Quan Niệm Triết Học Của Duy Thức

5)- DUYÊN KHỞI LUÂN HỒI:

1)- Duyên Khởi và Duyên Sanh: Duyên Sanh nghĩa là một pháp sanh khởi chi phối mà không chi phối, cũng chủ thể mà không chủ thể, chỉ là tạm nương các duyên để sanh khởi, ngồn gốc thì không mà hiện nay thì có, chính là căn cứ nơi quả mà nói nên gọi là duyên sanh. Duyên Khởi nghĩa là “ vì duyên có thể sanh ra các pháp”, chính là căn cứ nơi nhân mà nói cho nên gọi là duyên khởi. Như Duyên Sanh là từ nơi quả mà nói và Duyên Khởi là từ nơi nhân mà nói, cho nên Kinh giải thích: “Đây có cho nên kia có, đây sanh cho nên kia sanh”, hai câu này là Duyên Khởi Luận và Duyên Sanh Luận của Tông Bổn. Hai câu trên về sau cũng trở thảnh điểm xuất phát tư tưởng Đại Thừa Không Tông của Long Thọ, là căn cứ của hiện tượng thế giới. Từ hai câu đó có thể suy biết “Đây không cho nên kia không, đây diệt cho nên kia diệt”, là cảnh giới (Hoàn Diệt Môn) của siêu hiện tượng thế giới. Phàm tất cả pháp đều không có tự tánh, cũng không phải người khác sanh, cũng không phải mình và người khác chung nhau sanh và cũng không phải sanh ra không có nguyên nhân; nó sanh ra là từ nơi duyên. Căn cứ hai câu nầy, Duyên Khởi và Duyên Sanh nếu như phân biệt thì: “Đây có”

“Đây sanh” là chỉ cho tánh duyên khởi; “Kia có” “Kia diệt” là chỉ cho tướng duyên sanh. Tánh Duyên Khởi là có cái không tướng đối đãi; Tướng Duyên Sanh là tướng sanh diệt đối đãi. Do Duyên Khởi mà có Duyên Sanh, cho nên nói tất cả pháp là không và không có tự tánh.

2)- Duyên Khởi Luân Hồi: nghĩa là Vô Minh duyên Hành, Hành duyên Thức, Thức duyên Danh Sắc, Danh Sắc duyên Lục Xứ, Lục Xứ duyên Xúc, Xúc duyên Thọ, Thọ duyên Ái, Ái duyên Thủ, Thủ duyên Hữu, Hữu duyên Sanh, Sanh duyên Lão Tử, Ái Bi Khổ Não..v..v….. sanh tử lưu chuyển do đây kiến lập. Đây là thuyết minh sơ lược hình tướng tự thể của mười hai duyên khởi: “Vô Minh” là chỗ thâu nhiếp của hành uẩn, tức là “Si” của tham sân si, là một trong phiền não căn bản. “Hành” là chỉ cho ba thứ hành vi của thân miệng ý, thể của hành là Tư, thuộc về trong hành uẩn. “Thức” là Thức A Lại Da, khi vào thai mẹ Thức này nắm lấy tinh cha huyết mẹ để thành nhục thể gọi là Yết La Lam, lúc đó Yết La Lam là chỗ nắm giữ của Thức này, lần lần khiến cho tăng trưởng. “Danh Sắc” là thuộc về ngũ uẩn hữu lậu ở trong bào thai trước khi sáu căn chưa phân minh, Sắc là nhục thể, Danh là chỉ cho Tâm Thức. “Lục Xứ” tức là sáu căn đã hoàn bị, sau này có thể xuất sanh nhân thế. “Xúc” là tâm sở Xúc của Thức thứ tám tương ưng và sáu xứ sáu cảnh cùng nhau tiếp xúc ( Kích thích ). “Thọ” là cảm thọ của sự biết khổ và lạc, có chỗ gọi là tác dụng cảm tình, là thuộc về thọ uẩn. “Ái” là tham ái, khi ở nơi hài nhi đã có, là thuộc về ái câu sanh. “Thủ” là theo đuổi nắm lấy, là ý tứ tìm cầu nắm lấy, tìm cầu sanh hoạt tất cả, phiền não đều do “Thủ” mà xuất hiện. “Hữu” là Thủ và Thức v..v…. năm vị ( Danh Sắc, Lục Xứ, Xúc, Thọ ) hoà hợp mà biến thành hành động, gọi là “Hữu” tức là nghiệp hữu, cũng gọi là báo hữu. Dị Thục Báo đây cùng với “Thủ” hòa hợp mà có hành động của thân thể và có sự hoạt động của tâm lý phiền não. “Sanh” là quả Dị Thục ( sanh mạng ) của vị lai. Có “Sanh” thì nhất định có “Lão Tử”. Hai pháp này đều do Ngũ Uẩn làm thể. Mười hai hữu chi đây có thể hợp nhau lại làm thành bốn chi; đồng thời cũng không ra ngoài ba thứ quan hệ là Hoặc, Nghiệp và Khổ. Như đồ biểu sau đây:

Đạo lý quan hệ mười hai hữu chi và nhân quả ba đời nơi Đại Thừa Duy Thức thì nói: một lớp nhân quả một đời ; còn Tiểu Thừa thì nói: hai lớp nhân qua ba đời. Chỗ nói khó dễ của họ là đều có đạo lý cả, ở đây xin liện kê đồ biểu như sau:

Trong mười hai chi này, lại bao quát cả Nghiệp tập Khí và Nhị Thủ Tập Khí, “Hành” và “Hữu” trong mười nhân trước là Nghiệp Tập Khí. “Vô Minh” “Thức” “Danh Sắc” “Lục Xứ” “Xúc” “Thọ” “Ái” “Thủ” là Nhị Thủ Tập Khí, cho nên có luật nhân quả của luân hồi.

6)- KẾT LUẬN: NGHIỆP QUẢ DUY THỨC:

Thành Duy Thức Luận Thuật Ký giải thích rằng: “Nghiệp quả như thế, bờ mé của trước của giữa của sau sanh tử luân hồi không đợi các duyên bên ngoài, đã do nội Thức các Tịnh Pháp đều nối tiếp nhau không dứt, cũng nên biết rõ: Từ vô thỉ đến nay nương tựa nơi Thức căn bản, các chủng tử vô lậu đã có sẳn, nhờ Thức chuyển biến, cho nên mỗi mỗi đều nẩy nở phát khởi, lần lần tăng trưởng tốt đẹp, cho đến cứu cánh ( thành Phật )”. Tịnh Pháp đây là chủng tử vô lậu khiến được tăng trưởng lần lần cho đến thù thắng và chủng tử này có khả năng chuyển hoá chủng tử nhị chướng, đoạn diệt hai giống sanh tử, chứng đặng hai thứ quả chuyển y, nghĩa là giải thoát cứu cánh, chứng đến quả vị Phật một cách tự tại vô ngại. Tất cả chỉ nương nơi năng lực bên trong của Thức chính mình mà không vay mượn các duyên bên ngoài, cho nên gọi là Duy Thức.

V.- BA TÁNH, BA VÔ TÁNH CỦA DUY THỨC:

1.- GIẢI THÍCH NGHĨA BA TỰ TÁNH:

Thành Duy Thức Luận giải thích: “Nếu như chỉ có Thức, tại sao Thế Tôn trong mỗi kinh đều nói có ba tánh? Tạo sao thế?” Tụng nói rằng:

“DO BỈ BỈ BIẾN KẾ, BIẾN KẾ CHỦNG CHỦNG VẬT, THỬ BIẾN KẾ SỞ CHẤP, TỰ TÁNH VÔ SỞ HỮU, Y THA KHỞI TỰ TÁNH, PHÂN BIỆT DUYÊN SỞ SANH, VIÊN THÀNH THẬT Ư BỈ, THƯỜNG VIỄN LY TIỀN TÁNH, CỐ THỬ DỮ Y THA, PHI DỊ PHI BẤT DỊ, NHƯ VÔ THƯỜNG ĐẲNG TÁNH, PHI BẤT KIẾN THỬ BỈ”.

