Nhân Duyên Vào Đạo Phật

Giữ Tâm Mà Đi

An tâm cho cuộc khởi hành là tu tâm, tu được tâm thì tu được tất cả. Hay nói ngược lại, hễ ai tu được tất cả là người đó đã tu được tâm, lối nói khác hơn là làm chủ được tâm. Thật tình mà nói, chúng ta loay hoay chọn lựa đủ phương tiện pháp môn tu niệm, cũng chỉ đơn giản tu cho được cái Tâm. Nhưng lại thật tình mà nói, khi đã có mặt dạo chơi ở cõi Ta Bà này, đã nói lên cái tâm mềm nhũn lung lay rồi. Nếu không, ta đâu có nghe lời dụ dỗ của tâm (vọng tâm) mà sanh đi sanh lại để khổ đau hoài. Ấy vậy trong thiên hạ cũng có một ít tâm cứng cỏi, kiên cường. Một số người thế gian không tu theo Phật mà cũng có những tâm kiên cố đáng khâm phục. Họ chỉ nương theo lý tưởng, gắn bó hoài niệm vào một ý thức hệ nào đó, theo đường hướng đã chọn để vững Tâm quên mình hy sinh cho đại sự; sức mạnh của ý thức vậy cũng là luyện tâm, tu tâm. Từ đó mà thấy có người mất đi rồi mà tên tuổi vẫn còn lưu danh qua hàng thế kỷ.

Thiết nghĩ tu Tâm không phải dễ, nhưng nghĩ rằng người thế gian vì một ý thức tục đế mà còn tu được tâm, thì người con Phật phải tinh tấn hơn. Vì pháp mà chúng ta gắng tu đây là chân đế, không phải pháp sanh diệt như thế gian. Người thế tục tu Tâm để hoàn chỉnh cách sống theo đạo lý luân thường, theo tập tục luân lý, theo tập quán tín ngưỡng v.v...Người tu Phật cũng tu như vậy nhưng hoán chuyển cách sống đó hài hòa theo đạo giải thoát.

Vậy tâm của người tu Phật là tâm giác ngộ, tâm giải thoát, tâm đó gọi đúng là tâm Bồ Đề. Tâm Bồ Đề thì không bị trần cảnh sai khiến dụ dỗ nên tự tại sáng suốt. Điều để làm tâm Bồ Đề sinh khởi, là phải quán xét phát nguyện tu tập pháp giải thoát của chư Phật, mà việc tu Phật không gì hơn là tu Giới như chúng ta đã nghĩ qua.

Giới được ví là viên ngọc quý nhất trong hàng tỉ triệu viên ngọc, vì viên ngọc Giới đưa người đến giải thoát, thử hỏi có gì hạnh phúc an lạc khi mang được tâm tự tại thong dong chu du khắp pháp giới. Vậy thì để giữ được viên ngọc giải thoát kia, người học phải làm cho tâm mình biến thành tâm Bồ Đề hay nói đúng theo tâm hạnh tu Phật là phải phát Bồ Đề Tâm. Không phát Bồ Đề Tâm thì không thể gìn giữ được viên kim cương giải thoát, nghĩa là không thể thành Phật (giác ngộ), nghĩa là vẫn còn chần chờ lưỡng lự bước lên con thuyền Bát Nhã. Nói cho đúng hơn, là chưa hiểu được Phật pháp! Vì hiểu Phật pháp mà không khơi dậy tâm Bồ Đề thì cái hiểu ấy chỉ là cái hiểu thường thức phổ thông như thế tục mà thôi. Và cái hiểu ấy dù có phước báo đời sau cũng chỉ là phúc lạc đi kèm với biết bao chông gai của tác nghiệp; nguyên nhân vì được phúc lành dễ sanh ra dục lạc, khi chủng tử phát Bồ Đề Tâm không có.

Có phát Bồ Đề Tâm mới thật sự hiểu Phật pháp, vì đạo giải thoát ở ngay tâm Bồ Đề. Và người phát Bồ Đề Tâm như vậy mới chống chọi nỗi thế lực của vô minh, và mới sinh ra lòng tin Phật kiên cố.

Người tu Phật nào đã đọc kinh chắc nghe qua bốn lời nguyện sau đây:

Chúng sanh vô biên thề nguyện độ,

Phiền não vô tận thề nguyện đoạn

Pháp môn vô lượng thề nguyện học

Phật đạo vô thượng thề nguyện thành

Đó là phát Bồ Đề Tâm, nguyện cho được đầy đủ công đức bằng cách nguyện độ chúng sanh, khi nguyện độ chúng sanh tức là tự nguyện độ chính mình, bởi chúng sanh và mình đồng bản thể thanh tịnh giác ngộ. Trong các Thánh Tăng Trung Hoa, Ngài Thật Hiền là vị Bồ Tát lớn đã chỉ cho ta tìm thấy được viên ngọc quý, đó là để lại cho hậu thế lời Phát Bồ Đề tâm thống thiết mà người học Phật sơ cơ như chúng ta phải trân quý, suy tư hành theo để bồi dưỡng công đức. Trong lời giới thiệu bài văn ‘Phát Bồ Đề Tâm’ Hòa Thượng Trí Quang, dịch giả có ghi: ‘‘Về bài văn khuyến phát Bồ đề tâm, và tác giả của nó là ngài Thật Hiền, Bành Tế Thanh đã viết, đọc bài văn ấy không lúc nào tôi khỏi đổ mồ hôi, khỏi rơi nước mắt...’’

Nội dung bài văn Phát Bồ Đề Tâm, Ngài Thật Hiền nhấn mạnh sách tấn hàng tu sĩ xuất gia, tuy nhiên niềm tín tâm và khơi lòng Bồ Đề hướng đến việc tu niệm giải thoát thì không có sự phân biệt.

Phát Bồ Đề tâm nói một cách dễ hiểu, là làm sanh khởi tâm tỉnh giác, tâm giác ngộ của bậc Bồ Tát để cầu đạo Vô Thượng. Chúng ta mỗi người mỗi căn cơ trình độ thì tùy vào mức độ đó mà phát tâm. Hiện giờ ta không thể phát khởi làm những việc phi thường như các vị Bồ Tát, bởi vì do hoàn cảnh của mỗi người chúng ta. Nhưng chúng ta có thể phát nguyện âm thầm làm những gì mà Bồ Tát đã làm. Chúng ta có thể khơi dậy Bồ Đề Tâm bằng cái nhìn từ bi quán xét sự đau khổ của loài súc sanh. Nhìn bằng con mắt Bồ Đề Tâm thấy rõ hoàn cảnh, tâm cảnh của loài súc sanh luôn sống trong vô minh tăm tối, nghĩa là chúng chẳng biết ngoài thế giới của chúng có thế giới loài người đầy thụ hưởng vật chất ấm no, con người sống với bao tiện nghi, khắc phục được bao ách nạn thiên nhiên đe dọa ...Hơn nữa con người còn hưởng thụ được những lạc dưỡng về tinh thần tâm linh mà loài súc sanh không thể có được. Rồi trong niềm lạc dưỡng đó, con người còn may mắn đạt đến một thứ an lạc tuyệt đối của giải thoát, mà loài vật càng không thể hiểu được, đó là an lạc của Đạo Giải Thoát. Quan sát và tư duy như vậy, chúng ta khơi dậy được Bồ Đề Tâm, thương tưởng đến các loài chúng sanh lớn nhỏ, rồi có thể phát nguyện thay đổi phần nào việc ăn uống chay lạc, để giữ được giới sát sanh của một người đang đi trên con đường giải thoát.

Cao hơn bước nữa, là nhìn mọi người bằng cái nhìn từ bi thương kính. Chúng ta thấy rằng tất cả mọi người trên thế giới đều không khác về sự mong muốn thương yêu, đều ghét sự chia rẽ thù hằn. Cho dù một người hung ác đến đâu cũng cần sự thương yêu của một người nào đó bên cạnh; người hung ác đó có thông minh và sức mạnh phi thường thế nào cũng không dám tự tách ly sống đời đơn độc, vì người đó không còn sức mạnh nữa nếu không có sự giúp đỡ của nhiều người. ‘Đoàn kết thì sống chia rẽ thì chết’. Và kẻ thù làm người hung ác kia khiếp sợ nhứt, là kẻ thù thiếu tình thương. Vậy thì ai cũng cần tình thương cả, và người phát Bồ Đề Tâm phải khai thác tình thương này để bồi đắp cho mình trọn đầy tâm giác ngộ. Chúng ta nên thiết lập sự liên hệ giữa ta và người qua tình thương của loài người cùng sống trên hành tinh xanh này; cùng hưởng và chịu đựng bất cứ những gì xảy đến nguy hiểm cho hành tinh chúng ta. Thiết lập được như thế thấy rằng, chúng ta đều là anh chị em với nhau, và tùy vào hạng tuổi nào thì cha mẹ người đó cũng là cha mẹ mình, ông bà người đó cũng là ông bà mình. Và lỡ có xâu xé nhau, đánh giết nhau, thì đó là tự hại người trong nhà mình mà thôi. Từ việc ấu đả nhỏ, thì thiệt thòi nhỏ, nhưng nếu một cuộc ấu đả lớn (chiến tranh nguyên tử), bấy giờ mới thấy sự thương yêu đã muộn màng, và khổ đau sẽ lan tràn phủ lên bề mặt hành tinh này. Lúc đó sẽ thấy ‘nước mắt cùng mặn, dòng máu cùng đỏ’ như lời Phật dạy.

