa, tái sanh là điều không thể được. Mạng sống của người ấy tạm thời được saṅkhāra, khoen đứng trước tám khoen giữa của thời hiện tại, duy trì. Khi các saṅkhāra quá khứ này hoàn toàn bị đoạn diệt, sự giao chuyển giữa nibbāna ‘còn tàn dư’ sang ‘không còn tàn dư’ có thể xảy ra.

Dù nhìn sự thoát khổ của nhà Phật từ góc độ paṭiccasamuppāda hay từ năm tập hợp, điều rõ ràng là cùng chính một chu kỳ vận hành: từ sự phân tích kinh điển Theravāda trong tác phẩm này, sự vô hiệu hóa saññā là yếu tố khởi đầu cho sự chứng ngộ. Dĩ nhiên, sự vô hiệu hóa này có thể được diễn đạt theo nhiều cách khác nhau, chẳng hạn như sự diệt tận vô minh, sự tận diệt tham ái hay sự đoạn diệt saṅkhāra, nhưng tất cả đều ngụ ý đến sự quán sát khách quan về vedanā (tâm cũng như thân) sẽ không còn tạo ra tham ái hay saṅkhāra.

[1] Trong Pāli English Dictionary của Pāli Text Society (trang 233), Rhys Davids và Stede nói rằng có một trường hợp thứ tự liệt kê khác tìm thấy trong Saṁyuttanikāya: Rūpaṁ vedayitaṁ saññaṁ viñnāṇaṁ yañca saṅkha-taṁ neso ham asmi netam me (S. i, 112). Nhưng, trong khi tập hợp saṅkhāra thoạt trông hình như được đặt sau viññāṇaṁ, ta phải nhấn mạnh rằng danh từ saṅkhāra trong đoạn văn này bao hàm cả bốn yếu tố trước đó. Như đoạn dịch câu này cho biết: ‘Vật thể, cảm giác, nhận biết, thức, cái chịu điều kiện, không phải là Tôi.’ Vì thế, khó mà nói rằng đoạn này đưa ra một thứ tự sắp xếp khác về các tập hợp. Câu này chỉ giản dị nói rằng không thể được coi vật thể, cảm giác, nhận biết, thức, cái chịu điều kiện, đồng hóa với bản ngã.

[2] K. N. Jayatilleke, trong tác phẩm Early Buddhist Theory of Knowledge, đề cập tới ý niệm saddhā (tín) là yếu tố thứ nhất của năm lực và chỉ cho thấy rằng hai khuynh hướng giải thích khác biệt nhau có thể được xem xét tới. Mặt khác, Tilmann Vetter (The Ideas and Meditative Practices of Early Buddhism) đưa ra bằng chứng là tám chánh đạo có thể được giải thích theo thứ tự hay theo chu kỳ.

[3] Trọn bài kinh Anupadasutta, đức Phật ngợi khen Sāriputta (M. iii, 25ff). Sāriputta cũng được biết đến là thủ khôi trong các đệ tử của Phật (aggasāvaka).

[4] Apica [sic] viññāṇapaccayā nāmarūpanti... Api ca nāmarūpapaccayā viññāṇanti (S. ii, 113).

[5] Atha kho bhikkhave Vipassissa Bodhisattassa etad ahosi: ‘Kimhi nu kho sati nāmarūpaṁ hoti, kim paccayā nāmarūpan ti? Atha kho bhikkhave Vipassissa Bodhisattassa yonisomanisikārā ahi paññāya abhimayo: ‘Viññāṇe (D. ii, 32).

[6] Xem phần bàn ở đoạn 10, Ch. Giới Thiệu.

[7] Vsm. 528. Để rõ nghĩa của chữ paṭisandhi, xem Viññāṇa là Tái Sanh Thức, Ch. Viññāṇakkhandha.

