Nhân Duyên Vào Đạo Phật

Thận Trọng Và Chuẩn Bị Cho Vô Thường!

Từ khi hiểu được đạo giải thoát, chúng ta hình như chứng kiến nhiều biến cố vô thường qua mạng sống ngắn ngủi của đời người. Trong đó nào là người quen biết, người thân và nhiều nhất là sự kiện chết chóc của nhân loại xảy ra trên thế giới này. Thật sự thì việc vô thường luôn luôn diễn tiến tuần tự không ngừng, nhưng vì ta mới ý thức, tưởng lầm diễn tiến càng ngày càng bộc phát hơn. Nhận thức về vô thường cho việc học Phật, chúng ta nên nhìn vô thường qua ảnh tượng sinh tử của đời người, điều này dễ khơi tâm giác ngộ.

Sự kiện có thể thấy như là: khi ta vừa sinh ra, cùng lúc có người từ giả cuộc đời, khi ta được mọi người cười vui chào đón là một thành viên mới trong gia đình, thì không xa nơi ta là tiếng khóc vĩnh biệt người đi. Cứ như vậy bao người sinh ra thì đâu đó bao nhiêu âm thanh rền vang của chia ly vĩnh biệt. Nhưng định luật sinh tử như vậy, không phải là một công thức cố định để biết trước mà tiên liệu. Chẳng hạn có nhiều tiếng khóc ngất lên chào đời, rồi liền vụt tắt, hóa cuộc đón mừng bằng nước mắt chia ly!

Vô thường hơn nữa là những cuộc ra đi tập thể do hiểm họa thiên tai, lại có khi do con người (nhân tai) gây ra. Chỉ nói vô thường về tử ly, chúng ta đã thật thấm thía rồi! Nhưng thật tình nhìn nhận, ta chỉ thấy vô thường đến với người khác chứ với mình thì ít khi nào nghĩ đến! Hay chỉ nghĩ đến, khi mạng sống suýt chết, chừng ấy ta mới hồi tỉnh mà tin là vô thường có đến với ta thật đấy!

Nhưng ta vẫn chưa ý thức nhiều lắm, vì không nghĩ rằng vô thường đến với ta từng sát na! Quả thật vậy, vô thường là sự chuyển đổi, biến dạng liên tục trong dòng sinh diệt sống chết. Như là quá trình của Thành Trụ Hoại Không, hay nói đúng hơn pháp giới mênh mông tương sanh tương diệt trong vòng duyên khởi, thì vô thường chỉ là ảnh tượng của lý nhân duyên, tức có sinh thì có diệt.

Trong con người chúng ta, là một bộ máy cực kỳ tinh vi phức tạp, từng mỗi giây mỗi phút các tế bào máu sinh diệt không ngừng, chúng thay đổi vô thường vậy, cũng chỉ là nuôi dưỡng duy trì và phát triển những bộ phận cơ năng. Bộ phận cứng mềm thô, như xương gân thịt, và bộ phận mềm tế như hệ thần kinh não bộ và sự ấm dịu luân lưu của dòng máu liên tục dẫn về tim, là trung tâm sự sống. Nếu không có sự biến dịch lưu thông tuần hoàn như thế, thì ta sẽ chết trong tích tắc; bởi các hoạt động nằm ì ra đó.

Nếu sự vật không sinh diệt vô thường, thì tất cả mọi vật sẽ chết lờ đi, và không còn gì để nói! Hay nói khác hơn ta không thể tưởng tượng được thế giới sự vật lại hiện hữu, khi không có sự sống sinh diệt tương hợp với nhau.

Sự chết sống của mọi vật là sự nẩy nở, hài hòa để tồn tại tạo nên tiến trình tiến hóa thay đổi v.v...Do đó ta biết vô thường là một định luật tự nhiên và chính việc sinh tử cũng là tự nhiên của một dòng sống, tuy nhiên trừ khi ta đi vào thế giới bất sinh bất diệt, từ đó ta sẽ có tư tưởng (tâm thức) và thực tại khác hơn. Thế giới đó có thể ý thức khái niệm, qua sự không tham cầu, không sân giận, không si mê, nên không bị bó buộc của sự tham sân si, và vậy phát được tâm vô uý vô ngại, không sợ sinh không sợ tử vì có tham sân si đâu mà chấp vào đó. Đến đây mới là thế giới tuyệt đối vượt lên ý thức đối đãi lìa xa mọi ý niệm sống chết, sinh diệt cho đến cả ý niệm được khơi lên. Nói cách khác đây là thế giới phi thế giới, là thế giới Phật.

Hiểu được vô thường như vậy ta nên mừng hơn là sợ! Mừng để thận trọng chuẩn bị dọn đường cho mình sắp tới, để rõ biết đường nào phải đi và nơi nào phải đến. Như vừa nói, cơ thể chúng ta bên trong phức tạp như thế, và bộ phận tinh vi rắc rối vậy, do cũng từ đây, mà ta khó biết bộ máy tuần hoàn đó, đột xuất ngưng đọng khi nào. Vì thật tình chúng vẫn là những phần tử vật chất mềm cứng kết hợp gắn liền với nhau có gì là bền chắc. Nếu ta có thể nhìn thấy được bên trong thân thể rõ ràng, như nhìn vào tủ kiếng đựng đồ, thì thật khủng khiếp không gì hơn. Và vậy mạng sống con người không còn gì để nói là bảo đảm lâu mau ra sao! Xem thực vật cây cỏ vậy mà chắc chắn sống vững hơn ta. Các giống cây sống bằng tuổi thọ loài người như bảy tám chục năm thì nhiều lắm, và cũng không thiếu những cây tùng, bá sống đến ngàn năm. Nhưng thường thì chúng sống một cách vững chắc chớ ít khi bệnh hoạn hay yếu ớt dễ bị thiên tai như người.

Nói thêm về sự bất tịnh, thân thể ta có lẽ ghê tởm không thua bất cứ cái gì trên đời này! Hy vọng rằng không nói quá! Nhìn xem bông hoa là cây cỏ chẳng có chi, vậy mà bình cắm hoa tươi đẹp, nếu để tuần lễ không thay nước chúng sẽ bốc mùi hôi không chịu nổi! Xem lại con người thì sao! Bên ngoài trông đẹp xinh xắn nhưng bên trong sẽ là ghê tởm cả gấp trăm lần bó hoa thúi kia.

