Con đường cổ xưa

CHƯƠNG XIV : KẾT LUẬN

Đến đây hẳn chúng ta đã thấy rõ TỨ THÁNH ĐẾ là Chân lý trung tâm của đạo Phật. Những gì Đức Phật dạy trong suốt 45 năm hoằng hóa đều xoay quanh những Sự Thực (Đế) ấy, đó là: Khổ (Dukkha), nhân sanh khổ, sự diệt khổ và con đường ra khỏi trạng thái khổ này. Người có Tư duy sâu sắc sẽ hiểu những Sự Thực này như là nói về con người và mục đích của nó, sự Giải thoát cuối cùng của con người, đó là toàn bộ nội dung của Tứ Đế. Cái chúng ta gọi là con người, trong ý nghĩa tối hậu, chỉ là sự kết hợp của tâm và thân (danh - sắc), hay năm uẩn chấp thủ. Trên bình diện con người, dukkha (khổ) không và chắc chắn không thể tồn tại độc lập với người, tức là độc lập với thân và tâm của họ. Vì vậy vấn đề trở nên rõ ràng rằng khổ không gì khác hơn là chính tự thân con người. Như Đức Phật nói: "Năm uẩn chấp thủ là Dukkha (khổ)" ³⁴⁶.

Kế tiếp chúng ta hiểu rằng Sự Thực thứ hai là Ái (Tanhà). Ái chính là nhân sanh khổ. Bây giờ thử hỏi Ái này phát sanh ở đâu? Ở đâu có năm uẩn chấp thủ, ở đó ái khởi sanh; Sự Thực thứ ba là sự diệt của ái này, tức Niết bàn - sự Giải thoát cuối cùng. Điều này cũng không nằm ngoài con người. Chơn Đế thứ tư và cuối cùng là con đường đi ra khỏi trạng thái bất toại nguyện đó, nghĩa là đi ra khỏi vòng sanh tử luân hồi bất tận này.

Ở đây, nếu phân tích kỹ chúng ta sẽ hiểu rằng Tứ Thánh Đế là sự cố gắng để chỉ ra vòng luân hồi (Samsàra) và nhân sanh của nó; Niết bàn và con đường đi đến Niết bàn. Samsàra chỉ là một chuỗi của các uẩn chấp thủ; hay nói một cách khác Samsàra là một chuỗi sanh tử, tử sanh, không đề cập đến thế giới vật lý với những sông biển, đá, cây và mặt trời - mặt trăng của nó. Trong ý nghĩa này Samsàra là một tên khác để gọi con người bao gồm năm uẩn chấp thủ. Đây là Thánh Đế Thứ Nhất. Trong Thánh Đế thứ hai chúng ta thấy nguyên nhân và điều kiện (nhân duyên) của vòng luân hồi (samsàra). Thánh đế thứ ba chúng ta thấy sự tận diệt của Samsàra được coi là sự an ổn tối thượng khỏi các khổ ách - tức Niết bàn. Liên quan đến điều này cũng cần phải ghi nhận rằng trong truyền thống Theravàda (Phật giáo Nguyên Thủy), samsàra hoàn toàn đối lập với Niết bàn, vì chúng ta thấy rằng Samsàra (luân hồi) là sự tương tục của các uẩn chấp thủ trong khi Niết bàn là sự diệt tận của chấp thủ này. Trong kiếp sống này người nào còn hưởng thủ ngũ dục chắc chắn không thể Giải thoát khỏi Samsàra. Bao lâu tham ái và chấp thủ của họ chưa bị tiêu diệt, họ vẫn chấp thủ vào các uẩn và vào những gì liên quan tới nó. Tuy nhiên người đã được Giải thoát cảm nhận hạnh phúc Niết bàn ngay trong cuộc đời này, vì họ không chấp giữ vào các đối tượng giác quan (năm trần), ái và thủ của họ đã diệt và do đó đối với họ chuỗi tương tục của các uẩn không còn nữa, các uẩn không còn thì sanh tử luân hồi (samsàra) cũng không còn vậy.

Thánh Đế thứ tư và cuối cùng là Bát Chánh Đạo. Trong Tứ Thánh Đế, như bây giờ chúng ta có thể hiểu, Bát Chánh Đạo là phương diện duy nhất đề cập đến pháp hành. Bất cứ điều gì được thực hành, được tu tập, được phát triển, trong Phật giáo điều ấy phải nằm trong phạm vi Bát Chánh Đạo. Đó là sự khởi đầu (ABC) và sự kết thúc (XYZ) của lối sống theo Đức Phật. Đạo (Bát Chánh Đạo) là sự tóm tắt các phương tiện làm cho chúng ta có thể đi ra khỏi sự trói buộc của vòng luân hồi, và chứng đắc Niết bàn được coi là pháp (dhamma) không bị tạo tác duy nhất trong Phật giáo. Chính vì vậy cần phải nhớ rằng đạo không dùng như Nhân và Duyên (điều kiện) của Niết bàn. Nó chỉ là phương tiện để đi đến Niết bàn.

Vì Bát Chánh Đạo này là phương diện duy nhất đề cập đến pháp hành trong giáo pháp của Đức Phật, chúng ta phải tập trung sự chú ý của chúng ta vào Giáo lý thực tiễn này; vì phần lý thuyết và suy luận không có kết quả gì mấy đối với một người thực sự quan tâm thực hành giáo pháp.

Hoàn toàn không có những con đường tắt để đi đến chân an lạc và chân hạnh phúc. Như trong rất nhiều bài pháp Đức Phật đã chỉ rõ: Đây là con đường duy nhất dẫn đến tuyệt đỉnh của đời sống hiền thiện, cuộc sống từ những cấp độ tâm linh thấp thỏi được thăng hoa ngày càng cao hơn. Đó là một tiến trình tu tập tuần tự về lời nói, hành động và nếp suy nghĩ để tạo ra Chánh trí mà đỉnh cao là sự viên mãn Giác ngộ và chứng đắc Niết bàn. Đó là con đường dành cho tất cả mọi người, không phân biệt chủng tộc, giai cấp hay tín ngưỡng, một con đường cần được trau dồi tu tập từng giây phút trong cuộc sống hàng ngày của chúng ta.

Mục đích duy nhất của Đức Phật trong việc chỉ ra Thánh Đạo này, đã được tuyên bố bằng những lời như sau:

"Đức Thế Tôn đã Giác ngộ, Ngài thuyết pháp (Dhamma) để Giác ngộ, Đức Thế Tôn đã điều phục, Ngài thuyết pháp để điều phục, Đức Thế Tôn đã tịch tịnh, Ngài thuyết pháp để tịch tịnh; Đức Thế Tôn đã vượt qua, Ngài thuyết pháp để vượt qua, Đức Thế Tôn đã chứng Niết bàn, Ngài thuyết pháp để chứng Niết bàn" ³⁴⁷.

Nếu đây là mục đích mà vì mục đích này Đức Thế Tôn thuyết pháp và chỉ ra con đường (Đạo), hiển nhiên rằng mục đích của người nghe pháp hay người đi theo con đường đó cũng phải như vậy, không thể khác hơn được. Chẳng hạn, mục đích của vị lương y tài đức là để chữa trị cho những bệnh nhân cần được cấp cứu, và mục đích duy nhất của bệnh nhân, chúng ta biết, là làm sao cho mau hết bệnh càng sớm càng tốt. Đó là mục đích duy nhất của một người bệnh.

