Nhân Duyên Vào Đạo Phật

Quay Về Với Tự Tánh

Bước thêm lên một bước học Phật, Phật tử chúng ta phải thiết định rõ ràng việc tu đạo, tránh sự gò bó câu nệ sự tướng bên ngoài mà quên đi bên trong là điều quan trọng. Phật pháp bàng bạc trong không gian vũ trụ, và con người không thể lìa thế gian mà tìm pháp giải thoát, (Phật pháp bất ly thế gian giác) điều này chúng ta đã hiểu; và vũ trụ vạn hữu đều nằm vào lý nhân duyên con người bằng nhiều cách quán sát được hình ảnh này để tìm về bản thể tự tánh. Bản thể tự tánh là ngay trong con người, chẳng thể tìm được ở đâu cũng chẳng thể do người nào ngoài ta giúp được. Tất nhiên hiểu được như vậy là do Đấng Toàn Giác chỉ bày, nhưng dù nương theo hình ảnh Đấng Toàn Giác bằng hình thức bên ngoài cũng không thể giúp ta giải thoát. Vậy mới thấy hai chữ phương tiện thường hay dùng để nhắc nhở chúng ta, hãy quay về ngay chính ta là tối quan trọng sau khi đã nhờ phương tiện mang đến.

‘Một ngày kia Phật nghỉ đêm ở một trang trại nhà người thợ gốm. Nơi đó, có một người trai trẻ ăn vận nhà tu đã đến ngụ trước. Hai người không biết nhau. Phật nhìn thấy người thanh niên khôi ngô đứng đắn bèn hỏi: ‘Ớ bạn Tì khưu, vì ai mà anh đi tu, vì ai mà anh lìa bỏ gia đình? Thầy anh là ai? Anh ưa thích giáo lý của người nào?’

Nhà tu trẻ thưa:

Có nhà tu tên là Gautama, dòng họ Sakya đã bỏ gia đình mà tìm Đạo. Vì người ấy mà tôi đi tu, và chính Người ấy là Thầy tôi. Tôi ưa thích giáo lý của Người lắm!

Ông ấy bây giờ ở đâu?

Ở phía Bắc, tại thành Savathi.

Anh có bao giờ gặp mặt ông ấy chưa? Nếu anh gặp Ông, anh có nhìn ra Ông không?

Tôi chưa từng gặp người. Nếu gặp chắc chắn tôi sẽ không bao giờ nhìn ra được.

Phật không chịu xưng tên, mặc dù biết rằng người ấy vì mình mà đi tu, bèn nói:

Anh có chịu nghe tôi nói giáo lý của tôi không?

Bằng lòng lắm! Bạn cứ nói.

Phật bèn đem giáo lý mình mà giảng.

Sau khi nghe xong, người ấy nhận ra liền: kẻ đứng trước mặt anh chính là Phật, chứ không ai xa lạ!

Người tu sĩ trẻ chưa từng gặp Phật, chỉ nghe giáo lý của Ngài, rồi từ khước đời sống thế gian trở thành tu sĩ, vậy vị đó đã hiểu được bên ngoài (giáo lý) mà quay lại bên trong thấy được bản thể tự tánh của mình. Thậm chí vị đó còn không nhận ra người mình đang nói chuyện là bậc Đạo sư mà vì ngưỡng mộ để đi tu. Chúng ta ngày nay không khác vị Tu sĩ trẻ đó, chỉ có nghe giáo pháp nhưng có thể còn tệ hơn nhiều, vì chỉ nghe và thờ cúng mà không tìm thấy giáo pháp bên trong là tự tánh giác ngộ. Nếu ta có thể hiểu rõ về ý nghĩa của sự trở về quy y Tam. Bảo bằng tự tánh, có lẽ ta cũng sẽ an lạc ngay trong hoàn cảnh hiện thời, giống như chàng tu sĩ trẻ vẫn an lạc học pháp giải thoát, mà không thắc mắc lo lắng bao giờ sẽ gặp được Phật hay phải chờ gặp Phật mới thành tu sĩ. Chúng ta hãy đọc lại phần lý quy y Tam Bảo, và xin đừng cho là quá thường nghe, bởi điều này là phần kiến đạo của người học giải thoát.

Lý là bên trong. Lý quy y Tam Bảo nghĩa là quy y Tam Bảo bên trong chúng ta. Nếu chúng ta chỉ thực hành sự quy y, chỉ giong ruổi theo Tam Bảo bên ngoài, mà quên lý quy y, nghĩa là quên Tam Bảo bên trong chúng ta, thì chúng ta chưa thực hành đúng nghĩa Tam quy. Thật thế, bên trong chúng ta cũng có đủ Tam Bảo. Chúng ta cần thực hành lý quy y, hay tam tự quy: tự quy y Phật, tự quy Pháp, tự quy y Tăng.

1. Tự quy y Phật: Tự nghĩa là mình đối với mình. Tự quy y Phật là mình tự trở về với Phật tánh sáng suốt của mình. Vâng, mỗi người đều có Phật tánh, và đều có thể thành Phật. Đó là lời Phật Thích Ca đã dạy. Nhưng Phật tánh ấy bị mê lầm, vọng tưởng che lấp. Vọng tưởng như mây mờ, Phật tánh như trăng sáng, Mây mờ có thể che khuất chứ không thể tiêu diệt được trăng sáng.

Phật tánh của chúng ta dù bị vọng tưởng vô minh che lấp sâu kín đến đâu cũng vẫn thưòng còn. Vậy thì sao chúng ta lại bỏ quên Phật tánh của chúng ta, mà chỉ chạy theo cầu khẩn Phật bên ngoài như đứa ‘cùng tử’ có viên ngọc quý, cha mẹ đã giấu sẵn trong chéo áo mà không biết, lại đi xin ăn cùng khắp mọi nơi?

2. Tự quy y Pháp : Tự quy y Pháp là vâng theo Pháp tánh của mình. Trong tâm ta có đủ các pháp Từ bi, Trí tuệ, Bình đẳng, Nhẫn nhục, Tinh tấn...Chúng ta cần phát huy những đức tánh ấy và hành động theo chúng, tuân theo chúng; như thế là tự quy y Pháp.

3. Tự quy y Tăng : Tự quy y Tăng là vâng theo thầy trong tâm mình. Thầy trong tâm mình là đức tánh thanh tịnh hòa hợp của mình, như Tăng già là hiện thân của sự hòa hợp thanh tịnh bên ngoài. Bấy lâu vì mê muội, không nhận thấy được ông thầy trong tâm, nay nhờ Phật chỉ dạy, mình nhận thấy được ông thầy thanh tịnh ấy, thì mình phải quy y thầy của mình trước đã chứ!

Nói tóm lại, mình phải nương tựa, quay về với Phật trong tâm mình là tánh sáng suốt; với Pháp của mình là các đức tánh Từ bi, Hỷ xả v.v...;với Tăng của mình là sự hòa hợp, thanh tịnh của bản tâm. Như thế là Lý quy y Tam bảo.

Thật sự bấy lâu nay chúng ta học Phật, thường hay quay về nương tựa với bóng dáng của hình sắc tướng trạng, nghĩa là quy y về Sự. Nhưng trên căn bản, bản thể giải thoát là ngay tự tánh ở chính ta, mà phần trình bày lý quy y đã cho ta thấy rõ. Quy y Phật Pháp Tăng còn nghĩa là quay về tự tánh Giác, tự tánh Chánh, tự tánh Tịnh.

Chánh Giác Tịnh là đối trị với sự mê muội, tà kiến, và ô nhiễm điều đó gạn lọc bản thể của ta trở thành sáng suốt để không kẹt vào những hình thức mà tưởng là cứu cánh của con đường. Chúng ta khi đã nương về bằng Sự quy y, để thiết lập cho mình một nơi đứng vững vàng, rồi quay về tự tánh mà đi, đó là pháp học chắc chắn giải thoát an lạc. Không nhận hiểu điều này người học Phật thường rơi vào Sự quy y, rồi sanh tâm phân biệt với người chưa quy y hay với người vừa mới quy y. Cũng như phán đoán bình phẩm so sánh hàng Tăng già, hoặc nhìn thầy bổn sư thọ giới cho mình khác hơn vị thầy mới quen biết.

Cần hiểu được lý tánh, để thấy thầy bổn sư của ta cũng chính là ta, vì ta phải tự quay về với chính mình, hoặc do Sự mà nói thì Thầy truyền giới ta, dạy đạo ta, đặt pháp danh cho ta chỉ là đại diện hình ảnh mang giáo pháp tưới vào tâm ta, và nếu thật có bổn sư thì Đấng Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật mới là thật Bổn sư. Nhưng rồi Ngài cũng chẳng làm im mà răn nhắc chúng ta hãy lấy giáo pháp làm thầy và làm nơi nương tựa.

Ghi Chú

Trích trong ‘Phật Học Tinh Hoa’ của Nguyễn Duy Cần.

Trích trong ‘Phật Học Phổ Thông’, của Hòa Thượng Thích Thiện Hoa. Khóa thứ nhất, bài thứ tư ‘Quy y Tam Bảo’.