Căn bản mà thấy sự vô thường ngay bản thân chúng ta, và từ đây thấy được cơ hội tu sửa. Trước hết thực tế để học là không vì lo cho thân quá mà phải nô lệ nhiều cái sống, như là ăn, mặc, nơi ở, vì sự thật chúng chỉ là một khối thịt máu mủ, tồn tại chỉ bảy tám chục năm. Chúng ta đã chẳng thường nghe Phật dạy là ‘tam thường bất túc’. Đó là ba việc ăn, mặc, ngủ nghỉ không nên quá đầy đủ, dù ý này nhắm vào hàng tu sĩ, nhưng theo sự lý giải thoát, hàng cư sĩ cũng phải nhắm đây mà tiến lên những bước cao hơn. Do vì căn bản tu từ thân và tâm, và ba việc này dễ làm cho thân say đắm khiến tâm chẳng còn sáng suốt. Không lo cho thân quá lại có cái lợi là không còn vọng động nhiều với những ràng buộc đến người khác, đến nổi phải hơn thua tranh đấu. Vì mọi sự tranh dành hơn thua, phần lớn từ nguyên nhân lo cho thân mà ra. Ở thân đó sanh ra những tư tưởng quan niệm triết sống, nếu vì lo cho thân để hướng về sự chân thiện chung cho nhân loại thì đây thật đáng lo, nhưng vì cá nhân vị kỷ nuôi dưỡng bản ngã do lòng tham ái, thì sự lo thân này chỉ mang đến kết quả khổ. Và như đã dọn mình đi theo con đường giải thoát, thì dù việc nuôi thân hướng đến chân thiện cũng phải dè dặt kiềm thúc để tư tưởng tâm thức liễu triệt vấn đề hơn.

Để chuẩn bị vô thường, chúng ta nên lo cho phần tâm thức. Chuẩn bị tư tưởng quán xét vào sự tự tại của giải thoát vượt lên tấm thân bất tịnh này. Đó là cách thanh lọc tư tưởng qua những phương pháp tu học mà người học đạo giải thoát được dạy như thiền quán, niệm Phật, tụng kinh, trì chú, hoặc bằng các hành động Phật sự thầm dưỡng nuôi tâm Bồ Đề. Hành động dù là hình tướng bên ngoài, nhưng đây chắc chắn là thận trọng chuẩn bị nhận rõ vô thường, hầu nuôi dưỡng tâm thức một cách mãnh liệt.

Lý vô thường đến đây bằng sự liễu nghĩa đúng theo chánh pháp, chúng ta càng tích cực hành động hướng đến giải thoát. Và điều duy nhất lãnh hội qua lý vô thường cho cuộc hành trình đi về giải thoát không gì sáng tỏ hơn, là nhìn vô thường ngay sự sống chết tự thân của mình.

Tại Sao Phải Tu?

Nếu câu hỏi này, đặt ra thưa thỉnh dâng hỏi Đức Thế Tôn thì việc rõ ràng đã thấy không cần Ngài phải trả lời. Đó là sự khác biệt trước sau ngày Đức Thế Tôn thành đạo. Ngài trước kia chỉ là một thái tử, một thái tử như bao nhiêu thái tử ở Ấn Độ, hay không khác các bậc tôn quý con vua chúa khắp nơi toàn thế giới. Và tương lai đó Ngài chắc chắn sẽ là vị vua anh minh giàu có như bao nhiêu các đế vương hùng mạnh khắp mọi nơi; nhưng thật sự hơn thế, Ngài phải là vị vua có một không hai, sự hùng cường lớn mạnh nhất toàn cầu, đó là theo cái nhìn không sai của bậc đạo sĩ đạt đạo thấy được tương lai. Đạo sĩ A Tư ĐÀ tiên đoán: ...nếu thái tử không ở vương triều để thành vị vua lừng lẫy nhân ái nhất trong thiên hạ thế giới (Chuyển Luân Thánh Vương), thì thái tử sẽ đi tu thành đạo, và đạo của Ngài là đạo giải thoát siêu việt thế gian, chưa bao giờ xuất hiện trước đây mà già này thật lấy làm đau tiếc không sống được tới ngày đó, để học đạo giải thoát dưới chân Ngài...

Chúng ta thấy câu trả lời là hình ảnh xinh đẹp như thế, nhưng nguyên nhân thôi thúc, hấp lực dẫn Ngài tìm đạo, thành đạo là lòng từ bi muốn cứu vớt chúng sanh ra khỏi bể khổ. Cứu vớt thế nào là ngay tại thế, qua cuộc đời hành đạo của Ngài. Ngài đã có đến mấy ngàn đệ tử đắc quả Thánh Vô Sanh liểu sanh tử, và các vị ấy không những xứng đáng làm thầy người tại thế, mà cả đến làm thầy dạy đạo cho một số vị trời ở mấy cõi thiên. Rồi hàng phạm thiên, phi nhân tìm xuống Tà Bà nghe pháp giải thoát. Số này cũng phải thật nhiều, bởi lâu lắm mới có Phật xuất hiện, thì cảnh trời nào biết được họ cũng hay hạ xuống cúng dường nghe pháp. Nói đến đây lại thấy cõi Ta Bà chúng ta với các cõi trời thật gần gũi, do gần như vậy mà ta thấy sanh thiên chỉ cần tu thập thiện. Thậm chí một người con kính hiếu với cha mẹ cũng có thể sanh lên được cõi trời. Lại nhìn về cõi Phật, thì cõi trời và cõi người cách xa cõi Phật không thể tưởng nổi, và hai cõi đều mơ ước sanh về cõi Phật, nhưng thật may mắn hơn cõi trời, Phật dạy cõi người có nhiều cơ hội đến cõi Phật hơn! Do vì cõi này có Tứ Diệu Đế, là chân lý cho con người tìm về đạo giải thoát; dù cơ hội giáo pháp của Phật xuất hiện ở Ta Bà cũng không phải đơn giản dễ dàng. Đọc trong kinh Hiền Ngu qua những chuyện tiền thân Phật, nhiều câu chuyện cầu pháp giải thoát của các vị thiện nhân. Họ dám hy sinh cả thân mạng để được nghe pháp vì sanh ra nhằm thời không Phật pháp.