Phát Bồ Đề Tâm hướng đến mọi loài hữu tình khiến ta đi gần đến đạo giải thoát, để rồi quay lại hóa hiện cứu độ chúng sanh. Chúng ta biết rằng Phát Bồ Đề Tâm là nguyện thành Phật, nguyện thành Phật là trên bước đường tu phải hướng đến sự lợi lạc chúng sanh. Muốn hành pháp độ sanh như vậy, ta phải nhìn và hành động như Bồ Tát. Phải giữ giới đã thọ, phải gia công tinh tấn thực hành tu niệm, phải lập nguyện đi trọn con đường Bồ Tát Đạo.

Để rõ thêm việc phát Bồ Đề Tâm xin trích ra đoạn văn của Ngài Thật Hiền ‘...Sắc thái tâm nguyện có tám, là tà chánh, chân ngụy, đại tiểu, thiên viên. Tà chánh, chân ngụy, đại tiểu, thiên viên là thế nào?

Đời có kẻ tu hành mà chỉ tu hành một chiều, không cứu xét tự tâm, chỉ lo những việc ở ngoài, hoặc vụ lợi, hoặc háo danh, hoặc ham cái thú hiện tại, hoặc cầu cái vui mai sau: phát tâm như vậy gọi là tà.

Danh lợi không ham, vui thú không màng, chỉ vì thoát sinh tử, vì chứng bồ đề: phát tâm như vậy gọi là chánh.

Ý niệm này nối tiếp ý niệm khác, ngước lên mà mong cầu Phật đạo, tư tưởng trước liên tục tư tưởng sau, nhìn xuống mà hóa độ chúng sanh, nghe Phật đạo lâu xa cũng không thoái chí khiếp sợ, xét chúng sanh khó độ mà không chán nản mệt mỏi, như trèo núi cao cả vạn trượng cũng quyết tận đỉnh, như lên tháp lớn đến chín tầng cũng cố tột nóc: phát tâm như vậy gọi là chân.

Có tội không sám hối, có lỗi không trừ bỏ, trong bẩn ngoài sạch, trước siêng sau nhác, tâm tốt dẫu có cũng phần lớn bị danh lợi xen lấn, thiện pháp dẫu tu cũng phần nhiều bị vọng nghiệp nhuốm bẩn: phát tâm như vậy gọi là ngụy.

Chúng sanh giới hết nguyện ta mới hết, bồ đề đạo thành nguyện ta mới thành: phát tâm như vậy gọi là đại.

Coi ba cõi như lao ngục, nhìn sanh tử như oan gia, chỉ mong tự độ, không dám độ người: phát tâm như vậy gọi là tiểu.

Nếu ngoài tâm thấy có chúng sanh, có Phật đạo, rồi nguyện độ, nguyện thành, công phu không xả, thấy biết không tan: phát tâm như vậy gọi là thiên.

Nếu biết tự tánh là chúng sanh nên nguyện độ thoát, tự tánh là Phật đạo nên nguyện thành tựu, không thấy một pháp nào ngoài tâm mà có, đem cái tâm vô tướng phát cái nguyện vô tướng, làm cái hạnh vô tướng, chứng cái quả vô tướng, cái tướng vô tướng cũng không thấy có được: phát tâm như vậy gọi là viên.

Biết tám sắc thái khác nhau trên đây là biết cứu xét, biết cứu xét thì biết lấy bỏ, biết lấy bỏ là có thể phát tâm. Cứu xét như thế nào? Là coi cái tâm của ta phát ra, trong tám sắc thái trên đây, nó là tà hay chánh, chân hay ngụy, đại hay tiểu, thiên hay viên. Lấy bỏ như thế nào? Là bỏ tà, ngụy, tiểu, thiên, lấy chánh, chân, đại, viên. Phát tâm như vậy mới được gọi là chân chánh phát bồ đề tâm...

Ghi Chú

Hữu tình: loài có tình thức hay có tình ái, là tiếng kêu chung các loài động vật trong Ba cõi (tam giới). PHTĐ Đoàn Trung Còn

Phát Bồ Đề Tâm, của Ngài Thật Hiền, HT Thích Trí Quang dịch.

Thành Kính Tri Ân

Càng hiểu Phật pháp ta càng thấy mình nặng gánh thọ ân mọi người. Thọ ân cha mẹ sanh ra thân này, thọ ân quý thầy cô dạy ta kiến thức, thọ ân xã hội dung dưỡng ta, thọ ân đất nước quốc gia che chở ta, thọ ân tất cả mọi người hoặc gián tiếp hay trực tiếp tạo ra những phương tiện cho ta sống, thọ ân luôn cả những chất liệu trên hành tinh này cho ta môi trường sống. Và cuối cùng là sự vô cùng của sự thọ ân mà không thể nào đền đáp được, đó là ân của Tam Bảo (Phật, Pháp, Tăng).

Là người học đạo giải thoát, chắc chắn thấy được ân nghĩa lớn lao của Tam Bảo. Tam Bảo chỉ dạy cho ta cách sống yên hòa, chỉ dạy cho ta trở thành con người chân thiện, chỉ dạy tất cả những tinh túy toàn thiện ý nghĩa của nhân sinh. Và khi chấm dứt đời sống hiện tại này, Tam Bảo lại đưa ta về sự sống tuyệt đối của chân thiện. Sự sống mà ngoài Tam Bảo ra không thể nào ta hiểu biết được. Điều này chúng ta đã biết qua sự lìa bỏ cuộc đời một cách tự tại hỷ lạc của các vị chân tu. Ra đi tự tại như vậy, đó nhờ đáp đền sự thọ ân của Tam Bảo.

Vậy thử hỏi nếu không có Tam Bảo ta sẽ về đâu? Nếu không nương Tam Bảo, còn có nơi nào nương tựa không? Chúng ta hãy nghe qua, một thời Phật dạy hai nhà tu khổ hạnh:

Phật gặp hai nhà khổ hạnh, một người bắt chước lối sống của chó, một người bắt chước lối sống của bò. Ngài cho họ biết sự vô ích của lối tu ấy, và giảng cho họ nghe về nghiệp và quả báo.

Khổ hạnh chó và khổ hạnh bò đến gặp Phật, hỏi về chỗ tái sinh tương lai của các hạnh như thế. Phật cho biết có hai hậu quả chờ đợi: Một là được sinh vào loài chó, bò, nếu bắt chước giống hệt; hai là sinh vào địa ngục nếu bắt chước không giống, mà lại có tà kiến cho rằng làm vậy sẽ được lên trời. Họ xin Phật giảng pháp để từ bỏ được khổ hạnh sai lạc.

Phật giảng về bốn loại nghiệp và quả báo:

1. Nghiệp đen có quả báo đen, như sau khi làm những thân ngữ ý hành có tổn hại, sẽ sinh vào thế giới có tổn hại, và do xúc những tổn hại nên cảm thọ khổ.

2. Nghiệp trắng có quả báo trắng, như sau khi làm các thân ngữ ý hành không tổn hại, sẽ sinh vào thế giới không tổn hại; do xúc những xúc không tổn hại mà cảm thọ lạc.

3. Nghiệp nữa đen nữa trắng, là một phần tốt một phần xấu, sinh vào cõi dữ có lành có, như cõi người. Do vậy Phật dạy, sự sinh ra của một hữu tình tùy thuộc vào chính nó; hữu tình là kẻ thừa tự hạnh nghiệp mình

4. Nghiệp không đen không trắng, đưa đến quả báo không đen trắng, tức sự đoạn tận các loại nghiệp, đó là tư tâm sở hay ý chí đoạn tận các loại nghiệp đen, trắng và hỗn hợp đã nói trên.