[8] Idha paṭisandhi viññāṇaṁ okkanti nāmārūpaṁ... (Ps. i, 52; Vsm. 600). Ở đây [trong kiếp đời hiện tại] có thức là sự nối kết, có sự xuất hiện của nāmārūpa’. Chữ okkanti nghĩa đen là giòng dõi, nhưng cũng ngụ ý xuất hiện, các dịch giả như Ñāṇamoli đã đặt song song câu ‘nhập vào tử cung của mẹ’ vào danh từ này. Có lẽ sự thêm vào này bắt nguồn do cảm hứng từ câu trong Dīghanikāya nói rõ là nếu viññāṇa không đi vào bụng mẹ, tâm và vật không thể được sanh ra: Viññāṇaṁ va hi Ānanda mātu kucchiṁ na okkamissatha, api nu kho nāma-rūpaṁ mātu kucchismiṁ samuchissathāti (D. ii, 63).

[9] Sarathchandra, Buddhist Theory of Perception, trang 7.

[10] Rhys Davids và Stede, P. T. S. Pāli English Dictionary, trang 350.

[11] Vedanādijaṁ catunnaṁ rūpakkhandhassa cā ti pañcannaṁ khandhānaṁ vasena pavattaṁ nāmarūpaṁ (DhA. iv, 100).

[12] Nāman ti cattāro arūpakkhandhā, rūpan ti rūpakkhandha (Ā. ii, 154); lời tương tự tìm thấy ở DhsA. 392.

[13] Lamotte, Histoire du bouddhisme indien, trang 40.

[14] Ví dụ, quyển Vibhaṅga loại viññāṇa ra khỏi nāma: Vedanākkhandho saññākkhandho saṅkhārakkhandho: idaṁ vuccati viññāṇapaccayā nāmaṁ (Vbh. 144). Quyển Visuddhimagga cũng nói rằng nāma chỉ bao gồm ba tập hợp kể từ vedanā: nāman ti ārammaṇābhimukhaṁ namanato vedanāyo tayo khandhā (Vsm. 558). Vasubandhu trong Abhidhammakośa không tán đồng quan điểm này, nói là bốn tập hợp tâm vedanā, saṁjñā, saṁskāras, vijñāna được gọi là nāman, bởi vì nāman có nghĩa là cái tự nó uốn lấy’, namatīti nāma’ (La Vallée Poussin, Abhidhammakośa, 2:94).

[15] cho dù sự lập lại không phải là phương cách mà người sưu tập kinh tạng Pāli một mực phản đối.

[16] Xem trang 57.

[17] Ñāṇamoli, The Guide (Nettippakaranaṁ), trang 15, phụ chú 42.

[18] Theo Visuddhimagga, ‘bám níu có đặc tính là ‘nắm giữ’ (gahaṇa), nhiệm vụ của nó là không buông ra và tự nó biểu hiện thành sự thèm khát mãnh liệt và biểu hiện thành diṭṭhi (quan điểm sai lạc). Gahaṇalakkhaṇaṁupādānaṁ, amuñcanarasaṁ, taṅhādaḷhatta-diṭṭhipaccupaṭṭhānaṁ (Vsm. 528).

[19] Xem Nghĩa Thông Thường Của Saṅkhāra, đoạn 8, Ch. 5.

[20] S. iii, 190; v. 432.

[21] Vsm. 571; và Vbh. 137.

[22] Nyānātiloka, Buddhist Dictionary, trang 28.

[23] Kinh nói rằng năm tập hợp có tham ái hay ham muốn làm gốc rễ. Ime kho, bhikkhave, pañc’ upādānakkhandhā chandamūlakā ti (M. iii, 16); và (S. iii, 100). Hơn thế nữa, Buddhaghosa giải thích vắn tắt là uppattibhava là năm tập hợp do kamma tạo ra. Uppattibhavo pana saṅkhepato kammābhinibbattā khandhā pabhedato navavidho hoti (Vsm. 571).

[24] Bhavo ti pan’ettha kammabhavo va adhippeto, so hi jātiyā paccayo, na uppattibhavo (Vsm. 575)

[25] Vsm. 581.

[26] Sabbam pi bhavagāmikamman ti iminā pana cetanā sampayuttā abhijjhā-dayo vutta (Vsm. 571).