Thêm hình ảnh nữa, là dù ngay thời Phật tại thế, vẫn có một số người không thể thực hành theo lời Phật dạy để làm tu sĩ xuất gia hay cư sĩ tại gia, những người này cũng tạo được duyên lành, do chiêm ngưỡng dung nhan Phật, bấy nhiêu đó cũng đủ duyên gặp pháp giải thoát trong kiếp vị lai. Vậy thì số lượng chúng sanh mà Phật trải lòng từ bi đến thật không thể kể được, ngay như bây giờ đã hơn hai ngàn năm trăm năm mà con người vẫn còn tìm thấy an lạc thanh tịnh ấm dịu trong lòng mỗi khi giở lại trang kinh hay ngồi thiền hướng lòng về pháp Phật (giải thoát).

Nay thử đặt lại câu hỏi chính mình, tại sao mình phải tu Phật? Câu trả lời hẳn đã có, và ai cũng trả lời được như là: đời là khổ, tu để mà cầu giải thoát! Và chắc chắn mọi câu trả lời, chỉ lấy từ nguyên nhân khổ để cuối cùng đi đến giải thoát. Khổ là do phiền não mà ra, phiền não dứt trừ thì an vui hiện hữu. Nhưng ngược lại không đơn giản như ta tưởng, vì đời sống luôn luôn di động chẳng bao giờ dừng lặng nên tâm dễ chao đảo theo, thế là phiền não chỉ lắng bên ngoài nhưng bên trong chẳng được dừng nghỉ. Bao giờ thân còn lăn xăn bôn ba dao động thì tâm không cách nào lắng dịu được yên, đó là quy luật tự nhiên của đạo lý nhân quả. Chỉ có trường hợp ngoại lệ là những vị Bồ Tát lớn hiện thân hành đạo trái nghịch mà thôi, ngoài ra tất cả phàm nhân đều không thể thân động mà điều phục được tâm. Thế là câu trả lời tu Phật để được giải thoát là trên lý tưởng lý tình, vì chúng ta vẫn còn chưa thấy tu Phật là diệt phiền não mới giải thoát được. Hay nói đúng hơn chúng ta quả còn động niệm nhiều lắm, không phải vì động do công việc mưu sinh mà động do ý tưởng phóng đi.

Phật tu vì thương chúng sanh, điều này rõ ràng như vậy; đọc kinh Pháp Hoa ai lại không nghe Phật ra đời vì muốn chúng sanh thành Phật. Còn chúng ta tu theo Phật chỉ có độ được mình cũng quá thành vất vả!. Vậy ra đừng nên vội tìm độ người, khi tự thân mình chẳng cho người thấy mình có giải thoát có lẽ nên nói là cùng giúp nhau nâng đỡ dìu dắt theo lý nhân duyên thì đúng hơn.

Thế chúng ta có thể trả lời, ít ra tu Phật, là vì ta đã tạo vô số phiền não cho mình, cho người, nay tỉnh ngộ nhận được nhờ giáo lý Phật Đà mới quay về TU (sửa) ngay phiền não. Khi phiền não đã rơi rụng, ta mới dám chuyển hóa những phiền não vi tế nhỏ nhặt thành những phương tiện luyện tâm. Chẳng hạn ta thấy, khi thiền tọa tư tưởng sẽ nhờ vào sự bộc phát phiền não móng lên mà nhận ra chân tâm vô ngại, rồi dần dần nhìn được phiền não là giả tạo, là vọng tưởng giúp ta thấy chân tâm là giây phút yên tịnh trong sáng của tâm thanh tịnh. Khi niệm Phật tụng kinh cũng vậy, ta thấy được phiền não len lỏi vào câu kinh tiếng kệ, có khi ta mơ màng theo phiền não chẳng hay biết, trong khi tiếng Phật lời kinh vẫn còn tự nhiên trên miệng. Nhưng đó chỉ là giai đoạn đầu tự nhiên, do vọng tưởng tích tụ quá nhiều, đến khi ta ý thức được mỗi lần phiền não móng lên sắp sửa chen vào lời kinh, tiếng Phật, thì đó là giây phút nhận ra tự tâm vốn là chân thiện an lạc, có thể nhìn thấy được mọi vấn đề, và vậy tâm ta sáng ra để nhìn rõ vọng thức vốn không thật có.

Ta Chẳng Thấy Ta

Đoạn đường thay hình đổi dạng từ vô thỉ kiếp đến nay quá nhiều quá lâu không thể biết được, mà Phật phải ví là biển, là hư không, là thời gian nỗ tung một thế giới rồi tính từ hạt bụi sinh ra vô số thế giới khác. Ta vì không thể lãnh hội được việc quay cuồng này nên vẫn âm thầm chịu đựng, và Bồ Tát cũng vì vậy mà nguyện độ chúng sanh đến vô cùng mới chịu thành Phật.

Vấn đề có thật là ta chịu khổ từ vô lượng kiếp thì chỉ có chư Phật rõ biết, và dạy lại ta. Riêng ta nhìn được sự việc luân hồi tái sanh đau khổ, hiển hiện tại thế gian này mới tin được phần nào. Nhưng do chỉ thấy được vài hình ảnh quả báo luân hồi tái sanh, mà chẳng lo sợ, ý thức đoạn đường chất chồng của nghiệp lực. Nguyên nhân chính, việc dẫn đưa quay tít trong vòng luân hồi như thế, vì ta đã chẳng thấy ta chẳng thấy ta là một, chẳng thấy ta là tất cả. Các vị Bồ Tát lớn đã chẳng thấy các Ngài khác với chúng sinh, vì có cùng bản thể tánh giác, do vậy các Ngài hành đạo mà xem như không hành. Ngược lại đã thấy một thì tất nhiên một cũng là tất cả, vì muôn hình vạn trạng kia chỉ là hiện tượng bản thể chưa quay về, khi đã quay về thì chỉ là một (lý tánh tuyệt đối). Thí dụ nước hiện hữu khắp nơi đây đó: sông hồ biển cả, cho đến được chứa đựng trong bình chai ly tách v.v...nhưng tất cả chỉ chung cùng một tánh, đó là tánh ướt. Tuy nhiên vấn đề chịu khổ hưởng vui là những hiện tượng xảy ra trên đoạn đường nghiệp lực mà điểm cuối của đoạn đường là lý tánh thanh tịnh, và tương lai chúng ta sẽ đi tới mà thôi.