Bám Víu

Trong dòng sống duyên khởi, con người đã liên đới ràng buộc với nhau để tồn tại, để thanh toán giải quyết, để thực thi nguyện ước hiện tại cũng như khơi nguồn từ quá khứ hướng đến tương lai. Ước nguyện và tâm nguyện như thế kết nối càng lúc càng dài ra, dài đến mức phải hứa hẹn không bao giờ buông bỏ! Thế là mặc nhiên ta quên mất chính mình, để biến mình thành sợi dây tự nó cột vào nó, mà đáng lý ra ta phải đứng ngoài sợi dây đó. Đứng ngoài nó, không có nghĩa tách ra ngoài sự sống, điều này không thể làm được, nhưng ta có thể làm được là sống mà không bám víu vào để bị nó cột. Ít ra chúng ta cũng đang tập tành từng bước đi ra khỏi nó, vì chúng ta đang học Phật đấy mà! Thử nhìn cái gì mà chúng ta phải bám víu! Có thể nói, những gì ta đủ năng lực đoạt được thì ta bám víu vào! Với vật chất ta đã có ý niệm làm chủ riêng mình ngay từ khi còn nhỏ, đến lớn lên đạt được khá tài sản, ta bây giờ tìm cách làm chủ tước vị; danh vọng; những thứ vô hình nhưng cường độ tác động rất lớn. Sự bám víu như vậy không phải chỉ có ở một số người mà hầu như tất cả chúng ta, từ nghèo hèn, sang trọng cho đến kẻ gọi là không bon chen, hay an phận cũng đều vướng cả. Chỉ vì mức độ bám víu thể hiện tương ứng với họ mà người không nằm trong hoàn cảnh đó sẽ khó thấy. Nhưng điều đó sẽ là tự nhiên, vì bản chất của một con người sanh ra trong thế giới dục ái này. Tuy nhiên, là người đang bước vào làm quen con đường giải thoát, thì vấn đề cũng đáng cho ta suy luận. Lúc còn nhỏ ta bám vào cha mẹ để được nuông chiều, lớn lên một tí vẫn còn bám vào cha mẹ, anh chị để được ăn học thành người. Rời khỏi nhà trường ta bám vào xã hội để được sống còn xây dựng gia đình cho bản thân, ta bây giờ nương nhau với người phối ngẫu, cũng có thể nói bám vào yêu thương để đủ nghị lực bám vào xã hội sống còn. Già đi ta nhờ vào con cái cũng chẳng ngại gì mà không nói, ta cũng bám vào con cái mà sống, ít ra là tình thương! Tất cả tất cả là sự bám vào để mà sống, nhưng nếu người biết san sẻ sự bám vào của mình, để tạo luật bù trừ tương phản thì cũng còn đẹp; có nghĩa ta trả lại những thành quả gì mà ta bám víu đó cho gia đình và xã hội; chỉ sợ ta suốt đời dựa vào đối tượng để mà bám vào. Theo luật nhân quả thì dễ thông cảm hơn, và những người tự nhiên được hưỡng điều gì đó, cũng là nghiệp nhân tốt đẹp mà họ đã tạo ở đời trước, tuy vậy nhân lành cũng có giới hạn nào thôi, nếu ta không chuẩn bị cho quả lành về sau.

Cái nhìn của người học Phật thì sự bám víu nào cũng là đáng ngại, cả đến bám vào con đường học Phật! Nói ra điều này có vẻ hơi quá, nếu không bám vào đó lấy gì để mà học? Phật dạy chúng ta hãy nên xem giáo pháp của Ngài như là ngọn đuốc soi đường trong tối, như chiếc thuyền chở tạm qua sông, như ngón tay chỉ hướng mặt trăng và như tất cả phương tiện đưa người đến giải thoát. Lời dạy này, người học Phật nào cũng đã nghe, nhưng việc lại hóa thành bám víu, và đã bám víu tức bị kẹt cứng vào đó, để chuyển từ việc học giải thoát lại đi ngược với giải thoát là trói buộc.

Thận trọng việc bám víu, giúp chúng ta hành xử bất cứ điều gì cũng chỉ là nhân duyên và phương tiện, nhất là sự việc không mang đến cho ta niềm an lạc của chánh pháp, thì ta càng xem nhẹ chúng đi. Thử nghĩ khi đã hiểu Phật pháp là con đường đưa ta đến an lạc, không một con đường nào có thể so sánh được, mà khi đã hiểu rồi ta còn không bám víu vào, huống gì các việc khác ư! Thành thật mà nói, dù ta hiện đang cố gắng tập không bám víu, nhưng có dễ không? Xin thưa quá khó, bởi ta đã bám víu từ vô thỉ kiếp đến nay, đột xuất bây giờ bảo ta buông bỏ có dễ chăng? Cho dù ta có thể tập không còn bám vào những vật chất hào nhoáng bên ngoài, nhưng đó là thân không bám, chứ tâm thì mâu thuẫn dằn co bám víu đủ chuyện.

Chấp vào sự việc thương ghét gì đó cũng cùng nghĩa với bám víu thôi. Trong Tạng Thư Sống Chết, tác giả Sogyal Rinpoche có trình bày ý này như sau: ... Càng ngày tôi càng nhận rõ rằng chính ý tưởng và khái niệm đã ngăn cách không để cho chúng ta luôn an trú trong tuyệt đối. Bây giờ tôi mới hiểu vì sao thầy tôi thường dạy: ‘Hãy cố gắng đừng tạo ra quá nhiều hy vọng hay lo sợ. Vì chúng chỉ tổ gây thêm sự bám víu trong tâm' .

Quả thật là vậy, đời sống thật an lạc hạnh phúc cho những con người sống tự tại không bị lôi kéo do trần duyên ngoại cảnh. Ngày mới làm quen với đạo giải thoát, trong chúng ta ai cũng lý tưởng cho mình sẽ sống đời giác ngộ bằng cái nhìn vô chấp; nào đâu chỉ được vài năm, tư tưởng tâm tư, kết chặt đủ pháp sai biệt. Chấp sai biệt về tục đế: ta nhìn đời có người tu, có người không, có người thiện, có người ác, có những việc đáng khinh, có việc đáng khen và hình ảnh thế sự đó ta cho là việc thường. Sai biệt về Chân đế: ta chỉ thấy duy có Phật thừa là cái nhìn nhất quán ngoài ra phải buông bỏ tất cả vì là phương tiện; nào ngờ sự thấy đó cũng là chấp chặt dù đó là Chân đế.

Nhưng tất cả sự sai biệt chấp nê đó lại quay ngược vào ta, mà ta chẳng thấy nổi, lại còn cho mình là đúng, và dù là đúng đi nữa thì cái Ngã, Pháp trong người của ta còn quá dầy nên mới nhận xét phân biệt như vậy; thế là phí công phí sức tu hành; đeo mang mãi trên người lớp vỏ dầy đặc của vô minh sinh tử.

Ghi Chú

Tục đế: Lý luận thế gian, theo suy luận của phàm phu (thế gian pháp). Chân đế: pháp xuất thế gian, là pháp thật của sự thật (chân lý).

Phiền Não Tham Sân Si

Có ai trong đời này không có phiền não không? Xin thưa có, nhưng gặp hay biết vị đó thì khó có. Bởi vị đó phải là Thánh, mà đúng Thánh thì không vỗ ngực xưng tên thành ra ta không biết là vậy. Nhưng do đâu các vị đó thành Thánh? Xin thưa căn cứ vào lời Phật dạy, ba nghiệp thân khẩu ý được thanh tịnh, tức không còn phiền não tham, sân, si vị đó chứng quả thành Thánh. Vậy cũng có nghĩa nhờ phiền não mà vị đó mới thành Thánh, cho nên chúng ta hay nghe Phiền não tức Bồ Đề (giác ngộ) đó mà! Nhìn cụ thể thì nhờ chúng ta tạo ra phiền não, mà các vị đó mới thành Thánh, và nếu chúng ta thực hành chuyển được cái nhìn như các Ngài đối với người khác, chúng ta cũng thành Thánh, đừng nói gì thành Thánh còn có thể thành Phật nữa. Thế thì đối tượng của tâm Bồ Đề là phiền não, và chúng ta không thể tìm được Bồ Đề nếu không biết cái gì thành được Bồ Đề.

Hỏi lại lần nữa, có ai trong chúng ta chưa bao giờ phiền não!? Hỏi tức đã tự trã lời, nhưng thôi khỏi trả lời sống trong đời ngũ trược ác thế này tránh sao cho được. Phiền não len lỏi khắp mọi nơi, chỗ nào có con người chỗ đó có chúng; chỗ nào sinh hoạt con người càng đông, chỗ đó phiền não càng có thế lực, và chỗ nào con người ít nhộn nhịp thì bọn chúng cũng yếu đi. Nhưng đừng tưởng sống đơn độc một mình thì phiền não vắng mặt, bấy giờ chúng chỉ tạm dừng thôi; cuối cùng mọi suy tư hành động nào có đối tượng là có mặt phiền não. Phiền não là gì? - Là tham, sân, si mạn, nghi, thân kiến, biên kiến, kiến thủ, giới cấm thủ, tà kiến, đó là mười thứ căn bản làm ta khó chịu. Nhưng ở đây nói về cái gốc độc hại, thì chúng là tham, sân, si; chúng lộng hành dễ thấy đến nổi phải phát sợ. Người tu hành sợ chúng đã đành, mà người tự cho là không tu cũng sợ chúng luôn không sợ sao được, khi chúng có thể phá hết tất cả những công trình kiến trúc hạnh phúc của ta, từ vật chất đến tinh thần. Rất dễ để tưởng tượng một con người bị tham quá độ, người đó tức thì không còn là người đó nữa, nghĩa là trước đó, người đó không thể nào hành động khờ dại như vậy, bây giờ đã đổi khác. Nói về Sân thì thế nào? Cũng y như anh Tham không khác, một khi sân hận cùng tột lên rồi, cũng đánh mất mình đi; cái gì cuộc đời này là ghê gớm nhất, chết là cùng; người sân cao độ họ đi ngay đến cái đó, để phản ứng tức thì. Còn Si là anh độc thứ ba này thì sao? Cũng thật khủng khiếp và không chừng còn nguy hiểm hơn, vì chính ảnh là đầu mối dẫn đến hai anh kia. Nghĩ lại xem, lúc ta rơi vào tâm trạng tham lam quá độ, thì bấy giờ anh ngu Si đã chiếm đầy trong đầu ta, khiến ta không còn chứa một hạt nhân trí huệ nào cả! Ta bị chìm đắm dâng hiến tất cả, cho Tham lẫn Sân hành động. Nhưng cũng có thể nói tham là anh khởi đầu cho si mê, sân hận, vì cũng không phải hiếm những người đã từng học Phật mà nào dễ bỏ được sân, si. Giáo lý giải thoát không cưỡng nổi cái tham vô hình đó sao?