[27] Xem trang 108ff.

[28] Sn. 874. Concept and Reality in Early Buddhism Thought của Bhikkhu Ñāṇananda và The Buddhist Psychology of Perception của S. A. Sarathchandra. Chữ này thường được dịch là proliferation (miên man suy tưởng, ý tưởng tản mạn lung tung, ‘huê dạng’, chạy từ ý niệm này đến ý niệm khác mà không hề dính líu gì tới thực tại cả- vì thế nên được gọi là vọng tưởng), hay obsession (bị ý tưởng định kiến, thành kiến không ngớt ám ảnh trong đầu mà không hề biết). Ở đây tôi dịch là vọng tưởng cho phù hợp với micchādiṭtṭhi>.

[29] Xem trang 99.

[30] Vsm. 528. Đã trích dẫn ở phụ chú 18, nói về micchā-diṭṭhi, Ch. 7.

[31] Điều này đã được bàn tới ở Saññā Bất Thiện, đoạn thứ 2, Ch. 4, và được Sāratthappakāsini dẫn chứng (SA. ii, 382).

[32] Taṁ vedeti taṁ sañjānāti (M. i, 111).

[33] M. i, 111-12. Những trường hợp xảy ra tương tự như thế ở M. i. 259 ; S. iv, 67... Đã bàn đến ở trang 100.

[34] Sarathchandra, Buddhist Theory of Perception, trang 63. Sarathchandra trích từ Buddhist Psychology của bà Rhys Davids (trang 63) và bỏ thêm dấu ngoặc đoạn công thức này ‘là một trong... nguyên thủy nhất’.

[35] Cakkhuñ c’āvuso paṭicca rūpa ca uppajjati cakkhuviññāṇaṁ tiṇṇaṁ saṅgati phasso, phassapaccayā vedanā, yaṁ vedeti taṁ sañjānāti, yaṁ sañjānāti taṁ vitakketi, yaṁ vitakketi taṁ papañceti, yaṁ papañceti tato nidānaṁ purisaṁ papañcasaṅkhā samudācaranti atītānāgatapaccuppannesu cakkhuviññeyyesu rūpesu (M. i, 111-12).

[36] Xem trang 135.

[37] Phassena pana phusitvā vedanāya vediyati saññāya sañjānati cetanāya ceteti (DhsA. 107).

[38] Như đã thấy ở "Saṅkhāra là Paccaya", đoạn 3, Ch. 5.

[39] M. Boisvert đã dịch tiếng Sanskrit do Stcherbatsky dùng sang Pāli và thay những tiếng Anh tương đương bằng những chữ được dùng trong quyển này (Stcherbatsky, Buddhist Logic, 2: 311).

[40] Xem "Vedanā là Ngã Rẽ Hai", đoạn 1, Ch. 3.

[41] A. ii, 382.

[42] Theo Girimānandasutta, paññā được coi như tương đương với 10 loại nhận thức, chẳng hạn như aniccasaññā, anattasaññā, asubhasaññā,... (A. v, 109).

[43] Theo Pāli Text Society Dictionary, chữ abhijā được dùng đồng nghĩa với lobha và có liên hệ mật thiết với taṇhā và upādāna.

[44] M. i, 180-81; i, 270; i. 273; iii. 34-35.

[45] M. i, 266. Bản dịch của Horner, The Collection of the Middle Length Sayings, 1: 322-23.

[46] Vetter, The Ideas and Meditative Practices of Early Buddhism, trang 24.

[47] Asubhanimittan ti’ssa vacanīyaṁ. Tassa asubhanimittaṁ, yoniso mana-sikarato anuppanno c’eva rāgo n’uppajjati uppanno ca rāgo pahīyatī ti (A. i, 200-201).

[48] Xem "Saññā Bất Thiện", đoạn thứ 1, Ch. 4.

[49] ‘Đây [Paṭiccasamuppāda] là sự sanh khởi của toàn khối khổ đau’. Evam etassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti.