Hai nhà khổ hạnh nghe xong tán thán Phật, Khổ hạnh Bò xin quy y, khổ hạnh Chó xin xuất gia thọ giới cụ túc. Phật dạy ngoại đạo cần trải qua bốn tháng thử thách trước khi xuất gia, nhưng Ngài biết rõ căn tính các hạng người. Khổ hạnh Chó chấp nhận dù có phải trải qua bốn năm thử thách để được xuất gia. Sau khi thọ giới cụ túc không bao lâu, Khổ hạnh Chó Seniya chứng quả A La Hán.

Qua câu chuyện và bài pháp, Phật dạy hai nhà khổ hạnh cho thấy hành động theo chánh đạo chỉ là chỉnh lại những gì sai trái, để phù hợp với chân lý mà người hành pháp sai trái đó không thấy hiểu. Phật đưa ra nghiệp đen trắng nói lên hành vi tạo tác thế nào thì hưởng quả như thế đó. Phật không nói phải tin theo giáo lý giải thoát như là Tứ Đế, Thập Nhị Nhân Duyên...để được như Ngài, mà Phật chỉ nói đơn giản, là luật nhân quả qua hành nghiệp của tự mỗi chúng sanh tác tạo.

Theo giáo lý giải thoát qua cái nhìn tương đối, thì thế giới tạo thành do tâm chúng sinh mà ra. Và khi tâm còn kẹt vào các pháp sinh diệt thì tạo ra thế giới hữu vi có sinh có diệt; chẳng hạn tâm thô thiển phiền não, thì thế giới chao động mờ nhòa, tâm thanh tịnh an lạc, thì thế giới trong sáng, an lành. Do vậy kinh thường nói chánh báo (sắc thân) thế nào y báo (môi trường, hoàn cảnh) thế đó. Nhưng khi tâm không kẹt vào đâu cả thì thế giới mà tâm duyên khởi là thế giới vô vi. Thế giới vô vi là thế giới của giải thoát tuyệt đối. Thật ra nói danh từ vô vi chỉ là tạm dùng để so sánh, chớ thế giới đó lìa khỏi ý niệm và chỉ thật chứng mới thấy được. Từ đây mới thấy thế giới mà chúng sanh chiêu cảm lên, để tự mình đưa mình vào khổ và cũng tự mình đạt đến cảnh tịch nhiên của Niết Bàn giải thoát.

Để có một khái niệm về sự phân chia hình thành thế giới, xin trích ra đoạn văn phân loại thế giới.

‘Y vào giá trị đạo đức để phân loại, thì thế giới hữu tình chia ra ngũ thú, hay là lục thú, nếu lại tế phân thì có 25 cõi Hữu, gọi là NHI THÂP NGŨ Hữu.

Ngũ thú.- (1) Địa ngục, (2) - Ngạ quỷ, (3)- Súc sanh, (4)- Nhân gian, (5) Thiên giới, về thiên giới thêm A Tu La giới thành Lục thú.

Nhị thập ngũ hữu: - (1) Tứ châu tức là bốn đại châu của nhân gian ở bốn phương Đông, Tây, Nam, Bắc núi Tu Di, Châu Nam Diêm phù đề ở phương Nam, châu Phất Bà Đề ở phương Đông, Châu Cù Đà Ni ở phương Tây, châu Uất Đan Việt ở phương Bắc. (2) 4 ác thú tức là Địa ngục, Ngạ quỷ, Súc sinh và A tu la. (3) Cõi trời Lục dục, sáu cõi trời thuộc về Dục giới: Trời Tứ Thiên Vương (Trì Quốc, Quảng Mục, Đa Văn, Tăng Trưởng), cõi trời Đao Lợi, cõi trời Dạ Ma, cõi trời Đâu Xuất, cõi trời Hóa Lạc, cõi trời Tha Hóa Tự Tại. (4) Cõi trời Phạm Thiên. (5) Cõi trời Vô Tưởng. (6) Cõi trời Tịnh Cư. (7) Cõi trời Tứ Thiền, tức là Sơ Thiền Thiên, Nhị Thiền Thiên, Tam Thiền Thiên, Tứ Thiền Thiên. (8) Cõi trời Tứ Không Xứ tức là Không Vô Biên Xứ, Thức Vô Biên Xứ, Vô Sở Hữu Xứ, và Phi Tưỏng Phi Phi Tưởng Xứ Thiên, gồm tất cả là 25 cõi Hữu (25 cõi có chúng sanh sinh sống).

Bốn châu, 4 Ác thú, 6 cõi trời Dục, là 14 cõi Hữu thuộc Dục giới. Từ cõi trời Phạm Thiên đến cõi trời Tứ Thiền, gồm 7 cõi, thuộc Sắc giới. Cõi trời Tứ Không Xứ thuộc Vô sắc giới. Bản đồ tóm tắt như sau:

4 Châu cõi Hữu thuộc nhân gian

Dục giới 4 Ác thú

4 cõi Hữu thuộc Ác thú

6 cõi trời Dục (6 cõi Hữu)

Phạm Thiên (1 cõi Hữu)

Vô Tưởng Thiên (cõi Hữu)

Tam Sắc giới Tịnh Cư Thiên (1 cõi Hữu ) 17 cõi Hữu 25

Giới Tứ Thiền Thiên (4 cõiHữu) thuộc Thiên Giới cõi hữu

Vô Sắc Tứ Không Xứ Thiên(4 cõi Hữu)

Giới

Vì 25 cõi Hữu là nơi y báo của loài hữu tình, căn cứ vào nghiệp thiện hay ác mà phải chịu quả báo luân hồi sinh tử trong 25 cõi đó, nên gọi là Hữu, thuộc thế gian hữu vi. Từ Địa ngục đến A Tu La là thế giới đại khổ; nhân gian là thế giới nữa khổ nữa vui, các cõi trời là thế giới vui, nhưng ở trong vòng tương đối, không phải là vui cứu cánh, vì chưa thoát khỏi luân hồi. Vậy nên, Tam giới và Lục thú đều là thế giới khổ não. Muốn tới chốn tuyệt đối khoái lạc, cứu cánh giải thoát thì phải siêu việt Tam giới và Lục thú, tiến tới cảnh giới Tịch Tĩnh Vô vi Niết Bàn.

Thế giới tương đối trong sự chiêu cảm của một tác nghiệp để dẫn chúng sanh vào nơi khổ vui. Sự nhận ra như thế, không thể có được nếu không có đấng toàn giác (Phật Thích Ca) xuất hiện. Vậy rõ ràng ta đã mang ơn Tam Bảo, để hiểu rõ và thoát ra ngoài vòng sanh tử, vượt lên cả mấy từng trời trong tam giới để chứng nhập Niết Bàn. Không như tự mãn cho rằng con đường tu của mình hiện thời viên mãn, như hai nhà tu khổ hạnh mang nghiệp vô minh sâu dầy, đến nỗi tin rằng hành động như súc sanh lại được sanh lên cõi trời ở kiếp sau.

Nếu cho rằng hai vị khổ hạnh đó vô minh, nhưng nhìn lại chính ta thì sao! Chúng ta cũng không khác, vì không vô minh chúng ta đã không ở mãi trong lục đạo đến bây giờ.

Do đó thấy rằng, nếu không biết Tam Bảo chúng ta vẫn có vô số nẻo đi trong lục đạo, vì một thế giới của địa ngục có vô số cảnh giới thọ hình tương ứng với nghiệp ác mà mỗi chúng sanh tạo ra. Cũng vậy, thế giới người có vô số trường hợp hoàn cảnh vui buồn mà con người thọ nhận. Cho đến cảnh ngạ quỷ cũng có vô số hình tướng đói khổ mà quả báo phải lãnh thọ. Đó là tại sao ơn ích Tam Bảo không thể trả được nếu ta thoát khỏi tam giới. Ngày nay tuy Phật không còn hiện hữu, nhưng lời Phật (Pháp) vẫn còn đủ cho chúng ta y theo tu học. Ngày nay Thánh Tăng đệ tử đắc đạo của Phật khó tìm, nhưng hình ảnh Tăng đoàn vẫn còn duy trì đó, để ta chiêm nghiệm quy y phương tiện nương về mà tu học. Vậy chúng ta hãy tri ân tất cả những gì hiện hữu trong cuộc đời này và niềm tri ân sâu xa nhất là tri ân Tam Bảo.

Ghi Chú

Kinh Trung Bộ, bài kinh số 57 ‘Hạnh con chó’ bản dịch của Hòa Thượng Thích Minh Châu. Tóm tắt & chú giải: Thích Nữ Trí Hải, Hội Tương Tế Phật Giáo Great Britain tái bản.