Trước khi tìm hiểu thêm, chúng ta phải công nhận dù đã hiểu giáo lý Phật Đà nhận rõ nghiệp báo nhân quả vậy, mà ta vẫn bị tham sai khiến đến nỗi không cưỡng lại được còn trở nên vô minh (si), sân giận. Nếu cho rằng không phải cái sân, si kia là do tham, vậy là do cái gì? Sân si xảy ra trong nhiều hoàn cảnh, và mức độ khác nhau do đó vọng tưởng tham muốn cũng tùy vào. Tuy vậy chúng ta thấy rõ hơn về cái tham ngã pháp, tham lợi cho chính con người chúng ta, ở bình diện trên pháp chấp hữu vi, nên đối với chính ta, khó mà chấp nhận mình còn tham khi mình đang là người học Pháp giải thoát. Nếu ngoài hai cái tham ngã pháp đó, thì còn có gì để mà tham, phải hiểu nghĩa chữ pháp này rất rộng, nó bao gồm hết tất cả đối tượng hình ảnh ý niệm của chúng sanh. Khai triển về tham pháp không thôi, chúng ta đã kẹt quá nhiều, lại nói thêm ngã nữa thì sao! Đã không thể chẳng vô ngã mà hóa ra đại ngã rồi! Vậy thì nghi vấn giáo lý giải thoát thế nào? Tất nhiên giáo lý giải thoát là con đường duy nhất để diệt tham, nếu nghi ngờ sự học Phật, ta lại rơi vào sự si mê đọa lạc hơn. Pháp Phật dạy muôn đời là vậy chẳng sai khác, chỉ do chúng ta thực hành sai mà thôi, và sự hiểu biết học Phật của ta vì chưa đạt được cái thật của trí huệ nên vẫn còn bị vô minh, từ đó không cưỡng lại được tham muốn, đơn giản là vậy. Do thế mà trí huệ là hàng đầu cho việc hành đạo, và người có từ bi mà không trí huệ, nhà Phật cho là người ngu tốt bụng, chẳng thể thành cái gì được.

Người có được trí huệ chánh tri, chánh kiến sẽ nhìn phiền não bằng thực tại của các pháp hữu vi, tức nó hẳn nhiên là vô thường, vô ngã, khổ, không, bất tịnh. Nhìn như thế người đó không thấy có gì là thật, là thường vì nó là không, là vô thường, vô ngã. Người đó chẳng thấy cuộc đời có chi là hạnh phúc, và thanh tịnh vì nó là khổ là bất tịnh. Rồi người đó cũng chẳng thấy, cái gì là bất tịnh là đau khổ, vì nó vốn là Không. Nhưng thấy để mà hướng lên, chứ không thấy trong tiêu cực hành động, vì đời vốn khổ, không thể tạo thêm khổ, vì đời vốn vô thường, không thể vô minh tham đắm, và vì quan trọng hơn hết, cả người thấy đó vốn vô ngã nên người đó không chấp ngã, chấp pháp mà sống hạnh phúc theo lời Phật dạy. Vậy ra người đó đã tìm được Bồ Đề từ ngay trong cuộc đời đầy phiền não này. Thế là Phiền não tức Bồ Đề vậy.

Ghi Chú

Mạn: ngã mạn, tự kiêu, Nghi: nghi ngờ chánh pháp, Thân kiến: chấp thân này là thật có. Biên kiến: chấp chặt một bên, Kiến thủ: chấp giữ hiểu biết của mình. Giới cấm thủ: giữ giới sai với chánh pháp. Tà kiến: tin theo tà giáo.

Cao Siêu Của Sự Cung Kính Lễ Lạy

Vào Phật đạo bằng tâm cầu giải thoát, không gì hơn sự cung kính lễ lạy, sự lễ lạy kính thành ươm lên nét đẹp của một con người chân thiện. Sự lễ lạy chân thiện, làm sống dậy giáo lý giải thoát của một nhân cách sáng ngời hướng về tánh thể vô ngã vô phân biệt. Càng dâng tâm cung kính càng tô đẹp tư chất của mình, càng khiến mình hòa vào dòng nước thanh lương, chân vị, vô úy (không sợ hãi). Lý sự của hành động cung kính lễ lạy thật quá cao siêu, và công đức không thể lường được. Ngày nay những người học Phật chúng ta hình như đã xem nhẹ việc này, nhất là khi kiến thức Phật học được tô bồi khá cao. Tiếc thay kiến thức đó chẳng là cứu cánh đi vào giải thoát, có chăng chỉ giúp ta hiểu được giáo pháp bên ngoài, mà bên ngoài đó là cái vỏ bản ngã to lớn ngăn chặn cái tâm bên trong; nhưng cái tâm bên trong cũng chẳng phải là cứu cánh giải thoát, phải đạp phá cái tâm đó luôn vì nó cũng là cái để biện hộ cho cái ngã vi tế.

Phải bỏ, bỏ tất cả, bỏ luôn cái bỏ tất cả mới hòa vào được an lạc giải thoát. Kiến thức Phật học là điều quan trọng đó, thật phải chấp nhận cho bước đầu, nhưng bước giữa bước cuối nên cẩn thận, không thôi sẽ là cái kẹt, tiêu phá mất đi bước đầu của chúng ta.

Lẽ nên vào Phật đạo ban đầu thế nào, đến bước cuối cuộc đời phải như thế đó hoặc phải hơn là khác. Người vào đạo giải thoát nào, có được kiến thức Phật học cao mà chí tâm cung kính lễ lạy, người đó gặt hái phước đức càng cao thêm. Tất nhiên là vậy, vì như trên đã nói, rất dễ bị kiến thức bảo đừng: đừng hình thức nhiều nữa, hãy lạy bên trong, hãy phá chấp hãy đạp tất cả những chướng ngại bên ngoài, nên quay về mình vì tất cả chỉ là, chỉ là phương tiện khơi dậy Phật tại tâm mà thôi! Có lẽ chúng ta ít nhiều trong giai đoạn tu học đã bị rơi vào kiến thủ chấp này.

Đạo giải thoát là đạo sống, thể hiện ra bên ngoài qua cách sống, cách đối xử và lễ lạy cung kính là căn gốc nền tảng nói lên bên trong đã thuần thục. Chấp tay xá chào là sự kính nhường lễ lạy, mở miệng kính bạch kính thưa là sự chân thành lễ kính, hình ảnh như thế chẳng những tác động vào tâm người mà chính mình cũng dội lại sự an bình hòa ái. Người đứng ngoài cửa đạo giải thoát, còn có thể xử sự cung kính tay bắt mặt mừng, huống gì người học đạo giải thoát không vượt siêu hơn sao! Nói đúng ra, sự cung kính lễ lạy, nào có phân biệt người tu hay kẻ không tu, chỉ có khác là người tu hướng đến sự lễ lạy để được giải thoát. Sự lễ lạy hóa thành hình thức khi thân lễ mà tâm chẳng lễ, nghĩa là chẳng có cung kính nên phóng tâm đâu đâu.

Cao hơn nữa, nếu ta không thể lễ như ‘năng lễ sở lễ tánh không tịch’ là không còn phân biệt người lễ hay đối tượng được lễ, thì ta phải nhất định xem ảnh tượng đó phải là thật, đây giúp ta nhiếp vào sự kính mộ hướng về. Tất nhiên chúng ta đã hiểu, đức Phật không phải thần linh ban ơn giáng họa, cho nên sự lễ lạy phải tự tại vô úy, nghĩa là không sợ gì cả, mà chỉ sợ ma lực của vô minh đánh mất bản thể giác ngộ của ta thôi. Ma lực vô minh đó cũng từ trong ta, chớ chẳng phải bên ngoài, thế nên lễ lạy để hướng về tự tánh giác ngộ, NHƯNG không thể tìm được tự tánh đó nếu không hướng về hình ảnh tuyệt vời giải thoát của Phật Đà. Do vậy lễ lạy, chỉ là chân thành biểu lộ niềm tri ân sâu kín nhất đối với bậc Đạo sư đã chỉ bày giáo pháp giải thoát. Thế là ngay lúc lễ lạy ta tức khắc vừa tìm được lại mình, là tự tánh Giác, tự tánh Chánh, tự tánh Tịnh mà còn dâng lên được sự cúng dường tri ân đức Phật. Nếu nói phước báo sẽ thế nào? Câu trả lời sẽ là vô lượng phước báo không thể tưởng được. Phước báo vô lượng là ta sẽ thành Phật trong tương lai, bởi ta đã tìm được tự tánh không tịch của mình. Trong kinh ‘Đại Thừa Công Đức Tạo Tượng Phật’, Phật có kể công đức tạo tượng, nói về Ông Kiều Phạm Ba Đề như sau: ‘®g Kiều Phạm Ba Đề xưa là thân trâu, nhơn tìm cỏ nước đi quanh tịnh xá, ăn cỏ trong những bụi tre, do thấy tôn dung của Phật, phát tâm vui mừng, nhờ phước đó mà nay được giải thoát’

Ngay loài vật, chỉ thấy thân Phật, tỏ sự vui mừng mà được phước báo giải thoát, thì chúng ta là loài hiếm quý, tức loài người lại còn được quy y, nay thành kính chí tâm lễ lạy lại không được giải thoát sao! Điều này phải thật tin như vậy.