( Do thường hay biến kế, biến kế các thứ vật, Biến Kế Sở Chấp này, nó không có tự tánh. Tự tánh Y Tha Khởi, do phân biệt sanh ra. Nơi Viên Thành Thật kia, thường xa lìa tánh ở trước, nên nó và Y Tha, giống nhau mà khác nhau, như tánh vô thường vân vân, không phải không có thể xem thấy)

Ba bài Tụng đây thuyết minh ba thứ tự tánh. Ba thứ tự tánh là: Biến Kế Sở Chấp Tự Tánh, Y Tha Khởi Tự Tánh và Viên Thành Thật Tự Tánh. Ba tánh này có thể bao gồm tất cả pháp và tất cả pháp không thể lìa khỏi ba tánh này. Nếu như ngoài Thưc có ba tự tánh thì đạo lý Duy Thức không thể thành lập; còn nếu như ngoài Thức không có ba tự tánh thì trái ngược với Phật Pháp. Ba bài Tụng trên chính là giải đáp vấn đề này. Trước hết ý nghĩa ba Tự Tánh xin được thuyết minh như sau:

a)- Biến Kế Sở Chấp Tự Tánh: Biến Kế là mưu tính rộng khắp, là Ý Thức tìm cầu mọi thứ, có chỗ gọi làtâm lý hoạt động. Sở Chấp tức là những sự vật của tâm chấp trước, theo bài Tụng đầu giải thích: “Do bỉ bỉ biến kế”, hai chữ bỉ bỉ là hình dung tâm niệm có rất nhiều khả năng biến kế, Tâm Thức hư vọng phân biệt là chỉ cho tâm thường hay biến kế; “Biến kế chủng chủng vật”, chữ Vật tức là chỉ cho sự vật, sự thể

( pháp ), có tâm thường hay biến kế thì tất nhiên phải có sự vật để biến kế, trong sự biến kế đây có thể tạo lập động từ để nói, tức là ý mưu tính tìm cầu, do đấy rất nhiều tâm lý thường hay biến kế, đi tìm cầu các thứ sự vật, cho đây là chân thật và cho kia là hư giả; đây là thiện và kia là bất thiện..v..v…., kỳ thật chỗ tâm biến kế này đúng là không thể tánh, như trong tất cả pháp căn bản là không có “Ngã” và cũng không có

“Ngã Sở”, nguyên vì tất cả pháp đều do nhân duyên sanh không có tự tánh; không có tự tánh tức là không, cho nên bảo rằng Tự Tánh Biến Kế Sở Chấp là không.

b) Y Tha Khởi Tự Tánh: Y nghĩa là nương tựa, nguyên vì tất cả pháp đều nương tựa nhân duyên để sanh khởi. Tự tánh của các pháp y tha khởi là “duyên nơi sự phân biệt để sanh ra”. Trong đây, “sự phân biệt” là chỉ cho các pháp Tâm và Tâm Sở của hữu lậu và vô lậu, những tâm pháp này đều có công năng tác dụng duyên lự và cũng đều là Y Tha Khởi cả. Hơn nữa tất cả pháp phải nương nơi hư vọng phân biệt làm nhân duyên mới có thể sanh khởi, cho nên mới bảo rằng, duyên nơi sự phân biệt để sanh ra. Còn nữa: Sự Phân Biệt là chỉ cho tất cả Kiến Phần của các loại Tâm, những Kiến Phần này là chỗ sanh các duyên, những quan yếu của Kiến Phần là bên trong nương nơi chủng tử của Kiến Phần và bên ngoài mượn những cảnh giới tri thức để duyên, nhờ đó mới có thể sanh khởi. Nên biết trong đây hư vọng phân biệt là chỗ sanh các duyên và nghĩa của chỗ sanh các duyên chính là nghĩa của Y Tha Khởi, vì thế vấn đề nhân duyên cũng là chỉ cho tất cả pháp. Từ đó hai câu Tụng trên là nói bao quát Tánh Y Tha Khởi của tất cả pháp nhiễm tịnh.

c)- Tánh Viên Thành Thật: căn cứ nơi chữ nghĩa mà nói: Viên là viên mãn, nghĩa là thoát ly tất cả sự điên đảo, Thành nghĩa là cứu cánh, Thật nghĩa là không hư vọng sai lầm, tức là chân thật. Viên Thành Thật hàm ý là viên mãn hợp lý cứu cánh chân thật. Biệt danh của Viên Thành Thật gồm có chân như, pháp giới, pháp tánh..v..v…. “Viên Thành Thật nơi kia”, chữ “Kia” là chỉ cho tự tánh Y Tha Khởi. Đây là nói Tánh Viên Thành Thật có một thứ hoàn toàn quan hệ nơi pháp Y Tha Khởi. Sự quan hệ như thế nào? Nghĩa là “thường xa lìa nơi tánh ở trước”; “ tánh ở trước” là chỉ cho Tánh Biến Kế Sở Chấp, nghĩa là Tánh Viên Thành Thật nơi pháp Y Tha cuối cùng luôn luôn lìa khỏi hẳn Tự Tánh Biến Kế Sở Chấp đã nói ở trước, cho nên gọi là Tánh Viên Thành Thật.

Trong vấn đề đây xin thí dụ: có người ở trong bóng tối thoáng thấy sợi giây thừng, nghi là con rắn, vọng sanh sợ hãi. Quan niệm con rắn trên sợi giây thừng chính là Biến Kế Sở Chấp, nguyên do vọng chấp cho là có con rắng thật, thế nên tâm sanh sợ hãi, nhưng kỳ thật không phải con rắn mà chính là sợi giây thừng. Sợi giây thừng tức là Y Tha Khởi, nguyên vì sau này nhìn rõ chính là sợi giây thừng mà không phải con rắn. Nơi sợi giây thừng đã lìa khỏi quan niệm con rắn chính là Viên Thành Thật Tánh. Nếu như quan sát thêm nữa, sợi giây thừng là do giây bố tạo nên và tự tánh của giây thừng cũng không có tức là đã thấy được Viên Thành Thật Tánh.

“Cố thử dữ y tha, phi dị phi bất dị”, đây là trình bày sự quan hệ của ba tánh. Chữ “Thử” là chỉ cho Tự Tánh Viên Thành Thật, Viên Thành Thật và Y Tha Khởi là chân lý cùng sự thật, cả hai đều là “phi dị phi bất dị”. “Dị” là không giống nhau; “Bất Dị” là giống nhau; “Phi Bất Dị” trong đây là sử dụng hai từ phủ định, chính là danh từ đôi, có nghĩa là chân lý là chân lý không phải là sự thật, sự thật là sự thật không phải là chân lý, cho nên không thể khẳng định nói là một thứ và cũng không thể nói là hai thứ tuyệt đối. Mục đích ở chỗ chân lý được hiển bày từ nơi sự thật và sự thật cũng được thuyết minh thành chân lý, ly khai chân lý thì không có sự thật và ly khai sự thật thì cũng không có chân lý, cho nên hai thứ này rất quan hệ mật thiết với nhau.

“Như vô thường đẳng tánh”, đây là đem học thuyết của Tiểu Thừa để chứng minh. Chữ “Đẳng” trong đây là chỉ cho “Khổ” “Không” và “Vô Ngã”. Khổ, Không, Vô Thường, Vô Ngã là bốn Pháp Ấn. Tổng quát dùng đồ biểu để giải thích:

Như tánh vô thường cùng pháp hữu vi không thể cho là khác, vì vô thường là tướng chung của pháp hữu vi; nhưng cũng không thể cho là một, nếu như cho là một thì hoàn toàn không thể sai khác; ngoài ra ý nghĩa khổ, không, vô ngã cũng giống như thế. Cho đến ý nghĩa Tánh Viên Thành Thật và Tánh Y Tha Khởi thì cũng giống như trên. “Phi bất kiến thử bỉ”, Chữ “Kiến” trong đây là ý nghĩa xem thấy, chứng ngộ; Phi Bất Kiến là ý nghĩa có thể quán sát. Chữ “Thử” là Tánh Viên Thành Thật, chữ “Bỉ” là Tánh Y Tha Khởi. Phi Bất Kiến Thử Bỉ là nói ở nơi pháp hữu vi không phải là không có thểù xem thấy (chứng ngộ) tánh vô thường đây (tức là Tánh Chân Như), mà có thể chứng ngộ được chỗ như thế của các hành hữu vi; nói ngược lại, thấy được Tánh Viên Thành Thật thì mới có thể biết rõ Tánh Y Tha Khởi là như huyễn. Chữ “Có” giả như không trừ khử vọng kiến của Tánh Biến Kế Sở Chấp thì vĩnh viễn không thể xem thấy Tánh Viên Thành Thật; không ngộ được Viên Thành Thật cũng chính là không thể biết rõ cái “Có” như huyễn của Tánh Y Tha Khởi; không biết rõ Tánh Y Tha Khởi thì vĩnh viễn là Biến Kế Sở Chấp. Thí dụ như: khi biết rõ giây bố thì mới có thể hiểu được đạo lý giây thừng là giả, còn như chẳng biết được giây thừng thì mãi chấp cho là con rắn, trong đó yếu tố sáng tỏ được giây thừng chính là giây bố!