Chúng ta cũng hiểu rằng mặc dù đã được hướng dẫn, được chỉ dạy, được cảnh báo, nhưng việc thực hành Giáo Pháp, việc bước lên con đường (Đạo) vẫn là phần hành của chúng ta. Chúng ta phải tiến bước với lòng nhiệt thành không suy giảm vượt qua mọi chướng ngại và Chánh niệm Tỉnh giác theo từng bước chân của chúng ta trên Chánh Đạo - Đạo lộ mà chư Phật xưa nay đã bước lên và chỉ ra.

Để giải thích về ý tưởng vượt qua, Đức Phật đã dùng ẩn dụ chiếc bè ³⁴⁸. Chúng ta hãy nghe Ngài nói:

"Này các Tỳ kheo, Ta dạy Pháp (Dhamma) ví như chiếc bè để đưa người vượt qua, không phải để giữ lại. Hãy nghe và khéo tác ý những gì Ta nói".

"Thưa vâng, bạch Đức Thế Tôn", Chư Tỳ kheo đáp.

Đức Thế Tôn tiếp tục:

"Này các Tỳ kheo, ví như có người khởi hành một cuộc hành trình phải đi qua một con sông nước sâu và rộng. Bờ bên này đầy nguy hiểm, bờ bên kia được an toàn. Nhưng con sông này không có thuyền và cũng không có cầu để đưa người qua bờ kia. Người ấy suy nghĩ: "Con sông này quả thực rất sâu và rộng, bờ bên này đầy nguy hiểm, bờ bên kia được an ổn, ta nên thu góp cành nhánh, cây lá làm thành một chiếc bè và dùng hai tay, hai chân làm chèo để vượt qua bờ bên kia thì hơn".

"Thế rồi, này các Tỳ kheo, người đàn ông đó làm được một chiếc bè, cố sức dùng tay, dùng chân để đạp và vượt qua đến bờ an toàn phía bên kia. Sau khi đã qua đến bờ kia, người ấy nghĩ: "Chiếc bè này thật là hữu dụng, nhờ nó mà ta đã đến bờ kia an toàn; tốt hơn ta cũng đội nó trên đầu hay vác nó trên lưng và đi bất cứ nơi đâu ta muốn".

"Các con nghĩ thế nào, này các Tỳ kheo, nếu làm như thế có phải người ấy đã làm đúng với tác dụng của chiếc bè hay không? Giả sử người đó sau khi đã vượt qua bờ bên kia liền nghĩ: "Chiếc bè này quả thực có ích, nhờ sự trợ giúp của nó mà ta đã qua đến bờ kia an toàn: Tốt hơn hết ta hãy cho nó lên cạn hay (để cho nó) trôi theo dòng sông rồi đi bất cứ nơi đâu ta muốn". Nếu người ấy làm như thế, này các Tỳ kheo, họ đã làm đúng với tác dụng của chiếc bè. Cũng vậy, này các Tỳ kheo, Ta dạy Pháp ví như chiếc bè để vượt qua, không phải để giữ lại. Các con, này các Tỳ kheo, đã hiểu Pháp có tác dụng như ví dụ chiếc bè, thiện Pháp (Dhamma) còn phải bỏ, huống nữa là các ác Pháp (A- Dhamma) ³⁴⁹".

Một người nào đó có thể hỏi tại sao Đạo lại được gọi là Bát Chánh Đạo, và vì sao từ Sammà (Chánh) lại được đặt trước mỗi chi phần như vậy. Câu trả lời rõ ràng và đơn giản là rằng còn có một con đường (Đạo) khác không phải là Thánh Đạo, đó là con đường Tà ngụy và từ Micchà (Tà) được đặt trước mỗi chi của tám chi trong con đường hư vọng đó. Trong hai chuyện ngụ ngôn minh thị Đức Phật đã giải thích rõ con đường Chánh và Tà như sau. Đức Phật gọi Tôn giả Tissa và nói:

"Giả sử này Tissa, có hai người, một người không biết đường và người kia rất rành về đường sá. Người không biết đường hỏi người rành đường, và người ấy trả lời: "Vâng! thưa bạn, đây là đường đi. Cứ đi một lúc rồi bạn sẽ gặp một ngã ba. Bỏ đường bên trái mà đi theo đường bên phải. Đi một lúc nữa bạn sẽ gặp một khu rừng rậm... rồi gặp một đầm lầy lớn... rồi một vách núi dốc đứng đi thêm một đoạn nữa bạn sẽ gặp một bãi đất bằng phẳng khả ái".

"Bây giờ này Tissa, Như Lai sẽ minh hoạ lại ý nghĩa của ngụ ngôn trên:

"Nói “người không biết đường” là muốn nói hàng phàm phu, “người rành đường sá” ý muốn nói Như Lai, bậc A la hán, Chánh Đẳng Giác. "Ngã ba" được ví cho sự nghi hoặc. "Đường bên trái" là Bát tà đạo, tức là: Tà kiến, tà Tư duy, tà ngữ, tà nghiệp, tà mạng, tà Tinh tấn, tà niệm và tà định. "Đường bên phải" là Bát Chánh Đạo, tức: Chánh kiến, Chánh tư duy, Chánh ngữ, Chánh nghiệp, Chánh mạng, Chánh tinh tấn, Chánh niệm, Chánh định. "Khu rừng rậm" chỉ cho sự vô minh; "Đầm lầy lớn" là dục lạc ngũ trần; "Vách núi dựng đứng" ví cho phẫn nộ và bất mãn; "Bãi cát bằng phẳng và khả ái", này Tissa, là ví cho Niết bàn. Hãy hoan hỉ, này Tissa (trong đời Phạm Hạnh)! Hãy hoan hỷ! Như Lai sẽ khuyên bảo các con, Như Lai sẽ dạy dỗ các con" ³⁵⁰.

Ngụ ngôn thứ hai cũng mang ý nghĩa tương tự như trên và được tìm thấy trong bài kinh số 29 của Trung Bộ. Trong ngụ ngôn này, Đức Phật đề cập đến một bầy Nai đang sống trong một thung lũng đầy cây cao bóng mát, ở đây cũng có một đầm lầy. Lúc bấy giờ một người kia không muốn cho một bầy Nai được sống an vui hạnh phúc, rắp tâm muốn làm hại chúng, muốn tiêu diệt chúng. Người này chặn con đường an toàn và mở một lối đi đánh lừa, trên đó ông ta đặt một cái bẫy và cột một con Nai cái làm mồi, bầy Nai lớn đó dần dần bị tổn hại và suy giảm đi.

Nhưng nếu có người muốn cho bầy Nai được an vui, yên ổn sẽ mở con đường an toàn và đóng chặt con đường đánh bẫy, tháo bỏ càm bẫy và thả con Nai mồi đi, bầy Nai ấy chẳng bao lâu sẽ phát triển, sẽ tăng trưởng. Kế tiếp Đức Phật giải thích câu chuyện ngụ ngôn: Đầm lầy là một tên khác để gọi dục lạc ngũ trần; bầy Nai lớn ví cho chúng sanh; người đầu tiên tiêu biểu cho Màra (Ma Vương); con đường đánh lừa là Bát tà đạo, tức là Tà kiến, tà Tư duy, tà ngữ... tà định; cái bẫy tượng trưng cho dục tham; con Nai cái ví cho vô minh; người muốn cho bầy Nai được an lạc, yên ổn tượng trưng cho đức Như Lai, bậc A la hán, Chánh đẳng giác, con đường an toàn, yên ổn, an vui là Bát Chánh Đạo tức là Chánh kiến, Chánh tư duy... Chánh định.

