Quan Niệm Triết Học Của Duy Thức

IV.- THỨ LỚP CỦA NĂNG BIẾN:

Trong tiết mục thứ nhất ở trước, căn cứ nơi nguyên văn bài Tụng của Tam Thập Luận, Thức Thể Năng Biến của Duy Thức Học đã được thuyết minh tổng quát; giờ đây cũng theo thứ lớp nguyên văn của bài tụng này,

Triết Học của Duy Thức xin lần lược trình bày. Trước hết y cứ theo nguyên văn của bài Tụng, Triết Học của Duy Thức được giải thích như sau:

1)- Dị Thục Năng Biến - - tức là Thức thứ tám - - thuộc về Bản Thể Luận.

2)- Tư Lương Năng Biến - - tức là Thức thứ bảy - - thuộc về Nhân Sanh Quan.

3)- Liễu Cảnh Năng Biến - - tức là sáu Thức trước - - thuộc về Tri Thức Luận.

Tôi giảng giải tướng trạng ba Năng Biến ở trước là hoàn toàn căn cứ trên phương diện thứ lớp để giải thích. Năm ngoái tôi giảng giải Bát Thức Quy Củ Tụng nơi Di Bảo Thị Thích Lịch Phật Học Xả ở Mã Lai Á thì hoàn toàn căn cứ nơi quyển Bát Thức Trình Tự Giảng của Đại Sư Thái Hư. Tại Tân Thành Bồ Đề Học Hiệu, khi tôi giảng 30 bài Tụng này thì trước hết giảng sáu Thức trước, kế giảng Thức thứ bảy và sau đó giảng Thức thứ tám. Lời tựa tám Thức của Đại Sư Thái Hư là đầu tiên phân tích hai loại: phần tạp nhiễm của Lưu Chuyển Môn và phần thanh tịnh của Nghịch Chuyển Môn. Phần tạp nhiễm của Lưu Chuyển Môn gồm có:

a)- Tri Thức Luận gồm có:

*- Năm Thức Trước và

*- Ý Thức thứ sáu

b)- Vũ Trụ Quan gồm có: Thức thứ tám

c)- Nhân Sanh Quan gồm có: Thức thứ bảy.

Phần thanh tịnh của Nghịch Chuyển Môn tức là chuyển tám Thức của phàm phu thành bốn Trí của bậc Thánh. Bốn Trí của bậc Thánh được chuyển từ tám Thức gồm có:

a)- Ý Thức thứ sáu chuyển thành Trí Diệu Quan Sát

b)- Mạt Na Thức thứ bảy chuyển thành Trí Bình Đẳng Tánh.

c)- Thức A Lại Da thứ tám chuyển thành Trí Đại Viên Cảnh.)

d)- Năm Thức Trước chuyển thành Trí Thành Sở Tác.

Khi giảng Bát Thức Quy Củ Tụng, Đại Sư Thái Hư thay đổi thứ lớp của ngài Huyền Trang. Đại Sư nói: “Pháp Sư Huyền Trang thường dùng cổ đức trước kia để giảng Duy Thức, nghĩa là Pháp Sư trước hết giảng thẳng vào Thức thứ tám làm duyên khởi. Pháp Sư với mục đích đem thứ lớp của Thức thứ tám để ấn định quy củ, cho nên muốn thay đổi thứ lớp đầu tiên phải giảng năm Thức Trước để làm khởi điểm. Trong thứ tự giảng giải có một chút thay đổi dưới đây là giảng giải theo Thuận Chuyển và theo Nghịch Chuyển, nhưng sự thay đổi cách giảng giải này không phải là vô ý thức và đã được đề xuất sơ lược lý do ở trước (xem văn dưới đây dẫn chứng), chẳng qua giờ đây vấn đề Thuận Chuyển và Nghịch Chuyển điều cốt yếu ở chỗ là trình bày tổng quát từ đầu đến cuối thành một chương để làm sáng tỏ lý do. Trước hết chúng ta căn cứ nơi tâm lý của những kẻ phàm phu thuyết minh tường tận những bệnh khổ tạp nhiễm của họ từ vô thỉ cho đến ngày nay khiến họ biết rõ nguồn gốc của bệnh khổ và đã cảm nhận rõ nguồn gốc của bệnh khổ đó liền phát một chí nguyện lớn cho rằng tánh phàm phu hữu lậu nhiễm trước không bao giờ biết đủ can phải cầu an lạc giải thoát, vã lại không chỉ cầu giải thoát nơi mình mà còn khiến cho tất cả hữu tình đều đạt đến chỗ cứu cánh, cho nên mới nói đến phần thanh tịnh về sau, ”

Đại Sư đem bài tụng tám Thức đây chia thành hai phần, phần tạp nhiễm và phần thanh tịnh, với mục đích giảng phần tạp nhiễm trước vàgiảng phần thanh tịnh sau. Duy Thức Tam Thập Luận, phần đầu nói rõ về tướng và tánh của Duy Thức, nghĩa là biện minh sâu rộng phần tạp nhiễm thuộc thuận chuyển của các pháp và sau đó mới nói rõ ngôi vị của Duy Thức, nghĩa là biện minh phần thanh tịnh thuộc nghịch chuyển của các bậcThánh. Riêng căn cứ nơi sự biện minh về phần tạp nhiễm trong tám Thức,