[50] Quán hơi thở (ānāpāna) là một trong nhiều pháp hành có trong cách chú tâm thứ nhất (kāyānupassanā).

[51] D. ii, 298.

[52] Aniccāvata saṅkhārā uppādavaya dhammino; uppajjitvā nirujjhanti, tesaṁ vūpasamo sukho ti. (D. ii, 199). Sakka nói câu tương tự trong Mahāpari-nibbānasutta ở D. ii, 156.

[53] Xem "Nghĩa Thông Thường Của Saṅkhāra", đoạn 8.

[54] Tỉ dụ này hợp với bộ Mahjjimanikāya đề cập tới bốn loại dưỡng chất: thực phẩm, phassa, saṅkhāra và viññāṇa. Kabalinkāro āhāro oḷāriko vā sukhumo vā, phasso dutiyo, manosaṁcetanā tatiyo, viññāṇaṁ catuttho (M. i, 48). Cho dù chữ saṅkhāra không được đích danh dùng tới trong kinh, chữ mano-saṁcetanā có thể liên hệ trực tiếp tới saṅkhāra. Manosaṁcetanā được diễn tả như thế trong Paramatthamañjūsā (VsmA. 335, Bhikkhu Ñāṇamoli trong bản dịch Visuddhimagga, The Path of Purification, trang 372, phụ chú 2).

[55] Bánh xe quay (abhisaṅkhārassa gati) khi còn sức đẩy. Nó quay rồi rơi xuống đãt. Taṁ pacattitaṁ samāṇam yāvatikā abhisaṅkhārassa gati tāvati-kaṁ gantvā ciṅgulāitvā bhūmiyaṁ papati (A. i, 111).

Chân thành cám ơn đạo hữu Như Nhiên đã gửi tặng bản vi tính (Bình Anson, 04-2004)

The Five Aggregates:

Understanding Theravāda Psychology and Soteriology

Giáo sư Mathieu Boisvert

Như Nhiên dịch

Kết Luận

Tuy có nhiều học giả đề cập tới năm tập hợp trong các tác phẩm về đạo Phật của họ, nhưng không ai giải thích kỹ lưỡng nhiệm vụ của các tập hợp ấy cả. Bằng cách làm sáng tỏ tầm quan trọng của chủ đề không được bàn tới này, bài biên khảo này đã vạch định ý nghĩa, vai trò của từng tập hợp và thiết lập mối tương quan giữa các tập hợp và với một số khoen trong paṭiccasamuppāda.

Trong chương về rūpakkhandha, tôi lý luận rằng sự phân hạng tập hợp có thể được cô đọng lại và chia thành hai loại chính: những yếu tố thuộc các giác quan, và những yếu tố thuộc các đối tượng giác quan. Khi được tiếp cận theo hai loại này, rūpakkhandha ấy có thể liên hệ tới hai khoen trong paṭiccasamuppāda; đó là sáu cửa giác quan và xúc. Tãt cả các giác quan ngoại trừ ý (mano) đều thuộc về sáu cửa giác quan, trong khi các đối tượng giác quan cùng với ý thuộc về xúc (phassa). Khi các đối tượng giác quan thực sự được nhận biết, các đối tượng này cùng với giác quan và thức tạo thành xúc: một thứ kinh nghiệm giác quan thuần túy, không mang một xu hướng chủ quan nào. Xúc có tiềm năng trở thành cảm giác vedanā.