Sự trở ngại, là không rõ bản thể lý tánh giác ngộ không có sai khác, nên ta cho TA là thật có, là nhất định hiện hữu trong đời này, cũng như sẽ mang cái ta tồn tại đó đi vào đời sau. Gọi đúng là chấp NGÃ, tức là cái con người và tư tưởng này! Đây là vấn đề rắc rối và tế nhị, mà người học đạo giải thoát thường nghe nói đến. Chúng ta khó trả lời thế nào dứt khoát, là ta có phải là thật có hay không? Và như ta không có thì ai phải bị luân hồi đau khổ, ai được sanh cõi trời, ai đi vào địa ngục, ai đạt quả Thánh, ai vào Niết Bàn v.v...và v.v...Thật sự Phật đã dạy hảy quán sát năm uẩn là không, quán được như vậy sẽ lìa khỏi Ngã mà đi vào Niết Bàn. Năm uẩn là năm thứ tập hợp làm nên con người: Sắc uẩn, thọ uẩn, tưởng uẩn, hành uẩn, và thức uẩn sắc uẩn là thân, các uẩn kia là tâm. Thân thì thấy được, nhưng tâm thì không thấy, và nếu có thân mà không tâm thì chưa đủ thành con người, đó chỉ là khối thịt; cũng vậy có tâm mà không thân thì lấy đâu mà biết con người. Phật dạy năm uẩn là Không, Không đây là không thật có, chứ không phải không có, vì rõ ràng chúng ta thấy biết đó mà! Không thật có, nghĩa là chúng chỉ hiện hữu hợp duyên với nhau, nếu rời ra thì không thể thành được. Vậy hiểu đại khái, Vô ngã là không tìm được cái bản chất thực thể thật sự của cái tôi, cái ta ở trong đó. Nếu quả thật có cái ta cái ngã, thì ta đã tự tại ung dung chính ta, mà không phải bị lôi kéo khi sắc căn tiếp xúc với trần cảnh để tạo ra cảm thọ phiền não, khi sắc căn tiếp xúc với trần cảnh để thức uẩn phân biệt mà tạo ra phiền não v.v...và nếu có thì mặc cho thân đau khổ ta lại chịu đau khổ làm gì!

Hiểu thêm lời luận về Vô ngã như sau: ‘Đức Phật xem thế giới này là thế giới của khổ đau, và dạy những phương pháp đối trị nó. Vậy cái gì đã làm nên thế giới này toàn khổ đau? Lý do đầu tiên, như đức Phật đã dạy, là các pháp đều vô ngã, nghĩa là, vạn vật hữu tình hay vô tình tất cả không có cái mà chúng ta có thể gọi là bản ngã hay thực thể. Ta thử khảo sát con người. Một người không thể xem tinh thần, hay hồn của y là một thực ngã . Y hiện hữu, nhưng không thể nào nắm được cái thực thể của y, không thể tìm thấy được tinh thần y, bởi vì hiện hữu của con người không gì ngoài cái ‘‘hiện hữu tùy thuộc vào một tràng nhân duyên’’. Mọi vật hiện hữu đều là vì nhân duyên, và nó sẽ tan biến khi những tác dụng của tràng nhân duyên đó chấm dứt.

Và trong quyển Sử Cương Triết Học: ‘‘Nagarjuna (Long Thọ) không những phủ nhận sự thật tại của giác quan hoặc năm uẩn. Ngài còn phủ nhận linh hồn thật tại bất biến. Nagarjuna dẫn quan niệm của Sammityas cho rằng có một linh hồn, từ linh hồn mới có sự cảm giác thấy nghe ...Nếu không linh hồn tồn tại, thấy nghe v.v...do đâu mà có. Ngài Nagarjuna gạn hỏi: Nếu thực có một linh hồn thực tại trước khi có cảm giác thấy nghe v.v...thì căn cứ vào đâu biết có linh hồn thực hữu không cần thấy nghe ...Thế thì ta có thể nói thấy, nghe... hiện hữu không cần đến chủ lực linh hồn.

Đến đây ta có thể tạm hiểu về cái không thật của cái Ta này, chỉ vì chúng là nhân duyên hội tụ, và bất cứ gì là nhân duyên, chúng không thể nào có tự tánh riêng được. Và thực tế để hành theo đạo giải thoát, ta phải nhận rằng bao giờ ta còn thấy có thật NGÃ là ta vẫn khổ, đơn giản vì phải tư duy và hành động để bảo vệ nó. Chúng ta đã thấy qua, thế giới chiến tranh hận thù máu lửa cũng vì chấp chặt vào cái ta. Nếu con người chỉ cần xem nhẹ cái ta đi, thì tự nhiên kết quả an vui sẽ đến mà không cần phải tìm kiếm như ta đã làm hiện nay. Tuy nhiên rốt ráo của việc hành đạo không phải là đạt được cái Không, nếu như vậy cũng rơi vào mê chấp. Đức Phật đã dạy phải hành theo trung đạo, và việc Ngã chấp là vấn đề phải lìa xa để thành đạo, chớ không phải hành theo lối sống ngoan không.

Nhưng còn việc ai là chánh nhân để vào ra trong luân hồi, thì do nghiệp thức tạo thành lực nghiệp sai khiến ta đi, nghiệp lực như vậy không phải là cách nói khác cho linh hồn, hay bản ngã có thật để đầu thai. Vì dễ hiểu nếu thật có linh hồn bản ngã đầu thai tự tại, thì người phải trở lại người, và tự mình tìm nơi để sanh lên chớ ai dại gì đi xuống, tệ hơn lại đi vào cõi thú! Nơi đây chúng ta chỉ cần hiểu phần nào về sự thật của vô ngã, để chuyển hóa cách sống nhẹ nhàng theo đúng pháp giải thoát. Khi biết rằng chính con người của ta là hội tụ của nhân duyên, duyên khởi, thì sự vật ngoài ta lại càng không thật đến chừng nào. Đó là điểm thực hành theo lý đại thừa Bát Nhã ‘sắc chẳng khác không, không chẳng khác sắc’, và điều Giáo sư Takakusu, đã bàn về vô ngã cũng nhấn mạnh rằng ‘‘...Mọi người phải từ bỏ cái ngã mình, cố gắng giúp đỡ kẻ khác và phải nhận thức cái hiện hữu cộng đồng, vì không thể nào con người hoàn toàn hiện hữu độc lập được’’.