Nhưng thực tế của lễ lạy còn tạo cho ta sự an tâm thanh thản, ta có thể nhẹ nhàng dẹp đi tánh tự kiêu ngã mạn, tánh bảo thủ tự tôn, tánh nhìn người bằng con mắt dò xét khinh thị...Nếu không được vậy, thì làm sao ta có thể nào mang tâm niệm bất kính đó trong khi phủ phục kính lễ dưới chân tượng Đấng Thế Tôn! Ta phải tàm quý lắm! Đấng Điều Ngự chắc chắn soi rõ tâm ta như vậy, và Ngài sẽ trải tâm Ngài vào tâm ta, bấy giờ bao nhiêu tâm xấu hèn đó trở nên rơi rụng, ta bỗng thấy mình lắng tĩnh thật sâu vào bên trong và hòa thành tâm từ bi vô ngã. Ngay đây có một số người cảm nhận được niềm chân cảm vô biên của tự tâm mà xúc động đến rơi lệ. Có lẽ họ nghĩ Phật từ bi quá! Phật cao siêu quá! Và Phật, Ngài đã bình thường quá đến nổi tội lỗi vô minh như con mà Ngài vẫn hòa vào một điệu...

Hiện thời chúng ta hãy tự nghĩ, xem mình đã thực hành đúng nghĩa lễ lạy chưa! Riêng vấn đề lễ lạy vái chào các vị tôn đức thì thế nào? Tùy theo chức phẩm đạo vị các Ngài mà đảnh lễ, và thế nào chăng nữa ta cũng nên cung kính đảnh lễ là hơn, vì phước báo lợi ích đó tự dội ngược về ta chẳng mất đâu cả. Trường hợp so sánh lễ lạy này cũng đáng lưu ý, đôi khi ta chỉ cung kính lễ lạy ảnh tượng Phật, nhưng đối với các bậc tôn túc có khi ta không đảnh lễ lại còn có tâm niệm thất kính. Chỉ nghĩ có Phật mới đáng lễ lạy! Ý tưởng này đã tự làm ta rơi ngay vào tánh ngã mạn; ta đã quên rằng các vị tôn túc trưởng lão là hình ảnh truyền thừa sanh ra hàng tăng trẻ. Và nếu ta cung kính đảnh lễ, thì hình ảnh đó sẽ là những hình ảnh đẹp tiếp nối mãi, duy trì mãi cho những người đi sau. Truyền thống Phật giáo ở Nhật, họ hành lễ hướng về chư Tổ còn lớn hơn là Phật, vì họ quan niệm không có các Tổ đem đạo Phật đến cho họ, thì làm sao họ hiểu được Phật pháp! Thế đó, nếu vì lý do gì ta không thể đảnh lễ được các vị tôn túc trưởng lão nào đó, thì thôi chớ không nên thất kính. Trường hợp nữa, đôi khi ta chỉ quá kính lễ một vài bậc tôn túc, thể hiện qua việc đảnh lễ cúng dường, nhưng lại xem nhẹ phần lễ Phật; để thành lạy Phật qua loa cho có, chẳng bằng vui mừng hơn, lễ lạy các vị Tôn túc mình kính trọng. Điều này lại phải coi chừng ta mất hết công đức, vì ta quên rằng các vị tôn túc mà ta kính trọng đó, cũng phải thành kính đảnh lễ ảnh tượng kia! Lại không chừng các Ngài còn thành kính đảnh lễ hơn cả ta nữa. Ấn Quang đại sư, bậc cao Tăng chứng đạo ở Trung Hoa thường dạy người học Phật chớ nên xem thường sự kính lễ hình tượng Phật, Bồ Tát vì bao nhiêu phần kính lễ thì sanh công đức bấy nhiêu.

Vậy thì lễ lạy rõ ràng đưa ta quay về lại bản tâm thanh tịnh, giác ngộ tự tánh của mình, cho nên xưa nay không biết bao nhiêu các vị cao tăng hành đạo đều nương vào việc cung kính lễ bái này. Và hình ảnh một hành giả trong tư thế nhiếp cả thân tâm hạ người cung kính đầu chấm sát đất trước tôn tượng Thế Tôn, là một hình ảnh tuyệt đẹp, mà cả chính người nhìn xem cũng phát tâm hoan hỷ, hà huống tự mình dâng thân đảnh lễ thì sự an lạc chắc phải là hơn...

Ghi Chú

Kinh Công Đức Tạo Tượng Phật, T.T Thiện Thông dịch, 1995.

Lập Nguyện Đi Vào Giải Thoát

Không nhất thiết phải theo pháp môn nào, trên đường đào luyện thân tâm đi vào giải thoát chúng ta phải phát nguyện. Buổi lễ quy y vào cửa Phật, căn bản đầu tiên là đọc lên lời nguyện: Quy y Phật không quy y Thiên thần quỷ vật. Quy y Pháp không quy y ngoại đạo tà giáo. Quy y Tăng không quy y tổn hữu ác đãng. Lời phát nguyện này trước Tam bảo không thể nào thiếu được, và điều quan trọng là nhắc nhở rằng ta đang may mắn thấy được lộ trình chánh pháp. Tuy thế khi thời gian trôi qua vì đời sống mưu sinh, vì bất cứ công việc gì kể cả công việc gọi là liên quan đến việc thiện lành...ta bấy giờ đã quên mất lời phát nguyện. Rồi như đinh ninh rằng, buổi lễ quy y thọ giới đó, có thể cứu ta trọn đời không lạc vào tà ma ngoại đạo. Điều này có thể chắc chắn không lạc đường tà, nhưng không chắc chắn là ta không bị đọa, vì còn có luật nhân quả. Bằng chứng cho thấy là đoạn đường tiến đến giải thoát của chúng ta càng ngày càng dài ra, chẳng thấy ngắn lại; biết trước như thế mà Học giới giải thoát, Phật đã dạy cần lãnh thọ thêm. Ngày Phật vừa chuyển pháp luân độ nhóm Ông Kiều Trần Như, bấy giờ giới luật chỉ đơn giản trong mấy giới trọng, nhưng rồi sau đó vì tu sĩ càng đông ra, sinh hoạt tăng đoàn càng tiếp cận đời sống bên ngoài nhiều hơn trong việc hoằng hóa, thì giới luật đã phải kịp tăng, để ngăn chặn những phiền não có thể phá hại đến giới thanh tịnh giải thoát. Đây là Phật từ bi để đưa giáo pháp ngày càng tiến theo thời gian, và học giới ấy ai tu được sẽ tự chứng ngộ mà không cần phải có sự hiện hữu của Ngài. Mãi đến nay đã hơn hai ngàn năm trăm năm, bao lớp thế hệ đệ tử xuất gia, tại gia của Ngài vẫn tuân theo học giới là điều tối quan trọng, nhưng rõ ràng để thấy, việc chứng ngộ giải thoát ngày nay càng lúc càng hiếm đi!

Chúng ta thành thực cụ thể thấy rõ như vậy, điều này cũng là luật duyên khởi nhân quả của một chu kỳ sanh diệt. Giáo pháp giải thoát của Đấng Thiên Nhơn Sư hiện hữu ở cõi Ta Bà này cũng không ra ngoài luật sinh diệt; nhưng tự pháp vốn không có sanh có diệt, và sự thanh tịnh, Niết bàn, giải thoát là cách nói tạm để chỉ cho bậc hành giả khi dứt trừ được phiền não nhiễm ô. Hiểu được như vậy, thì không còn bị phiền não (tham sân si) lung lạc sai khiến, bây giờ tâm thức hóa thành an tịnh, êm dịu và sẽ đi vào cảnh sáng suốt không còn kẹt vào sự đối đãi khổ vui, tức không lo nghĩ đến cảnh Niết Bàn, Địa ngục! Sự thực hành đạt được như vậy còn tùy theo đạo lực của mỗi người, nhưng chung cuộc cũng sẽ tới điểm chính là giải thoát.

Lược qua vấn đề tu học căn bản như vậy chúng ta thấy cần nên nhìn lại học giới của mình, nghĩa muốn nói ở đây là điều mà ta đã phát nguyện tu theo, khi bắt đầu đi vào con đường giải thoát. Chúng ta chỉ cần ôn lại lời nguyện trước lúc quy y, hoặc tự lập ra cho mình một lời nguyện phù hợp và tương xứng với điều gì mình có thể làm hướng về mục đích giải thoát. Tất nhiên cầu giải thoát là để cứu giúp mọi người được giải thoát như mình. Khi lời nguyện đã phát được trong người rồi, ta nên nuôi dưỡng ấp ủ nó mãi trên hành trình sống. Các vị Tổ Sư thời xưa và cận đại đều lập nguyện riêng cho mình để tu. Điều này cho thấy, hành trình vào đạo nếu không dứt khoát khẳng định lập nguyện cho mình, hẳn khó làm ngắn lại đoạn đường mà ta mong đi tới.