Tôi cũng đề nghị là không có khác biệt nào giữa vedanākkhandha và vedanā, một yếu tố của paṭiccasamuppāda. Bằng cách xét xem veda-nā, như rūpa, được phân loại như thế nào - tịnh (nirāmisā), thuộc người xuất gia (nekkhammasitā), bất tịnh (āmisā), thuộc người thế tục (gehasitā) - tôi kết luận rằng tùy theo cách tiếp cận vedanā có thể chuyển hóa chúng thành nirāmisā hay nekkhammasitā vedanā - có bản chất không gây khó chịu - trong khi phương cách tiếp cận khác có thể chuyển hóa chúng thành āmisā hay gehasitā vedanā - chứa đầy tính tiêu cực bởi vì loại cảm giác này có tác dụng như là chất xúc tác đem lại sự sanh khởi của tham ái và sân hận trong tương lai. Tôi đã dẫn chứng thuận với quan điểm cho rằng yếu tố chịu trách nhiệm cho phương cách tiếp cận vedanā thứ hai là tập hợp kế tiếp: saññā (nhận biết). Chính saññā chuyển hóa cảm giác thành nirāmisā (hay nekkhammasitā) - thành āmisā (hay gehasitā) sự chuyển hóa chịu trách nhiệm cho sự sanh khởi hay diệt tận tham ái.

Nhiệm vụ chính của saññākkhandha là nhận biết và giải thích cảm giác qua việc ấn định giá trị của từng loại. Nhưng không phải tất cả saññā đều thuộc saññākkhandha. Để làm rõ sự tinh tế này, cần chia saññā thành hai loại. Nói tóm lại, saññā thiện là sự nhận biết về ba đặc tính của kiếp sống. Các saññā thiện này không thuộc vào saññākkhandha vì chúng không nhận biết nimitta. Mặt khác, các saññā bất thiện giải thích thực tại qua các dấu hiệu chính. Loại saññā bất thiện không đưa đến tuệ giác; mà phát sanh ra vọng tưởng, và cốt yếu là tạo nên saññākkhandha. Từ việc nhận ra sự hiện hữu của saññākkhandha giữa hai khoen vedanā và tham ái, chức năng chính làm cho sự sanh khởi của tham ái và sân hận của tập hợp này trở nên rõ ràng: nếu khả năng nhận biết không được saññā thiện coi sóc, chắc chắn người ta sẽ tạo ra tham ái, bám níu và trở thành, tất cả đều thuộc vào tập hợp kế tiếp: saṅkhāra.

Saṅkhārakkhandha cũng được phân tích theo loại khác nhau. Tôi đã kết luận rằng hẳn nhiên saṅkhārakkhandha là một saṅkhāra theo nghĩa hiện tượng do điều kiện tạo thành bởi vì nó được tạo nên và chịu điều kiện. Tuy nhiên, không phải tất cả saṅkhāra thuộc về saṅkhārakkhandha cả, bởi vì không phải tất cả saṅkhāra đều có khả năng tạo ra và phát sanh thêm các hiện tượng chịu điều kiện. Một hiện tượng chịu điều kiện chỉ có thể sanh ra các hiện tượng chịu điều kiện khác nếu nó phối hợp vận hành với viññāṇa, vedanā, saññā và rūpa; nói cách khác, hiển nhiên chỉ có saṅkhārakkhandha, vốn liên hệ mật thiết với bốn khandha kia, mới có thể tạo ra các hiện tượng chịu điều kiện. Điều này ngụ ý rằng, là một paccaya, saṅkhāra là saṅkhā-rakkhandha được nói khác đi. Cả hai danh từ này đều đề cập tới một lực tạo ra quả. Tuy nhiên, dù có là saṅkhata theo nghĩa nó được tạo thành, kết quả ấy không cần thiết phải thuộc loại paccaya hay saṅkhārakkhandha, vì có thể nó sẽ không tạo ra kết quả nào nữa. Tôi cũng đặt liên hệ giữa saṅkhārakkhandha với ba khoen của paṭicca-samuppāda: tham ái, bám níu và trở thành - ba khoen này chịu trách nhiệm cho sự xuất hiện của hiện hữu mới, một thức mới (viññāṇa).