Đại Sư Thái Hư trình bày:

“Nơi trong phần tạp nhiễm thuận lưu, loại thứ nhất là nói rõ Thức thứ sáu, loại thứ hai là nói rõ năm Thức Trước, loại thứ ba là nói rõ Thức thứ tám, loại thứ tư là nói rõ Thức thứ bảy. Căn cứ những yếu điểm nào để trình tự giảng giải? Lý do nhân loại bình thường nhờ Tâm Thức mới có thể quan sát được, phần lớn là nhờ Thức thứ sáu, như các thứ tư tưởng hoặc tâm lý tác dụng tình cảm..v..v….., những thứ đó đều là công dụng của Thức thứ sáu; vấn đề đây không những chỉ Phật Giáo mới có thể thuyết minh mà các học thuật của thế gian cũng có thể thuyết minh được, nhưng họ thuyết minh không được đúng hoàn toàn. Đơn cử về Thức thứ sáu đối với sự thật ở trên, họ giảng không được thông, nguyên vì họ cho rằng có Ý Thức phân biệt thì có tất cả cảnh giới phân biệt, như Thức thứ sáu có thể phân biệt màu vàng, màu xanh, màu đỏ, màu trắng..v..v….., nhưng trường hợp như người mù, Nhãn Căn của họ đã bị hư hoại không thể phát khởi được Nhãn Thức, nghĩa là không thể thấy được màu vàng, màu xanh, màu đỏ, màu trắng, thì lúc đó Ý Thức không thể nào hiểu biết và phân biệt được các màu sắc nói trên, cho nên loại thứ hai là cần phải thuyết minh năm Thức Trước, cốt yếu ở chỗ là năm Thức Trước hợp tác với Ý Thức thứ sáu đồng thời phát khởi hiện hành cùng nhau có thể phân biệt name Trần Cảnh, như Nhãn Thức hợp tác với Ý Thức thứ sáu đồng thời phát khởi hiện hành cùng nhau có thể phận biệt hình tướng Sắc Trần; Nhĩ Thức hợp tác với Ý Thức thứ sáu đồng thời phát khởi hiện hành cùng nhau có thể phân biệt hình tướng Âm Thanh; cho đến Thân Thức hợp tác với Ý Thức thứ sáu đồng thời phát khởi hiện hành cùng nhau có thể phân biệt hình tướng Xúc Trần. Nhưng năm trần cảnh của Sở Phân Biệt đây từ nơi chỗ Không được tạo dựng ra mà chính năm trần cảnh của đối tượng để phân biệt đó thì có thật cho nên mới có hình tướng để phân biệt, như chúng ta hiện tại đại chúng đều có thể nhìn thấy cái Bồ Đoàn đây hình sắc của nó là vuông, hiển sắc của nó là vàng. Điều cốt yếu ở chỗ xứ sở của nó là cái Bồ Đoàn có thật nhờ đó Nhãn Thức và Ý Thức thứ sáu khi sanh khởi hiện hành mới có thể phân biệt, vả lại Bồ Đoàn đây mọi người đều nhìn thấy được, cho nên nó không phải do Thức của cá nhân hiện ra.