Lập nguyện thế nào là tùy vào hoàn cảnh mỗi người, nhưng tránh đừng tạo ra lời nguyện bó buộc mình một cách thái quá, ảnh hưởng sinh hoạt sống của mình. Chẳng hạn lời nguyện đơn giản cho người tu Thiền, ta có thể đại ý lập ra như sau: ...con xin thành tâm ghi tạc vào lòng, nguyện rằng con sẽ cố gắng từ đây trở đi mỗi mỗi suy nghĩ hành động, đều được căn nhắc, tư duy quán xét trong chánh niệm. Và khi đi đứng nằm ngồi con đều theo dõi hơi thở nhiếp theo chánh niệm, để mỗi hơi thở con thấy đời là vô thường, pháp là vô ngã; nguyện sống ý thức như vậy xin hồi hướng đến tất cả mọi người đều được giác ngộ như con.

Người tu niệm Phật: ..con xin nhất tâm nguyện rằng từ đây trở đi cho đến ngày con bỏ xác thân này, câu niệm Phật sẽ không rời khỏi tâm con, và mỗi khi làm được công đức gì con nguyện không quên, hồi hướng công đức đó đến tất cả chúng sanh trong muôn loài cùng con được sanh về thế giới Phật A Di Đà.

Lời nguyện đại khái như vậy. Nhưng điều quan trọng là luôn luôn đọc lên lời nguyện ấy ít nhất một lần trong ngày, đây có thể huân tập vào tâm thức và sẵn sàng chuẩn bị cho ta đối diện mọi tình huống xảy ra trong đời; nhất là giờ phút chót khi thân xác sắp hư hoại, lâm chung.

Thiết nghĩ việc học Phật bấy lâu của ta không tiến triển, là do ta quên hẳn lời nguyện của mình khi sơ tâm vào đạo. Nếu giữ được và luôn luôn làm mới lời nguyện như thế, có lẽ ta sẽ tìm được an lạc nhiều hơn, cũng như thấy được pháp giải thoát thực tế hơn.

Một ngày trôi qua thật nhanh người học Phật chúng ta đã làm được những gì cho mình? Một vài công phu thiền tọa, tụng kinh, niệm Phật hay vài công việc Phật sự v.v...có đủ để ta bù lại những nghiệp tội mà ta đã tạo trong quá khứ kiếp? Cho đến kiếp này ta cũng đã tạo nhiều nghiệp tội, mà tự mình không thấy, hoặc có thấy biết lại không dám nhìn nhận. Đối với người khác thì sao? Chúng ta lại chẳng thể hiện được là bao tâm yêu thương từ bi của Bồ Tát. Bồ Tát nào phải duy nhất là các Ngài Quán Thế Âm, Văn Thù Sư Lợi, Tu Bồ Đề...Bồ Tát là những hạnh nghiệp thiện, mang đến cho người yên vui an lạc, và con đường Bồ Tát như vậy bắt buộc chúng ta phải hành động, nếu như chúng ta muốn thành Phật. Chẳng có vị Phật nào mà trước đó không hành Bồ Tát đạo lại được chứng quả.

Nhìn lại mình đã chưa toàn vẹn, xét lại người khác mình chẳng giúp được họ cái gì; thế có phải chúng ta đã thiếu lời phát nguyện! Vì thiếu phát nguyện học tu, nên còn nhiều lưỡng lự, dè dặt và tự tha thứ cho mình để luôn nhìn mình và người bằng một khoảng cách quá xa. Vậy ra chỉ có lời phát nguyện mới đủ lực cho ta hành đúng con đường giải thoát. Và chỉ có phát nguyện mới trọn được tánh từ bi trí tuệ đi trọn con đường.

Cầu Cho Người Mình Được Hạnh Phúc

Chúng ta đã hiểu, đạo giải thoát là tự tại vượt lên, vượt lên để qua sông mê đến bờ giải thoát. Muốn vượt lên cao, muốn qua bờ giải thoát, pháp Phật dạy ta phải quên mình. Quên mình để nhẹ người đi mà leo lên cao, quên mình để không còn nặng nề hì hụp khi lội qua sông. Hẳn nhiên điều này là tự nhiên, vì không thể nào leo cao hay qua sông được, một khi thân thể quá nặng nề. Chúng ta làm thiện tạo công đức, mà tự cho mình có công đức thì vô tình ta đã so sánh có người không biết tạo thiện, chẳng có công đức. Vậy ra công đức tạo thiện của ta trở thành nguyên nhân khiến cho ta mất đi thanh tịnh. Vì trước đó ta chưa bao giờ nhìn người so sánh thấp cao như vậy, trong khi ý nghĩa của công đức là nhuốm lên trong người sự thanh tịnh. Người mang tâm thanh tịnh làm việc thiện có được công đức, họ không bao giờ móng tâm, nếu có móng tâm thì chỉ thấy hình ảnh đối tượng cho mình tạo công đức là một cơ hội tốt cần ghi nhận. Ghi nhận để tránh tâm phân biệt chấp nê, để vẫn biết có người tạo công đức người không tạo công đức, nhưng hai việc này là tương duyên sanh khởi trong thế giới tương đối nhân duyên. Và con người sống trong thế giới tương đối như vậy, phải có liên hệ tương quan với nhau, do đó có việc làm thiện đây, là nhờ có việc bất thiện xảy ra đâu đó!

Các vị Bồ Tát hành đạo giải thoát đều làm ngược lại chúng ta. Chúng ta sợ khổ ham vui thì Bồ Tát sợ vui thích khổ! Bồ Tát sợ vui là vì vui đó không thật vui, nó sẽ dẫn theo cái khổ ở đoạn chót, nên Bồ Tát không muốn bị nó dẫn dụ thành ra sợ nó! Bồ Tát thích khổ, vì khổ là cơ hội cho Bồ Tát quán chiếu các pháp khổ, nuôi dưỡng tâm từ bi, trí tuệ. Nhưng thật ra Bồ Tát đã lãnh hội các pháp là không thật, nên Bồ Tát tự tại trong vui cũng như khổ. Sở dĩ Bồ Tát phải sợ nhân chúng sanh sợ quả, là vì muốn chúng sanh thấy nguyên lý của nhân quả mà dứt khổ tìm vui. Điều quan trọng hơn, là Bồ Tát không thấy luôn cả mình hành đạo Bồ Tát! Đây là vấn đề then chốt mà chúng ta đã từng thất bại nên phải lẩn quẩn hoài trong nhân quả khổ vui. Các vị Bồ Tát vì không thấy mình làm đạo, vì không cho mình vui khổ nên Bồ Tát vô ngã (không thấy cái Ta), do đó Bồ Tát móng tâm trong vô ngã, hành động trong vô ngã và cuối cùng đạt được quả vị Niết Bàn. Bồ Tát đạt được quả vị vô ngã trong cảnh Niết Bàn, không phải là không còn gì hết, mất hết! Nếu nghĩ như thế, lại hóa ra cho là vô ích để hành đạo Bồ Tát đạt được cái không không! Quả thật cảnh giới giải thoát hoàn toàn là có, nhưng cảnh giới đó quá siêu việt, quá vượt khỏi trí óc phàm phu, nên mượn danh từ Niết Bàn, Chân Như, Viên Giác, Tự tại v.v...vậy thôi. Và vì chỉ mượn, chứ không giải thích được, nên tưởng là không không, rồi móng tâm vọng tưởng thì tự hại cho mình. Hãy nghĩ lại, kinh Phật đã dạy là thế giới có đến vô lượng không thể nghĩ bàn, và mỗi cảnh giới được chia ra tùy vào tâm thức trình độ của mỗi chúng sanh. Thế thì khi tâm không nặng ngã (cái ta, cái tôi) tất nhiên sanh về thế giới yên ổn không bị vọng nghiệp khổ về cái ngã. Và cứ như thế trên bình diện tâm thức vượt cao, thì cảnh giới sẽ chiêu cảm theo tâm thức đó. Nói một cách thực tế cụ thể là ngay cõi Ta Bà chúng ta đang ở cũng đã có nhiều cảnh giới rồi, tức là sự sinh hoạt sống trong tầng lớp xã hội. Thí dụ cho thấy, một số người với kiến thức văn bằng (ví như tâm thức) cao, lối sống của họ (ví cảnh giới) phải khác hơn người sống ở những vùng quê hẻo lánh thiếu thốn nhiều phương tiện; hay người cùng sống nơi thành thị, mà lối sống không được sáng sủa như người trên!

Vậy ra trên đường tu học hễ mang nặng Ngã chừng nào, tức thế giới chiêu cảm sẽ tương ứng vào tâm nhiều chừng đó, để rồi phải có tái sanh hoặc hóa sanh, hoặc thai sanh v.v...

Con đường Bồ Tát dạy ta sống phải hướng đến người, hướng đến người mặc nhiên ta tự xem nhẹ mình đi, xem nhẹ mình là làm cho cái ngã nhỏ dần xuống và cứ tiếp tục cho đến vô ngã.

Nếu không thể giúp được người vì lý do nào đó, thì cách tốt nhất là cầu nguyện cho người. Lời cầu nguyện mà chúng ta còn tiếc rẻ thì còn có gì để biếu tặng cho người! Trên đường học Phật, ta không thể không thực hành tâm nguyện Bồ Tát. Chúng ta không nhớ rằng, mỗi khi đọc kinh xong, là lời hồi hướng: Nguyện đem công đức này, hướng về khắp tất cả, đệ tử và chúng sanh, đều trọn thành Phật đạo. Lời hồi hướng đó cho tất cả chúng sanh, và đối tượng mà ta hướng đến ở đời này, ngoại trừ chư Phật ra thì ai mà không phải là chúng sanh. Nay chỉ cần nâng lời hồi hướng kia lên bình diện cao hơn, biến thành lời cầu nguyện, tức chúng ta đã hành được con đường Bồ Tát đạo.