Ta đã thấy rằng viññāṇakkhandha được phiên dịch khác nhau. Nhiều học giả cho rằng nó có nghĩa là sự nhận biết thuần túy, có vị cho là nhận thức thuần túy, vị khác cho là nhận biết đến cái gì dễ chịu, khó chịu và trung tính. Tuy nhiên, vì viññāṇakkhandha chịu trách nhiệm nhận biết tất cả các hiện tượng này, nên không có giả thuyết nào hoàn toàn chính xác cả. Từ đó, danh từ này đã được định nghĩa là ‘chỉ là nhận thức’, dù cho nhận thức ấy có thuộc về rūpa, vedanā, hay saññā. Sự khác biệt giữa ý (mano) và viññāṇa cũng được xét tới, cả hai đều cần thiết cho sự nhận biết về các hiện tượng (dhamma), nhưng chỉ có viññāṇa mới cần cho hiểu biết về vật kích thích phát sanh từ bất cứ giác quan nào khác. Mối tương quan giữa khoen thứ ba của paṭicca-samuppāda là viññāṇanidāna và viññāṇakkhandha cũng được lập nên.

Bằng cách lập mối tương quan giữa năm tập hợp theo thứ tự sắp xếp từ trước,¹ với paṭiccasamuppāda, tôi đã tán đồng có dẫn chứng ý nghĩa danh mục của năm tập hợp này. Thứ tự sắp xếp lâu đời ấy hoàn toàn hòa hợp với paṭiccasamuppāda. Nếu thứ tự ấy có khác đi, sẽ có sự mâu thuẫn giữa hai học thuyết này. Sau khi đặt mối liên hệ giữa hai học thuyết này xong, tôi đã nhấn mạnh rằng, theo chu kỳ, viññāṇa, có thể tự biểu hiện là phần tử đầu tiên hay cuối cùng, cần cho sự sanh khởi của vật thể để từ đó qui định điều kiện cho cảm giác. Cảm giác cần cho sự nổi lên của saññā vốn dẫn đến saṅkhāra nếu saññā ấy bất thiện (và vì thế thuộc vào saññākkhandha) - hay đưa đến trí tuệ (paññā) nếu saññā ấy thiện. Nếu một saṅkhāra được tạo ra, thì nền tảng để viññāṇa sanh khởi đã được chuẩn bị sẵn. Như vậy chu trình đã hoàn tất: từ viññāṇa đến viññāṇa. Chúng sanh vĩnh viễn mắc kẹt trong luân hồi tưởng như không bao giờ dứt được.

Để giải thích tiến trình trói buộc chúng sanh vào saṁsāra, nhà Phật thường dùng paṭiccasamuppāda mười hai khoen theo chiều thuận (anuloma). Khi nhìn theo chiều nghịch (paṭiloma), vì ngụ ý chuỗi này có thể bị cắt đứt, tiến trình này được coi là dấu hiệu giải thoát khỏi khổ đau. Như vậy thuyết paṭiccasamuppāda đóng vai trò quyết định không thể đảo ngược trong đạo Phật: thuyết này không những giải rõ tiến trình trói buộc chúng sanh vào saṁsāra mà còn cần thiết cho sự chứng ngộ. Có lẽ vì thế kinh nói rằng ‘ai hiểu được paṭiccasamuppāda người ấy hiểu dhamma, và ai hiểu được dhamma, người ấy hiểu được paṭiccasamuppāda.’²

Trong khi thuyết paṭiccasamuppāda này có địa vị quan trọng như thế, năm tập hợp chưa bao giờ được nhấn mạnh là tiến trình đưa đến nibbāna. Hơn bao giờ hết, paṭiccasamuppāda là tiến trình xảy ra trong từng người, vì trong đạo Phật mỗi người được coi là do năm tập hợp tạo thành, năm tập hợp ấy phải soi rọi tiến trình do paṭiccasamuppāda gián tiếp đề cập tới. Tương tự, năm tập hợp phản ảnh sự phụ thuộc lẫn nhau cần có ấy phù hợp với paṭiccasamuppāda. Bằng cách lập mối tương quan giữa năm tập hợp với paṭiccasamuppāda, tôi đã một mặt chứng minh sự phụ thuộc lẫn nhau giữa hai học thuyết, mặt khác, chỉ rõ là tiến trình trói buộc chúng sanh vào saṁsāra được phản ảnh qua năm tập hợp, như vậy, đặt lại sự thoát khổ của Phật Giáo trong khuôn khổ tâm lý Phật học cụ thể hơn.