2..- GIẢI THÍCH RIÊNG NĂM PHÁP VÀ BA TỰ TÁNH:

Nghĩa của ba tự tánh nơi giáo pháp Duy Thức thì rất trọng yếu.Theo giáo nghĩa Duy Thức thành lập, ba tự tánh là cương lĩnh tổng quát, giờ đây xin trình bày thuyết thứ nhất:

a)- TỰ TÁNH BIẾN KẾ SỞ CHẤP:

1. Năng Biến Kế và Sở Biến Kế: chính là Tâm và Tâm Sở Pháp hư vọng phân biệt của chúng ta. Nguyên vì tất cả hành vi động tác, ngôn ngữ đàm luận, tư tưởng kế hoạch..v..v…. phàm tất cả sự sinh hoạt của tâm lý đều do những Tâm Thức này chỉ đạo, đây là thuộc về chủ quan. Còn Sở Biến Kế chính là chỉ cho tất cả sự vật đối tượng, tất cả hiện tượng thế giới chỗ để quan sát đến của Ý Thức và năm giác quan (năm Thức) chúng ta. Các thứ cảnh giới bên ngoài chỗ để thấy nghe hiểu biết và chỗ để tư duy đều là chỗ biến kế, thuộc về khách quan cả.

2.- Tự Tánh Năng Biến Kế và Tự Tánh Sở Biến Kế:

Thứ nhất sự quan hệ của Tự Tánh Năng Biến Kế có hai thuyết: một là chỉ cho tám Tâm Thức và các Tâm Sở Pháp của các hữu tình trong ba cõi đều thuộc về Năng Biến Kế. Nguyên vì Thức thứ tám là loại năng duyên đều chọn lấy vư vọng phân biệt làm tự tánh, cũng tương tợ như hiện tượng năng thủ và sở thủ, cho nên chúng thuộc về loại Năng Biến Kế; hai là Tâm của Năng Biến Kế là chỉ cho loại Tâm (Tâm và Tâm Sở) Thức thứ sáu và Thức thứ bảy của hữu lậu, những Tâm này có khả năng biến kế ngoại vật mà chúng quyết định không phải Thức thứ tám, tất cả thường hay chấp ngã và chấp pháp, cho nên chúng thuộc về loại Năng Biến Kế. Thức thứ sáu và Thức thứ bảy thì chuyên môn chấp ngã chấp pháp, cho nên chỉ có hai Thức này mới có khả năng biến kế (mưu tính, so lường và phân biệt). Luận nói: “Chỉ có Ý và Thức (thứ bảy và thứ sáu) là biến kế”. Thức thứ tám và năm Thức Trước đều không có phân biệt, tính toán, so lường, cho nên không phải thuộc loại Năng Biến Kế. Thứ đến, Tự Tánh Biến Kế là như thế nào? Nơi năm Uẩn, Kiến Phần và Tướng Phần chính là Ngã Tướng và Pháp Tướng. Nhiếp Luận đề cập đến tánh Y Tha Khởi là chỗ biến kế. Hiện tượng vũ trụ đều là Y Tha Khởi, cho nên chỗ biến kế chính là hiện tượng vạn hữu.

Thứ hai Tướng Biến Kế Sở Chấp là như thế nào? Biến Kế Sở Chấp và Tướng Biến Kế Sở Chấp thì không giống nhau. Trước là Tánh Y Tha Khởi và sau là Tánh Biến Kế Sở Chấp. Tướng Biến Kế Sở Chấp có hai thuyết: một thuyết nói rằng Tâm và Tâm Sở Pháp trong ba cõi là chỗ sanh ra Kiến Phần Tướng Phần, Năng Thủ Sở Thủ, Ngã Tướng Pháp Tướng. Duy hai tánh này là nơi Tướng Biến Kế Chấp. Nguyên vì Nhị Thủ là do vô minh..v..v…. từ vô thỉ huân tập kết thành. Nhưng tướng trạng Nhị Thủ của ngã pháp chỉ có nơi tình và không nơi lý, cho nên thuộc về Tướng Biến Kế Sở Chấp. Còn một thuyết nói rằng: tất cả Tâm và Tâm Sở Pháp đều do huân tập năng lực từ nơi duyên sanh. Sự biến kế là nương nơi vọng chấp, xác định thật có và không, một và khác, đầy đủ và không đầy đủ..v..v..…., đây là Tướng Biến Kế Sở Chấp.

b).- TỰ TÁNH Y THA KHỞI:

Thế nào là Tánh Y Tha Khởi? Vấn đề đây xin trình bày sơ lược: Thứ nhất Thành Duy Thức Luận giải thích: “Các duyên là chỗ sanh ra thể của Tâm Tâm Sơ ûvà Kiến Phần của chúng, hữu lậu và vô lậu đều Y Tha Khởi, Y Tha nơi các duyên mới có thể khởi lên được”. Chỗ đây không phải chỉ nói các hữu lậu hữu vi đều là Tánh Y Tha Khởi, cho đến các công đức Phật quả vô lậu hữu vi cũng là Y Tha Khởi. Thứ hai Nhiếp Luận giải thích: “Chỉ có Lượng và chỉ có thứ Nhị Chủng đều gọi là Tánh Y Tha Khởi”. Chữ Lượng nghĩa là tri thức, nương nơi Lượng làm tiêu chuẩn thì mới có thể hiểu biết chân lý của tất cả sự vật không chút lầm lẫn, cho nên chữ Lượng chính là tri thức. Còn Kiến Phần Tướng Phần..v..v đều là thể tánh tâm lý tri thức của chúng ta và Năng Thủ Sở Thủ mỗi loại đều có những thứ tướng sai biệt cho tất cả gọi chung là pháp Y Tha Khởi. Thứ ba Kinh Lăng Già giải thích: “Tướng..v..v…. bốn pháp đều gọi là Y Tha Khởi”. Bốn pháp là Danh, Tướng, Phân Biệt, Chánh Trí trong năm pháp đều là Y Tha Khởi. Ngoại trừ một thứ Chân Như là pháp vô vi không phải Y Tha Khởi. Nhờ ba học thuyết trên, chúng ta biết rõ đạo lý của pháp Y Tha Khởi là chỉ chung cho tất cả sự vật trong vũ trụ. Hơn nữa pháp Y Tha Khởi cũng chính là nhân duyên nơi sanh ra vạn pháp, tất cả pháp môn lưu chuyển trong thế gian và tất cả pháp môn hoàn diệt trong thế gian đều được kiến lập nơi pháp Y Tha Khởi của tánh nhân duyên này.

c)- TÁNH VIÊN THÀNH THẬT:

Tánh viên thành thật có hai nghĩa, nghĩa hẹp và nghĩa rộng: nghĩa hẹp rút gọn là chỉ cho Nhị Không nơi hiển bày chân như là Tánh Viên Thành Thật, một thứ lý tánh thuộc pháp vô vi. Tại sao cho Nhị Không là chỗ hiển bày? Nghĩa là do nơi cái Không hoàn toàn, không còn điên đảo chấp trước về năng thủ sở thủ và ngã tướng pháp tướng, chính là nơi đó hiển bày thật tánh chân như, ngã pháp nếu như không hoàn toàn thì chân như không thể hiển bày. Trí Sanh Không phá trừ chấp trước nhân ngã chính là nơi hiển bày Sanh Không Chân Như; Trí Pháp Không phá trừ pháp chấp chính là nơi hiển bày Pháp Không Chân Như. Chân Như tức là thật tướng, cũng gọi là tánh không, tánh pháp, tánh bất tư nghì, tánh viên thành thật. Viên Thành Thật yếu nghĩa có ba: nghĩa phổ biến, nghĩa thường trụ và nghĩa không hư vọng. Nhưng ba nghĩa ly khai này không phải là chỉ cho tánh viên thành thật. Còn nghĩa rộng của Viên Thành Thật tóm lược bao quát gồm có hai không, chỗ hiển bày chân như, cùng với tất cả pháp công đức (Pháp quả tam thừa bồ đề) của hữu vi vô lậu. Niết Bàn, Trạch Diệt Vô Vi..v..v…. đều thâu nhiếp trong Viên Thành Thật. Nguyên vì công đức vô lậu là cảnh giới tự chứng xa lìa điên đảo, cũng có nghĩa phổ biến thường trụ, không phải hư vọng, cho nên được gọi là Tánh Viên Thành Thật. Nghĩa rộng của chân như đây so với hàm nghĩa chân như của Đại Thừa Khởi Tín Luận thì giống nhau. Nghĩa chính chân như của các nhà Duy Thức chủ trương là nghĩa thích hợp đã được giải thích ở trước.