Phần giải thích thêm nguyên nhân tái sanh luân hồi do Nghiệp lực, chứ không phải là hiện hữu có một ngã chuyển qua một đời sống mới, xin được trích ra lời luận bàn chuyên về giáo lý duyên khởi liên quan đến vô ngã mà hy vọng chúng ta sẽ dễ hiểu hơn. Tác giả viết: ‘Đức Phật cũng dạy về Nghiệp, Tái sinh, Luân hồi, nhưng lại chủ trương vô ngã. Ở đây, chỉ nghiệp, nghiệp báo, chứ không có một ngã thể gọi là linh hồn chịu nghiệp báo. Điểm này thường gây nên nhiều thắc mắc. Đức Phật đã dạy rõ về sự thật này, nhưng Ngài không cắt nghĩa nhiều về nó vì theo tinh thần giáo dục rất thực tiễn của Ngài, Ngài không đi vào các lý luận phiền toái, nơi mà lý luận và tư duy không đặt chân đến được. Tìm hiểu về Nghiệp, Tái sinh, Luân hồi, chúng ta chỉ mong đi đến một nhận thức tương đối về nó.

Ghi Chú

Các Tông Phái của Đạo Phật. Tuệ Sỹ dịch. Nguyên tác ‘The Essentials of Buddhism Philosophy’.

Sử Cương Triết Học Ấn Độ, của HT Thích Quảng Liên. Đại Nam (Hoa Kỳ) tái bản.

Các Tông Phái Đạo Phật, Tuệ Sỹ dịch

Bàn về Giáo Lý Duyên Khởi, T.T Thích Chơn Thiền, Viện Triết lý Việt Nam và Triết học thế giới xuất bản 1992.

Hướng Về Chư Phật

Thế giới sống của chúng ta tất cả là tương đối, không gì tuyệt đối, nói theo lý nhân duyên duyên khởi thì liên hệ mật thiết với nhau, hay gọi theo kinh Hoa Nghiêm là trùng trùng duyên khởi; ý nói lên cả pháp giới vũ trụ vô cùng này đều khởi lên do tâm mà có ‘các pháp do tâm tạo’. Do đó mọi hình ảnh tác động nào đều phản ảnh sự động niệm của ta: ta đi đứng nằm ngồi, ta tư tưởng phán đoán và cụ thể hóa qua đủ mọi hành động gầy dựng, phá vỡ tất cả là những tương đối lăn xăn trong pháp giới. Các bậc chứng đạo thấy được pháp giới lăn xăn như vậy, và từ đây các Ngài tự chuyển hóa Pháp giới cảnh của chính các Ngài trở thành Pháp giới tánh thanh tịnh, vì tất cả do tâm biến hiện mà ra. Tư tưởng đó hóa thành trí huệ Bát Nhã, thấy được tất cả khởi lên do nhân duyên vọng động đều là không thật, để chuyển thành Chân Không thanh tịnh, rồi trở về cái có trong an nhiên Diệu Hữu. Tức là pháp Trung Đạo mà Phật đã luôn dạy cho hàng đệ tử của Ngài.

Ngày nay chúng ta dù tu pháp môn nào cũng phải giữ con đường trung đạo hài hòa vào tâm cảnh, không vì tự cho mình chọn đúng pháp môn rồi bảo người khác là sai.

Cảm thấy chọn đúng pháp môn chỉ là hợp căn, có duyên với pháp đó. Hơn nữa theo lý nhân duyên mật thiết với nhau, thì đối lập giữa tâm cảnh là vấn đề cho người tu Phật phải vượt qua để gạn lọc thanh tịnh tâm mình.

Hành giả ngồi thiền khó thể an định, nếu tâm còn chấp trước so sánh pháp tu, dù là so sánh sự phát triển của mình huống là đến sự đúng sai của người khác. Hành giả trì chú niệm Phật, nhất định phải nhất tâm, để có thể đi vào Thanh Tịnh Tam Muội, không khác vào Tam Ma Địa là cảnh giới an định dứt trừ phiền não của các bậc chứng thiền, nếu còn suy tưởng tự cho mình là đúng, không khéo sẽ vào ma đạo!

Đó là con đường trung đạo nhắc nhở chúng ta phải khéo léo đi vào, và để an toàn cho việc đi vào trung đạo đó, nhất định chúng ta phải nên hướng về tâm điểm là sự lý thanh tịnh toàn giác. Thanh tịnh toàn giác đó là bậc đạo sư của chúng ta, là đức Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni, đấng ng Cúng, Chánh Biến tri, Minh hạnh túc, Thiện thệ thế gian giải, Vô thượng sĩ, Điều ngự, Trượng phu, Thiên nhơn sư, Phật, Thế tôn.

Hướng về sự toàn giác thanh tịnh của Ngài dù là bằng sự qua hình ảnh, hay về lý là tánh chân giác, đều nhất định cần phải hướng về và luôn luôn phải hướng về. Trong đời sống hiện tại quá phức tạp, nhiễu nhương biến động này, ai là người tu Phật lại dám tự hào không hướng về Phật! Cách đây hơn cả ngàn năm các vị Đại sư, Tổ sư Trung hoa, Tây Tạng, Tích Lan v.v...đều đã nhất tâm hướng về để tìm cầu giải thoát, chứng tích đó là những tượng thờ hình ảnh đức Thế Tôn được tạo lên, mà bây giờ trở thành thánh tích lịch sử. Nhưng đáng ghi nhận hơn là ngay thời Phật còn tại thế, các đệ tử của Ngài dù đã đắc đến quả Thánh cao nhất là Vô Sanh mà vẫn còn hướng về, để cầu được quả Viên Giác (Phật). Các vị hướng về bằng cách quán tưởng chân tướng giải thoát của đấng Thế Tôn, qua hình ảnh sinh hoạt thường tình của Ngài và chuyển hóa chân tướng thanh tịnh đó, trở lại chính với các vị bằng sự liễu đạo vượt siêu quả vị A La Hán đi đến quả Chánh Đẳng Chánh Giác ở vị lai. Đọc lại các kinh Đại thừa nghe Ngài A Nan kể, kinh nào chẳng có hàng ngàn vị Bồ Tát đến nghe Phật thuyết pháp. Có kinh Phật dạy là có vô số Bồ Tát đến dự nghe mà đệ tử Thánh tăng của Ngài chỉ thấy rất ít. Đó chưa nói hàng quỷ thần, thiên vương thì tính sao cho xuể. Chẳng hạn lời đầu kinh Dược Sư, trước giờ nói pháp ‘...cùng với tám ngàn vị Đại Bí Sô, ba vạn sáu ngàn vị Đại Bồ Tát, các hàng quốc vương, đại thần, bà la môn, các hàng cư sĩ, thiên long, bát bộ, cùng nhơn, phi nhơn, cả thảy đại chúng nhiều vô lượng, đồng vây quanh Phật cung kính thỉnh Ngài thuyết pháp...’