Lược Sử Phật Giáo Ấn Độ của HT Thích Thanh Kiểm Phú Lâu Na tái bản tại Hoa Kỳ 1991.

Sống Lạc Quan

Nếu cuộc đời toàn khổ, thì chúng ta có cố tự sống lạc quan thế nào chăng nữa cũng chẳng được gì. Nếu cuộc đời toàn vui, thì chúng ta có không muốn sống vui vẻ thoải mái yêu thương cũng không được, nghĩa là không lạc quan nó cũng thành lạc quan. Lạc quan nghĩa là sống thoải mái, vui vẻ sống với cặp mắt màu xanh, là màu của hy vọng thành công, chứ không là màu tím, màu đen thảm não.

Đạo Phật và các tôn giáo khác cũng cùng ý niệm về hình ảnh địa ngục. Nơi đó toàn là màu đen, chúng sanh sống ở đó chỉ biết khổ mà thôi. Hễ chúng sanh nào thọ mạng lâu dài thì cái khổ nó kéo dài thêm. Nhưng thật nghiệt ngã, tuổi thọ chúng sanh ở địa ngục lại dài gấp trăm gấp ngàn lần tuổi thọ ở thế gian. Như thế người ở địa ngục mong sao cho CHẾT sớm, còn chúng ta sống ở đây thì mong sao được sống lâu, ngoại trừ những người quá khổ ở đây muốn chạy trốn khổ! Nhưng vì chưa biết cảnh giới địa ngục khổ hơn, và hầu hết người ở địa ngục là người ở Ta Bà (thế gian) di dân xuống; nên vậy một số người lầm tưởng chết là cách thoát khổ.

Thế ra ở khung cảnh đen ngòm hôi hám của huyết máu, lửa đao, chúng sanh có muốn lạc quan sống là chuyện không tưởng. Họ không có rảnh thì giờ để tư duy để lý tưởng. Trừ trường hợp các bậc Bồ Tát lớn thị hiện xuống, phương tiện quyền biến chịu khổ chịu đau bằng mọi cách, dẫn dụ hoán chuyển chúng sanh ở đó thức tỉnh. Thí dụ trong địa ngục A Tỳ, tội nhân ở đó bị hành hình không gián đoạn; trong lúc bị hình phạt đau đớn như vậy, họ lại thấy có một tội nhân bị thọ hình còn đau đớn hơn họ gấp trăm gấp ngàn lần. Thấy như vậy họ phát tâm thương tưởng nhìn lại họ, từ đây là nhân duyên hoán chuyển họ.

Trong kinh Phật cũng nói về cảnh trời; các tôn giáo khác gọi là thiên đàng. Nhưng đạo Phật không nói chỉ có một cõi trời, mà đến mấy chục từng trời (đã đề cập trong phần ‘Thành kính tri ân’). Còn cảnh giới Phật thì hằng hà sa số. Nhưng cảnh giới Phật thì chúng sanh ít khi tin là có; có lẽ không dám ước ao đến, nghĩ mình chẳng bao giờ lên được nên nghĩ vậy. Riêng cõi trời thì tin có thể, vì điều kiện nhập tịch không khó khăn bằng cõi Phật!

Sinh hoạt cõi trời phải là sung sướng hơn cõi người nhiều lắm; ở đó không ai thiếu thốn cả, vì tất cả nhu cầu đều được sai khiến bằng tâm hóa hiện. Nếu họ có đấu tranh với nhau, chỉ vì lý do muốn hưởng thêm dục lạc mà thôi chớ hoàn toàn không thiếu. Nhưng họ vẫn còn bị sinh tử, họ sinh ra do thức hóa sinh, và chết đi cũng do thức biến dẫn. Vị trời nào có túc duyên quá khứ, hiểu được đạo giải thoát biết được ba cõi như nhà lửa, thì khi ở cảnh trời mà thỉnh thoảng trầm tư suy tưởng đến cảnh giả đó, nên khi sắp chết họ không sợ, và do sáng suốt như thế họ hoặc sanh lại cõi người ở vào thời gian không gian nghe được Phật pháp, hay sanh lại cõi trời khác cao hơn, nơi đó có các vị Bồ Tát đệ tử Phật thường thuyết pháp. Tuy nhiên đa số các vị trời ít khi có được nhân duyên này.

Triệu chứng ra đi của các vị trời không có vẻ gì ghê gớm đau đớn như ở Ta Bà chúng ta. Do vậy nên họ không thức tỉnh được, dù chứng kiến nhiều vị trời ra đi họ vẫn xem thường, có lẽ nguyên nhân chính là quá đầy đủ khoái lạc, hay nói là vui sướng đến chín mươi chín phần trăm. Vậy thì lạc quan sống ở đây chỉ là giai đoạn, và cuối cùng là cảnh hoa trên đầu héo, trong thân tiết ra mùi hôi, vị trời này mới bắt đầu mất hết tinh thần lạc quan.

Hóa ra lạc quan hay bi quan là vì cảnh mà nói, vì tinh thần mà suy tưởng.

Chúng ta đang sống ở thế giới Ta Bà này, thấy cả hai mặt bi quan, lạc quan là tương đối. Một ngày ta cũng có thể sống toàn là bi quan và một ngày có thể sống toàn lạc quan; có khi cả hai tâm trạng này liên tục thay đổi nhau trong một ngày.

Hiểu đạo Phật, thấy rằng những gì có sanh có diệt đều là giả, và bi quan hay lạc quan chỉ là cảm xúc của một chúng sanh xúc tác với trần cảnh mà ra. Người học Phật không thấy có bi quan hay lạc quan, mà chỉ thấy sự thật. Sự thật thế nào thì nó là vậy, Phật dạy đời là khổ, khổ vì có thân mạng sinh tử, nhưng Phật cũng dạy sinh được thân người là quý, và chỉ có cõi người mới có đủ cơ hội vươn lên đến cảnh giới cao nhất. Cõi trời theo chúng ta là sướng, nhưng Phật dạy cõi trời không bằng cõi người vì toàn hưởng lạc thú, khó có cơ hội học đạo giải thoát. Việc này trong kinh có kể, trời Đế Thích thường hay ủng hộ những người học Phật pháp ở thế gian, cũng như tự thân xuống tìm học Phật pháp. Kinh cũng kể về đời sống sinh hoạt của đức Phật, Ngài thường có những buổi thuyết pháp cho các vị phi nhân (không phải là người).

Riêng các cõi thấp hơn cõi người là Địa ngục, Ngạ quỷ, Súc sanh thì quá khổ, quá vô minh không thể tu được. Như thế cái nhìn của người học Phật về cuộc đời, nhân sinh là một vòng quay sinh tử, chúng sanh được sinh ra tất nhiên phải kinh nghiệm về khổ, kinh nghiệm khổ mà không chinh phục khổ để vòng quay chậm lại, thì vòng quay sẽ chẳng bao giờ ngừng. Trục quay có thể ví là ba nghiệp Thân Khẩu Ý của chúng ta, và lực tác động cho vòng quay là hành động tạo tác từ Thân Khẩu Ý, nên khi dừng tạo nghiệp (hành động) ác thì không còn lực quay, phát triển nghiệp thiện, học đạo giải thoát là tháo gở trục quay. Khi trục quay bị tháo gở, thì hình ảnh trục quay không còn nữa, bây giờ không còn vật gì để gọi là quay! Cũng như người sống trong biển trí huệ thì đâu có gì vô minh để mà trừ khử.

Nhìn Lại Để Thấy May Mắn

Có bao giờ chúng ta nhìn lại để thấy mình may mắn đang còn tiếp tục cuộc hành trình của kiếp sống không? Bất luận tuổi lớn nhỏ thế nào, khi ý thức rằng mình còn hiện hữu là có may mắn, nhất là người đang học Phật như chúng ta. Thử ngoái nhìn lại đoạn đường mình đã đi qua có biết bao nhiêu người bỏ cuộc, và cạm bẫy tử thần ấy đang rình rập chờ chực chúng ta từng giờ từng phút, từng sát na. Có người mới vừa sinh ra tức thời bỏ cuộc; sự đau đớn khi tử thần rước đi của cá nhân đó, còn ảnh hưởng đau đớn cho kẻ khác. Có người đang bước tới nửa đoạn đường hoa mộng của tương lai rực rỡ, thì buông tay giã biệt cuộc đời, uổng phí biết bao công sức ấp ủ một thời, và người thân ở lại khổ đau khôn tả! Có người thành tựu sự nghiệp chưa kịp hưởng được thành tựu của mình, thì tử thần cướp mất, đành phải ra đi chẳng mang được cái gì. Và có người đi trọn con đường, tương đối có một đời sống thọ, cảm thấy tự hối lương tâm, muốn tập tành việc tu niệm để phục thiện sám hối, nhưng ý định vừa chớm nở thì cùng lúc với tử thần đến, đành phải mang nghiệp mà đi...