"Như vậy, này các Tỳ kheo; Đức Phật nói: Ta đã mở ra con đường an toàn, yên ổn và an vui, ta đã đóng lại con đường nguy hiểm, lừa đảo, đã tháo bẫy, đã thả mồi. Những gì, này các Tỳ kheo, một bậc Thầy từ mẫn muốn an lạc và lợi ích cho hàng đệ tử phải làm, điều đó Như Lai đã làm vì lòng bi mẫn đối với các con. Đây là những cội cây, đây là căn nhà trống. Hãy hành thiền này các Tỳ kheo, chớ nên dễ duôi, đừng để hối tiếc về sau. Ta khuyên các con như vậy".

Đức Phật, bậc Thầy đầy lòng bi mẫn không còn nữa, nhưng Ngài đã để lại di sản Giáo pháp (Dhamma) thậm thâm vi diệu. Pháp không phải là một sự phát minh, mà là một sự khám phá. Pháp là một quy luật vĩnh hằng; nó hiện hữu ở khắp mọi nơi với mọi người nam cũng như nữ, Phật tử hay không phải Phật tử, ở phương Đông cũng như phương Tây. Pháp (Dhamma) không có nhãn hiệu, nó không hạn cuộc bởi thời gian, không gian hay chủng tộc, Pháp dành cho mọi thời đại. Mỗi người sống với Pháp là đem nó ra ánh sáng, là tự mình thấy và kinh nghiệm Pháp. Pháp không thể đem truyền cho người khác, vì nó cần phải được tự chứng. Đức Phật Gotama đã khám phá ra Pháp, như các bậc tiền bối của Ngài, tức Chư Phật quá khứ. Nếu chúng ta muốn thấy nó với con mắt tâm của chúng ta như chúng thực sự là, và không như nó hiện hữu trong kinh sách, chúng ta phải đi theo Con Đường Cổ Xưa (Pùràna Maggam) này. Các bậc Giải thoát đã tán dương Đạo Lộ và sự Giải thoát cuối cùng trong Trưởng Lão Tăng và Trưởng Lão Ni kệ. Những người khác lắng nghe những kinh nghiệm của họ đều hân hoan và phấn khích. Nhưng chỉ đơn thuần hân hoan và phấn khích như vậy không thể đưa ta đến đích theo mong muốn được.

Chính vì vậy điều cần yếu là phải tu tập con đường.

"Hãy có tâm Từ bi

Khéo chế ngự trong giới,

Chuyên Tinh tấn nỗ lực,

Thường kiên trì phấn chấn,

Thấy nguy hiểm phóng dật,

Không phóng dật an ổn,

Hãy tu Tám Thánh đạo,

Giác chứng Đạo Bất Tử"³⁵¹.

Con Đường Cổ Xưa mở ra cho tất cả, hoàn toàn không có sự phân biệt trong Niết bàn. Đề cập đến bát Thánh đạo và so sánh nó với cỗ xe, Đức Phật nói:

"Không kể nam hay nữ,

Đều dùng cỗ xe ấy

Chính nhờ cỗ xe ấy,

Hướng tiến đến Niết bàn".

Từ những điều đề cập ở trên đã cho thấy rõ rằng người không có cỗ xe này. Và người trong khi có nó mà không khởi hành hướng về mục tiêu như đã chỉ dẫn, sẽ không đến đích (Giải thoát) được. Có một cuộc đối thoại khá thú vị giữa Đức Phật Gotama của chúng ta và Bà la môn Ganaka Moggallàna trong bài kinh 107 của Trung Bộ. Trả lời một câu hỏi của Bà la môn, Đức Phật đã giải thích chi tiết cách Ngài hướng dẫn và rèn luyện hàng đệ tử của mình như thế nào. Ganaka - Moggallàna chăm chú lắng nghe và muốn biết xem tất cả hay chỉ có một số đệ tử được Đức Phật hướng dẫn và rèn luyện ấy đạt đến mục tiêu tối hậu - Niết bàn³⁵². Câu trả lời của Đức Phật là rằng một số người được Ngài hướng dẫn đã đạt đến đích tối hậu - Niết bàn, còn một số thì không. Lúc ấy Bà la môn đặt câu hỏi này với Đức Phật:

"Thưa Tôn giả Gotama, do nhân gì, do duyên gì tại sao trong khi Niết bàn hiện hữu, trong khi Đạo Lộ dẫn đến Niết bàn hiện hữu, trong khi Tôn giả Gotama, người chỉ đường, hiện hữu, mà một số đệ tử do được chỉ dẫn lại đạt đến mục tiêu tối hậu - Niết bàn, còn một số lại không?".

"Này Bà la môn về điểm này ta sẽ trả lời ông bằng cách đặt câu hỏi, ông có thể tùy ý trả lời. Ông nghĩ thế nào về điều này? Ông có rành đường đi đến Ràjagaha ³⁵³ không?".

"Có, thưa Tôn giả, con là người biết rất rành đường sá ở Ràjagaha này.

"Thế ông nghĩ thế nào về điều này, Bà la môn? Một người muốn tới Ràjagaha đến gặp ông và nói: "Thưa Tôn giả, tôi muốn đi đến Ràjagaha xin Ngài hãy chỉ giúp đường đến Ràjagaha này". Ông có thể trả lời: "Vâng, này hiền hữu, con đường này sẽ đi đến Ràjagaha, hãy đi theo nó một lúc. Sau một lúc bạn sẽ gặp một ngôi làng, đi một lúc nữa bạn sẽ gặp một thị trấn, tiếp tục đi một lúc nữa. Sau một thời gian bạn sẽ thấy Ràjagaha với những công viên khả ái, những khu rừng khả ái, những cánh đồng khả ái và những hồ nước khả ái của nó". Thế nhưng cho dù ông đã khích lệ, đã chỉ dẫn như vậy, người ấy lại chọn con đường lầm lạc đi về hướng Tây. Rồi một người thứ hai đi đến và muốn tới Ràjagaha... (như trên)... bạn sẽ thấy Ràjagaha với những khả ái... những hồ nước khả ái của nó". Được ông chỉ dẫn và khích lệ như vậy người ấy đi đến Ràjagaha an toàn. Do nhân gì, này Bà la môn, do duyên gì, tại sao? Trong khi Ràjagaha hiện hữu, trong khi con đường dẫn đến Ràjagaha hiện hữu, ông là người chỉ đường cũng hiện hữu, mà một người mặc dù đã được ông chỉ dẫn, đã được ông khích lệ như vậy, lại chọn con đường lầm lạc đi về hướng Tây, trong khi người kia có thể đi đến Ràjagaha an toàn?".

"Về vấn đề này, thưa Tôn giả Gotama, con có thể làm gì được? Thưa Tôn giả Gotama con chỉ là một người chỉ đường".