Do suy xét nhận rõ như thế, người học pháp giải thoát thời nào cũng phải đặt tâm hướng về chư Phật, hướng về chư Phật là hướng về sự giải thoát; đơn giản như vậy, nhưng cụ thể hóa bằng những phương cách tu hành tùy theo mỗi hành giả. Người tu thiền dù không đặt nặng đọc kinh, trì chú, niệm Phật nhưng phải hướng về bằng tâm niệm, ít ra cũng phải tối thiểu tạo cho mình một ảnh tượng Phật trước mặt để đi vào định tâm. Như không có ảnh tượng thì phải tự theo nghi thức nào đó xưng tán danh hiệu đấng giác ngộ rồi mới đi vào Thiền. Đây là vấn đề thật tự nhiên chẳng có kẹt chấp gì cả, dù pháp môn Thiền là vô chấp, bởi vì phải thận trọng sự nguy hiểm của cái vi tế móng tâm kẹt vào sự kiêu mạn.

Sự nguy hiểm này đức Phật đã dạy rõ trong kinh Lăng Nghiêm, thiết nghĩ thật quan trọng mà chúng ta nên nhận ra. Phật dạy Ngài A Nan Mười Món Ma về Sắc �m mà người tu thiền không khéo sẽ bị ma cám dỗ đi vào tà đạo. Phật dạy khi tu thiền hành giả do dụng công nên tạm hiện những cảnh sau đây:

1 Thân thể không bị chướng ngại,

2 Lượm bỏ trùng độc trong thân,

3 Nghe trong hư không có tiếng nói pháp,

4 Thấy Phật hiện và hoa sen trổ,

5 Thấy các vật báu đầy cả hư không,

6 Thấy ban đêm như ban ngày,

7 Thân thể không biết đau,

8 Thấy cảnh giới Phật hiện khắp nơi,

9 Ban đêm thấy, nghe được phương xa,

10 Thân hình biến hóa, nói pháp thông suốt.

Ở đây chỉ ghi lại tên của mười món ma, đọc rõ từng món sẽ thấy Phật dạy chi tiết hơn. Cuối cùng Phật dạy rằng: Này A Nan, mười cảnh ma này, đều do trong lúc tu thiền, dụng tâm phá trừ sắc ấm, nên nó biến hiện ra các cảnh như vậy. Nếu khi gặp những cảnh như vậy, mê lầm không biết, cho mình đã chứng Thánh thì bị ma nó ám ảnh, rồi sanh ra đại vọng ngữ, nói mình thành đạo chứng quả v.v...Vậy khi ta nhập diệt rồi, các ông nên y lời ta dạy, đem những việc ma này, giảng dạy cho người tu hành đời sau, bảo hộ người tu hành đặng thành đạo quả, chớ để cho họ bị thiên ma nhiễu hại.

Đọc qua lời răn nhắc như vậy, càng thấy rằng sự tu niệm của chúng ta luôn luôn nên hướng về chân ảnh Phật. Người tu trì chú, niệm Phật thì sự hướng về quá rõ ràng, hơn là người chuyên về Thiền định, vì người niệm Phật trì chú đọc kinh là đã hướng tâm đến chân ảnh của sự giác ngộ qua lời kinh và danh hiệu của bậc toàn giác. Và người tu thiền thế nào cũng nên hướng về dù là ảnh tượng hay chân ảnh. Chân ảnh Phật, vừa là lý tánh giác ngộ nhưng cũng vừa là những lời kinh và ảnh tượng. Nhớ lại Lục tổ Huệ Năng, Ngài là bậc tổ thiền đắc đạo đã chứng thực bằng sự lưu lại cho đời nhục thân bất hoại; Ngài được như vậy cũng do nhân duyên nghe được lời kinh Kim Cang để từ đó làm nơi quy ngưỡng hướng về và việc hướng về của Ngài quả thật là siêu việt, nhưng dù sao ta vẫn thấy Ngài vẫn nhờ vào lời kinh Phật mà ra. Cho nên người tu thiền đời nay không thể được như Ngài, thì cũng nên nương vào kinh để đi sâu vào lý tánh mà lợi ích có thể sẽ dễ dàng đạt quả được ngay thời nay.

Sự hướng về giác ngộ bằng tự tâm, mới dễ đưa ta tới gần chân giác, chứ không phải giữ chặt ảnh tượng nghi thức thờ cúng là về gần với Phật, dù đó vẫn là sự hướng về.

Tới đây là phần lý hướng về, để hòa vào pháp thân giác ngộ. Hướng về giải thoát qua lý tánh, giúp ta lúc nào cũng sống gần với Phật (giác), và ta có thể tìm được ảnh tượng trang nghiêm của Ngài ở khắp mọi nơi, ngay khi đang sinh hoạt trong đời sống qua hình ảnh thô của thân. Hướng về như vậy quả thật là khó, nhưng đây mới là sự hướng về sâu kín nhất, do vì như thế mà trong các pháp tu, thấy rằng pháp niệm danh hiệu Phật cho ta nhiều cơ hội không quên hướng về chân giác.

Xét cho cùng thì cả hai, lý và sự cần phải hướng về; chúng ta có thể vừa tu thiền để làm dịu tâm vọng động, vừa niệm Phật tụng kinh để sống mãi với chánh niệm, và dễ dàng hướng về chân tâm thanh tịnh giải thoát.

Tóm lại sự hướng về cả hai, ảnh tượng và chân tánh đều rất cần thiết cho người thật cầu giải thoát; và đó là con đường Trung Đạo giúp ta an tâm vững bước không sợ sai lạc, khi mình vẫn còn mang một tâm thức mê mờ thô lậu.