Đoạn đường đời sống của chúng ta như vậy có biết bao là cạm bẫy, làm sao có thể kể hết! Mỗi cạm bẫy là một bài học để ta nhìn lại mình, để thấy mình bước qua bao cạm bẫy, và cạm bẫy trước mắt tương lai tới đây đã đến gần chưa? Ta tự đi đến đã đành, đôi khi tự mình làm nên cạm bẫy! Cạm bẫy tử thần là trạm chót của chặng đường sống, việc này là chắc chắn, nhưng từ đây đến cuối đường ấy có không biết bao nhiêu là cạm bẫy có thể kéo ta ra đi bất cứ lúc nào. Nhìn lại mà xem cuộc sống này, một ngày xảy ra biết bao nhiêu chuyện đau thương. Những chuyện ra đi thường tình của bệnh chết cộng với bao chuyện tai nạn, nhân tai, thiên tai. Có những nhân tai gây ra cái chết hàng loạt, nhưng thiên tai thì còn khủng khiếp hơn, vì không biết được, không lường được, mà chỉ sống bấp bênh phó thác theo chu kỳ hư hoại của một vật thể có số tuổi thọ giới hạn nào thôi. Nghĩa là sự sống trên hành tinh này tùy thuộc vào tiến trình thời gian hư hoại của hành tinh.

Nhìn lại sau để kinh nghiệm, hướng tới trước để chuẩn bị, đó là sự khéo léo sáng suốt của người học Phật. Hẳn nhiên vấn đề ra đi là chuyện chắc chắn, và người học Phật không bao giờ sợ, bởi có sợ cũng chẳng thay đổi được gì. Tuy nhiên người học Phật chỉ sợ ra đi mà không có sự chuẩn bị, để không biết mình sẽ về đâu, chính đó là cái sợ duy nhất. Do đây mà nên chuẩn bị.

Nếu chúng ta không chuẩn bị, tất nhiên sẽ phí phạm một đời sống, bỏ lỡ cơ hội quý báu được làm người. Và đoạn đường đau khổ đó sẽ nối thành một vòng tròn quay tít đến vô tận. Ghê gớm hơn nữa là trên vòng tròn sinh tử đó, có những cạm bẫy đưa người về cảnh ngạ quỷ, địa ngục, súc sanh.

Khi lạc vào ba con đường khổ này, thì đoạn đường quay lại dài mãi ra, như thế cơ hội trở lại làm người càng hiếm có.

Sự chuẩn bị ra khỏi vòng quay sinh tử đó, là nhìn lại những gì mình đã kinh qua; cũng không chỉ nhìn mình mà nhìn người chung quanh ta nữa. Nhìn xem để học, nhìn xem để tránh. Nhìn tới trước sẽ đi, là tự dọn đường cho sạch, hành động cho khéo, tất cả đều mang một ý niệm trong sạch cụ thể, tu chỉnh lại những điều căn bản của người học Phật. Phải dè dặt từng cạm bẫy nhỏ, xem chúng là hiện tượng triệu chứng cho cạm bẫy lớn (cái chết) sắp kề cận ngay dưới chân ta.

Từ vô thỉ kiếp quá khứ, chúng ta đã từng trải qua không biết bao con đường, lúc thì dạo chơi trên đường đầy hoa mộng, lúc lại nặng nề lê bước vượt khỏi con đường lồi lõm khổ đau. Vô số con đường như vậy mà ta chẳng biết đâu là đâu, cứ đi mãi không dừng. Xin kễ câu chuyện này: Thời đức Phật còn tại thế có anh chàng Vô Não bị Thầy anh hại, bảo phải giết người đủ số một ngàn; rồi cắt một ngón tay của mỗi người chết, giữ mang trên mình thì sẽ đạt được quyền năng! Anh nghe theo, ráng giết cho đủ số người; khi còn một người nữa là đủ thì anh gặp Phật. Đây là Phật soi thấy căn cơ anh, đến lúc có thể cứu độ, nên tự thân đi đến. Khi đức Phật cố tình đi ngang qua cho anh thấy, thì anh mừng lắm vì anh đã chờ quá lâu, sợ rằng sẽ qua khỏi giờ khắc mà Thầy anh buộc phải làm, nên không gặp Phật đây anh có thể tìm về mẹ anh. Chàng Vô Não ngạc nhiên vô cùng, vì không thể nào đuổi kịp theo Phật dù là Phật chỉ thong thả bước đi thật chậm. Vô Não vừa giận tức vừa la ‘ Hãy dừng lại ông Sa môn kia!’ Bấy giờ đức Phật từ tốn trả lời.’Này Vô Não ngươi không thấy sao, ta đã dừng lại từ lâu rồi; chỉ có ngươi mới không dừng lại, vì không dừng lại nên mặc tình để cho dục vọng, sân tham lôi kéo hóa thành kẻ điên dại...’ Vô Não trong cơn giận như một mãnh hổ, nhưng khi nghe Phật nói vậy, hắn tức khắc giựt mình tự hỏi, tại Sao ông Sa Môn này nói lạ vậy. Và xin Phật giải thích câu nói lạ lùng đó! Phật liền thuyết cho anh thời pháp, thế là Vô Não buông gươm để rồi trở thành đệ tử Phật, không bao lâu đắc quả Vô Sanh (A La Hán).

Có lẽ chúng ta cũng gần giống như chàng Vô Não, tuy không phạm phải ác tội sát sanh, nhưng chúng ta cũng chẳng khác gì, vì cứ giong ruổi chạy mãi trên con đường sinh tử mà không muốn dừng lại. Phật dạy chúng ta dừng lại để tỉnh táo nhận ra mình, nhận ra những cạm bẫy đầy dẫy chung quanh ta. Những cạm bẫy đưa ta vào sinh tử không phải hoàn toàn là cạm bẫy mang hình ảnh đau khổ, mà có khi là những hình ảnh màu sắc âm thanh tươi mát, lại có sức đưa ta vào sinh tử mạnh hơn. Đó là vì ham mê tham ái, nên chẳng bao giờ dừng lại để dục vọng sai khiến dẫn đi. Do đó mà thấy, không biết bao nhiêu người vừa cười vừa khóc, vẫn cũng thui thủi đi vào sinh tử chẳng muốn dừng. Vậy ra ta nên nhìn lại thấy mình may mắn, khi bước đi tới của mình có chuẩn bị để rồi sẽ dừng nghỉ trong cảnh giới an vui giải thoát.

Ghi Chú

Sát na: đơn vị thời gian thật ngắn, trong một giây có nhiều sát na trong đó, như một tích tắc của kim đồng hồ.

Xả Bỏ

Chúng ta hiểu đạo Phật qua ý niệm thoát ly, giải thoát. Thoát ly căn bản trước tiên, là những gì thô kệch có thể thấy được, rồi tiến cao hơn là điều không thấy được như là tư tưởng, nhận thức v.v.. Người học Phật sơ cơ như chúng ta, thấy rõ vấn đề này khi nhìn vào các vị tu sĩ. Họ thật có thoát ly, xả bỏ đó. Họ thoát ly gia đình, xả bỏ nhà cửa thế gian, để vào nơi chốn không gia đình vợ chồng con cái, không cảnh vật chất điểm tô trang trí như cảnh thế gian; nơi họ sống gọi là chùa, am, tự viện và chùa am tự viện đó có điểm tô đi nữa cũng là nơi mà mọi người có thể viếng thăm, không ngại ngùng như chỗ riêng rẽ một ngôi nhà thế tục. Người cư sĩ tu Phật còn ngoài thế gian cũng đã thoát ly, xả bỏ. Thoát ly nơi ồn ào kích động, có tánh cách kích thích khơi dục vọng tâm, nếu họ quyết giữ năm giới, mười điều thiện. Họ xả bỏ những gì đấu tranh, nếu không là chánh nghĩa mang yêu thương hòa bình đến cho nhân loại v.v...Vậy người tu sĩ và cư sĩ về việc thoát ly và xả bỏ căn cứ vào lý giải thoát hướng đến quả giác ngộ (Phật) không khác biệt, tuy nhiên về sự giải thoát thì có khác biệt rõ ràng như trên đã nói.

Tuy vậy để được giải thoát rốt ráo, chúng ta phải thoát ly cả hai mặt lý sự.