Sáu cảnh tướng của năm Thức Trước cùng với Ý Thức thứ sáu đồng thời phân biệt đều từ nơi chỗ Không mà có và sáu cảnh tướng đó nếu như chẳng cho hiện có ngoài Thức thì nương nơi Thức nào để tạo ra? Vấn đề này cần phải suy luật lên một bậc nữa là đề cập đến Thức thứ tám. Hình tướng Khí thế gian thuộc sở duyên của năm Thức Trước đã không phải do năm Thức Trước đơn độc biến hiện, cũng không phải là pháp ở ngoài Tâm mà chính là do Thức thứ tám biến hiện cho nên gọi là bên trong biến hiện căn thân và bên ngoài biến hiện khí thế giới, tất cả đều là Tướng Phần Sở Duyên của Thức thứ tám biến hiện. Nói rõ hơn, đạo lý của Thức biến hiện này nên biết là đạo lý từ vô thỉ cho đến ngày nay đều do nghiệp lực dẫn dắt Thức thứ tám hiện thành căn thân và khí thế giới của một thời kỳ nằm trong phạm vi quy củ của nghiệp lực; như thế luận điệu của thế gian thường cho là “Tất cả vạn hữu đều do Tự Nhiên Giới sanh ra” hoàn toàn đều bị lật đổ. Nguyên vì “Nghiệp Quả” là do nghiệp lực dẫn dắt Thức thứ tám biến hiện mà không phải do “Tự Nhiên”. Nói về sự biến hiện từ nơi Thức thứ tám, sự biến hiện của Thức thứ tám xưa nay vốn đã có quan hệ tương tợ đồng loại với nhau. Như hiện tại Thức thứ tám của chúng ta đều biến thành loài người, đối với chúng ta đại chúng đây đều có thể thấy giống nhau một thứ hình sắc, đều có thể nghe giống nhau một thứ âm thanh, chẳng qua mặc dù thấy hình sắc giống nhau, nghe âm thanh giống nhau, nhưng cảnh giới lãnh thọ của anh Giáp chưa chắc giống nhau cảnh giới lãnh thọ của anh Ất, chỉ là biến hiện tương tợ với nhau mà thôi. Thức thứ tám đã biến hiện quan hệ tương tợ đồng loại với nhau cho nên hiển nhiên không có cách biệt nhau giữa mình và người, giữa ta và vật, nhưng chỉ do Tâm và cảnh của hữu tình tạo nên sự tương phản, hiển nhiên mới có sự cách biệt giữa mình và người, giữa ta và vật, rốt cuộc vì có cách biệt giữa mình và người từ đó tự ngã được chấp lấy làm trung tâm, mong cầu bảo tồn tự ngã làm cốt yếu, phát triển tự ngã, thù thắng tự ngã, cũng vì cái khuôn tự ngã cho là nồng cốt đối với người khác, ai ai cũng đều đấu tranh như thế không thôi. Sự cách biệt giữa mình và người như thế nào qua sự biến hiện quan hệ lẫn nhau của Thức thứ tám? Muốn biết sự cách biệt ấy giữa mình và người như thế nào qua sự biến hiện quan hệ lẫn nhau của Thức thứ tám chúng ta phải đề cập đến một loại nồng cốt thứ tư là công năng của Thức thứ bảy. Sự thành lập sanh mạng của hữu tình, sự phát triển tự ngã, sự biểu hiện nhân cách có thể phân tích từ nơi Thức thứ bảy để chứng minh.

Bốn loại Thức đã trình bày qua ở trên cũng được đề cập đến nơi trong các Khoa Học và Triết Học của thế gian. Như Triết Học của Tố Phát Thật Tại Luận là thuộc về triết học thường thức. Để phản đối triết học thường thức đây, Tự Ngã Duy Tâm Luận thành lập, phái này chủ trương tất cả cảnh tướng đều do phân biệt của Tự Ngã hiện bày. Nhưng tất cả cảnh tướng này đối với Phật Pháp cho rằng chẳng qua cũng chỉ là một bộ phận của công năng Thức thứ sáu thành lập mà thôi. Cho đến Khoa Học thì chú trọng thực nghiệm làm căn bản, đi bày xích tất cả chủ thuyết không tưởng huyền đàm; họ nghĩ rằng căn cứ nơi xác thực thì chứng minh mới rõ ràng và mới có thể tồn tại, nhưng Khoa Học Tự Nhiên và Triết Học Tân Thật Tại Luận của Tố Phát cũng đều từ nơi Thức thứ sáu suy luận qua năm Thức Trước để hiểu biết, cho nên Tự Ngã Duy Tâm Luận bị đả phá. Các nhà Khoa Học và Triết Học của thế gian không thể nào dễ dàng suy tưởng đến để hiểu biết được nguyên lý cảnh tướng đều tồn tại ngoài vấn đề không bị câu thúc bởi sáu Thức Trước trong việc khởi hiện hành hoặc không khởi hiện hành, nguyên lý cảnh tướng đều tồn tại ngoài sự câu thúc bởi sáu Thức Trước chính là cảnh tướng bản chất của Thức thứ tám biến hiện bao gồm cả tướng phần của cảnh tướng bản chất do Thức nói trên biến hiện, thứ nguyên lý này vô cùng thâm sâu khó hiểu và cũng chính là chỗ mê mờ của người đời mà họ chưa bao giờ biết đến. Nguyên vì không rõ được Thức thứ tám cho nên thế gian có nhiều thuyết chủ trương, như các học thuyết Duy Tâm Luận cho vũ trụ là của Khách Quan, các nhà Tôn Giáo cho vũ trụ là của Thần Linh. Khách Quan Duy Tâm Luận cho rằng vũ trụ hiện khởi là do Tinh Thần Khách Quan Tồn Tại tạo thành, các Tôn Giáo cho rằng vũ trụ là do vị Thần duy nhất sáng tạo. Hai thứ học thuyết này đều thuộc về loại mê chấp, chưa từng sáng tỏ học thuyết Thức thứ tám. Nếu bảo rằng Tinh Thần mới là phổ biến, Thần Linh mới là duy nhất, nhưng tại sao tất cả chúng sanh hữu tình lại có các thứ tinh thần tự ngã sai biệt nhau, mà ở trong các thứ tinh thần tự ngã sai biệt đó tại sao lại có các thứ vũ trụ không giống nhau như thế? Xem ra trên sự thật, hai học thuyết đây của họ đều không được thông suốt và vũ trụ không thể nào thuyết minh nếu như không đề cập đến Thức thứ tám. Cũng như nếu không đề cập đến Thức thứ bảy, sự sai biệt các thứ tự ngã, sự ngăn cách giữa mình và người thì không thể nào thuyết minh. Còn bảo rằng tự ngã của hữu tình là do Thần Linh phân chia khai mở để thành lập và nếu quả như thế thì Thần Linh không xứng đáng để cho chúng sanh sùng bái!? Kỳ thật sự sai biệt các thứ tự ngã cũng như sự ngăn cách giữa mình và người nói trên chính là do công năng của Thức thứ bảy tạo ra mà trong Phật Pháp đã trình bày. Hiện tại sự thấy biết của các Khoa Học, của các Triết Học và của các Tôn Giáo đại để đều giống nhau, nghĩa là còn mờ mịt chưa biết gì đến Thức thứ bảy và Thức thứ tám. Họ chỉ có thể bàn luận đến một bộ phận đồng nhất là nơi sáu Thức Trước. Nơi trong sáu Thức Trước, họ có thể quan sát và so sánh Thức thứ sáu rất dễ dàng, nhưng họ hoàn toàn mù mịt về Thức thứ bảy và Thức thư tám. Đối với vấn đề vũ trụ và nhân sanh, hai Thức thứ bảy và thứ tám đây thì vô cùng trọng yếu, cho nên họ muốn thuyết minh vũ trụ quan mà không rõ Thức thứ tám thì không thể được; cũng như họ muốn thuyết minh nhân sanh quan mà không rõ Thức thứ bảy thì không thể được. Chỉ vì hai thứ vi tế khó biết này, cho nên vấn đề Thức thứ bảy và Thức thứ tám sẽ theo trình tự thứ lớp của chúng nó để giảng giải mà không theo thứ tự của nguyên bản đã có để trình bày, nghĩa là chỉ căn cứ nơi Tâm tạp nhiễm của phàm phu tức là thuận theo tâm lý của phàm phu mà hiển bày phần thô thiển dễ hiểu biết để làm điểm xuất phát và sau đó mới đi lần đến từng lớp từng lớp thâm sâu, nghĩa là mới bàn đến chỗ vi tế sâu xa khó hiểu kia, cho nên gọi là Phần Tạp Nhiễm Thuận Chuyển.”