Triết Lý Thủ Lăng Nghiêm, HT. Thích Thiện Hoa, Phật Học Viện Quốc Tế (Hoa Kỳ) tái bản 1987.

Tạm dừng,

Chúng ta đã có duyên bước vào đạo giải thoát rồi, dù là những bước chập chững, nhưng chắc chắn sẽ tới. Vậy nỗi vui mừng hân hoan đó, là áp dụng đạo lý vào đời sống của mình để thăng hoa giải thoát.

Thật ra tất cả đã sẵn có từ lâu, chúng ta chỉ là người quay về muộn, nay tự biết mình mãi giong ruổi quên đường, giờ mới được lên thuyền cũng chưa gọi là lỡ chuyến. Thuyền vẫn còn chờ, ta hãy cố gắng thu dọn hành trang không nên nuối tiếc. Hành trang mang theo trên mình không là vật chất gồ ghề như ta đã từng gầy dựng trong đời; hành trang này không còn là hình tướng nữa, mà chính là những hành động tạo tác trong quá khứ và hiện tại của ta.

Thiện nghiệp, ác nghiệp là những hành trang, nhưng thiện nghiệp có sức đưa con thuyền qua bờ bên kia hưởng vui an lạc, và ác nghiệp lại đưa ta quay về với bến củ của đau thương phiền muộn; tệ hơn phải bị trôi dạt vào cảnh giới tối tăm với hình thù thô xấu.

Ngày nay ta có nhân duyên tìm lại được mình mãi mê bao kiếp sống phí phạm, ta hãy ý thức làm lại cuộc đời, để sống và hành động phù hợp với tâm niệm giác ngộ giải thoát mà Đấng Giác Ngộ đã từ bi chỉ dạy.

Khi hành trang đã chuẩn bị, ta không lo ngại giờ phút lên thuyền, và sẽ hân hoan đón nhận ngày từ bỏ bến bờ ở đây. Niềm hân hoan đón nhận đó, ngay lúc này đã làm ta thay đổi cách sống, giúp ta vui vẻ hành xử những hoạt cảnh trong đời, để trở thành một hành trang giải thoát.

Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật

Nam Mô A Di Đà Phật

Xả Bỏ

Chúng ta hiểu đạo Phật qua ý niệm thoát ly, giải thoát. Thoát ly căn bản trước tiên, là những gì thô kệch có thể thấy được, rồi tiến cao hơn là điều không thấy được như là tư tưởng, nhận thức v.v.. Người học Phật sơ cơ như chúng ta, thấy rõ vấn đề này khi nhìn vào các vị tu sĩ. Họ thật có thoát ly, xả bỏ đó. Họ thoát ly gia đình, xả bỏ nhà cửa thế gian, để vào nơi chốn không gia đình vợ chồng con cái, không cảnh vật chất điểm tô trang trí như cảnh thế gian; nơi họ sống gọi là chùa, am, tự viện và chùa am tự viện đó có điểm tô đi nữa cũng là nơi mà mọi người có thể viếng thăm, không ngại ngùng như chỗ riêng rẽ một ngôi nhà thế tục. Người cư sĩ tu Phật còn ngoài thế gian cũng đã thoát ly, xả bỏ. Thoát ly nơi ồn ào kích động, có tánh cách kích thích khơi dục vọng tâm, nếu họ quyết giữ năm giới, mười điều thiện. Họ xả bỏ những gì đấu tranh, nếu không là chánh nghĩa mang yêu thương hòa bình đến cho nhân loại v.v...Vậy người tu sĩ và cư sĩ về việc thoát ly và xả bỏ căn cứ vào lý giải thoát hướng đến quả giác ngộ (Phật) không khác biệt, tuy nhiên về sự giải thoát thì có khác biệt rõ ràng như trên đã nói.

Tuy vậy để được giải thoát rốt ráo, chúng ta phải thoát ly cả hai mặt lý sự.

Với người sơ cơ học Phật, việc xả bỏ nào cũng quan trọng. Và hẳn nhiên tuần tự thoát ly xả bỏ trước tiên là những gì thô kệch, những gì có thể thấy được đụng chạm được mà có thể trói buộc ta vào sự tham đắm, si mê thì ta phải từ bỏ. Chẳng hạn xả bỏ sát sanh không hại vật, xả bỏ nói dối v.v...Chúng ta vẫn băn khuăn rằng, vì phương tiện đời sống nên việc thoát ly xả bỏ không thể như ý; cũng như nếu xả bỏ như ý thì ảnh hưởng đến hoàn cảnh chung quanh. Chẳng hạn vai trò của một người chồng đang còn gánh vác việc sinh sống nuôi gia đình, thì người chồng đó không thể xả bỏ hoàn cảnh và trách nhiệm mình. Vai trò người vợ đang còn đảm đương việc chăm sóc dạy dỗ con cái, lại không thể xả bỏ được bổn phận, và vai trò của người con đang phụng dưởng cha mẹ già, hay đàn em nhỏ dại cũng không thể xả bỏ trọng trách đó.

Tất nhiên trong tình huống nào, mà ta cảm thấy sự xả bỏ có thể tạo ra một thực cảnh đau buồn dằn vặt lương tâm, thì điều xả bỏ đó chưa phải là hợp lý. Tuy vậy việc học Phật để đạt được an định tâm hồn, chúng ta phải tập dần việc xả bỏ. Trong những tiền thân đức Phật, Ngài dạy rằng, để đạt được quả vị Chánh Đẳng Chánh Giác, Ngài đã từng xả bỏ, bố thí không biết bao nhiêu là thân mạng. Dù trong những kiếp làm súc sanh, Ngài vẫn là những con vật chấp nhận hy sinh xả bỏ, để có thể cứu nguy, đem lại an ổn cho các loài khác. Nay đến đời sống cuối trong cảnh đế vương, Ngài cũng xả bỏ tất cả trước khi thành đạo. Và sự xả bỏ như vậy cho thấy, là việc tự nhiên của vấn đề, bởi không thể vừa còn ôm giữ vật chất mà an định được tinh thần. Ta có thể thấy rõ hơn, khi còn vương vấn việc gì, tất nhiên tinh thần phải do dự lo lắng.