D)- QUAN HỆ LẪN NHAU CỦA BA TÁNH:

1)- BIẾN KẾ SỞ CHẤP VÀ Y THA KHỞI:

Pháp Y Tha Khởi là hư vọng phân biệt, là thế tục đế, là pháp “Có”. Biến Kế Sở Chấp là hư vọng phân biệt, chỗ chấp trước của thật ngã thật pháp, là pháp “Không”. Như thế cả hai đây, một Có một Không thì không phải không khác. Các thứ cảnh tướng của hiện tượng thế gian, tất cả pháp đó tuy là y tha duyên sanh, do các duyên hoà hợp, đều tồn tại của sự có giả, mà không phải là có chân thât. Đúng như Kim Cang Kinh Tụng giải thích: “Tất cả pháp hữu vi như mộng huyễn bào ảnh, như sương khói và sấm chớp, nên quán chiếu như thế”. Những lời giải thích trên trình bày những pháp nhân duyên đều có giả có huyễn, là một thứ cảnh ngộ sau khi sử dụng trí tuệ tư duy khảo sát. Thật ngã thật pháp của biến kế sở chấp, nếu như biết rõ không có tánh tự thể cũng là một thứ cảnh ngộ. Hai loại này chứng minh cho thấy, căn cứ nơi sự thật thì đều chân thật, chẳng qua chúng tương phản lại nơi thường thức. Nơi thường thức sự chấp ngã chấp pháp cho là chân thật, không lãnh hội được đạo lý nhân duyên sanh, không rõ được các pháp y tha khởi tánh đều không. Hơn nữa biến chấp là thuộc về tình có, y tha khởi là giả có hoặc là đạo lý có, cho nên không phải là không khác. Đây cũng không phải là cách nhìn thường thức. Nhưng không luận vọng tình có và giả có đều là có giống nhau nơi thường thức, cho nên không phải khác. Ngài Thế Thân giải thích rằng: “Ý Thức ( thứ sáu và thứ bảy ) đều là Thức biến kế và y tha khởi đây là tánh cảnh sở duyên sở thủ thường hay sanh ra biến kế, cũng tức là biến kế sở chấp. Nói cách khác y tha khởi là cảnh và tâm sanh ra biến kế, cho nên gọi là biến kế sở chấp tánh. Nói rõ hơn Ý Thức kia là biến kế, duyên nơi tướng mạo kia là cảnh sở thủ, chính là chỗ biến kế. Do y tha này cũng gọi là tánh biến kế, cho nên không phải khác”. Vô Tánh giải thích rằng: “Không phải khác là có y tha khởi, có biến kế sở chấp. Chữ “Khác” là “Có” nơi hư vọng, có thể cho là có, chữ “Không” là “không phải có” nơi hư vọng ( không ), không có thể cho là khác. Kia đã là không, sao lại hư vọng cho là khác? Không phải không khác là có và không phải có không thể thành một được”.

2)- VIÊN THÀNH THẬT VÀ Y THA KHỞI:

Căn cứ nơi trước biến kế sở chấp là thuộc về “Tình Có”, nay nói viên thành thật là thuộc về “Diệu Có” và y tha khởi là thuộc về “Huyễn Có”, hai câu này không giống nhau, cho nên gọi là không phải không khác. Hai câu này nếu ở phương diện khác mà nói thì không phải khác, nguyên do viên thành thật là tánh chân thật của pháp y tha khởi, nếu như có khác thì không thích ứng với tánh kia, còn nếu như không khác, pháp y tha khởi là thường hoặc viên thành thật là vô thường. Mà thật ra không phải thế, hai loại này có chỗ khác nhau. Hơn nữa, y tha khởi là cảnh giới của Phàm Thánh, riêng viên thành thật chỉ là cảnh giới của bậc Thánh, là chỗ chứng đắc của bậc Thánh. Bậc Thánh thì có thể duyên nơi y tha khởi, nhưng hạng phàm phu thì không thể hội nhập được viên thành thật, đó là chỗ không phải không khác. Còn nữa y tha khởi thì đa số nương tựa nơi phần ô nhiễm và viên thành thật thì lại nương tựa nơi phần thanh tịnh. Trí tuệ của bậc Thánh có hai thứ: Một là Trí Căn Bản, tức là trí không phân biệt và trí này thân chứng tánh viên thành thật. Hai là Trí Hậu Đắc, phần nhiều chỉ có trí sai biệt phân biệt ( Trí này có khi cũng không phân biệt). Trí Hậu Đắc sau khi chứng đặng Trí Căn Bản liền khởi lên trí sai biệt để duyên các pháp tướng sai biệt y tha khởi, cho nên viên thành thật này cùng với y tha khởi không phải không khác. Nếu như quyết định cho rằng không khác thì viên thành thật đúng là chỗ duyên của Trí Hậu Đắc, hoặc tánh y tha khởi đúng là chỗ duyên của Trí Căn Bản. Nhưng thật ra không phải vậy, cho nên gọi là không phải không khác. Thành Duy Thức Luận giải thích: “Cho nên không phải một và không phải khác, pháp cùng pháp tánh (y tha khởi cùng viên thành thật) về phương diện lý thì lẽ tất nhiên thích ứng với nhau, nhưng về mặc sự thì thắng nghĩa và thế tục có chỗ đối đãi với nhau”.

3)- VIÊN THÀNH THẬT VÀ BIẾN KẾ CHẤP:

Sự quan hệ của viên thành thật và biến kế chấp cũng như ánh sáng và bóng tối đối lập nhau. Có ánh sáng thì tất nhiên không có bóng tối và có bóng tối thì không có ánh sáng. Chứng ngộ hoàn toàn viên thành thật thì không còn biến kế chấp, có biến kế chấp thì không có viên thành thật, đây là mê và ngộ đối lập nhau cho nên gọi là không phải không khác. Nhưng biến kế sở chấp vốn không có bản thể, giống như lông rùa sừng thỏ. Tánh không của biến kế tức là viên thành thật cho nên cũng gọi là không phải khác.

4)- KẾT NẠP VÀO BA TÁNH DUY THỨC:

Ba tánh thì chọn pháp y tha làm trung tâm, pháp y tha khởi nếu như không tồn tại thì hai tánh trước và sau không thế chứng đắc, không thể thiết lập. Pháp tánh y tha khởi là hư vọng phân biệt và hư vọng phân biệt tức là tâm thức. Cho nên Luận giải thích: “Có hư vọng phân biệt”. Trước hết biến kế chấp là dựa trên y tha khở để vọng tình so đo chấp trước; sau đó viên thành thật là tánh chân thật dựa trên trên y tha khởi. Nếu như ly khai hoàn toàn pháp y tha khởi thì hai tánh căn bản ở trước không thể chứng đắc, do đó mới nói đến nghĩa Duy Thức. Còn sự chứng ngộ của trí tuệ, sau khi chứng viên thành thật này thì mới có thể hiểu rõ sự tồn tại như huyễn của y tha khởi kia. Tánh không của biến kế sở chấp nếu như chưa chứng ngộ thì không thể hiểu biết như thật tánh của viên thành thật. Nhân đây trình tự tu chứng là trước hết cần thiết phá chấp biến kế để trừ chướng ngại của sự chứng ngộ viên thành thật. Vả lại, trí không phân biệt đã chứng chân như thì trí hậu đắc mới có thể thấu đạt tánh y tha khởi đều là những sự việc như huyễn..v.. v Theo bài Tụng sau đây nói rằng: “Không phải không thấy chân như, mà có thể liễu ngộ được các pháp đều là những sự việc như huyễn..v.. v, chúng nó mặc dù có mà không phải chân thật”.