Nguyên văn Bát Thức Quy Củ Tụng đem tám Thức tổ chức thành bốn loại; nhưng Duy Thức Tam Thập Luận thì lại đem tám Thức phân làm ba loại, tức là đem năm Thức cùng với Thức thứ sáu hợp lại làm một gọi là Thức Liễu Biệt Cảnh, đây là sự phân loại khác nhau giữa Bát Thức Quy Củ Tụng và Duy Thức Tam Thập Luận. Lại có một điểm đặc biệt ở chỗ là ba mươi văn tụng của Duy Thức đều không hề nói đến Tướng Thanh Tịnh của tám Thức mà chỉ phân tích đầy đủ về Tướng Trạng Tạp Nhiễm của tám Thức để thuyết minh. Cho đến đối với thứ lớp trước sau của tám Thức, năm tôi đến Bồ Đề Học Hiệu Tân Khái Dữ ở Mã Lai Á khi giảng Tam Thập Luận này, tôi đầu tiên giảng sáu Thức Trước của Liễu Biệt Năng Biến, kế đến giảng Thức thứ bảy của Tư Lương Năng Biến và sau cùng giảng Thức thứ tám của Dị Thục Năng Biến. Đây là lối giảng theo thứ bậc mà trong đó không theo thứ tự, nghĩa là chiếu theo thứ lớp của nguyên văn bài Tụng để giải thích. Ngày nay các đọc giả nếu như căn cứ nơi quyển sách này để hiểu biết thì dễ dàng phát khởi sự kiến giải và vấn đề biến hiện, thứ lớp ba Năng Biến đã giải thích được một ít: trước hết giải thích Thức Năng Biến Liễu Cảnh, kế đến giải thích Thức Năng Biến Tư Lương và sau cùng giải thích Thức Năng Biến Dị Thục. Đây là ý kiến của Đại Sư Thái Hư và ý kiến này đại thể thì giống nhau, nhưng chỉ khác nhau ở chỗ là Đại Sư trước hết lại đem Thức thứ tám của Vũ Trụ Luận để thuyết minh Thức thứ bảy của Nhân Sanh Quan, còn tôi thì lại khác hơn là trước hết thuyết minh Nhân Sanh Quan và sau đó mới nghiên cứu Vũ Trụ Quan.