Một khi tâm nguyện hướng về người nào đó để cầu nguyện, ta lại có được tâm nhẹ nhàng chấp nhận hay tha thứ những lỗi lầm người đó, hoặc tự thấy lỗi mình rõ hơn. Điều thực tập thiết thực đầu tiên, là cầu nguyện cho một vài đối tượng mà ta cảm thấy thường suy nghĩ về người đó nhiều nhất, qua hai thái độ thương và ghét.

Được một thời gian tạm xem không còn phân biệt thương ghét nhiều nữa, ta chuyển lời cầu nguyện đến nhiều người hơn, cứ như vậy ta chuyển hóa tâm mình vào tâm Bồ Tát. Bây giờ lời hồi hướng sau thời kinh không những có ý nghĩa lại tăng thêm phần công đức.

Lời hồi hướng và cầu nguyện đến mọi người có thể như sau:

Lời cầu nguyện đến người thương, là cầu mong sao họ được an lạc hạnh phúc, được nhiều phúc lạc của thế gian được mọi người thương mến. Và cầu nguyện nhất, là họ sẽ hiểu được Phật pháp, để thấy được tình thương yêu giữa mình và họ chỉ là giả tạm trong pháp sinh diệt vô thường của thế gian, hầu tránh đi sự thương yêu mù quáng trong cuộc luân hồi sinh tử. Cuối cùng cầu nguyện họ, tương lai sẽ sanh về thế giới Phật Đà.

Cầu nguyện đến người ghét, là cầu mong sao họ khỏe mạnh vui tươi, được nhiều phúc lạc thế gian, được mọi người thương mến. Và cầu nguyện tha thiết nhất, sẽ hiểu được Phật pháp để nhận ra thương ghét là pháp sinh diệt vô thường của thế gian, hầu tránh sự thù ghét tạo nên nghiệp báo luân hồi mãi trong sinh tử. Cuối cùng cầu nguyện họ, tương lai sanh về thế giới Phật Đà.

Lời cầu nguyện đến người hiền đức, là cầu mong sao các vị đó sẽ gặp đầy đủ thuận duyên đem đến cho người những ân đức những pháp lành như là pháp giải thoát của Phật, để thế giới được thấm nhuần thiện pháp.

Lời cầu nguyện đến người bất thiện, là cầu mong sao các vị sớm nhận ra Phật pháp là con đường chánh thiện để cảm hóa được tâm, sống lại đời sống an vui lương thiện. Cuối cùng cầu nguyện các vị, nghiệp tội tiêu trừ thiện pháp tăng trưởng, tương lai sanh về thế giới Phật Đà.

Lời cầu nguyện chung cho tất cả mọi người không phân biệt màu da chủng tộc, sớm được nhân duyên nhận ra đạo giải thoát để áp dụng vào đời sống hiện tại, thương yêu nhau như là huynh đệ một nhà, để rồi cùng nhau xây dựng thế giới Ta Bà này hóa thành cảnh Tịnh Độ.

Lời cầu nguyện đến những loài súc sinh không được may mắn làm người. Cầu nguyện cho tất cả loài súc sanh từ loài thật nhỏ đến loài thật lớn, sớm mau trả nghiệp để sanh lại hình tướng xinh đẹp trang nghiêm và sanh nơi đâu đều gặp Phật pháp, cuối cùng sẽ sanh về thế giới Phật Đà.

Tuần tự cầu nguyện cho tất cả như vậy, ta đã thực hành đúng tâm nguyện của Bồ Tát; dù chưa cụ thể bằng hành động nhưng trong tâm ta đã rõ ràng ươm lên hạt giống từ bi. Khi tâm từ bi luôn được ấp ủ trong tâm như vậy, thì hành động tất phải bộc phát bằng mọi cách, và có thể ta sẽ không thấy mình đã và đang làm công việc của Bồ Tát. Đây mới đúng là công đức, vì không thấy mình làm công đức! Như thế rõ ràng cầu nguyện cho người, mình được hạnh phúc.

Trạng thái an nhiên, và con đường thực hành đạt đến.

Chúng ta đã phần nào rõ biết tham dục, luyến ái là vấn đề đưa đến khổ, và muốn dứt khổ tức phải lìa xa sự trói buộc này. Phần Diệt Đế trong pháp Tứ Diệu Đế mang lại cho con người sự an lạc yên vui nhất mà thế gian khó được. Chúng ta từ bấy lâu sống trong động chẳng có thời gian nghĩ suy về sự yên tịnh của pháp hỷ lạc giải thoát, mà các vị tu chứng đã kinh qua. Vì chưa cảm nhận như vậy nên ta chỉ cảm nhận bằng sự hài lòng về cảm tính qua chân lý, chứ không thật thấy được sự chứng thực an lạc qua giác tính, trí lực của mình, nghĩa là chúng ta vẫn xem sự an lạc này khó thể đến với ta. Tuy nhiên thật sự pháp hỷ lạc, là một chứng minh thực tế không xa trong đời sống hiện tại, mà con người đã và đang đối diện. Chúng ta rõ ràng thấy khổ, thì chúng ta cũng thấy nguyên nhân, và cũng ngay nguyên nhân thấy được thế nào để lìa xa hay bám vào khổ đó. Trạng thái an lạc mà Phật dạy, khi một người đạt được do không còn say đắm với dục tình tham ái tạm gọi là Niết Bàn. Định nghĩa Niết Bàn chỉ là tương đối để cố gắng hiểu thế nào, là một con người đã đạt tới tâm cảnh đó, và điều này chỉ thực sự được sáng tỏ rốt ráo một khi sống trong cảnh ấy, cho nên vì chưa sống được cảnh Niết Bàn, ta không thể định nghĩa được. Nhưng ta có thể thấy sự an lạc của một người sống trong cảnh đó, và đoán được phần nào. Nếu gọi danh từ Niết Bàn là sống được an lạc tĩnh thức không còn vọng động thì ta thấy, ta có thể đạt được không mấy khó khăn, việc này là sự thật. Thí dụ, ta không lo lắng những việc chưa đến, không buồn phiền hối hận những chuyện đã qua, và vui vẻ ngay hiện tại, sống được như thế ta đã có Niết Bàn. Sống như vậy thật không phải là dễ, nhưng không phải không thực hành được, chỉ có vấn đề là giữ được tâm trạng này bao lâu!

Thử nghĩ về mức độ hưởng lạc trên những quan hệ khác nhau. Nhìn sự sai lệch ở thế gian này như là, người giàu kẻ nghèo người đẹp kẻ xấu người hiền kẻ dữ, sung sướng, đau khổ, thông minh, ám độn v.v...sự chênh lệch như thế cho thấy luật nhân quả nghiệp báo trong quá khứ. Chúng ta học Phật tất nhiên phải công nhận luật nhân quả là nền tảng làm gốc, và từ nhân quả này có thể suy ra một sự đấu tranh vươn lên của một chúng sanh Người nào mang thân, sanh vào hoàn cảnh thế nào hiện tại, đã nói lên mức độ vươn lên của họ trong quá khứ. Một cá nhân hôm nay được giàu sang khoẻ mạnh, chắc chắn trong quá khứ cá nhân đó đã tạo nhân nghiệp bố thí, trì giới không sát sanh. Vì giữ giới bất sát được thọ mạng không bệnh tật, và giới bố thí thương người được sung sướng giàu sang. Đó là cảnh lạc thú hiện tại của một người nhờ gieo tạo trong đời trước. Và cũng là cảnh sống sung sướng đối lại cảnh khổ của người nghèo.

Lại biết được những cảnh giới cao hơn, mà kể cả người giàu sang cũng phải ước mơ! Vì người dù xinh đẹp giàu sang vẫn có những mức khổ của họ. Căn bản thì thấy giàu đẹp vật chất thế nào cũng không tránh được cái lo tinh thần. Đức Phật đã dạy, không hạnh phúc nào bằng hạnh phúc của sự an lạc tinh thần. Vậy an lạc đó tạm gọi là Niết Bàn! Thế là lạc thọ của người giàu sang khỏe mạnh vẫn chưa đủ để mong muốn. Thọ lạc cao hơn nữa là cảnh trời, nơi đây lạc thú thật sung sướng, gấp trăm ngàn lần ở cõi Ta Bà. Chúng sanh ở đó hình tướng đã đẹp lại còn ăn uống thanh vị, thơm mát không như chúng ta bằng cách ăn Đoạn thực thô kệch, lại tiêu hóa bất tịnh hơn!