5)- BA TÁNH VÀ NĂM PHÁP:

Năm pháp nơi Duy Thức Tông trong các Kinh Luận đều có giảng giải. Năm pháp là: Danh, Tướng, Phân Biệt, Chánh Trí, Như Như. “Danh” nghĩa là danh xưng ngôn thuyết, tất cả danh xưng của sự vật trong vũ trụ, tất cả văn tự học thuyết, văn hoá tư tưởng đều từ nơi Danh này để kiến lập. “Tướng” nghĩa là tướng trạng (pháp tướng) thể tánh và sự tướng sai biệt của vạn sự vạn vật, gọi chung chính là tướng trạng của tất cả hiện tượng giới. “Phân Biệt” nghĩa là tư tưởng tri thức của tâm lý. “Chánh Trí” nghĩa là trí tuệ vô lậu vượt ra ngoài thế gian, trong đó bao gồm cả trí tuệ của thế gian. “Như Như” nghĩa là thật tánh của chân như, chính là lý tánh thật tế của vũ trụ. Năm pháp này có thể bao gồm tất cả pháp của thế gian và xuất thế gian, theo như đồ biểu sau đây:

Theo Du Già Sư Địa Luật giải thích: Năm pháp đây không quan hệ với biến kế sở chấp. Chân Như của Như Như tức là tánh viên thành thật. Ngoài Như Như ra bốn pháp còn lại đều là tánh y tha khởi. Danh là pháp giả của Năng Thuyên ( Văn cú giải thích nghĩa lý kinh điển ), là tâm thức hữu lậu biến hiện tương tợ. Tướng là nghĩa lý và sự tướng của Sở Thuyên, Phân Biệt là tâm và tâm sở pháp hữu lậu thường biến hiện tương tợ. Chánh Trí là tâm và tâm sở pháp vô lậu thường biến hiện tương tợ. Cho nên bốn pháp này đều là y tha khởi. Ý nghĩa này giống như đồ biểu sau đây:

Theo Biện Trung Biên Luận giải thích: Biến kế chấp thì không có thật thể, chỉ có giả danh, cho nên gọi là Pháp Biến Kế Chấp. Tướng tức là Tướng Phần nương nơi tâm thức biến hiện. Phân Biệt là Kiến Phần thuộc tâm và tâm sở pháp, hai thứ tâm này đều là tánh Y Tha Khởi. Chánh Trí Như Như đều không điên đảo, là tánh Viên Thành Thật. Ý nghĩa này giống như đồ biểu sau đây:

Theo Kinh Lăng Già giải thích: Năng Thuyên là biểu tượng tất cả danh xưng ngôn thuyết của sự vật, Tướng là biểu tượng pháp tướng, pháp nghĩa của Sở Thuyên, hai vấn đề này trên phương diện tình thì có, trên phương diện lý thì không, cho nên thuộc về biến kế sở chấp. Phân Biệt là hai phần Kiến và Tướng của tâm và tâm sở hữu lậu thì thuộc vể y tha khởi. Chánh Trí và Như Như đã xa lìa điên đảo thì thuộc về viên thành thật. Ý nghĩa này giống như đồ biểu sau đây:

3.- GIẢI THÍCH NGHĨA BA VÔ TÁNH:

Theo Duy Thức Luận giải thích: “Nếu như có ba tánh, tại sao đức Thế Tôn nói tất cả pháp đều không có tự tánh”? Bài Tụng giải rằng:

“TỨC Y THỬ TAM TÁNH, LẬP BỈ TAM VÔ TÁNH, CỐ PHẬT MẬT Ý THUYẾT, NHẤT THIẾT PHÁP VÔ TÁNH, SƠ TỨC TƯỚNG VÔ TÁNH, THỨ VÔ TỰ NHIÊN TÁNH, HẬU DO VIỄN LY TIỀN, SỞ CHẤP NGÃ PHÁP TÁNH” (Tức nương nơi ba tánh này, lập ra ba vô tánh kia, cho nên Phật mật ý nói: tất cả pháp đều vô tánh. Trước là tướng vô tánh, kế vô tự nhiên tánh, sau do lìa tánh trước: là tánh chấp ngã pháp).

Hai bài Tụng đầu là trình bày rõ nghĩa ba vô tánh và cũng là giải thích một vấn đề trọng yếu của Duy Thức Học. Như trước đã giảng ba tánh không thể lìa khỏi Thức để hiện hữu mà có chỗ đức Phật lại nói ba vô tánh và Duy Thức cũng nói có ba tánh, như thế có trái ngược nhau không? Vấn đề đây hai bài Tụng trên đã giải đáp. Nghĩa là căn cứ ba thứ tự tánh đã đề cập ở trên để kiến lập ba thứ vô tánh. Ba thứ vô tánh này hoàn toàn không phải biệt lập ngoài ba thứ tự tánh. Cho nên mục đích đức Phật dùng mật ý để giải thích ba thứ vô tánh. Mật ý là ý tứ tuyệt đối không hiển bày. Đó chính là nói ba vô tánh và không phải trình bày giáo nghĩa. Theo ý tứ của các luận sư Duy Thức, tất cả pháp hoàn toàn không phải chỉ bày giáo nghĩa. Họ cho rằng sự vật trên lý tánh tất cả pháp không phải là vô tánh và cũng không phải tất cả pháp đều không có gì hết. Nếu thế hiện thật trở thành phủ định và bát bỏ toàn diện lý tánh. Nhưng đức Phật nói vô tánh là có dụng ý khác, cũng như Thành Duy Thức Luận trình bày ba vô tánh cả hai đều không phải cho rằng không có tánh.

“Thứ vô tự nhiên tánh”, nghĩa là kế đến căn cứ nơi tánh Y Tha để kiến lập Sanh Vô Tự Nhiên Tánh. Chữ Sanh là chỉ cho các pháp Y Tha khởi, nghĩa là các pháp đều nương nơi nhân và gá nơi duyên để sanh khởi thì không có tánh tự nhiên. Trong thế gian, Khoa Học Tự Nhiên đều cho rằng, tất cả sự vật được sanh ra đều từ nơi tự nhiên, Phật Giáo thì không thừa nhận riêng tự sanh, cũng không chấp nhận thuyết tha nhân sanh, hơn nữa cũng không bảo rằng không có nhân mà tự nhiên sanh, cho nên Phật chủ trương tất cả đều do nhân duyên sanh. Như bài Tụng của Mã Thắng Tỳ Kheo giải thích rằng: “Các pháp do nhân duyên sanh, cũng do nhân duyên diệt, ta là bậc Đại Sa Môn, thường chủ trương học thuyết như thế”. Bài Tụng trên chính là đả phá những tà thuyết cho rằng tự sanh, tha sanh, cộng sanh, tự nhiên sanh. Căn cứ nơi tánh nhân duyên sanh trên mà chủ trương tánh sanh không có tự tánh.

“ Hậu do viễn ly tiền, sở chấp ngã pháp tánh”, nghĩa là sau cùng căn cứ nơi tánh Viên Thành Thật kiến lập tánh Thắng Nghĩa không có tự tánh. Tánh Viên Thành Thật là cảnh giới chân thật hiển bày sau khi xa lìa hẳn ngã tướng pháp tướng thật có của Biến Kế Sở Chấp. Chân Như chính là Thắng Nghĩa Đế, cho nên chủ trương rằng tánh Thắng Nghĩa không có tự tánh.

VI.- TÁNH CHÂN NHƯ CỦA DUY THỨC:

( Thuyết minh tánh Duy Thức )

“THỬ CHƯ PHÁP THẮNG NGHĨA, DIỆC TỨC THỊ CHÂN NHƯ, THƯỜNG NHƯ KỲ TÁNH CỐ, TỨC DUY THỨC THẬT TÁNH” (Các pháp thắng nghĩa này, cũng tức là chân như, vì tánh nó thường như, tức thật tánh Duy Thức).

Hai mươi bốn bài Tụng ở trước là thuyết minh Tướng của Duy Thức. Bài Tụng thứ hai mươi lăm này là thuyết minh Tánh của Duy Thức. Tánh là chỉ cho Thắng Nghĩa của Duy Thức hiển bày, cũng tức là Tánh Viên Thành Thật. Đúng ra chính nơi pháp Y Tha Khởi, nếu không có vọng tình chấp trước, lẽ đương nhiên là bao gồm Thắng Nghĩa Đế ở trong. Không chủ trương Y Tha Khởi là Thắng Nghĩa, vì lo sợ Viên Thành Thật sẽ bị lạm dụng, cho nên nói xa lìa điên đảo chính là Chân Như. Bản tánh của Viên Thành Thật là thường như cho nên gọi là Chân Như, nghĩa là bản tánh của các pháp không tăng không diệt. Như Luận giải thích: “ Đây tức là như thế, không phải không như thế, thị tức là như thị, không phải không như thị”. Chữ Đây và chữ Thị là chỉ cho bản lai diện mục của các pháp, bản tánh của tất cả sự vật như thế nào, chúng ta liền trở về chỗ đó như thế nào là nơi không thêm sắc thái và không tăng không diệt. Đây chính là tánh chân thật của Duy Thức, có chỗ gọi là Thắng Nghĩa, Chân Như, Duy Thức Tánh, tất cả đều một thể mặc dù tên có khác nhau.