[1] Với một ngoại lệ: viññāṇa vốn là thành phần cuối cùng nay được đặt vào vị trí thứ nhất vì lý do đã được giải thích ở trang 155 và tiếp sau.

[2] Yo paṭiccasamuppādaṁ passati so dhammaṁ passati, yo dhammaṁ passati so paṭiccasamuppādaṁ passati (M. i, 190-1).

Danh từ Pāli-Việt

ajjhatta

bên trong

ākāsa

khoảng trống

āmisā

tinh khiết (chay tịnh)

anāgāmin

bậc không trở lại (bất hoàn)

anāpānasati

quán hơi thở

anatta

không phải là ngã, tính vô ngã

anuloma

(paṭiccasamuppāda) theo chiều thuận

anupādisesa

không còn tàn dư (nibbāna)

apāya

bốn cảnh giới khổ

āpodhātu

nước, yếu tố nước

appaṭighaṁ

không đối kháng

arahant

người đã được giải thoát, a la hán

arahattaphalasamāpatti

chứng quả arahant

arūpāvacara

cõi vô sắc giới

asaṅkhata

không chịu điều kiện (vô vi)

asaṅkhatadhamma

hiện tượng không chịu điều kiện, theo Theravāda, nibbāna chỉ là một hiện tượng

āsava

thành kiến

āvacara

cảnh giới

āyatana

căn xứ, các giác quan

bahiddhā

bên ngoài

bala

sức (năm lực)

bhava

trở thành

bhikkhu

tỳ kheo

cetanā

ý muốn, cố ý

cetasika

tâm phụ tùy (tâm sở)

citta

tâm

cittavṛttinirodha

sự diệt tận của các hoạt động tâm thức

cuticitta

cận tử thức

dhamma

hiện tượng của kiếp sống, giáo pháp

dhammāyatana

các đối tượng của tâm ý (pháp giới)

dhātu

yếu tố

diṭṭhi

quan điểm sai lạc (tà kiến)

diṭṭhisaññā

nhận thức có từ quan điểm (tưởng kiến)

dūre

xa

dukkha

không hoàn hảo, không toại ý, khổ

gehasitā

thuộc về người cư sĩ

gotrabhū

chuyển tánh

hadayavatthu

tâm căn

hetu

nguyên nhân

indriya

giác quan (căn)

itthindriya

tánh nữ

jhāna

các tầng thiền

kāmāvacara

cõi dục giới

kammabhava

tiến trình tạo kamma

kammavipāka

quả của kamma

khandha

tập hợp (uẩn)

khandhaparinibbāna

năm tập hợp hoàn toàn tận diệt

khaya

hủy diệt

kusala

thiện

lobha

tham lam

lokuttara

cõi siêu thế

maggaphala

các tầng chứng ngộ

mahābhūta

các yếu tố chính (4) (tứ đại)

mano

ý căn

manussaloka

cõi người

nāmarūpa

tâm thức và vật chất (danh sắc)

navalokuttaradhammā

chín tầng (yếu tố) siêu thế

nekkhamasitā

những người xuất tục

nidāna

khoen trong chuỗi paṭiccasamuppāda

nimitta

biểu tượng, dấu hiệu

nirāmisā

không tinh khiết (không chay tịnh)

nirodha

đoạn diệt

nirupādisesa nibbāna

nibbāna không còn tàn dư (vô dư y niết bàn)

oḷārika

thô

pañcakkhandhā

năm tập hợp (năm uẩn)

paññā

trí tuệ

papañca

ám ảnh, vọng tưởng (hí luận)

paramatthasacca

sự thật tối hậu, chân đế

paṭhavīdhātu

đất, yếu tố đất

paṭiccasamuppāda

sanh khởi do tùy thuộc (duyên khởi)

paṭiloma

theo chiều nghịch

paṭisandhiviññāṇa

kết sanh thức

phassa

xúc chạm

phoṭṭhabbāyatana

thế giới vật thể nhận biết được nhờ xúc chạm với thân

puthujjana

người phàm tục

rūpa

vật thể (sắc)