Chương IV: Thức Năng Biến Liễu Cảnh Iưse — ( Tri Thức Luận )

A.- LỜI TỰA

1.- NHU YẾU VÀ PHẠM VI CỦA TRI THỨC:

Nhân loại sở dĩ được cho là linh tánh hơn vạn vật nhờ có hai điểm: một là nhân loại có trí tuệ và có khả năng ứng dụng trí tuệ; hai là nhân loại có khả năng chế tạo công cụ và có khả năng ứng dụng công cụ. Tất cả động vật ngoại trừ lồi người đều không thể có hai thứ năng khiếu này, cho nên nhân loại có khả năng khống chế tất cả, có khả năng chiến thắng tất cả, có khả năng sản sanh văn minh và có khả năng khai phát tự nhiên. Hai thứ đặc điểm này nói chung chính là tác dụng của tri thức. Nhân loại trong sự sinh hoạt tất nhiên phải tìm cầu tri thức, nguyên vì tri thức chính là vũ khí của nhân loại sinh hoạt. Ở trong thời đại này, lồi người không có tri thức thì không thể sanh tồn. Từ trong sự sinh hoạt của nhân loại, văn hố có thể nhờ đó sản sanh, văn hố chính là sản phẩm kết tinh của tri thức nhân loại. Xưa nay vấn đề nghiên cứu tri thức nơi trong triết học có chỗ gọi là Tri Thức Luận, đây là thuộc về tánh chất của vấn đề nghiên cứu tri thức. Tánh chất của vấn đề nghiên cứu tri thức thì không cần đến sự trợ giúp của Tâm Lý Học. Vấn đề nghiên cứu tri thức thì trong đó cũng có yếu tố liên quan đến vấn đề nghiên cứu nhân sanh và xã hội cho nên được gọi là Tri Thức Xã Hội Học. Nhân đây có người chủ trương rằng, nghiên cứu tri thức cốt yếu phải khởi điểm trên ba phương diện: một là từ phương diện triết học để nghiên cứu; hai là từ phương diện tâm lý học để nghiên cứu; ba là từ phương diện nhân loại xã hội học để nghiên cứu. Một quyển sách nói về văn hố và tri thức của Trương Đơng Tơn chính là chủ trương tổng hợp ba phương diện trên để nghiên cứu.

Phạm vi của Tri Thức thì rất rộng, cho nên đức Phật gọi là Nhất Thiết Trí, hoặc gọi là Nhất Thiết Chủng Trí. Hiện tại nơi trong Tri Thức Luận, Tri Thức theo sự phân biệt thì gồm có Tri Thức Thường Thức, Tri Thức Khoa Học, Tri Thức Triết Học, Tri Thức Lịch Sử. Những thứ Tri Thức trên nếu như hợp chung lại thì không ngồi Tri Thức, chỉ là chủng loại không giống nhau mà thơi. Tri Thức Luận của Phật Học giảng giải Tri Thức thì bao quát, nhưng tồn bộ Phật Học thuyết minh không ngồi một điểm gọi chung là Tri Thức. Tri Thức của Phật Học thuyết minh tĩm lược có hai thứ:

1)- Căn cứ nơi Tri Thức Phương Pháp Luận của Nhân Minh Học, Tri Thức được phân làm Ba Lượng, chữ Lượng đây có ý nghĩa là Tri Thức. Ba Lượng cũng gọi là Ba Lượng Trí. Ba Lượng Trí gồm có:

a)- Hiện Lượng: nghĩa là tri thức thật chứng hiện tiền, có thể nói là tri thức chân thật, thứ tri thức này chính là cảnh giới tri thức hiện tiền nương nơi năm Thức Trước để hiện hành; những cảnh giới tri thức này là những cảnh giới đã chứng được của nội tâm tu chứng (của Ý Thức thứ sáu tu chứng), gọi là Cảnh Giới Tri Thức Tu Chứng và cũng gọi là Hiện Lượng Trí.

b)- Tỷ Lượng: nghĩa là do bởi xã hội nhân loại quá phức tạp, tự nhiên giới vô cùng sai biệt, chỗ hiểu biết của chúng ta thì có hạn, cho nên chúng ta cần phải đem những điều đã hiểu biết đi so sánh với những điều chưa hiểu biết để được hiểu biết, đây gọi là Tỷ Lượng Trí.

c)- Phi Lượng: là tri thức sai lầm không chính xác, nói cách khác so với đối tượng khách quan nhận thức không được thiết thực, hiểu biết không được thiệt đúng, giống như tri thức sai lầm.

Ba Lượng đây, thứ nhất là triết học, thứ hai là khoa học, thứ ba là thường thức.

2)- Căn cứ nơi thế gian và xuất thế gian, Tri Thức gồm có tám loại thấy gọi là Kiến; “Kiến” hoặc gọi là “Tri Kiến” cũng chính là tám thứ Tri Thức. Tám thứ Kiến đó Câu Xá cho rằng: “Gọi là Thân Kiến, .. v.. và. là năm thứ Kiến ơ nhiễm, thế gian chánh kiến, hữu học chánh kiến, vô học chánh kiến” ¹. Trong năm thứ Kiến ơ nhiễm đây, ơ nhiễm là nói không thanh tịnh, tức là tri thức sai lầm không chính xác. Năm thứ Kiến đây gồm có:

a)- Thân Kiến: tiếng Phạn gọi là Tát Ca Da Kiến, “Tát Ca Da Kiến là chấp ngã và ngã sở. Huỷ hoại gọi là Tát, chứa nhiễm gọi là Ca Da, Tát Ca Da nghĩa là vô thường và hồ hợp; Ca Da tức là Tát gọi là Tát Ca Da, Tát Ca Da đây chính là năm thủ uẩn, nghĩa là một loại tưởng thường che lấp, cho nên thành lập tên này là mục tiêu của tên này là chỉ cho sự chấp ngã và ngã sở, nhưng đúng ra Tát Ca Da thì hồn tồn chỉ cho ngã và ngã sở mà không có chữ chấp trong đó và khi chữ kiến duyên với Tát Ca Da thì lúc đó mới có vấn đề chấp ngã và ngã sở. Như Khế Kinh thường nói: Các Tỳ Kheo phải biết! Thế gian, Sa Mơn, Bà La Mơn, .. v.. và. các vị đó đều có chấp ngã cả theo sự nhìn thấy của họ, tất cả chỉ phát khởi ở nơi năm uẩn”.

b)- Đoạn Kiến: nghĩa là tri thức cố chấp một bên, “nghĩa là đối với sự việc chấp ngã và ngã sở, vấn đề chấp đoạn hoặc chấp thường đều cho là kiến chấp một bên, do vọng chấp bên đoạn hoặc vọng chấp bên thường tạo nên”.

c)- Tà Kiến: nghĩa là tri thức phủ nhận sự thật phủ nhận chân lý, “Vấn đề khổ trong Tứ Đế thật sự có bản chất mà lại khởi lên kiến chấp phủ nhận cho là không có bản chất nên gọi là Tà Kiến. Hơn nữa tất cả vọng kiến đều chuyển biến điên đảo, đều thích ứng với danh nghĩa tà thuyết, nhưng lại phủ nhận cho là không phải tà thuyết nên gọi là Tà Kiến do thổi phồng quá mức”.

d)- Kiến Thủ Kiến: nghĩa là chấp trước chỗ kiến thủ. “Đối với chỗ yếu kém thì lại cho thù thắng nên gọi là Kiến Thủ. Hữu lậu là chỗ yếu kém mà bậc Thánh nhân cần phải đoạn diệt nhưng lại chấp trước cho hữu lậu là thù thắng, gọi chung là Kiến Thủ”.

e)- Giới Cấm Thủ Kiến: nghĩa là chấp trước giới cấm thủ. “Đối với Đạo phi nhân thì chấp cho là nhân đạo, gọi chung tất cả là Giới Cấm Thủ. Như Đại Tự Tại Thiên cho là Thượng Đế hoặc cho là Thần Linh, họ không phải là kẻ sanh ra thế gian mà mê vọng khởi tâm chấp trước cho là kẻ sanh ra thế gian. Những thứ tà hạnh như nương tựa vào Thần Lửa, Thần Nước, .. v.. v.... không phải là yếu tố sanh lên cõi trời mà mê vọng khởi tâm chấp trước cho là yếu tố sanh lên cõi trời. Chuyên thọ trì giới cấm tà thuyết cho số phận mình phù hợp với trí tuệ, .. v.. v.... không phải là đạo giải thốt mà mê vọng khởi tâm chấp trước cho là đạo giải thốt”.

g)- Thế Gian Chánh Kiến: nghĩa là kiến chấp những điều hiểu biết của thế gian cho là chân chánh, đây là loại tri thức các thứ chính xác không lầm lẫn của nhân loại. “Thế gian Chánh Kiến nghĩa là trí tuệ của thiện hữu lậu thì tương ưng với Ý Thức. Tại sao Thế Gian Chánh Kiến chỉ tương ưng với Ý Thức? Lý do trí tuệ câu sanh của năm Thức Trước thì không thể quyết định mức độ. Đầu tiên là xét nghiệm và kế đến là quyết định mức độ mới gọi là Kiến, nhưng trí tuệ câu sanh của năm Thức Trước thì không có khả năng như thế”.

h)- Hữu Học Chánh Kiến: Hữu Học nghĩa là chỉ cho những bậc Thánh của sơ quả, của nhị quả và của tam quả, những bậc Thánh này “trong thân thể của họ có các kiến vô lậu” tức là trí vô phân biệt và trí hậu đắc nên gọi là Hữu Học Chánh Kiến, nguyên vì Hữu Học Chánh Kiến đây là tri thức cảnh giới của họ thân chứng.

k)- Vơ Học Chánh Kiến: Vơ Học nghĩa là chỉ cho những bậc đã chứng quả A La Hán thứ tư. Những bậc này trong thân của họ có Vơ Lậu Kiến gọi là Vơ Học Chánh Kiến. Trong tám thứ Kiến đây, năm thứ trước là loại Tri Thức Phi Lượng, nghĩa là tri thức sai lầm của thường thức; Thế Gian Chánh Kiến là loại tri thức bao gồm cả Hiện Lượng và Tỷ Lượng, chính là tri thức của Triết Học và của Khoa Học; còn hai thứ tri thức sau cùng là loại tri thức của thật chứng, thuộc về Trí Tuệ Chân Hiện Lượng.