Chương VIII: Thật Chứng Của Duy Thức Luận

A.- NÓI TỔNG QUÁT:

Hai mươi lăm bài Tụng trên đã thuyết minh rõ hành tướng của Duy Thức và thể tánh của Duy Thức, nghĩa là đã trình bày tường tận sự lý luận của Duy Thức; còn năm bài Tụng sau đây giải thích về ngôi vị của Duy Thức, nghĩa là mục đích thuyết minh cảnh giới thực nghiệm tu chứng của Duy Thức. Thứ cảnh giới đây chỉ là thực nghiệm thực chứng nương nơi Duy Thức để lý luận kiến lập, cho nên trước là lý luận và sau là hành vi thực nghiệm. Chỗ thuyết minh của Duy Thức Học đều khởi điểm từ địa vị căn bản của chúng sanh trình bày rõ hiện tượng và lý tánh của vũ trụ nhân sanh. Khi thuyết minh hiện tượng vũ trụ vạn hữu, tất cả đều không lìa khỏi Thức, đều do Thức biến. Chọïn Thức A Lại Da làm trung tâm duyên khởi, còn vấn đề thuyết minh sự sanh tử tương tục và sự khổ lạc sai biệt ..v..v của nhân sanh thì chọn A Lại Da và Mạt Na làm trung tâm của nghiệp quả duyên khởi, đặc biệt thuyết minh mười hai Hữu Chi của bản chất nhân sanh. Đối với chân lý những thứ sự tướng nhân quả..v..v…. của Thức biến cần phải tu chứng. Nếu không tu chứng nói có lợi ích gì? Nói đến hành quả của sự tu chứng đây chính là nói đến đại giác ngộ chỗ kinh nghiệm xưa nay của chúng. Chúng ta mới có thể nương nơi đó để tu học. Từ lý do này, cấp bực thứ lớp tu chứng của Duy Thức Học cần được thiết lập. Hơn nữa Phật Pháp lại chú trọng ở nơi tu chứng, không phải chỉ chuyên lý luận cho xong chuyện ( nếu như không đem Phật Học thuần túy nghệ thuật đi nghiên cứu thảo luận). Sau khi trình bày rõ về lý tánh, cần phải căn cứ nơi lý tánh đó để thật hành, thật hành cốt yếu ở chỗ thân tâm của chính mình thực nghiệm. Kinh giải thích: “Pháp tùy theo nơi pháp hành” chính là ý này vậy. Tu học và hành chứng ở trên nhất định phải có một thứ trình tự và phải có phương pháp của quá trình tu học. Từ đây về sau năm bài Tụng chỉ chuyên giải thích: một thứ trình tự là nương nơi giáo lý của Duy Thức, tu nơi hạnh của Duy Thức và chứng nơi quả của Duy Thức. Văn Tụng ở trước chưa giảng thứ lớp của năm ngôi vị, đầu tiên chỉ đem một đoạn văn nơi Thành Duy Thức Luận để đưa ra chứng cớ, trình bày rõ người nào có thể tu chứng Duy Thức Hạnh, Duy Thức Quả và ngộ nhập như thế nào nơi năm ngôi vị của Duy Thức, lời tựa của Thành Duy Thức Luận đây là để chứng thật . Bài Tụng giải thích rằng:

“Chỗ thành quả (kiến lập) tướng và tánh của Duy Thức (lý luận) như thế, ai là người chứng được bao nhiêu ngôi vị và ngộ nhập như thế nào?”

Đây là thuyết minh sự tướng và lý tánh của Duy Thức, một thứ cảnh giới phương tiện của người tu hành vào để tu. Lý luận dĩ nhiên đã thành lập và cũng là lẽ đương nhiên hội đủ trình tự của người tu tập vào tu. Đoạn văn đây có ba vấn đề: (1) Người nào có thể tu thứ pháp môn này? (2) Trong khi tu hành cần phải trải qua mấy loại và mấy thứ ngôi vị mới có thể chứng nhập chân lý tướng và lý tánh của Duy Thức? ( 3) Tu tập phương pháp gì và làm sao ngộ nhập chân lý Duy Thức?

“Nghĩa là đầy đủ hai chủng tánh Đại Thừa, tóm lược thứ lớp nơi năm ngôi vị lần lượt ngộ nhập. Một là chủng tánh an trụ nơi bổn tánh, nghĩa là từ vô thỉ đến nay nương tựa nơi bổn Thức, là pháp tự nhiên đã có, là pháp nhân vô lậu. Hai là chủng tánh do huân tập kết thành, nghĩa là đã nghe những pháp dòng thác pháp giới, chỗ thành tựu..v..v là sau khi nghe qua liền huân tập kết thành. Cốt yếu ở chỗ phải đầy đủ hai chủng tánh Đại Thừa này thì mới có thể lần lược theo thứ tự ngộ nhập Duy Thức”.

Nói đơn giản, con người cần phải trang bị đầy đủ hai thứ chủng tánh ĐẠI Thừa nói trên, phải tuyệt đối nương tựa nơi năm thứ ngôi vị, lần lượt đến chỗ có thể ngộ nhập. Từ đấy mỗi câu phúc đáp công án đều biết rõ đạo lý tu hành của Duy Thức giảng giải, ở đây không cần đề cập kẻ độn người ngộ. Câu Chủng Tánh An Trụ Nơi Bổn Tánh nghĩa là chúng ta nguyên đã có sẵn bản tánh khả năng thành Phật, cũng chính là chủng tử vô lậu, hoặc gọi là Tạng Như lai, hoặc gọi là Phật tánh..v..v…. và cũng gọi là Giác Tánh của chúng ta. Thứ Giác Tánh này đã có sanh mạng kể từ quá khứ cho đến ngày nay, đã phó thác nơi trong Thức A Lại Da, cho nên nói chủng tử vô lậu là “An Trụ Nơi Bổn Tánh”. Chúng ta và tất cả hữu tình đã trang bị đầy đủ một thứ đặc tánh này cho nên có thể tu hành ngộ đạo. Những chủng tánh do huân tập kết thành chính là những chủng tử thiện pháp hữu lậu do ba huệ Văn Tư Tu..v..v…. huân tập kết thành. “Dòng Thác Pháp Giới” đây, pháp giới là những cảnh giới của Phật đã chứng, cũng gọi là Pháp Thân; thành Phật tức là chứng pháp giới tánh, cho nên pháp giới chính là cảnh giới đại giác. Dòng Thác Pháp Giới nghĩa là từ khi Phật Đà tự chứng thánh trí những pháp của cảnh giới bình đẳng biểu lộ ra ngoài gọi là dòng thác pháp giới, cũng gọi là dòng thác thân giáo, nghĩa là tất cả giáo pháp của “Chư Phật đã chứng ngộ như thật và nói ra những pháp như thật đã chứng”. Người đã nghe những pháp thuộc dòng thác pháp giới, nghĩa là nghe từ thiện tri thức ở trước, nghe rõ giáo pháp Phật Đà. Đẳng là dòng thác nắm lấy và tư duy để thành huệ, tu để thành huệ, nghĩa là học Phật Pháp phải được nhập môn, chính yếu là trước hết phải từ nơi ba huệ Văn Tư Tu nói trên để học tập, phát khởi tu học Phật pháp từ khi sơ phát tâm, sau đó quy y Tam Bảo, nhờ Ý Thức thứ sáu và các pháp Tâm Sở Tín, Giải, Niệm, Định, Huệ..v..v…. của nó tương ưng để tu tập. Văn để thành huệ chính là thân cận thiện hữu, lắng nghe chánh pháp để được tri kiến và trí huệ. Tư để thành huệ chính là sau khi lắng nghe chánh pháp, tự mình khéo tư duy và phân tích tất cả kinh giáo đã nghe đã rõ biết để đạt được tri kiến và trí huệ. Tu để thành huệ, tu là tu tập, tức là tu định, chính là thật hành nơi sự sinh hoạt của thân tâm, nghĩa là nắm lấy chỗ tư duy để nghiên cứu Phật Pháp, nên sử dụng trên sự sinh hoạt của một cá nhân và mở rộng cho đến xã hội. Sử dụng Phật Pháp để cải tạo tư tưởng và hành vi của chính mình và của người khác. Trong quá trình tu tập của ba huệ, bao gồm ba Vô Lậu Học: Giới Định Huệ ba học chính là yếu môn để vào Phật Pháp. Ý Thức của chúng ta nhờ ba Huệ và ba Học này mới có thể huân tập và dưỡng thành thiện tâm và thiện hạnh. Thiện tâm thiện hạnh ngày ngày tăng tưởng, không cho ác tâm ác niệm ác hành có cơ hội để sanh khởi thì ác pháp tự nhiên mất đi thế lực, thiện pháp tự nhiên tăng trưởng thế lực, nhờ đó bổn hữu vô lậu chủng tử mới có thể sanh khởi. Như bản đồ sau đây trình bày:

“Sao gọi là ngộ nhập năm ngôi vị Duy Thức? Một là ngôi vị Tư Lương, nghĩa là tu theo phần giải thoát của Đại Thừa; Hai là ngôi vị Gia Hạnh, nghĩa là tu theo phần quyết trạch của Đại Thừa; Ba là ngôi vị Thông Đạt, nghĩa là chỗ trụ Kiến Đạo của Bồ Tát; Bốn là ngôi vị Tu Tập, nghĩa là chỗ trụ Tu Đạo của Bồ Tát; Năm là ngôi vị Cứu cánh, nghĩa là trụ nơi Vô Thượng Chánh Đẳng Bồ Đề”.