"Cũng vậy, này Bà la môn, Niết bàn hiện hữu con đường dẫn đến Niết bàn hiện hữu và Như Lai, bậc chỉ dẫn, cũng hiện hữu. Nhưng trong khi một số đệ tử do được Ta khích lệ, do được Ta hướng dẫn đã đạt đến mục tiêu tối hậu, Niết bàn, còn một số người khác lại không. Này Bà la môn, về vấn đề này Như Lai có thể làm gì được, này Bà la môn Như Lai chỉ là bậc chỉ đường".

Con người có khuynh hướng xem những gì cũ là lỗi thời. Những lời chỉ trích vội vã như vậy có thể dẫn đến kết luận cho rằng Bát Thánh Đạo do Đức Phật khám phá đã xưa 25 thế kỷ, do vậy không còn phù hợp với những hoàn cảnh và điều kiện hiện nay. Nhưng đây chỉ là những suy nghĩ nông cạn và thiếu sáng suốt. Vấn đề quan trọng ở đây là phải biết rằng một điều gì, dù cũ hay mới, nếu nó có thể đem ra ứng dụng có hiệu quả thì đó là điều thực tiễn.

Có rất nhiều vấn đề trong thế gian này, xưa cũng như nay, mỗi giai đoạn đều có những vấn đề của nó và thái độ của chúng ta cũng đa dạng, nhiều giải pháp đã được đem ra áp dụng. Bát Thánh Đạo đã rút gọn những vấn đề này lại còn một mà Đức Phật gọi là Dukkha (khổ). Ngài gọi tập khởi của nó hay nhân của nó là Tanhà (ái), những động cơ tham muốn vị kỷ, và vô minh (Avijjà) hay Tà kiến. Bây giờ câu hỏi đặt ra là, con người ngày nay đã tìm ra một giải pháp nào cho những vấn đề này hay không, hay chúng ta chỉ làm cho chúng càng thêm tệ hại hơn? Con người ngày nay đang sống trong tình trạng an ổn và hạnh phúc hay đang sống trong tình trạng sợ hãi và căng thẳng thường xuyên? Con đường mà con người hiện đang theo sẽ dẫn đến sự sáng suốt hay điên rồ?

Ở đây, chúng ta đã được thấy Con Đường Cổ Xưa này là gì rồi. Con đường gồm 8 chi: Chánh kiến, Chánh tư duy, Chánh ngữ, Chánh nghiệp, Chánh mạng, Chánh tinh tấn, Chánh niệm và Chánh định. Chi nào trong 8 chi này chúng ta có thể loại ra như là lỗi thời và không đưa đến tiến bộ vật chất và tinh thần của con người? Chi nào cản trở sự phát triển của con người về mặt vật chất hay các phương diện khác? Chắc chắn chỉ có những người u mê mới có thể coi Bát Thánh Đạo là lỗi thời, vì mặc dù đó là một Con Đường Cổ Xưa nhưng nó có cái mới bất diệt. Như đã đề cập ở trên, tất cả những vấn đề của cuộc đời có thể rút gọn lại trong một vấn đề, đó là vấn đề Dukkha (khổ hay bất toại nguyện); và giải pháp chư Phật hay các bậc Giác ngộ xưa nay đưa ra là Bát Thánh Đạo. Có qua thử thách mới biết hay dở (The proof of the pudding is in the eating). Cũng vậy, hay dở của giải pháp này nằm ở chỗ thực hành nó.

"Là Phật tử hay không phải Phật tử, tôi đã nghiên cứu mọi hệ thống Tôn giáo trên thế gian này, và không có hệ thống nào trong đó tôi có thể tìm được điều gì vượt qua Bát Thánh Đạo của Đức Phật, cả về sự mỹ diệu lẫn tính chất toàn diện của nó. Tôi cảm thấy mãn nguyện khi được uốn nắn cuộc đời mình theo con đường đó"³⁵⁴.

Để kết luận, chúng tôi nghĩ sẽ không cường điệu quá đáng khi nói rằng sự vĩ đại của Đức Phật vẫn toả rạng trong thời đại ngày nay, giống như mặt trời làm mờ đi vẻ huy hoàng của những tia sáng yếu ớt hơn. Và Con Đường Cổ Xưa của Ngài vẫn vẫy tay ra hiệu cho những người đang mệt mỏi vượt thoát trầm luân về đến nơi an ổn và hạnh phúc của Niết bàn.

Và như tục ngữ có: "Dù người chạy nhanh, người đi bộ, người thì bò một cách đau khổ; nhưng tất cả những ai giữ vững ý chí đều về đến đích cả".

Cầu mong tất cả chúng sanh đều an vui và hạnh phúc!

Dịch xong tại Viên Không Thạch Động

Tháng 4 năm Tân Tỵ (TL 2001)

Tỳ kheo Pháp Thông dịch.

NHỮNG CHỮ VIẾT TẮT

Do trong nguyên bản tiếng Anh tác giả sử dụng Tạng Pàli để trích dẫn, và trong đó việc đánh số trang cũng như phân quyển có khác với Tạng kinh do Hòa thượng Minh Châu dịch. Do đó, chúng tôi sẽ giữ nguyên phần ghi chú cuối trang theo bản gốc để cho độc giả tiện việc đối chiếu. Tuy nhiên, cũng có những chỗ chúng tôi tìm được trong bộ Kinh của Hòa thượng Minh Châu dịch và trích dẫn ra nhưng vẫn đánh thứ tự theo bản Pàli.

A: Anguttara Nikàya (Tăng Chi Bộ)

BV: Buddhavamsa (Phật Sử)

D: Dighà Nikàyatthakathà (Chú Giải Trường Bộ)

Dhp: Dhammapàda (Pháp Cú)

Iti: Itivuttaka (Phật thuyết như vậy)

Jat: Jàtaka (Chuyện Tiền Thân)

M: Majjhimà Nikàya (Trung Bộ)

MA: Majjhimà Nikàyatthakathà (Chú Giải Trung Bộ)

S: Samyutta Nikàya (Tương Ưng Bộ)

Sn: Suttanipàta (Kinh Tập)

Thg: Theragàthà (Trưởng Lão Tăng Kệ)

Therig: Therigàthà (Trưởng Lão Ni Kệ).

Ud: Udàna (Phật tự thuyết)

Vbh: Vibhanga (Bộ Phân Tích)

Vím: Visuddhimagga (Thanh Tịnh Đạo)

Vin: Vinaya Pitaka (Tạng Luật)

CẢM ĐỀ

Xin nâng nhẹ

Thời gian lời kinh cổ

Mờ khung trời

Tàn vọng cánh mai chiều

Trăng đã vàng

Trên biển xám linh liêu

Câu thánh ngữ

Rực hoàng đông Sương Bạc.

Vijjadhamma - Pháp Minh

HẾT

S.III. 138

Dhp. 160

M.38.

Dhp 276.