Việc xả bỏ hướng đến giải thoát là vấn đề siêu xuất thế gian, nên không thể đặt ra một tiêu chuẩn nào. Và ngược lại, thế gian là đối tượng của vấn đề giải thoát, cho nên ta vẫn xả bỏ theo cái nhìn của mỗi hoàn cảnh chứ không chấp chặt một quy luật nào, nhưng được vậy phải có trí huệ, nghĩa là phải học hiểu Phật pháp mới thực hành được hạnh xả ly.

Giản dị mà hiểu, nếu ta muốn xả bỏ tham, cụ thể chúng ta phải sống giản dị vừa đủ, ít ham muốn; muốn xả bỏ sân giận phải tập tánh vui vẻ, yêu thương hài hòa tôn trọng tất cả, và muốn xả bỏ si mê phải thường chăm đọc kinh sách hay nghe pháp, niệm Phật tọa thiền...nói chung tập gần gũi phương tiện gì mang khuynh hướng giải thoát.

Như thế, nếu không xả bỏ thì không giải thoát. Do đó dù học Phật cách nào, việc xả ly những gì có thể làm trói buộc tạo ra phiền não sinh tử, là việc đứng đầu.

Khi xả bỏ được những hình ảnh, hành động thô kệch, bây giờ chúng ta mới tập xả bỏ những cái vi tế. Vấn đề vi tế cũng vẫn là tham, sân, si nhưng bây giờ cái tham có phần tinh tế hơn. Theo giáo lý nhà Phật, thì phần tham vi tế này thường được đề cập đến hàng nhị thừa, tức các vị Thanh Văn, Duyên Giác; các vị xả bỏ cảnh ô trược phiền não để tìm an lạc trong cảnh an tịch của các cảnh trời vô sắc, hay những cảnh giới mà các vị chiêu cảm ra. Điều này đức Phật đã thường nhắc nhở, và cho đó chỉ là giai đoạn đi đến giải thoát, chứ chưa thể coi là đạt đến cứu cánh giải thoát; và nếu ngừng tại đây thì cảnh giới Phật vẫn còn xa. Chúng ta, hàng sơ cơ học Phật căn tánh còn quá đổi u mê không thể so sánh với các vị Thanh Văn, có đâu lại dám nói là xả bỏ được cái tham sân si vi tế. Tuy nhiên một điều thành thật thấy rằng, khi ta móng tâm lên hay vọng tưởng một điều gì bất thiện, thì đó là những tham sân vi tế. Nhận được sự động tâm như vậy, rồi ngăn chặn, tức thực hành được việc xả bỏ phiền não vi tế. Nhưng không chỉ điều bất thiện nhỏ là vi tế mà cả chính điều thiện cũng có thể sinh ra phiền não vi tế, tức là sự cố chấp việc thiện, tự thị cho mình đã làm việc thiện rồi phân biệt nhân ngã, bỉ thử (có người, có ta, có đây có kia). Trong tứ Thánh Quả, quả Dự lưu là quả Tu Đà Hoàn, quả này chỉ mới bước vào dòng Thánh lấy đà tiến đến quả vô sanh là A La Hán. Muốn đạt quả này hành giả phải đạt được pháp vô chấp về nhân ngã. Đây thấy rằng tầm mức xả bỏ ở phần vi tế khó khăn hơn, do đó hành giả nào thực hiện được việc xả ly vi tế tức đã đi gần đến quả Thánh.

Trong ba mươi bảy phẩm trợ đạo có pháp Tứ Chánh Cần, thiết nghĩ đây là phương cách giúp chúng ta xả bỏ những vi tế trói buộc. Tứ Chánh Cần là bốn điều chuyên cần hướng về chánh pháp: thứ nhất là chuyên cần ngăn chặn những điều bất thiện chưa phát sanh. Thứ hai chuyên cần dứt trừ sự việc bất thiện nào ta đã lỡ phạm, tức sẽ không tái phạm nữa. Thứ ba chuyên cần phát huy, khai thác những điều tốt đẹp thiện lành nào chưa phát sanh trong tâm. Và thứ tư, nếu ta đang sống hành động việc thiện, thì cố gắng chuyên cần tiếp tục duy trì phát huy điều hay đẹp đó. Bốn điều này nhắc ta có đủ thời gian suy niệm để đối phó vấn đề thiện ác, khi chưa biến thành hành động.

Khi tư tưởng dằn co với vấn đề, đây là lúc ta đương đầu với sự buông bỏ và trói buộc. Tư tưởng nắm giữ điều thiện để thực hành không trái với điều xả ly, chỉ khi nào tâm tư ta hướng đến điều thiện theo chánh pháp giải thoát. Nghĩa là nương vào thiện để thoát ly ác, nương vào thiện để thấy chánh thiện là xả ly. Chính ngay điểm này ta lại thấy vấn đề học Phật là quan trọng cho việc giải thoát. Tuy nhiên việc đầu tiên của người sơ cơ là xả bỏ những gì có thể làm động tâm ta. Và vì sự sống của ta còn lệ thuộc nhiều vấn đề vật chất, nên tâm chúng ta phải ảnh hưởng theo, lại thấy rằng còn vây kết với hình ảnh bên ngoài nhiều chừng nào thì tâm càng dao động chừng đó. Do đó không thể xả bỏ bên trong được, khi bên ngoài còn quá nhiều vương vấn. Tóm lại chúng ta phải giảm thiểu tối đa bên ngoài để bên trong nhẹ vấn vương đi, từ đây ta có thể từng bước phối hợp trong và ngoài, nghĩa là ngăn chặn tham muốn bằng cách sống trong hoàn cảnh không khiêu gợi sự tham muốn. Đến khi bên trong đã an ổn chừng ấy ta sẽ khắc phục được bên ngoài nhiều hơn. Bậc Thánh giả cũng từ bước xả bỏ theo cách sơ cơ này, và khi đến mức độ điều tâm thuần thục, các vị xả bỏ luôn cả ý niệm muốn xả bỏ, bấy giờ các vị có thể tự tại đi đâu cũng được, làm gì cũng xong mà nhà Thiền gọi là phỏng tay vào chợ!

Ghi Chú

Thanh Văn: Tu theo pháp Tứ Diệu Đế, đắc quả A La Hán. Duyên Giác: Tu theo Thập nhị nhơn duyên, đắc quả Độc giác.