Giải thoát là quả của Niết Bàn, “Phần” Giải Thoát tức là chứng được nhân của Niết Bàn, muốn chứng Niết Bàn tất nhiên phải chuẩn bị tất cả tư lương; Tư Lương chính là phước đức và trí tuệ, thiếu mất một trong hai tư lương này không thể được. Quyết Trạch là trí tuệ, “Phần” Quyết Trạch tức là nhân của Đại Bồ Đề, tu hạnh bát nhã là phần quyết trạch, vì phần này gần kiến đạo, cũng gọi là Đạo Gia Hạnh. Người tu chứng hai ngôi vị trên thì thuộc về Nội Phàm, nguyên vì họ chưa chứng được Chân Như và chưa nhập được Thánh Đạo; ngôi vị này cũng gọi là Hiền Vị, vì họ gần với bậc Thánh Trí. Khi vào ngôi vị Thông Đạt mới chứng được Thánh Đạo và mới đích thân thấy được lý tánh chân như. Ngộ tức là không còn mê, là nghĩa quán chiếu; Đạo tức là chân như cho nên gọi là Kiến Đạo. Kẻ vào kiến đạo thông đạt chân như gọi là bậc Thánh, Bồ Tát sau khi kiến đạo dĩ nhiên khoảng cách đối với đại quả Bồ Đề vẫn còn xa xôi, nhất định phải tu tập đoạn trừ những phiền não còn thặng dư, cho nên phải tiếp tục hành trì ngôi vị tu tập thứ tư. Hành giả phải trải qua mười địa vị (Thập Địa) mới đến được ngôi vị cứu cánh của Phật, mới thành quả Phật, mới an trụ được Vô Thượng Chánh Đẳng Bồ Đề.

“Sao gọi là thứ lớp ngộ nhập Duy Thức? Nghĩa là các Bồ Tát đối với tướng và tánh của Thức, trong ngôi vị Tư Lương có khả năng tin hiểu sâu xa; nơi ngôi vị Gia Hạnh có khả năng lần lượt đoạn trừ năng thủ và sở thủ, phát khởi được kiến đạo chân chánh (trí tuệ vô lậu); nơi ngôi vị Thông Đạt thông đạt được như thật (chứng ngộ); trong ngôi vị Tu Tập như chỗ đã thấy được lý, luôn luôn tu tập đoạn trừ các thứ nghiệp chướng thặng dư; đến ngôi vị Cứu Cánh ra khỏi tất cả chướng duyên, viên minh có khả năng soi sáng đến tận cùng đời vị lai, giáo hoá tất cả loài hữu tình, khiến họ ngộ được tánh và tướng của Duy Thức”.

Trong bài Tụng này, Bồ Tát gọi cho đủ là Đại Thừa Nhị Chủng Chủng Tánh, nghĩa là vị phát tâm Đại Thừa Bồ Đề. Còn cảnh giới lần lượt ngộ nhập phía sau sẽ giải thích thứ lóp rộng sâu hơn, ở đây chỉ nói lược mà thôi.

B.- NGÔI VỊ TƯ LƯƠNG:

“NÃI CHÍ VỊ KHỞI THỨC, CẦU TRỤ DUY THỨC TÁNH, Ư NHỊ THỦ TÙY MIÊN, DU VỊ NĂNG PHỤC DIỆT” ( Từ trước đến nay chưa khởi Thức, cầu an trụ nơi Duy Thức Tánh, nhưng Nhị Thủ và Tùy Miên, vẫn chưa thể phục diệt).

Bài Tụng giải thích: “Từ khi phát nguyện sâu rộng tâm đại bồ đề kiên cố, cho đến khi chưa phát khởi tâm thức thuận theo quyết trạch, cầu trụ nơi chân tánh thắng nghĩa của Duy Thức đều thuộc về ngôi vị Tư Lương”. “Tâm đại bồ đề” nếu phân biệt đơn giản là thuộc về tâm bồ đề của Thinh Văn và tâm bồ đề của Độc Giác. “Thâm cố” nghĩa là phát nguyện sâu rộng tâm bồ đề kiên cố, không bị bạn ác thế tục làm chuyển đổi. “Quyết trạch Thức” tức là đạo gia hạnh và trí gia hạnh, cũng chính là trí tuệ quán không của Nhị Thủ, sở dĩ gọi là Thức mà không gọi là Tuệ là do bởi mới phát tâm bồ đề học Phật, mới tu tập Tư Lương, còn tâm phân biệt quá nhiều, chỉ thù thắng nơi tuệ quán chiếu, cho nên gọi là Thức. “Chân tánh thắng nghĩa của Duy Thức” chính là thật tánh chân như của tất cả pháp. Từ khi mới nghe pháp phát khởi tâm bồ đề, nội tâm học giả có nguyện vọng mong cầu an trụ nơi cảnh giới chân như, cho đến thời gian trước khi chưa phát khởi phần trí tuệ quyết trạch đều thuộc về ngôi vị Tư Lương. Trụ trong ngôi vị này cần phải trải qua một thời gian rất dài tu phước đức và trí tuệ để làm hành trang mang đến cho việc chứng Niết Bàn đều gọi là Tư Lương. “Nhị thủ” trong câu thứ hai là chỉ cho năng thủ và sở thủ, năng thủ tức là tâm thức chủ quan của chúng ta, sở thủ tức là cảnh giới khách quan của sở quán. “Tùy miên” tức là biệt danh của chủng tử hoặc tập khí. Nhị Thủ trong đây gọi là “Nhị thủ thủ”, chữ Thủ tức là chấp trước, nghĩa là chấp trước cho rằng có cái ngã chủ quan của năng thủ và có cái pháp khách quan của sở thủ. Bồ Tát ở trong ngôi vị này “vẫn chưa có thể áp chế” được thứ Tùy Miên (chủng tử); Phục diệt là nghĩa áp chế, không phải nghĩa đoạn trừ, ở trong ngôi vị này kẻ tu học Phật pháp chỉ có thể chinh phục hạ thấp hai thủ, sự quan niệm ngã tướng pháp tướng đang phát khởi, nhưng chủng tử của chúng vẫn còn tồn tại. Trong ngôi vị Tư Lương từ khi phát tâm học Phật tức là tu theo phần giải thoát, mục đích của sự tu tập là theo bài Tụng giải thích: “Là đạt đến Vô Thượng Bồ Đề”, chứng Bồ Đề là tự lợi, nhưng tự lợi thì tất nhiên phải lợi tha. Bài Tụng lại giải thích: “Vì hữu tình, cần cầu giải thoát”. Lợi hữu tình là lợi tha, trong bài Tụng đây, hành lợi tha trước và hành tự lợi sau. Tự mình không thể giải thoát những nghiệp khổ phiền não thì làm sao có thể độ chúng sanh, mặc dù tự lợi và lợi tha rất quan hệ nhau. Nhưng nương tựa vào năng lực gì để bắt đầu khai triển tu tập? Luận giải thích có bốn thứ năng lực thù thắng để nương tựa tu tập: (1) Nương tựa nhân lực, nghĩa là chúng ta bám trụ vào nguồn gốc chủng tử thành Phật, tin sâu tự mình có thể thành Phật; (2) Nương tựa năng lực bạn lành, nghĩa là nên thân cận các thiện tri thức, các đức Phật các Bồ Tát..v..v…. nương theo họ lắng nghe chánh pháp và nuôi dưỡng trí tuệ chánh kiến; (3) Nương tựa năng lực tác ý, nghĩa là kẻ học Phật luôn luôn lúc nào cũng phải chú ý, không cho quên mất tâm bồ đề của mình, đề cao niệm ban đầu phát khởi để cảnh giác, đừng cho buông lung khiến dẫn sự lo lắng. Tác ý đây tức là chỉ cho Tâm Sở Tác Ý hợp tác vớ Ý Thức thứ sáu, nhờ Tác Ý lực lượng hướng thiện của Ý Thức tự nhiên có thể gia tăng; (4) Nương tựa năng lực tư lương, nghĩa là pháp lực của ba mươi bảy Bồ Đề Phần, của sáu Độ, của bốn Nhiếp Pháp, của bốn Vô Lượng Tâm..v..v….. Nói chung chỉ có phước đức và trí tuệ, hôm nay căn cứ nơi sáu Độ để thuyết minh hai thứ tư lương của phước và trí. Ở đây đặc biệt có hai thuyết: một thuyết cho rằng năm Độ thuộc về Phước và một Độ thuộc về Trí. Vấn đề đó được trình bày như đồ biểu sau đây:

Thuyết thứ nhất:

Thuyết thứ hai: Bốn Độ gồm có Bố thí, Trì giới, Nhẫn nhục và Thiền định thì thuộc về Phước đức; Độ sau cùng là thuộc về Trí tuệ; còn Tinh tấn thì quan hệ đôi bên, như đồ biểu sau đây:

Hơn nữa thuyết phước đức, trí tuệ đều quan hệ cả tự lợi và lợi tha. Nếu như phân biệt riêng rẽ, ba mươi bảy Phẩm Trợ Đạo, Sáu Độ là tự lợi, thuộc về phương diện Trí tuệ; Bốn Nhiếp ( Bố thí, Ái ngữ, Lợi hành, Đồng sự ), Bốn Tâm Vô Lượng ( Từ, Bi, Hỷ, Xả ) là lợi tha, thuộc về phương diện Phước đức. Điều đó được trình bày theo đồ biểu như sau:

Nơi ngôi vị tu tập Tư Lương, Tâm Đại Bồ Đề rất dễ bị rút lui mất, nguyên vì năng lực trí tuệ không có tăng cường. Theo Nhiếp Đại Thừa Luận giải thích: Học giả cần có ba phương pháp rèn luyện tâm của mình:

(1) Nghe Bồ Đề rộng lớn khó thành, cho nên người tu Bồ Tát Hạnh dễ sanh tâm sợ khó và rút mất ý chí. Lúc bấy giờ hành giả nên cần người khác dẫn dắt để khích lệ cho mình và luôn luôn tưởng nhớ rằng: Đức Phật Thích Ca Mâu Ni..v..v trước kia cũng là hạng phàm phu như ta mà nay đã được thành Phật, còn ta đây không thể không được thành Phật hay sao? Thế gian thường nói: “Họ đã là bậc trượng phu thì ta đây cũng thế”, “đã có chí thì mọi việc nhất định phải thành công”. Hành giả nên sử dụng những phương pháp trên để rèn luyện tâm của mình và sách tấn phát nguyện rộng lớn để tâm khỏi bị thối chí.

(2) Nhân nghe đến Bố Thí..v.. v là đạo khó làm của Bồ Tát cũng khiến cho người tu Bồ Tát Hạnhï dễ sanh tâm thối chí. Lúc bấy giờ hành giảï cần phải đề cao phát khởi ý chí hoan hỷ hứng thú nhận định tu Bồ Tát Hạnh là con đường chân chánh của nhân sanh cần phải lên đường, tất nhiên phải thích thú phấn khởi tiến tới trước trên tinh thần không thể cảm nhận sự khổ não và nơi sự sanh hoạt thường ngày cần phải tuỳ nghi để thực hiện. Người tu học pháp môn Bồ Tát không phải là kẻ ly khai nhân gian xã hội, không phải ly khai sự sanh hoạt hiện thật và có một thứ sanh hoạt riêng, thứ sanh hoạt đó mới là tu hành; kẻ bất đầu học Phật đều có thứ quan niệm này và quan niệm như thế thật là một sự lầm lẫn đặc biệt, sự sai lầm rất lớn. Nên biết rằng Phật Pháp cần phải ứng dụng vào sự sinh hoạt của nhân loại, nghĩa là sự sinh hoạt hiện tại của nhân loại cần phải nương nơi nguyên lý của Phật Pháp để thật hành và như thế tâm Bồ đề không bị lui mất. Cho nên có câu: “Phật Pháp chính ở trong thế gian và ly khai thế gian không thể giác ngộ được Phật Pháp”.

(3) Người tu Bồ Tát Hạnh khi nghe đức Phật đã hoàn thành được hai thứ Quả Chuyển Y thật khó chứng đắc liền sanh tâm thối lui bỏ cuộc. Hành giả nên khởi niệm tưởng như thế này: Những hạng sơ cơ tu hành còn không thối chuyển huống hồ ta là kẻ tu Bồ Tát Hạnh đến bậc cao thâm. Hành giả thường nên nung đúc cái tâm của mình như thế, khiến tâm không thối chuyển. Đây là phương pháp bắt đầu tu tập ngôi vị Tư Lương và trong ngôi vị này hành giả cần phải cảnh giác cái tâm của mình.

C.- NGÔI VỊ GIA HẠNH:

Bài Tụng:

“HIỆN TIỀN LẬP THIỂU VẬT, VỊ THỊ DUY THỨC TÁNH, DĨ HỮU SỞ ĐẮC CỐ, PHI THẬT TRỤ DUY THỨC” ( Hiện tiền còn chút vật, gọi là Tánh Duy Thức; vì còn có sở đắc, chưa thật trụ Duy Thức).

Bài tụng đây là đề cập đến ngôi vị Gia Hạnh. Ngôi vị này giải thích rõ cách tu học về trí tuệ của Bồ Tát, hoặc phương cách cần cầu hiểu biết chân lý của Bồ Tát. Bồ Tát đã trải qua một thời kỳ tu tập ngôi vị Tư Lương được viên mãn, nhưng chưa phải được ngộ đạo, chỉ thấy được tánh của Duy Thức, cho nên phải tiến thêm một bước nữa là chuyên cần tu tập Gia Hạnh của sự quán huệ để được chứng ngộ thật tánh của Duy Thức. Gia Hạnh nghĩa là đã gần thấy được đạo và cũng gọi là Thuận Quyết Trạch Phần. Quyết Trạch là công dụng của trí tuệ. Thuận Quyết Trạch nghĩa là thuận theo cảnh giới chân như phát khởi trí tuệ chọn lựa, quán chiếu cảnh giới đó không chút điên đảo. Nơi trong ngôi vị Gia Hạnh, Thuận Quyết Trạch Phần là phải trải qua bốn phần vị riêng biệt: Noãn Vị, Đảnh Vị, Nhẫn Vị và Thế Đệ Nhất Vị. Có thể nói, ngôi vị Tư Lương là thiên trọng nơi sự tu phước và ngôi vị Gia Hạnh là thiên trọng nơi sự tu huệ. Bốn phần vị Gia Hạnh này đến khi thấy được đạo đều nằm trong giai đoạn tu huệ. Câu Xá Luận Tụng giải thích: “Đến lúc sắp thấy được Đạo Đế nên phải trụ nơi giới cần tu, văn tư tu khi đã thành công gọi là đầy đủ nghĩa cứu cánh.” Luận còn giải thích: “Các vị phát tâm sắp thấy được Đạo Đế, trước hết nên an trụ nơi giới luật thanh tịnh, sau đó chuyên cần tu tập nghĩa pháp đã nghe, không được tư duy điên đảo, sau khi tư duy chân chánh mới có thể nương nơi định tu tập, được như thế là hành giả đã an trụ nơi giới cần tu; nương nơi huệ của văn đã thành tựu phát khởi cái huệ của tư duy để được thành tựu, nương nơi huệ của tư duy đã thành tựu phát khởi cái huệ của sự tu tập để được thành tựu. Tướng trạng sai biệt của ba huệ này như thế nào? Các vị sư của Tỳ Bà Sa giải thích đầy đủ sự quan hệ khác nhau giữa danh và nghĩa của ba huệ như sau: “Cái huệ của văn đã thành tựu chỉ duyên được nơi cảnh giới của danh ngôn, vì chưa có thể bỏ chữ để trực tiếp duyên nơi nghĩa lý; cái huệ của tư duy đã thành tựu thì có thể duyên nơi cảnh giới của danh ngôn và nghĩa lý, có khi nhờ văn tự dẫn đến nghĩa lý, có khi nhờ nghĩa lý dẫn đến văn tự, nghĩa là chưa hoàn toàn bỏ hẳn văn tự để đích thân duyên nơi nghĩa lý; cái huệ của tu tập đã thành tựu chỉ duyên nơi cảnh giới nghĩa lý, có thể bỏ văn tự chỉ đích thân duyên trực tiếp nơi nghĩa lý.” Bốn cách quán Tầm Tư trong đây trình bày sơ với bốn cách quán của Đại Thừa đề cập thì rất gần nhau. Bốn phần vị nói trên tu tập như thế nào? Trong ngôi vị Gia Hạnh, hành giả nương nơi ba huệ của văn tư tu, tu tập bốn cách quán Tầm Tư, để phát huy bốn trí tuệ như thật và tiến đến thấy được đạo, lần lượt chứng đặng trí tuệ vô lậu. Bốn cách quán Tầm Tư gồm có: Danh Tầm Tư Quán, Sự Tầm Tư Quán, Tự Tánh Tầm Tư Quán và Sai Biệt Tầm Tư Quán.