2.- TRI THỨC XUẤT HIỆN NHƯ THẾ NÀO?

Xin thuyết minh riêng về vấn đề này, chúng ta trước hết nên tri đạo: “Tri Thức có bốn thứ: một là Năng Tri, hai là Sở Tri, ba là tác dụng của Tri và bốn là Tri Thức”². Bốn thứ đây giả sử căn cứ nơi Duy Thức giải thích thì: Năng Tri là kiến phần tâm thể và cũng là năng lượng; Sở Tri là phần cảnh tướng bị quan sát của kiến phần và cũng là sở lượng. Sự tác dụng là hành tướng của Thức chính là sự hoạt động của Tâm trong thời gian suy lường. Tri Thức là kết quả của suy lường. Căn cứ nơi Tri Thức Luận của truyền thống Tây Phương trình bày: phương diện Tâm Lý Học thì họ thiên trọng và chỉ chú trọng vào “Sự tác dụng của Tri Thức”; phương diện Triết Học thì họ thiên trọng và chỉ chú trọng nơi “Năng Tri”; còn phương diện Khoa Học thì họ thiên trọng và chỉ chú trọng nơi “Sở Tri”. Ba phương diện đây có lẽ không thể cho là khởi điểm của Tri Thức. Gần đây trong giới học thuật Tây Phương, một thứ học vấn mới vừa phát sanh và họ cho rằng: Tri Thức Xã Hội Học mới là tri thức nồng cốt từ trong Xã Hội Học đi nghiên cứu nhân loại, tưởng đã nắm vững tri thức độc lập, nghĩa là tri thức này bao gồm cả “Năng Tri” và “Sở Tri” cả hai đều tồn tại độc lập, như học thuyết Mệnh Đề Độc Tơn của Hồi Đặc Hải Đức (A.N. Whileheal). Đây chỉ là truyền thống của Tri Thức Luận, là chỗ quan hệ của nguyên lý “Tri” và “Sở Tri”, cũng chính là đi sâu vào vấn đề tương quan cùng không tương quan giữa tri thức và đối tượng, từ vấn đề này tánh chất hiệu quả của tri thức được thuyết minh. Duy Thức Học cho rằng, tất cả cảnh giới sở tri đều có Duy Thức, đều không thể ly khai khỏi Thức. Thức là “Năng Tri”, tất cả cảnh giới là “Sở Tri” và tất cả cảnh giới lại không thể ly khai khỏi Thức, đây chính là thuyết minh sự quan hệ của “Tri” và “Sở Tri”. Hiện nay người giảng giải Tri Thức Xã Hội Học là thiết lập phương pháp “đem Tri Thức từ trong hai đầu mối “Năng Tri” và “Sở Tri” rút ra khỏi để thành lập Mệnh Đề Độc Tơn và nhận thức phương pháp này cho là loại tồn tại thứ ba”. Mục đích Tri Thức Luận của họ nhận thấy rằng không phải như thế thì không thể đạt đến sự kiến lập chân chánh. Họ nhận thức rằng “Tri Thức là một thứ kết quả”. Duy Thức có lẽ chỉ là thuyết minh khoảng cách quan hệ của “Năng Tri” và “Sở Tri” nhằm hiển bày sự tác dụng “Năng Tri” của Thức Thể mà thơi. Quan hệ nơi tri thức là một thứ kết quả mà ở nơi Phật Học cho rằng “Căn” là năng tri, “Cảnh” là sở tri, căn và cảnh duyên với nhau có khả năng sanh ra thức, cho nên “Thức” là kết quả được sanh ra bởi căn và cảnh. Duy Thức Học có trình bảy qua về vấn đề “Lượng Quả”. Vấn đề “Lượng Quả” đây thì thuộc về “Tri Thức” và nĩ là kết quả được sanh ra từ nơi năng lượng “Năng Tri” và sở lượng “Sở Tri”. Lượng Quả đây là pháp có thể chất thì có thể tồn tại. Chẳng qua Duy Thức Học đặc biệt duy nhất là chú trọng thuyết minh điểm quan hệ giữa năng lượng và sở lượng của Lượng Quả mà thơi.