Đến những cảnh trời càng lúc càng vi tế, các vị ở đây đi lại tự tại hưởng vui thọ lạc thù thắng. Thọ dụng ăn uống bây giờ chỉ là Tư thực và Thức thực, họ ăn bằng ý thức và trí thức biến hiện, không phải lệ thuộc vào cảm xúc thô kệch với vật và thân như ta. Tuy vậy những cảnh giới cao như thế vẫn là những vị ngọt gọi là sắc, thanh, hương, vị, xúc, khiến cho năm giác quan sắc, thọ, tưởng, hành, thức tiếp nhận. Dù bậc thiền giả thọ thực bằng Thức thực vi tế qua những cảnh giới Thiền lạc, nhưng rồi Đức Phật nhấn mạnh trong Đại Kinh Khổ Uẩn rằng, ‘...ngay cả lạc thọ vô hại ấy cũng còn có nguy hiểm, huống hồ các lạc thọ khác. Vị ngọt là hỉ lạc do ly dục ở sơ thiền, hỉ lạc do định ở nhị Thiền, lạc ở tam thiền, xả niệm thanh tịnh ở tứ thiền. Đấy là vị ngọt tối thượng của cảm thọ, vì nó vô hại. Nguy hiểm của cảm thọ này là nó cũng vô thường, biến hoại, nên là khổ. Sự xuất ly các cảm thọ là điều phục dục tham đối vơi các cảm thọ, đoạn trừ dục tham. Người nào như thật tuệ tri được vị ngọt, nguy hiểm và xuất ly của các dục, sắc, và thọ, thì mới có khả năng giúp người khác như thật tuệ tri các pháp ấy.

Chính ngay đây, như lời Phật dạy, người nào điều phục dục tham đối với cảm thọ, đoạn trừ dục tham, sáng suốt rõ biết vị ngọt nguy hiểm, xuất ly được các dục sắc, lạc thọ, đây mới đúng là an tịnh rốt ráo, nếu tạm gọi thì đây mới đúng là Niết Bàn. Được như vậy mới an lạc ngay cả hai hoàn cảnh sướng vui, buồn khổ.

Ngày còn Phật tại thế, các ngoại đạo đã thắc mắc rất nhiều về sự tự tại an lạc của các vị Tỳ kheo đệ tử của Phật; họ thấy rằng các vị này sinh hoạt sống thật bình thường chẳng mong cầu chất chứa gì cả, cũng chẳng tự cho mình là giai cấp đạo sĩ có thể dạy đạo đến các bậc quan quyền, và quan trọng hơn chẳng để ý gì đến hình thức lễ cúng hưởng lộc. Trong khi các đạo khác thời bấy giờ, đều hướng ra ngoài đặt nặng bằng hình thức.

Do thế mà quả vị Dự Lưu (Tu Đà Hoàn) vừa bước vào dòng Thánh, hành giả đã bỏ ngay hình thức, cả đến không còn phân biệt chấp người và ta.

Chúng ta có thể hiểu Không tham không sân không si, là luôn sống trong tỉnh thức của người giác ngộ, xem các pháp là vô ngã, tâm là vô thường. Sống cảm nhận được lúc này là mở thấy được phần nào cảnh giới an định tạm gọi là hé mở khung cửa hướng tới Niết Bàn.

Thực tế cuộc sống có thể tìm được sự an lạc này, vì trong một khắc thời gian nào đó, có lẽ mọi người chúng ta đã cảm được sự bình an của tâm khi rơi vào sự không tham cầu, không thương ghét. Chính thời gian đây, là lúc ta thấy được thực tại của tâm lắng đọng trong trạng thái tỉnh thức và an lạc nhất. Nhưng rất tiếc trạng thái đó không thể kéo dài lâu được. Tuy nhiên rơi vào trạng thái đó, phải bằng sự hướng về lòng từ bi trí tuệ của pháp Phật mới gọi là hé mở Niết Bàn, chứ không phải bất chợt mệt mỏi vì cuộc đời bon chen mà buồn chán, không muốn tranh đấu gì nữa, đây không phải nghĩa đúng với trạng thái đó. Thế thì ngay tại đây, chúng ta vẫn có thể tìm được cảnh sống an lạc tỉnh thức khi nhận ra việc thoát ly tham ái, si mê. Và như thế phải tự thân thực hành mới cảm nhận, chứ không thể nghe người quảng cáo bày vẽ mà cảm nhận được.

Câu chuyện của những con ếch. Một hôm ếch mẹ trên bờ trở về, các con nòng nọc quay quanh, hỏi mẹ đi đâu về. Mẹ ếch trả lời, từ trên bờ đồng cỏ gần đó, các con nghe không hiểu bờ là gì, cỏ là chi! Ếch mẹ nói, trên đó sinh vật sống không ở trong nước, họ thở bằng không khí đi lại tự tại và cảnh vật sáng tỏ, cỏ cây bông hoa rất là tươi đẹp. Mẹ càng nói các con càng hỏi, cuối cùng chúng nó chẳng thể nào tin, vì chưa bao giờ nghe qua nói chi là thấy. Không thể giải thích thêm, Ếch mẹ nói: thôi đợi khi nào các con lớn lên, (thành ếch) nhảy được lên bờ sẽ tin lời ta.

Hiện chúng ta đã nghe nhiều về cảnh Niết Bàn, và khá hơn các con nòng nọc là chúng ta vẫn tin, dù tin mà khó thực hiện!

Không thực hiện được, hay khó thực hiện là do chấp chặt vào định kiến cố hữu của mình, hoặc là sống buông thả, hoặc nhìn đời bằng tang thương khổ lụy, mong diệt khổ cảnh bằng cách quay về sống khổ chính mình, như là hành xác để mong cầu sung sướng mai sau. Hai nhân nghiệp này theo luật nhân quả, tương lai sẽ trở lại thọ nhận lực nghiệp quá khứ mà thôi. Nghiệp tự tạo khổ sẽ hưởng quả khổ, dù mình làm khổ chính mình, vì thế theo đạo giải thoát, quyên sinh, tự tử, tự mình còn mang thêm nghiệp tội sát sanh. Nghiệp hưởng lạc buông thả, khi trở lại nếu chẳng còn phước báo sẽ phải đau khổ thiếu thốn. Và đau khổ thiếu thốn chưa đủ, lại còn đau khổ khác do buông thả gây nên. Phật dạy con đường thực hành đạt đến an lạc, là con đường quán chiếu hai tác nghiệp trên, để lìa bỏ như là trạng thái trung dung an lạc của sự không đam mê vào vị ngọt thường tình ở thế gian, cho đến vị ngọt tối thượng vô hại của sơ thiền, nhị thiền, tam thiền, tứ thiền. Vì tất cả đó cũng đều vô thường biến hoại, chỉ cầu được Niết Bàn lạc là vị ngọt giải thoát. Và con đường đạt đến căn bản bước đầu, Phật dạy hành theo Bát Chánh Đạo như đã đề cập ở phần ‘Nguyện ghi nhớ bốn điều diệu đế’.

Ghi Chú

Tứ thực: bốn cách thọ dụng ăn uống, như là Đoạn thực, Xúc thực, Tư thực, Thức thực. Tùy theo cảnh giới của tâm thức mà cách thọ thực khác nhau; và Đoạn thực là lối ăn uống thô kệch, không như lối ăn thanh nhẹ bằng ý thức ở những từng trời Sắc giới, Vô Sắc giới. (Xem phần Tứ Thực trong Phật Học Từ Điển ĐTC)

Trung Bộ Kinh tập 1, bản dịch Hòa Thượng Minh Châu tóm tắt & chú giải, Thích Nữ Trí Hải)

Trạng Thái An Nhiên Và Con Đường Thực Hành Đạt Đến

Chúng ta đã phần nào rõ biết tham dục, luyến ái là vấn đề đưa đến khổ, và muốn dứt khổ tức phải lìa xa sự trói buộc này. Phần Diệt Đế trong pháp Tứ Diệu Đế mang lại cho con người sự an lạc yên vui nhất mà thế gian khó được. Chúng ta từ bấy lâu sống trong động chẳng có thời gian nghĩ suy về sự yên tịnh của pháp hỷ lạc giải thoát, mà các vị tu chứng đã kinh qua. Vì chưa cảm nhận như vậy nên ta chỉ cảm nhận bằng sự hài lòng về cảm tính qua chân lý, chứ không thật thấy được sự chứng thực an lạc qua giác tính, trí lực của mình, nghĩa là chúng ta vẫn xem sự an lạc này khó thể đến với ta. Tuy nhiên thật sự pháp hỷ lạc, là một chứng minh thực tế không xa trong đời sống hiện tại, mà con người đã và đang đối diện. Chúng ta rõ ràng thấy khổ, thì chúng ta cũng thấy nguyên nhân, và cũng ngay nguyên nhân thấy được thế nào để lìa xa hay bám vào khổ đó. Trạng thái an lạc mà Phật dạy, khi một người đạt được do không còn say đắm với dục tình tham ái tạm gọi là Niết Bàn. Định nghĩa Niết Bàn chỉ là tương đối để cố gắng hiểu thế nào, là một con người đã đạt tới tâm cảnh đó, và điều này chỉ thực sự được sáng tỏ rốt ráo một khi sống trong cảnh ấy, cho nên vì chưa sống được cảnh Niết Bàn, ta không thể định nghĩa được. Nhưng ta có thể thấy sự an lạc của một người sống trong cảnh đó, và đoán được phần nào. Nếu gọi danh từ Niết Bàn là sống được an lạc tĩnh thức không còn vọng động thì ta thấy, ta có thể đạt được không mấy khó khăn, việc này là sự thật. Thí dụ, ta không lo lắng những việc chưa đến, không buồn phiền hối hận những chuyện đã qua, và vui vẻ ngay hiện tại, sống được như thế ta đã có Niết Bàn. Sống như vậy thật không phải là dễ, nhưng không phải không thực hành được, chỉ có vấn đề là giữ được tâm trạng này bao lâu!