rūpāvacara

cõi sắc giới

saḷāyatanā

sáu cửa giác quan (lục nhập)

sabhāvadhamma

hiện tượng tự nó hiện hữu

sagga

sáu cảnh trời dục giới

sakādāgāmin

bậc trở lại một lần (nhất hoàn)

sakkāyadiṭṭhi

quan điểm cho thân hiện hữu [trường tồn]

samādhi

định

samāpatti

chứng đắc bốn tầng thiền vô sắc giới

samatha

định

sammutisacca

sự thực đúng theo quy ước, tục đế

saṁsāra

chu kỳ sanh, tử, và tái sanh (cõi ta bà, luân hồi)

saṅkhāra

hành vi tạo quả [hiện tượng do điều kiện tạo thành] (hành)

saṅkhata

chịu điều kiện (hữu vi)

saṅkhāradhamma

hiện tượng chịu điều kiện (pháp hữu vi)

saññā

nhận thức (tưởng)

saññākkhandha

tập hợp nhận thức (tưởng uẩn)

saññāvedayitanirodha

sự diệt tận nhận thức và cảm thọ (diệt thọ tưởng)

santike

gần

sappaṭighaṁ

chống lại, đối kháng

sīla

giới luật

sopādisesa

còn tàn dư (nibbāna)

sotāpanna

bậc nhập giòng, Dự Lưu

sukhuma

vi tế

sutta

phẩm kinh

taṇhā

khao khát

tejodhātu

lửa, yếu tố lửa

ucchedadiṭṭhi

quan điểm hư vô, chết là hết

upādāna

bám níu (thủ)

upādānakhandha

tập hợp làm đối tượng cho sự bám níu (thủ uẩn)

upādānarūpa

vật thể phụ thuộc, được tạo ra từ các yếu tố chính (sở tạo sắc do chấp thủ)

uppattibhava

tiến trình tái sanh

vāyadhātu

gió, yếu tố gió

vedanā

cảm giác, thọ

vedanākkhaya

tình trạng diệt tận cảm giác

vimutti

giải thoát

viññāṇa

thức

vipassanā

quán thực tánh (pháp môn thiền của theravāda) tuệ giác biện biệt

visaya

đối tượng của giác quan

vitakka

nghĩ về (tầm)

voharasacca

sự thực đúng theo quy ước, tục đế

Sách tham khảo

A Dictionary of Pāli I, Margaret Cone, PTS, 2001

Anagārika Dharmapala, A Biographical Sketch, Bhikshu Sangharak-shita, BPS 1952

Buddhist Meditation in Theory & Practice, Paravahera Vajirañāna Mahāthera, 1962

The Connected Discourses of the Buddha, Bhikkhu Bodhi, Wisdom Publications, Boston 2000

Dictionary of the Pali Language, R. C. Childers, London, 1875

Encyclopæ dia of Buddhism, Government of Ceylon, 1961

The Heart of Buddhist Meditation, Nyanaponika Thera, BPS 1962

The Long Discourses of the Buddha, Maurice Walshe, Wisdom Publications, Boston 1995

The Magic of the Mind, Bhikkhu Nānananda, BPS, 1974

The Middle Length Discourses of the Buddha, Bhikkhu Nāṇamoli and Bhikkhu Bodhi, Wisdom Publications, Boston 1995

Pāli English Dictionary, Rhys Davids and Stede, PTS, 1921

The Path of Discrimination (bản dịch cuả Paṭisambhidāmagga), A. K. Warder, PTS, 1982

The Power of Mindfulness, Nyanaponika Thera, BPS, 1968

Radical Buddhism, Leonard Price (hay Bhikkhu Nyanasobhano), BPS 1982

The Udāna & The Itivuttaka, John D. Ireland, BPS, 1997

Chân thành cám ơn đạo hữu Như Nhiên đã gửi tặng bản vi tính (Bình Anson, 04-2004)