M. 26

A la hán "Bậc Ứng Cúng", một trong những danh hiệu áp dụng đặc biệt cho Ðức Phật và các vị đệ tử đã hoàn tất phận sự.
Như Kinh Ðiển đã nói rõ, chính Ðức Phật là người dùng từ này lần đầu tiên để chỉ một vị Phật. Ðó là khi Ngài đang du hành từ Gayà đến Bàrànasì để tuyên bố bài pháp đầu tiên (Chuyển Pháp Luân) cho năm vị Kiều Trần Như. Trên đường đi, không xa khỏi Gayà. Upaka, một du sĩ ngoại đạo đã gặp Ðức Phật, kinh ngạc trước vẻ thanh khiết của (bậc Ðạo sư). Upaka đã hỏi. "Ðạo sư của hiền giả là ai? Hiền giả thọ trì giáo pháp của ai?".
Bằng những vần kệ, Ðức Phật trả lời:
- "Ta không có Ðạo sư
Bậc như Ta không có"
- "Giữa thế giới nhân thiên
Không có ai bằng Ta".
- "Bậc Ứng Cúng trên đời
Bậc Ðạo sư Vô thượng".
Ngài dùng từ đó lần thứ hai khi nói với năm vị Kiều Trần Như: "Ta là một vị A la hán - đức Như Lai Chánh Ðẳng Giác".
Từ này chỉ dùng để gọi các vị đã tận diệt hoàn toàn các lậu hoặc. Theo nghĩa này, Ðức Phật là vị A la hán đầu tiên trên thế gian như chính người đã tỏ lộ cho Upaka.

S.III. 66.

D.16

A.I. 188 Kinh 65. A.II. kinh Bhaddiya 193

M.47.

Jnànasàra- samuccaya 31.

Upàli Sutta. M. 56.

M.22

Gayà: Tên một con sông ở Ấn Ðộ vào thời Ðức Phật.

M.7.

Theo tự điển Oxfort 1956.

D.16

Ở Sri Lanka (Tích Lan).

Jawaharlal Nehru, tự nguyện (Johnlane, the Bodley Head London) tr. 271.

P.D Ouspensky, A New Model of the Universe, Third Edition (Kegan Paul, London, 1938) pp. 360- 72.

S.I. 214

Vinaya. I. 40.

Xem Chương kế

Pàli là ngôn ngữ hay phương ngữ được dùng vào thời Ðức Phật và sau này được dùng chép Kinh điển và chú giải Tam tạng.

M. 28

M. 22

Vinaya mahàvagga; D11

S.V 437.

S.V 437.

S.V 437

S.I. 40

AI. 80.

S.III. 69

S.VII. 69

D.33; Samyutta, Kinh Jambukhàdaka.

S.V.421.

Năm uẩn sẽ nói đến chi tiết ở đoạn sau.

M.I, Kinh Mahàdukkhandha số 13.

2. SIII. 22.

S.V. 421.

S.III. 158.

A.II. 48.

DA. Com. Chú giải bài Kinh số 9. (Trường Bộ).

M. 28.

Sáu loại Thọ (Nhãn Thọ, Nhĩ Thọ...) đem kinh nghiệm qua mắt, tai, mũi, lưỡi, thân và tâm. Tâm được xem như căn thứ sáu trong tư tưởng phật giáo.

Hành (Samkhàra) trong ngũ uẩn là 50 Tâm Sở ngoại trừ Thọ và Tưởng. Trong các chỗ khác Samkhàra biểu thị các pháp hữu vi. Theo nghĩa này thì năm uẩn đều là Hành (Samkhàra).

Ba từ Vinnàna (thức), Citta (tâm) và Mano (ý) về mọi phương diện nào đó là cùng nghĩa với nhau. Tuy nhiên, một cách nghiêm túc thì mỗi từ có nhiệm vụ riêng của nó.

M.148.

Xem Chương kế .

Uraga jàtaka, số 354

S.M 26.

Dhp. 204; M.75

Dhp. 200.

Iti,I,II,V.

So sánh với bài kinh chánh tri kiến số 51 trong Trung Bộ 1: Từ sự sanh khởi của thọ, ái sanh; từ sự đoạn diệt của thọ, ái diệt. Con đường dẫn tới sự đoạn diệt ái chính là Bát Thánh Ðạo này.

Thường hai từ Pàli, Anuloma và Patiloma được dịch là "chiều thuận" và "chiều nghịch". Tuy nhiên, hoàn toàn không chính xác khi gọi đó là chiều nghịch, vì như vậy có nghĩa là từ cuối lên đầu, hay theo thứ tự ngược lại.
Cả hai sự sanh và diệt của của các chi phần trong duyên sanh này đều từ đầu đến cuối. Chẳng hạn, do vô minh sanh, hành sanh... do vô minh diệt, hành diệt...

S.II. 19.

A.I. 177.

"Nayidam attakatam bimbam - Nayidam parakatam agham
Hetum patica sambhùtam - Hetu bhangà nirujjhati". S.I. 134.

S.I. 39.

A.II. 80.

S.III.149.

D.22.

Anh Túc: một loại cây có hoa đỏ rực rất đẹp.

Dhp. 216.

Dhp. 337.

Dhp. 338.

A.III. 415 –Ở đây chúng tôi không dịch "tác ý là nghiệp" để tránh hiểu lầm. Trong Pàli chữ Manasikàra (tác ý) là một Tâm sở chỉ làm nhiệm vụ gom thâu đối tượng thành cảnh cho tâm, nên không có gì là tạo nghiệp ở giai đoạn này. Cetanà (Tư Tâm sở) là trạng thái quyết làm, cố tâm làm nên Ðức Phật mới tuyên bố là nghiệp.

A.III. 415.

M. 135.

M. 135.

M.III. 214 Kinh Devadaha.

Milinda- panha.

Thức này là chi thứ ba trong Thập Nhị Nhân Duyên.

M. 43

Dhp. 153, 154.

S.V. 412.

SIII. 190.

S.I. 39.

M. 28.

Upàdi ở đây có nghĩa là năm uẩn

Dhammasàra (lõi của pháp), ở đây là A la hán quả.

Iti 38, 39.

S.IV. 47.

A.II. 6.

UD. VIII. 92

Dhp. 39.

UD VIII. 3

UD. VIII. 1

S.N 758

S.N 758

S.N. 195.

Iti. II. 12.

M. 140

Kinh Tam Bảo Sn. 14

Trong chú giải nói rằng khi Ðức Phật nhìn thấy ngọn đèn tắt, Ngài đã nói lên những lời này.

Sn. 1076. So sánh bài kệ này với câu trả lời của Ðức Phật cho Vaccha- một du sĩ ngoại đạo: “Nói rằng vị ấy (bậc A la hán) còn Tái sanh là không hợp ở đây; còn nói rằng vị ấy không còn Tái sanh, cũng không đúng trong trường hợp này”. M.I.486. Kinh số 72.

A.IV. 414

S.II. 53.

Ðó là sau khi Phật nhập diệt.

"Saritvà pubbake yogi- tesam vattam anussaram kincàpi pachim kàlo- phuseyya amatam padam" Thag. 947.

D. 16.

"Sabba pàpassa akaranam - Kusalassa upasampadà sacittapariyodanam - etam buddhànasàsanam". Dhp. 183.

Bài pháp đầu tiên thường gọi là Chuyển Pháp Luân (Dhamma- cakkappavattana).

D. 16.

D. 16.

D. 4

Dhp. 19- 20.

D.16

Dhp. 80.

S.I. 13

Vinaya, 1. 21.

Xem chương XII nói về Chánh niệm.

A.II..

Gai gốc: nguyên văn là những mũi tên Tham dục.

Thiền định: chỉ chung cho định (Samatha) và tuệ (Vipassanà).

Dhp. 274, 275, 276.

Udàna 56.

S.II. 106 Purànamaggam, puranamjasam, pubbakehi sammasambud- dhehi.

Dhp. 33.

Như trường hợp Ngài Upatissa nghe pháp nơi Tôn giả Asaji- bậc A la hán.