Thử nghĩ về mức độ hưởng lạc trên những quan hệ khác nhau. Nhìn sự sai lệch ở thế gian này như là, người giàu kẻ nghèo người đẹp kẻ xấu người hiền kẻ dữ, sung sướng, đau khổ, thông minh, ám độn v.v...sự chênh lệch như thế cho thấy luật nhân quả nghiệp báo trong quá khứ. Chúng ta học Phật tất nhiên phải công nhận luật nhân quả là nền tảng làm gốc, và từ nhân quả này có thể suy ra một sự đấu tranh vươn lên của một chúng sanh Người nào mang thân, sanh vào hoàn cảnh thế nào hiện tại, đã nói lên mức độ vươn lên của họ trong quá khứ. Một cá nhân hôm nay được giàu sang khoẻ mạnh, chắc chắn trong quá khứ cá nhân đó đã tạo nhân nghiệp bố thí, trì giới không sát sanh. Vì giữ giới bất sát được thọ mạng không bệnh tật, và giới bố thí thương người được sung sướng giàu sang. Đó là cảnh lạc thú hiện tại của một người nhờ gieo tạo trong đời trước. Và cũng là cảnh sống sung sướng đối lại cảnh khổ của người nghèo.

Lại biết được những cảnh giới cao hơn, mà kể cả người giàu sang cũng phải ước mơ! Vì người dù xinh đẹp giàu sang vẫn có những mức khổ của họ. Căn bản thì thấy giàu đẹp vật chất thế nào cũng không tránh được cái lo tinh thần. Đức Phật đã dạy, không hạnh phúc nào bằng hạnh phúc của sự an lạc tinh thần. Vậy an lạc đó tạm gọi là Niết Bàn! Thế là lạc thọ của người giàu sang khỏe mạnh vẫn chưa đủ để mong muốn. Thọ lạc cao hơn nữa là cảnh trời, nơi đây lạc thú thật sung sướng, gấp trăm ngàn lần ở cõi Ta Bà. Chúng sanh ở đó hình tướng đã đẹp lại còn ăn uống thanh vị, thơm mát không như chúng ta bằng cách ăn Đoạn thực thô kệch, lại tiêu hóa bất tịnh hơn!

Đến những cảnh trời càng lúc càng vi tế, các vị ở đây đi lại tự tại hưởng vui thọ lạc thù thắng. Thọ dụng ăn uống bây giờ chỉ là Tư thực và Thức thực, họ ăn bằng ý thức và trí thức biến hiện, không phải lệ thuộc vào cảm xúc thô kệch với vật và thân như ta. Tuy vậy những cảnh giới cao như thế vẫn là những vị ngọt gọi là sắc, thanh, hương, vị, xúc, khiến cho năm giác quan sắc, thọ, tưởng, hành, thức tiếp nhận. Dù bậc thiền giả thọ thực bằng Thức thực vi tế qua những cảnh giới Thiền lạc, nhưng rồi Đức Phật nhấn mạnh trong Đại Kinh Khổ Uẩn rằng, ‘...ngay cả lạc thọ vô hại ấy cũng còn có nguy hiểm, huống hồ các lạc thọ khác. Vị ngọt là hỉ lạc do ly dục ở sơ thiền, hỉ lạc do định ở nhị Thiền, lạc ở tam thiền, xả niệm thanh tịnh ở tứ thiền. Đấy là vị ngọt tối thượng của cảm thọ, vì nó vô hại. Nguy hiểm của cảm thọ này là nó cũng vô thường, biến hoại, nên là khổ. Sự xuất ly các cảm thọ là điều phục dục tham đối vơi các cảm thọ, đoạn trừ dục tham. Người nào như thật tuệ tri được vị ngọt, nguy hiểm và xuất ly của các dục, sắc, và thọ, thì mới có khả năng giúp người khác như thật tuệ tri các pháp ấy.

Chính ngay đây, như lời Phật dạy, người nào điều phục dục tham đối với cảm thọ, đoạn trừ dục tham, sáng suốt rõ biết vị ngọt nguy hiểm, xuất ly được các dục sắc, lạc thọ, đây mới đúng là an tịnh rốt ráo, nếu tạm gọi thì đây mới đúng là Niết Bàn. Được như vậy mới an lạc ngay cả hai hoàn cảnh sướng vui, buồn khổ.

Ngày còn Phật tại thế, các ngoại đạo đã thắc mắc rất nhiều về sự tự tại an lạc của các vị Tỳ kheo đệ tử của Phật; họ thấy rằng các vị này sinh hoạt sống thật bình thường chẳng mong cầu chất chứa gì cả, cũng chẳng tự cho mình là giai cấp đạo sĩ có thể dạy đạo đến các bậc quan quyền, và quan trọng hơn chẳng để ý gì đến hình thức lễ cúng hưởng lộc. Trong khi các đạo khác thời bấy giờ, đều hướng ra ngoài đặt nặng bằng hình thức.

Do thế mà quả vị Dự Lưu (Tu Đà Hoàn) vừa bước vào dòng Thánh, hành giả đã bỏ ngay hình thức, cả đến không còn phân biệt chấp người và ta.

Chúng ta có thể hiểu Không tham không sân không si, là luôn sống trong tỉnh thức của người giác ngộ, xem các pháp là vô ngã, tâm là vô thường. Sống cảm nhận được lúc này là mở thấy được phần nào cảnh giới an định tạm gọi là hé mở khung cửa hướng tới Niết Bàn.

Thực tế cuộc sống có thể tìm được sự an lạc này, vì trong một khắc thời gian nào đó, có lẽ mọi người chúng ta đã cảm được sự bình an của tâm khi rơi vào sự không tham cầu, không thương ghét. Chính thời gian đây, là lúc ta thấy được thực tại của tâm lắng đọng trong trạng thái tỉnh thức và an lạc nhất. Nhưng rất tiếc trạng thái đó không thể kéo dài lâu được. Tuy nhiên rơi vào trạng thái đó, phải bằng sự hướng về lòng từ bi trí tuệ của pháp Phật mới gọi là hé mở Niết Bàn, chứ không phải bất chợt mệt mỏi vì cuộc đời bon chen mà buồn chán, không muốn tranh đấu gì nữa, đây không phải nghĩa đúng với trạng thái đó. Thế thì ngay tại đây, chúng ta vẫn có thể tìm được cảnh sống an lạc tỉnh thức khi nhận ra việc thoát ly tham ái, si mê. Và như thế phải tự thân thực hành mới cảm nhận, chứ không thể nghe người quảng cáo bày vẽ mà cảm nhận được.

Câu chuyện của những con ếch. Một hôm ếch mẹ trên bờ trở về, các con nòng nọc quay quanh, hỏi mẹ đi đâu về. Mẹ ếch trả lời, từ trên bờ đồng cỏ gần đó, các con nghe không hiểu bờ là gì, cỏ là chi! Ếch mẹ nói, trên đó sinh vật sống không ở trong nước, họ thở bằng không khí đi lại tự tại và cảnh vật sáng tỏ, cỏ cây bông hoa rất là tươi đẹp. Mẹ càng nói các con càng hỏi, cuối cùng chúng nó chẳng thể nào tin, vì chưa bao giờ nghe qua nói chi là thấy. Không thể giải thích thêm, Ếch mẹ nói: thôi đợi khi nào các con lớn lên, (thành ếch) nhảy được lên bờ sẽ tin lời ta.

Hiện chúng ta đã nghe nhiều về cảnh Niết Bàn, và khá hơn các con nòng nọc là chúng ta vẫn tin, dù tin mà khó thực hiện!

Không thực hiện được, hay khó thực hiện là do chấp chặt vào định kiến cố hữu của mình, hoặc là sống buông thả, hoặc nhìn đời bằng tang thương khổ lụy, mong diệt khổ cảnh bằng cách quay về sống khổ chính mình, như là hành xác để mong cầu sung sướng mai sau. Hai nhân nghiệp này theo luật nhân quả, tương lai sẽ trở lại thọ nhận lực nghiệp quá khứ mà thôi. Nghiệp tự tạo khổ sẽ hưởng quả khổ, dù mình làm khổ chính mình, vì thế theo đạo giải thoát, quyên sinh, tự tử, tự mình còn mang thêm nghiệp tội sát sanh. Nghiệp hưởng lạc buông thả, khi trở lại nếu chẳng còn phước báo sẽ phải đau khổ thiếu thốn. Và đau khổ thiếu thốn chưa đủ, lại còn đau khổ khác do buông thả gây nên. Phật dạy con đường thực hành đạt đến an lạc, là con đường quán chiếu hai tác nghiệp trên, để lìa bỏ như là trạng thái trung dung an lạc của sự không đam mê vào vị ngọt thường tình ở thế gian, cho đến vị ngọt tối thượng vô hại của sơ thiền, nhị thiền, tam thiền, tứ thiền. Vì tất cả đó cũng đều vô thường biến hoại, chỉ cầu được Niết Bàn lạc là vị ngọt giải thoát. Và con đường đạt đến căn bản bước đầu, Phật dạy hành theo Bát Chánh Đạo như đã đề cập ở phần ‘Nguyện ghi nhớ bốn điều diệu đế’.

Ghi Chú

Tứ thực: bốn cách thọ dụng ăn uống, như là Đoạn thực, Xúc thực, Tư thực, Thức thực. Tùy theo cảnh giới của tâm thức mà cách thọ thực khác nhau; và Đoạn thực là lối ăn uống thô kệch, không như lối ăn thanh nhẹ bằng ý thức ở những từng trời Sắc giới, Vô Sắc giới. (Xem phần Tứ Thực trong Phật Học Từ Điển ĐTC)

Trung Bộ Kinh tập 1, bản dịch Hòa Thượng Minh Châu tóm tắt & chú giải, Thích Nữ Trí Hải)