Với người sơ cơ học Phật, việc xả bỏ nào cũng quan trọng. Và hẳn nhiên tuần tự thoát ly xả bỏ trước tiên là những gì thô kệch, những gì có thể thấy được đụng chạm được mà có thể trói buộc ta vào sự tham đắm, si mê thì ta phải từ bỏ. Chẳng hạn xả bỏ sát sanh không hại vật, xả bỏ nói dối v.v...Chúng ta vẫn băn khuăn rằng, vì phương tiện đời sống nên việc thoát ly xả bỏ không thể như ý; cũng như nếu xả bỏ như ý thì ảnh hưởng đến hoàn cảnh chung quanh. Chẳng hạn vai trò của một người chồng đang còn gánh vác việc sinh sống nuôi gia đình, thì người chồng đó không thể xả bỏ hoàn cảnh và trách nhiệm mình. Vai trò người vợ đang còn đảm đương việc chăm sóc dạy dỗ con cái, lại không thể xả bỏ được bổn phận, và vai trò của người con đang phụng dưởng cha mẹ già, hay đàn em nhỏ dại cũng không thể xả bỏ trọng trách đó.

Tất nhiên trong tình huống nào, mà ta cảm thấy sự xả bỏ có thể tạo ra một thực cảnh đau buồn dằn vặt lương tâm, thì điều xả bỏ đó chưa phải là hợp lý. Tuy vậy việc học Phật để đạt được an định tâm hồn, chúng ta phải tập dần việc xả bỏ. Trong những tiền thân đức Phật, Ngài dạy rằng, để đạt được quả vị Chánh Đẳng Chánh Giác, Ngài đã từng xả bỏ, bố thí không biết bao nhiêu là thân mạng. Dù trong những kiếp làm súc sanh, Ngài vẫn là những con vật chấp nhận hy sinh xả bỏ, để có thể cứu nguy, đem lại an ổn cho các loài khác. Nay đến đời sống cuối trong cảnh đế vương, Ngài cũng xả bỏ tất cả trước khi thành đạo. Và sự xả bỏ như vậy cho thấy, là việc tự nhiên của vấn đề, bởi không thể vừa còn ôm giữ vật chất mà an định được tinh thần. Ta có thể thấy rõ hơn, khi còn vương vấn việc gì, tất nhiên tinh thần phải do dự lo lắng.

Việc xả bỏ hướng đến giải thoát là vấn đề siêu xuất thế gian, nên không thể đặt ra một tiêu chuẩn nào. Và ngược lại, thế gian là đối tượng của vấn đề giải thoát, cho nên ta vẫn xả bỏ theo cái nhìn của mỗi hoàn cảnh chứ không chấp chặt một quy luật nào, nhưng được vậy phải có trí huệ, nghĩa là phải học hiểu Phật pháp mới thực hành được hạnh xả ly.

Giản dị mà hiểu, nếu ta muốn xả bỏ tham, cụ thể chúng ta phải sống giản dị vừa đủ, ít ham muốn; muốn xả bỏ sân giận phải tập tánh vui vẻ, yêu thương hài hòa tôn trọng tất cả, và muốn xả bỏ si mê phải thường chăm đọc kinh sách hay nghe pháp, niệm Phật tọa thiền...nói chung tập gần gũi phương tiện gì mang khuynh hướng giải thoát.

Như thế, nếu không xả bỏ thì không giải thoát. Do đó dù học Phật cách nào, việc xả ly những gì có thể làm trói buộc tạo ra phiền não sinh tử, là việc đứng đầu.

Khi xả bỏ được những hình ảnh, hành động thô kệch, bây giờ chúng ta mới tập xả bỏ những cái vi tế. Vấn đề vi tế cũng vẫn là tham, sân, si nhưng bây giờ cái tham có phần tinh tế hơn. Theo giáo lý nhà Phật, thì phần tham vi tế này thường được đề cập đến hàng nhị thừa, tức các vị Thanh Văn, Duyên Giác; các vị xả bỏ cảnh ô trược phiền não để tìm an lạc trong cảnh an tịch của các cảnh trời vô sắc, hay những cảnh giới mà các vị chiêu cảm ra. Điều này đức Phật đã thường nhắc nhở, và cho đó chỉ là giai đoạn đi đến giải thoát, chứ chưa thể coi là đạt đến cứu cánh giải thoát; và nếu ngừng tại đây thì cảnh giới Phật vẫn còn xa. Chúng ta, hàng sơ cơ học Phật căn tánh còn quá đổi u mê không thể so sánh với các vị Thanh Văn, có đâu lại dám nói là xả bỏ được cái tham sân si vi tế. Tuy nhiên một điều thành thật thấy rằng, khi ta móng tâm lên hay vọng tưởng một điều gì bất thiện, thì đó là những tham sân vi tế. Nhận được sự động tâm như vậy, rồi ngăn chặn, tức thực hành được việc xả bỏ phiền não vi tế. Nhưng không chỉ điều bất thiện nhỏ là vi tế mà cả chính điều thiện cũng có thể sinh ra phiền não vi tế, tức là sự cố chấp việc thiện, tự thị cho mình đã làm việc thiện rồi phân biệt nhân ngã, bỉ thử (có người, có ta, có đây có kia). Trong tứ Thánh Quả, quả Dự lưu là quả Tu Đà Hoàn, quả này chỉ mới bước vào dòng Thánh lấy đà tiến đến quả vô sanh là A La Hán. Muốn đạt quả này hành giả phải đạt được pháp vô chấp về nhân ngã. Đây thấy rằng tầm mức xả bỏ ở phần vi tế khó khăn hơn, do đó hành giả nào thực hiện được việc xả ly vi tế tức đã đi gần đến quả Thánh.

Trong ba mươi bảy phẩm trợ đạo có pháp Tứ Chánh Cần, thiết nghĩ đây là phương cách giúp chúng ta xả bỏ những vi tế trói buộc. Tứ Chánh Cần là bốn điều chuyên cần hướng về chánh pháp: thứ nhất là chuyên cần ngăn chặn những điều bất thiện chưa phát sanh. Thứ hai chuyên cần dứt trừ sự việc bất thiện nào ta đã lỡ phạm, tức sẽ không tái phạm nữa. Thứ ba chuyên cần phát huy, khai thác những điều tốt đẹp thiện lành nào chưa phát sanh trong tâm. Và thứ tư, nếu ta đang sống hành động việc thiện, thì cố gắng chuyên cần tiếp tục duy trì phát huy điều hay đẹp đó. Bốn điều này nhắc ta có đủ thời gian suy niệm để đối phó vấn đề thiện ác, khi chưa biến thành hành động.

Khi tư tưởng dằn co với vấn đề, đây là lúc ta đương đầu với sự buông bỏ và trói buộc. Tư tưởng nắm giữ điều thiện để thực hành không trái với điều xả ly, chỉ khi nào tâm tư ta hướng đến điều thiện theo chánh pháp giải thoát. Nghĩa là nương vào thiện để thoát ly ác, nương vào thiện để thấy chánh thiện là xả ly. Chính ngay điểm này ta lại thấy vấn đề học Phật là quan trọng cho việc giải thoát. Tuy nhiên việc đầu tiên của người sơ cơ là xả bỏ những gì có thể làm động tâm ta. Và vì sự sống của ta còn lệ thuộc nhiều vấn đề vật chất, nên tâm chúng ta phải ảnh hưởng theo, lại thấy rằng còn vây kết với hình ảnh bên ngoài nhiều chừng nào thì tâm càng dao động chừng đó. Do đó không thể xả bỏ bên trong được, khi bên ngoài còn quá nhiều vương vấn. Tóm lại chúng ta phải giảm thiểu tối đa bên ngoài để bên trong nhẹ vấn vương đi, từ đây ta có thể từng bước phối hợp trong và ngoài, nghĩa là ngăn chặn tham muốn bằng cách sống trong hoàn cảnh không khiêu gợi sự tham muốn. Đến khi bên trong đã an ổn chừng ấy ta sẽ khắc phục được bên ngoài nhiều hơn. Bậc Thánh giả cũng từ bước xả bỏ theo cách sơ cơ này, và khi đến mức độ điều tâm thuần thục, các vị xả bỏ luôn cả ý niệm muốn xả bỏ, bấy giờ các vị có thể tự tại đi đâu cũng được, làm gì cũng xong mà nhà Thiền gọi là phỏng tay vào chợ!

Ghi Chú

Thanh Văn: Tu theo pháp Tứ Diệu Đế, đắc quả A La Hán. Duyên Giác: Tu theo Thập nhị nhơn duyên, đắc quả Độc giác.

Chết Yên Vui !