M. 43.

Ngày xưa (thời Ðức Phật) người ta học bằng cách nghe và trở nên đa văn - bahussuta; ngày nay người ta học chủ yếu là bằng cách đọc và trở thành người thông thái do đọc nhiều.

A.N. 232.

D.22; M. 141.

S.V. 431. D. 16.

Mhvg. V. 423.

Tầng Thánh đầu tiên thuật ngữ gọi là Sotàpatti "Nhập lưu"; tầng Thánh thứ hai là Sakadàgàmi "Nhất lai", tầng Thánh thứ ba là Anàgàmi "Bất lai"; tầng Thánh thứ tư và cũng à tầng Thánh cuối gọi là Arahatta "Vô sanh". Ở tầng này mọi kiết sử đã bị cắt đứt và các cấu uế đã bị nhổ tận gốc.

M. I. 48.

Muốn hiểu thêm chi tiết xin đọc Right Understanding (Chánh kiến) của Ngài Soma Thera (Buddhist Literature Society, Colombo, 1946).

Về chi tiết xem chương nói về Chánh ngữ và Chánh nghiệp.

A.III. 415

S.III. 51.

S.III. 140.

S.III. 44.

Àtmanyasati càtmiyam kuta eva bhavisati nirmamo nirahamkàrah samàdàtmàmamnayoh. (Màdhyamika- khàrikà, XVIII. 2).

S.III. 23 bài Kinh 7,8,9 rút gọn.

M. 43.

A.II. 52.

A.I. 283.

"Này các Tỳ kheo, cái gì là khổ? Cái đó cần phải nói rằng chính là năm thủ uẩn". S.II. 158.

Xem lại phần nói về 12 nhân duyên.

S.II. 17.

A. IV. 137. Nadì soto viya (giống như một dòng suối chảy), một vài năm sau Ðức Phật nhập diệt, Heraclitus đã trình bày thuyết “panta Rhei”, thuyết biến dịch, tại Athens (Hy Lạp), và người ta tự hỏi không biết rằng Giáo lý của Phật có được truyền đến chỗ ông hay không. Heralitus nói: "không có trạng thái tĩnh, không có một cơ sở bất biến". "Sự biến đổi, sự chuyển động, là Chúa Tể của vũ trụ, mọi vật đều ở trong trạng thái trở thành, đều nằm trong sự biến đổi liên tục (panta Rhei)". Ông tiếp tục "Bạn không thể bước hai lần xuống cùng một dòng sông; vì nước mới luôn chảy dưới chân bạn". Thế nhưng, người hiểu được nguồn gốc của pháp (Dhamma) sẽ đi thêm một bước nữa và nói: "Cùng con người ấy không thể hai lần bước xuống cùng dòng sông"; vì cái gọi là con người kia cũng chỉ là một hợp thể của thân và tâm, không bao giờ tồn tại giống nhau trong hai sát na liên tiếp (Philosophy of Change, Piyadassi Thera)..

Ý niệm về Tự ngã được áp dụng cho mỗi uẩn theo bốn cách. Như vậy khi áp dụng cho ngũ uẩn sẽ trở thành 20. Ðây là những gì thường được gọi là Vímattakhàrasakkàyaditthi, hay 20 loại ảo ngã. Khi những ảo ngã này được loại trừ, 62 Tà kiến cũng được loại trừ (xem kinh Phạm võng D.I).

S.III.46.

M.III. 19; S.III 103.

A. II. 70

Milinda panhà

The Hibbert Lectures. 1881. Giáo sư T.W. Rhys Davids, trang 28.

Nekkhama- sankappa, Abyàpàdasamkappa, Avihimsàsamkappa. M. 17.

Kàma samkappa, byàpàda samkappa, vihimsà samkappa, M. 78, 177.

M. 38.

Việc thực hành bố thí và giữ giới theo đạo Phật là phương tiện để có được một sự Tái sanh tốt, nghĩa là Tái sanh về các cõi an vui, tuy nhiên nó không đưa đến Giải thoát khổ, sự diệt tận sanh hữu - Niết bàn.

Theo Vinaya Mahàvagga: những trạng thái những nhuyến của tâm có được là do sự giải phóng khỏi những dục lạc ngũ trần.

M.26,36.

Pabhajjà Sutta.Sn.

Ở Ấn Ðộ có bốn đẳng cấp chính: Ksatriyas (chiến sĩ), Bràhmanas (Bà la môn), Vai”syas (thương gia), Sùdras (tiện dân). Ba giai cấp đầu được mô tả như những giai cấp cao hay tối ưu.

A.I. 80

Dhp. 49

Xem chi tiết trong M.I. 5, 17.

M. 22.

Anicca, Tucchà, Mucchà, Mosodhammà.

M. 106.

M.II. 62.

"Tatraivarajyate kascid - kascittatraiva dusyati".

Dhp. 13.

M. 32.

M. 32.

Dhp. 103.

Dhp. 201.

Dhp. 212 - 216.

Sn. 75.

A.V 342.

A.N. 94.

M. 31, 129. AI. 70.

M. 36.

D1.

Dhp. 5. Sanantano: Một nguyên tắc xử thế (Poràniko dhammo) mà chư Phật và các bậc Thánh thường theo (Thánh thường pháp).

Vin. Mhvg. Khandakavi.

M. 56. AII. 190.

The Lamp of the Law. Tác giả Soma Thera và Piyadassi Thera (Buddhist Publication Society, Kandy, Ceylon).

Karunà nidhànam hisitam.

Mahà Suttasoma Jàtaka, số 537- Những mẫu chuyện Tiền thân. Quyển V.

Dhp 203:
"Ðói bụng, bịnh tối trọng
Thân xác khổ vô vàn,
Hiểu đúng sự thực ấy,
Ðạt Vô thượng Niết bàn".

Quyển I. Trang 319.

Tướng Alexander Cunningham trong báo cáo khảo cổ của mình năm 1982 - 1983 đã viết: "Về phía đông bắc của Kỳ Viên Tịnh xá (Jetavana) có một ngôi tháp được xây dựng trên địa điểm tại đây Ðức Phật đã rửa chân tay của một vị sư bệnh... phần còn lại của ngôi tháp vẫn tồn tại trên một nền gạch cứng rất lớn, cách kỳ viên Tịnh xá khoảng 550 feet. Khối gạch đổ nát cao 24 feet, được xây hoàn toàn bằng gạch nung 24 X 10 X 3 inch, đây là một bằng chứng khá đầy đủ về tính chất cổ xưa của nó. Trong bản đồ của Cunningham về Sàvatthi vị trí của ngôi tháp được đánh dấu H. xem Archacological Survey of India 341.

Sn. 375. Therig. 141.

Thg 878.

M. 107, Pàtimokkhasamvara.

Bhojane mattannutà.

Jàgariyamanuyutta.

Xem A.II. 38.

Về căn cơ và đề mục thiền, xem chương XIV

Dhp. 239.

Chương VII

Attànuditthimùhacca, nghĩa đen là nhổ lên, đoạn trừ cái ý niệm về một Tự ngã (atta) hay Linh hồn.

Ðời hay thế gian ở đây là năm uẩn chấp thủ.

M. 106.

S.III. 32, SIV. 81.

Xem lại Chương I

Dhp. 141 Ngay cả ngày nay ở Ấn Ðộ người ta cũng thường gặp những người theo pháp hành vô ích loại này nhằm làm cho mình thanh tịnh.

Trích trong Tibetan Yoga and Secret Doctrine.

Xứ phi công đức: đó là căn bản của mọi điều ác.

Sn. 399.

Một vị sàmanara (Sa di) là người đã xuất gia, nhưng chưa thọ Tỳ kheo (Bhikkhu), người giữ 227 giới căn bản (Pàtimokkha). Xem Vin suttavibhanga phần 1,2,3. Vị Sa di cũng không phải giữ vassa, ba tháng mùa mưa từ tháng 7 đến tháng 10 (AL), nghĩa là ba tháng hạ mà một vị Tỳ kheo buộc phải giữ. Vị Sa di khi đủ 20 tuổi sẽ thọ đại giới hay Tỳ kheo giới. Nhưng đôi khi tuổi tác thôi cũng chưa đủ. Nếu người ấy thiếu trí, không thông hiểu pháp và luật liên quan đến đời sống phạm hạnh của vị Tỳ kheo... họ cũng không được thọ giới.

Giới thứ ba, tuy nhiên, phải đổi thành: "Con xin vâng giữ điều học là cố ý tránh xa sự thông dâm (Abrahmacariyà)".

M. 27, 38, 51.

Thg. 637.

Dhp.

Nghiệp (Kamma) theo chú giải, ở đây có nghĩa là sở hữu tư kết hợp với đạo (Maggacetanà = đạo tư).

Minh (Vijjà) nghĩa là đạo tuệ.

Pháp (Dhamma) ở đây chỉ cho định (Samàdhi). Ý muốn nói ở đây là sự thanh tịnh được đạt đến nhờ Bát Chánh Ðạo. Theo Chú giải, Minh (Vijjà) tiêu biểu cho Chánh kiến và Chánh tư duy. Pháp tiêu biểu cho Chánh tinh tấn, Chánh niệm và Chánh định. Giới tiêu biểu cho Chánh ngữ, Chánh nghiệp và Chánh mạng.

M. 143.

A.I.II.

AI. 251.

A.I 263; Kinh 107, 108.

A.III. 254.

Sn. 884.

D.III. 135. Kinh 29.

M. 61.

S.I. 149.

Dhp.

Dhp. 133.

Số 269.

C.N. Bovee, Wisdom of the Ages. Trang 374.

M.26. Ud.Tr.31.

Dhp. 100.

Xem Tibetan Yoga and Secret Doctrine, trang 61.

Dhp. 258.

Dhp. 259.

Dhp. 268.

A.I. 261.

D.II. 120 “Strive on untiringly” (Hãy Tinh tấn lên để tự Giải thoát).

A.II. III.

S.I. 227.

Dhp. 129.

Sn. 705.

Xem A.III. 40 và M. 135.

Dhp. I.

AI. I.

Dhp. 262.

Sn. 16,18,20.

Dhp. 242.

S.P. 7.

S.I. 37.

M. 61.

Thập vương pháp theo Pàli: Dàna, Sìla, Pariccàga, Ajjava, Maddava, Tapa, Akodha, Avihimsà, Khanti, Avirodhana..

A.II. 74

D.II. 178

The Outline of History (Cassel and Co., London, 1934) trang 402.

Mind Unshaken, Johnwalters (Rider and company, 1961).

Dhp. 84

D.II. 31.

A.II.

T.W. Rhys Davids, Buddism (London, 1907). Trang 148.

M. 31. A.I. 70.

Dhp. 203

D.5

A.II. 69.

A.II. 26.

A.II. 26.

Pabbajjà -sutta, sn. V. 407.

A.II. 65.

Dhp. 75.

Vinaya Mahàvagga, khandaka.

Ma Vương (màra) ở đây được dùng với nghĩa các dục vọng (Kilesas). Trong đạo Phật Màra luôn luôn hàm ý sự hiện thân của những gì bất thiện, nghĩa là những gì trói buộc con người vào vòng sanh tử luân hồi.

Dhp. 7.

Nguyên văn Indriya Bhàvanam = The develepment of the senses: sự tu tập hay phát triển các căn.

M. 152.

Sn. 332.

A.N. 234.

M.70.

S.I. 157.

BV. Kệ. 109, Jàt. Com.

Sn. 440.

A.II. 15

Buông thả tâm là để cho tâm ôm ấp những Tư duy tham, sân, si...

Dhp. 280.

A 1- 4.

Các căn có 5 là: tín căn, tấn căn, niệm căn, định căn và tuệ căn (saddha, viriya, sati, samàdhi và pannnà).

Tình tiết câu chuyện tìm thấy trong chú giải Trưởng Lão Tăng Kệ như vầy: "Tôn giả nhận một đề mục hành thiền nơi bậc Ðạo sư, nhưng không thể tập trung được do việc gặp gỡ những người trong lúc Tôn giả trú ngụ tại Rừng Mát". Và vị ấy nghĩ rằng: "Thân ta được nuôi dưỡng quá nuông chìu để đạt đến hỷ lạc". Những phận sự của một vị Sa môn đòi hỏi phải mệt mỏi về thân. Vì thế vị ấy bất chấp mọi cơn đau kịch liệt nơi chân phát sanh do đi kinh hành, và cố gắng đến tột độ nhưng không thể thành công. Rồi vị ấy nghĩ: "ta chắc không thể nào đạt đến Ðạo - Quả, đời sống phạm hạnh này còn có ích gì cho ta nữa? Ta sẽ trở lại đời sống thấp thỏi để làm các công đức". Lúc ấy bậc Ðạo Sư bằng tâm biết được, và cứu vị ấy bằng bài học về "Ngụ ngôn cây đàn tỳ bà", chỉ cho vị ấy cách làm thế nào để dung hòa giữa Tinh tấn với an định. Sau khi được điều chỉnh như vậy, vị ấy đi đến đỉnh Kên kên hành thiền, và đúng thời chứng đắc Arahán quả. - (Psalms of the Brethren, by Mrs Rhys Davids).

Tăng thượng tâm (Adhicitta) là tâm đã đạt đến một trong 8 thiền được dùng như nền tảng để phát triển thiền tuệ (minh sát), gọi là tăng thượng tâm vì nó cao hơn mọi tâm thiện thông thường.

Hành tướng (Vitakka- sankhara - santhànam) theo Chú giải Trung Bộ (MA) thì Sankhara ở đây phải hiểu là điều kiện, nhân, hay gốc và trong từ ghép này nó có nghĩa là "chặn đứng nguyên nhân sanh ra Tư duy này". Ðiều này được hoàn tất bằng cách đặt câu hỏi, khi một Tư duy bất thiện đã sanh: "Nhân của nó là gì? Nhân của nhân đó là gì?" v.v... Theo chú giải thì, cách gạn hỏi như vậy sẽ làm suy giảm, và cuối cùng là sự tiêu diệt hoàn toàn của dòng Tư duy bất thiện này.

Plotinus on the Beautiful, translated by Stephen MacKenna, Reproduced in "Meditation for Beginnes" by J.I Wedgwood.

Xem The Nature of Disease, J.E.R Medonagh.

Aldous Huxley, Ends and Mean (London 1946).

S.I. 214.

Ở đây chỉ có nghĩa là tự mình hay bản thân mà thôi. ND.

Dhp. 157.

Dhp. 158.