Nếu bệnh là cơ hội cho ta bài học quán sát về cái khổ của thân để nhìn rõ con đường giải thoát, thì Chết là kết quả vạch rõ thế nào về cơ hội đó. Nhưng người đời đa số không muốn nhắc việc này, nói chi bàn sâu đến. Có người kiêng cử không dám mở miệng nhiều lần phát ra tiếng chết, vì nghe cái âm thanh nó ghê rợn đâu đó. Nhất là bàn chuyện chết ở trong nhà đang lúc sum họp vui vẻ; tối kyơn nữa là đang trong ba ngày xuân. Nếu ai lỡ lời đề cập đến, tức thì có người đằng hắng lên tiếng cho người kia ngưng ngay, và cứ như thế mà quen dần thành sợ chết. Nhưng đâu vì thế mà chết không đến viếng thăm gia đình đó. Ngày còn Phật tại thế, có một người đàn bà ẵm đứa con đã chết trên tay khóc la não nuột, vì đứa bé này dễ thương, dễ mến, quý nhất, duy nhất của y thị. Chị đau khổ đến cùng tận, không thể nào tả được nỗi đau đớn này có lẽ chị sẽ tự sát mà chết nếu không có ai cứu được con chị! Người ta thấy vậy, động lòng trắc ẩn tình cảnh của chị bèn cho biết, hiện gần đây có Đấng Giác Ngộ; khuyên chị nên ẵm con mau đến gặp Ngài xin cứu sống. Vì nghe nói Ngài là bậc Đại Y Vương bệnh nào mà chẳng chữa được. Ẵm đứa con đã chết trên tay, quỳ xuống trước Đấng Giác Ngộ, người đàn bà phân trần xin cứu sống con yêu, nếu được bà ta sẽ đánh đổi tất cả những gì có thể. Đức Phật không ngần ngại bảo rằng, việc này không khó, nếu có thể xin được một ít tro từ trong nhà nào mà chưa bao giờ có người thân quyến chết, mang lại cho Ngài. Thật là việc dễ dàng cho chị để xin được một ít tro, nhưng đi gần cả ngày, nào có nhà ai mà không có người đã qua đời.! Trong lúc đuối sức, cùng tột đau đớn đó chị chợt bừng tỉnh giác ngộ, rằng đây là món thuốc vi diệu mà Đấng Đại Y Vương đã phương tiện từ bi chỉ dạy cho bởi Chết là một sự thật của chúng sanh hiện hữu trên cõi đời này. Và vì sự kiện thường tình như vậy mà ta phải đau khổ muốn quyên sinh. Nhưng biến cố thường tình đó, nếu không phải là Đấng Giác Ngộ nói ra, nó sẽ là biến cố phá hại đời ta, đến muôn kiếp tử sanh cũng chẳng bao giờ ta ý thức được.

Tình cảnh tương tự như vị tín nữ kia thời bây giờ nhiều lắm, và ý thức giác ngộ việc quan trọng mà thường tình này lại có mấy người. Chúng ta chưa thể gọi là ý thức, khi sẽ nguôi ngoai đau khổ trong một vài tuần mất đi người thân; ta chỉ ý thức là khi chuẩn bị cho chính sự ra đi của ta. Chuẩn bị ra sao, thì nên xem người ra đi trước đó, đã ra đi thế nào và để lại những gì?

Đức Phật vắng bóng hơn hai ngàn năm trăm năm, đã để lại lời dạy như vật kim cương không gì phá vỡ được; đệ tử của Ngài cũng để lại bao nhiêu là gương sáng cho người sau này noi theo mà học. Hẳn nhiên chúng ta là người Phật tử không còn nghi ngờ về việc tái sanh đọa lạc; nhưng nếu cố chấp hoài nghi, muốn tìm nhiều chứng cớ, có lẽ tạo thêm cho mình sự nghi ngờ mất đi chuẩn bị cho sự chết sắp tới. Hình ảnh tái sanh rõ ràng nhất là Đức Đạt Lai Lạt Ma hiện thời, Ngài đã tự tại ra đi trong đời thứ mười ba để nguyện rằng trở lại hành đạo trong tâm nguyện của Ngài, và sự thật là việc truy tìm hết sức khoa học; với bao trắc nghiệm để đón nhận một đứa bé trong hàng vạn đứa bé ở Tây Tạng. Việc quá khó trở thành dễ, chỉ vì có Tái Sanh. Hay nói đúng hơn, chết đó nào phải mất đi như một số người đã và đang lầm tưởng.

Chúng ta hãy quan sát, tư duy những ảnh tượng cuộc sống qua vô số sai biệt đang gần gũi ta thấy rằng hiện thực sinh hoạt này giữa ta và người đâu đó nói lên một duyên nghiệp trong quá khứ. Cái thấy trước tiên là trong một gia đình, ở đó vài người sống chung với nhau qua một tình thương gọi là máu mủ huyết thống, họ thương yêu nhau kính mến nhau; và có thể hy sinh để nhìn người thân được hạnh phúc. Nhìn vào điểm này chúng ta thấy là phải, vì họ đã cùng lớn lên, cùng gọi chung nhau một người là Mẹ là Cha; nhưng tưởng rằng ý tưởng sống như thế là vĩnh viễn một đời! Và rồi lớn lên bước vào cuộc sống phức tạp, họ lại tìm thấy những con người khác, trong số đó họ chọn lọc lựa ra một người để thương để nhớ, thương nhớ còn sâu đậm hơn cả người mà họ tưởng là không ai có thể so sánh được như là Cha mẹ. Tình thương bên ngoài đó, là tình chấp nối chồng vợ, tình thương này có định nghĩa so sánh với tình thương kính cha mẹ thế nào, thì nó vẫn đủ sức khiến người kia không thể nào bỏ được.

Riêng nhìn lại tình thương mến anh chị em với nhau, tình thương này lại nhẹ quá so với tình thương đi tìm một người khác phái bên ngoài, để cùng nhau sống hết cuộc đời.

Tình anh chị em đã không nặng thương mến, như những ngày còn thơ ấu cùng sống chung, họ lại xung khắc gây gổ, có khi đau đớn phải thề thốt không nhận anh chị em với nhau; trong khi nhìn nhận mình đã có nhiều bạn bè thân tín. Trường hợp không thể tưởng nữa, là sự rạn nứt giữa con cái và cha mẹ. Rồi có những tình thương oái oăm, bất công tạo ra đau khổ như cha mẹ lại thương đứa con phá sản hư hỏng, ghét đứa con hiền lành hiếu thuận. Và còn nhiều vấn đề liên hệ khúc mắc đã đang diễn tiến trong dòng sống sinh hoạt của chúng ta, ở đây chỉ vạch ra một trong phần ngàn mà thôi. Thế thì ta nghĩ thế nào về những việc xem rất thường nhưng không giải thích nỗi! Chúng ta nào phải đứng ngoài khách quan mà nhìn! Chúng ta là người trong cuộc, là người đã đang kinh nghiệm qua cuộc sống đây. Bây giờ ta có thể suy nghĩ cái gì đó đã xảy ra trong quá khứ, để hiện thời kết quả như vậy chăng! Thật đúng như vậy, tất cả là những gì ta đã hành động trong quá khứ, nên phải đi tìm ân oán sanh vào làm con, làm em, làm chồng vợ ...để phải tiếp tục, tiếp tục gây tạo ân oán kiếp kiếp nữa. Và bao giờ ta còn ân oán thì sanh tử vẫn mãi mãi theo ta không rời. Chính đây, các vị Bồ Tát chứng đạo nhìn thấy mà sợ nên người học Phật hay nghe ‘Bồ Tát sợ nhân chúng sanh sợ quả’. Bồ Tát biết rằng việc đó phải được ngăn chặn lúc chưa chớm nở thì mới tránh được quả; riêng ta chỉ thấy việc trước mắt là trên hết, là thực tại là cụ thể nên chẳng nghĩ gì đến hậu quả, chừng khi nhân tạo chín muồi, thì mới tiếc nuối tại sao lại có quả như vậy.

Như thế cuộc sống chúng ta thật rối nùi, không biết bao nhiêu là gút mắc! Và việc chết rồi tưởng là hết lại hóa ra như đóng tuồng thay áo đổi vai. Chúng ta đã không khéo diễn hay, nên phải đóng hoài vai nô lệ; riêng người được chọn vai trưởng giả, công tước phải đóng sao cho hay nếu không rớt xuống vai lính hầu, hay tệ hơn là không cho đóng nữa phải khổ sở không nghề nghiệp mà thành xin ăn như súc sanh vậy.

Cuộc đời là vở kịch lớn, sống chết là chuyện thường tình nhưng lại quay chúng ta vào khổ đau bất tận. Mặc kệ kẻ đóng vai gì, cũng phải khổ vì vai đó, không thôi phải bị trục xuất!(địa ngục)

Chúng ta, những phàm nhân còn đầy phiền não vô minh, tuệ giác chưa có nên không thể nhìn rõ được mà cho là chuyện ngẫu nhiên, chết rồi là hết; ai sinh vào nhà nào là chuyện may của người đó, còn mình sinh vào dòng dõi bình dân là chuyện không được may thôi! May hay rủi là cách nói để tự an ủi lấy mình, để tự quên đi quá khứ, nhất là không dám thú nhận việc nhân nào quả đó. Hai người cùng cầm hai hòn đá có trọng lượng bằng nhau, họ cùng ném đi về một hướng; kết quả người nào mạnh hòn đá sẽ văng xa hơn. Nghiệp lực là sức mạnh, quyết định dẫn dắt vào dòng tái sanh trong mọi hoàn cảnh mà ta đã tạo. Cũng như duyên nợ thương yêu, ghen ghét hận thù chỉ là nghiệp nhân đã từng thương yêu ghen ghét hận thù trong quá khứ kiếp. Sống, tâm tưởng trong lành mát dịu, khi chết đi tức khắc nghiệp lực sẽ hướng về cảnh sống yên hòa trong sáng. Thương người thương vật, xem nhẹ hạnh phúc riêng mình để hướng về người khác, khi chết nghiệp lực thanh cao rộng lượng chiêu cảm về một thế giới, sống chung với những người có thân hình tươi đẹp và hạnh phúc tràn trề. Ngược lại cách sống đây, nghiệp lực chiêu cảm về thế giới đen tối của súc sinh địa ngục hay cảnh người cùng khổ. Đó là những cảnh tượng hiện ra rõ ràng mà chư vị Bồ Tát đã thấy tường tận, giống như chúng ta nhìn thấy sự vật trước mặt; và nếu để ý, ta cũng thấy được việc đang xảy ra chính là sự sống chênh lệch của con người hôm nay. Vậy việc chết chỉ là một giai đoạn, một tiến trình xảy ra trên lộ trình của một chúng sinh đang hướng đi bằng sự dẫn dắt của Nghiệp lực. Từ nghiệp lực đó mà sự giong ruổi của một kiếp người có dài ra hay ngắn lại. Bậc giác ngộ ý thức được sự sống chết, nên chẳng bao giờ tạo cho mình con đường dài ra, dù con đường đó là hạnh phúc nhất của thế gian, chẳng hạn luôn luôn tái sanh làm vua thiên hạ. Bậc Thánh lại ý thức được sống chết, liền triệt để hoán chuyển đời mình trong sự sống thánh thiện để được đi vào sự chết giải thoát. Trong quyển Tạng Thư Sống Chết có nói: ‘Cuộc đời này là thời gian và nơi chốn duy nhất cho ta chuẩn bị, và ta chỉ có thể thực sự nhờ tu tập tâm linh. Đây là thông điệp không thể tránh của đời này, một giai đoạn trung gian tự nhiên.’

Chúng ta là người học Phật, hẳn phải ý thức việc sống chết hơn ai hết, phải thật thấy, sự sống của ta đây là sự chuẩn bị để đi vào sự chết. Nếu chúng ta sợ chết nghĩa là chúng ta cũng sợ sống, sợ sống là sống sai, sống khổ, sống không tạo thiện, sống không thương người, như thế đồng nghĩa với sợ chết trong hối hận chưa sám hối, sợ chết trong đau khổ vì làm người đau khổ, và trong cô đơn, vì không có người khác thương yêu. Chỉ cần ta ý thức ngay bây giờ tức thì ta không còn sợ sống chết nữa, Phật pháp nhiệm mầu là ở chỗ đây, trong văn Sám Hối có câu ‘Tội từ tâm khởi, đem tâm sám, Tâm được tịnh rồi, tội liền tiêu...’

Tóm lại, ý thức cụ thể việc Chết để nhìn lại cái Sống của mình mà trân quý, thì chẳng còn xem cái chết là ghê gớm, mà chỉ là vấn đề cho ta quý trọng cơ hội ngàn vàng, khi đang trong kiếp mang thân người hiểu được pháp tu giải thoát. Xin trích ra một đoạn trong tác phẩm ‘Giải thoát trong lòng tay’ để thấy chúng ta nên quý trọng thân người và nếu không chúng ta sẽ trở thành sợ chết như đề cập ở trên.

‘...Từ thời gian vô thủy, chúng ta đã mang không biết bao nhiêu thân xác cho đến ngày nay, nhưng ta đã không rút tỉa được một tinh túy nào từ thân xác ấy. Không có một kiểu đau nào mà ta chưa từng nếm trải, cũng không có một kiểu hạnh phúc nào mà ta chưa từng thưỏng thức. Nhưng dù ta có bao nhiêu xác thân đi nữa, ta cũng đã không rút tỉa được chút tinh hoa nào từ nơi chúng. Bây giờ khi ta đã có được may mắn mang thân người hôm nay, thì ta nên làm cái gì để rút tỉa ít tinh hoa từ đó. Nếu không suy nghĩ chín chắn, thì ta không cho thân người quý báu này có tầm quan trọng chút nào, ta cũng không tiếc nuối gì khi lãng quên cơ may được sinh làm người. Có lẽ nếu bị mất tiền, chúng ta sẽ nuối tiếc nhiều hơn. Thế mà cái thân người ta đang có lại không vô vàn quý báu hơn bất cứ viên ngọc như ý nào cả.

Nếu bạn phải lau chùi một viên bảo châu như ý bằng cách mỗi ngày rửa ba lần, đánh bóng ba lần, rồi đặt trên đỉnh một cái tràng phan của sự chiến thắng, bạn sẽ có được dễ dàng tất cả những sự tốt đẹp của thế gian như đồ ăn mặc ở; vân vân. Bạn có thể có được hàng trăm hàng ngàn, hàng trăm ngàn viên ngọc như thế, nhưng chúng không thể đem lại cho bạn dù chỉ một điều nhỏ nhất trong những điều mà bạn có thể thành tựu được nhờ mang thân người trong đời này, bởi vì bạn không thể xử dụng những bảo châu ấy để che chở mình khỏi tái sanh vào các đọa xứ trong đời sau. Nhưng với thân người hiện tại của bạn, bạn có thể đề phòng cho khỏi sa đọa vào các cõi xấu ác. Hơn nữa, nếu bạn muốn tái sanh làm Phạn vương, Đế Thích v.v. bạn có thể làm điều ấy nhờ thân người hiện tại. Nếu bạn muốn đi đến những cõi tịnh như cõi trời Thắng Lạc cõi Cực Lạc, cõi Đâu Xuất, bạn cũng có thể làm được, nhờ cái thân người hiện tại của bạn. Nhưng chưa hết đâu, bởi vì bạn còn có thể đạt đến những trạng thái giải thoát’ giác ngộ nhờ thân này. Điều bạn cần làm là, hãy tóm lấy cơ hội. Điều quan trọng hơn cả là nhờ thân tái sanh hiện tại mà bạn có thể đạt tới địa vị kim cương trí (hợp nhất giữa thân như huyễn với đại lạc) trong vòng một đời ngắn ngủi, ngay trong thời đại suy đồi này; một kết quả mà thông thường phải mất tới ba a Tăng kỳ kiếp mới thành tựu được. Như vậy được tái sinh làm người còn giá trị hơn cả ngàn viên ngọc quý.

Nếu bạn lãng phí cuộc đời này mà bạn đã có được, thì điều ấy còn đáng tiếc hơn là bạn mất đi ngàn tỷ viên ngọc báu. Không có sự mất mát nào lớn hơn sự mất mát này; không có sự mù quáng nào hơn sự mù quáng này, không có sự lầm lạc nào hơn sự lầm lạc này. Shantideva có nói: Không có sự mê lầm nào tệ hơn. Nếu không xử dụng thân này để tu tập. Sau khi được thân người như một cơ may hiếm có. Không có sự mù quáng nào lớn hơn thế nữa! Bởi thế bạn phải nỗ lực rút tỉa một ít tinh túy từ cuộc đời này ngay bây giờ. Dù thế nào đi nữa, chắc chắn bạn sẽ phải chết, và bạn không biết được lúc nào thì cái chết đến với mình...’

Ghi Chú

Tạng Thư Sống Chết, của Sogyal Rinpoche Trí Hải dịch.

Thanh Văn (Hoa Kỳ) tái bản lần thứ I.

Giải Thoát Trong Vòng Tay, của Pabongka Rinpoche, Ni sư Trí Hải dịch. Nxb Xuân Thu, 1998 tại Hoa Kỳ .