Appamàda: ở đây để thống nhất với một số vị đã dịch trước chúng tôi chọn từ "không dễ duôi" N.D.

Amata= Niết bàn (bất tử).

Không chết: điều này không có nghĩa rằng người không dễ duôi là bất tử, ngược lại mọi chúng sanh đều phải chết, ở đây chỉ ngụ ý rằng người không dễ duôi là người sẽ chứng đắc Niết bàn bất từ và vượt ngoài vòng sanh tử, người dễ duôi xem như đã chết vì họ phải chịu sanh tử luân hồi bất tận.

Sự sai biệt ở đây là có một lối thoát ra khỏi vòng sanh tử luân hồi cho người không dễ duôi, nhưng không phải để cho người dễ duôi.

Ariyànam gocare ratà: Thánh cảnh nghĩa là bốn niệm xứ (Satipatthàra).

Dhp: 21,22,23.

A.I.II.

Dhp. 29.

A.3.

Dh. 120.

M. 70.

S.V. 115.

S.II. 262.

S.V.P.134.

The Way of Mindfulness, Bhikkhu Soma (Lake House, Colombo, 1949), P.XVII.

Sn. 174.

Ðây là bài kinh đã được tác giả cô đọng, không bỏ bớt những phần chủ yếu, mà chỉ bỏ những ví dụ.

Tỳ kheo ở đây không để chỉ riêng các bậc xuất gia, mà để gọi chung những ai thực hành pháp môn Tứ Niệm Xứ này.

Nơi thanh vắng ngày nay có thể là trong phòng ngủ hay "Nơi thờ Phật" trong nhà bạn, miễn sao đó là một nơi thanh vắng và riêng tư cho bạn là được.

Sabba-kàya, nghĩa đen: "toàn thân (hơi thở)". Theo Visuddhimagga (Thanh Tịnh Ðạo), "Kàya" ở đây không có nghĩa là thân vật lý, mà là toàn bộ hơi thở và và hơi thở ra.

Người, sau khi nằm xuống và rơi vào giấc ngủ, rồi sau khi thức dậy, phản tỉnh: "Các pháp thuộc thân và tâm hiện hữu trong lúc ngủ cũng đã chấm dứt trong lúc ngủ" được gọi là người có trí tuệ Tỉnh giác trong khi ngủ và khi thức dậy.

Thọ thuộc vật chất (Sàmisa) là những thọ "bị trói buộc với đời sống gia đình", và thọ phi vật chất (Nisàmisa) là những thọ "liên hệ đến sự xuất ly". Thọ khổ phi vật chất là do ý thức được sự bất toàn và tiến bộ của mình trên con đường Giải thoát, trong khi thọ lạc phi vật chất là hạnh phúc phát sanh do hành thiền. Thọ bất khổ bất lạc phi vật chất là trạng thái xả do kết quả của hành thiền.

Chi tiết về năm Triền cái xem Chương kế.

Dhamma (pháp) ở đây đại diện cho Danh và Sắc.

Xem M. 70.

A.II. 177.

M.56.

Ở đây có nghĩa là tâm. ND.

A.I. 102.

A.I.10.

A.II. 143.

S.III.2.

Chữ "Thiền" thực ra không phải là từ tương đương với thuật ngữ Bhàvanà của đạo Phật, và Bhàvanà nghĩa đen là "sự phát triển" hay "tu tập". Nó là sự phát triển tâm hay tu tập tâm. Bhàvanà trong Phật giáo nghĩa là sự tu tập đúng theo ý nghĩa của từ, đó là sự đoạn trừ những Tâm sở ác và bất thiện, đồng thời phát triển và tu tập các Tâm sở thiện để tạo ra một cái tâm an định ngõ hầu thấy rõ bản chất thực sự của các pháp và chứng đắc Niết- bàn sự an ổn tối thượng khỏi các khổ ách.

M.44.

Kammatthàna nghĩa đen là: Một căn cứ cho định, một đề mục bổ ích nào mà trên đó hành giả định tâm.

The Way of Mindfulness by Bhikkhu Soma (Lake House, Colombo 1949). PX. VN.

S.III.13.

S.V. 389.

A.I.100.

A.I. 61.

Dhp. 372.

S.V. 97.

Hệ thống tứ thiền được trình bày trong các kinh như sau:
a) Ở đây, này các Tỳ kheo, vị Tỳ kheo ly dục, ly bất thiện pháp, chứng và trú sơ thiền một trạng thái hỷ, lạc do ly dục sanh, đi kèm với tầm và tứ.
b) Sau đó bằng cách tịnh chỉ tầm và tứ, vị ấy chứng nhập và an trú nhị thiền một trạng thái nội tĩnh nhất tâm, không tầm và tứ cùng với hỷ lạc do định sanh.
c) Sau đó bằng cách ly hỷ vị ấy trú xả, Chánh niệm và Tỉnh giác, vị ấy cảm nhận trong thân lạc thọ, chứng và trú tam thiền mà các bậc Thánh gọi là: "Xả, Niệm, Lạc trú".
d) Sau đó bằng cách xả lạc và khổ, diệt trừ hỷ ưu đã có trước, vị ấy chứng và trú tứ thiền một trạng thái không khổ không lạc, một trạng thái thanh tịnh có xả và niệm. - (D.II.126; M.I. 159,181)

Dhp. 277 - 279.

Có 10 kiết sử (Dasa samyojanàni): 1. Sakkàya - ditthi, 2. Vicikicchà, 3. Silabbata- paràmàsa, 4. Kàma- ràga, 5. Vyagpàda, 6. Rùparàga, 7. Arùparàga, 8. Màna, 9. Uddhacca, 10. Avijjà.

Năm kiết sử này được gọi là "Hạ Phần Kiết Sử" (Orambhàgiya), bởi vì chúng trói buộc con người vào các thế giới thấp hơn gọi là Dục Giới (Kàma- Lokas). Xem M.6 và 64.

Xem M.6; s.v. 61.

Dhp. 417. Ở đây từ "Brahmana" (Bà la môn) là một từ tương đồng với A la hán theo nghĩa của "Người đã bỏ qua một bên mọi điều ác". Xem Pháp Cú câu 388.

Sn. 631.

S.v. 326.

M. 118.

Dhp. 80; Thg 877.

Dhp. Com. II. 141.

Dhp. 374.

Xem Chương I.

M. 35. D. 25.

M.22.

Dhamma, ở đây theo chú giải có nghĩa là định (Samàdhi) và tuệ (Vipassanà). Chấp giữ vào các tầng chứng đạt tâm linh cao đến như vậy cũng còn phải biết buông bỏ. Nói gì đến những ác pháp.

S.III. 108.

Psalms of the Early Buddhists, The Brethren. P.T.S 1951, verses 979, 980.

Accantanittham nibbànam.

Ràjagaha, một thành phố lớn của Ấn Ðộ bây giờ gọi là Ràjgir. Ðức Phật dành phần lớn thì giờ của Ngài tại Trúc Lâm Tự (Veluvana) ở đó. Trong một hang động của thành phố này cuộc kết tập Kinh điển lần thứ nhất đã tổ chức ba tháng sau ngày Ðức Phật nhập diệt. Hiện nay hang động này vẫn còn được thấy.

T.W Rhys Davids, chủ tịch sáng lập của hội Pàli Text Society (PTS), Luân Ðôn.