“Tri Thức” đã là một thứ kết quả (Lượng Quả) và thứ kết quả đây nhất định phải có nhân tố của sự sanh sản, như vậy học thuyết Tri Thức thì như thế nào? Đây là một vấn đề nếu muốn được thuyết minh thì rất tổn phí từ chương. Vấn đề này xin trình bày đại lược qua như: “Tri (Năng Tri) là tác dụng xét nghiệm để hiểu biết, được phát sanh từ nơi Sở Tri để sanh ra Thức”. Do đó có thể biết Tri Thức là một loại sản vật tổng hợp. Thí dụ như Duy Thức nói Nhãn Thức, .. v.. v..... do chính duyên sanh ra. “Tri” là tổng hợp “nghĩa là trên một loại đối tượng nào đó, các thứ nhân tố tổng hợp trình diện, tức là trong một tư tưởng nào đó các phân tử đặc thù tổng hợp hiện bày, nghĩa là nhờ sự tổng hợp của Tri các thứ đơn vị Tâm Lý Học phức tạp như tri giác, quan niệm và khái niệm (Thọ, Tưởng, .. v.. v.... ) cùng nhau sanh sản”. Do đây có thể nói rằng: “Căn bản tác dụng của Tri Thức chính là tổng hợp, là khái niệm, là kết quả của sự tổng hợp. Sở dĩ phân tích không phải là mục đích căn bản của Tri Thức, nhưng nĩ chính là công cụ để đạt đến chỗ tổng hợp”. Biểu tượng này là pháp tướng, là tánh duyên khởi của tổng hợp, là nghĩa của Duy Thức và với Duy Thức thì giống nhau đều là đối lập; nhưng phân tích cũng là tánh duyên sanh và cũng là nghĩa pháp tướng. Phân tích Pháp Tướng là để chứng ngộ biết được tánh chân thật của Duy Thức Duyên Khởi. “Vả lại vấn đề “Tri” đã là tổng hợp mà trước đã phân tích cho nên ở nơi Tri Thức thì phần đơng đều giả tạo mà không phải chân thật, nếu như mong cầu chân lý thì đây không phải là chỗ tích cực để phát huy sự kiến giải chân thật, chính là chỗ giả tạo sai lầm tiêu cực phá hoại, Tri Thức của nhân loại luơn luơn chế tạo tồn là những thứ giả huyễn sai lầm không bao giờ chấm dứt và lại còn căn cứ nơi đó giải thích theo chiều phá hoại”. Trong Phật Học “Đây có thì Kia có, Đây sanh thì Kia sanh”, nghĩa là “Đây” đã có trước thì nhất định “Kia” phải có sau. ƠƯ nơi “Đây” là chỉ cho sự tổng hợp và ở nơi “Kia” là chỉ cho sự phân tích. Nguyên vì nhân loại hồn tồn không thể đạt đến Tánh Duyên Khởi, tất cả Tri Thức đều rơi vào “phân biệt hư vọng” mà không thể chứng nhập được chân lý. Chân lý hoặc Tánh Chân Như là vĩnh viễn như thế, chỉ cốt yếu ở chỗ phá trừ được vọng chấp thì mới có thể hiển hiện được.

Thảo luận tánh chất của Tri Thức thì nhất định phải thuyết minh Khái Niệm, nguyên vì “Tri Thức là do Khái Niệm làm đầu”, có Khái Niệm thì nhất định mới có tri thức. Căn cứ nơi học thuyết Tác Dụng Của Tâm Lý Học, Khái Niệm là do tâm lý tác dụng, là tri giác. Nguyên do sự cấu tạo mơ hình Khái Niệm là được phát sanh từ nơi cơ sở cấu tạo mơ hình tri giác và cơ sở cấu tạo mơ hình ký ức. Nhà Tâm Lý Học Tư Thái Ti nói rằng: “Chúng ta không thể nói ra Tâm như thế nào và lấy gì để cấu tạo thành Khái Niệm. Nhưng cái điều để cấu tạo thành Khái Niệm thì không có một thứ nào vô cùng quan trọng hơn ngồi sự thật. Sự thật là tánh chất cơ bản của Khái Niệm để cấu tạo thành hệ thống tư tưởng, đây là chỗ phát hiện của chúng ta, vả lại điều đó nên thành kính thừa nhận vậy”. (Thấy trong Tri Thức và Xã Hội).

Từ đó nhận thấy Khái Niệm là chỗ nương tựa của tri thức, Khái Niệm đây Anh Văn cho là Conception, chính là “Tưởng” của Duy Thức trình bày. “Tưởng” ở nơi Duy Thức cho là “lấy hình tượng làm thể”, vấn đề Khái Niệm như ở trước đã giải thích là căn cứ nơi tri giác để thành lập, lấy mơ hình kiểu mẫu làm cơ sở và mơ hình kiểu mẫu thì lại lấy hình tượng làm bản thể. Vấn đề Khái Niệm thì căn cứ nơi tri giác nào để thành lập? Các nhà Tâm Lý Học cho rằng: “Tri Giác” đều có “tổ chức chỉnh hình” mà chỉnh hình đây chính là kinh nghiệm, cho nên phạm vi hình tướng được lưu lại trong Tâm. Hình tướng nói trên rất là mơ hồ, chỉ là thứ hình bĩng mà thơi. Do Tri Thức khiến cho bĩng dáng của chỉnh hình sau khi chuyển hố mơ hình lại biến thành Khái Niệm. “Khái Niệm sở dĩ phát sanh là do khuynh hướng tự nhiên của nhân tâm. Khái Niệm là nhờ Tri Giác mà phát triển, nghĩa là nhờ một lịch trình suy cầu tương duyên thuận tiến để phát triển, nhưng Khái Niệm và Tri Giác đều không phải hai vật khác nhau. Cho nên mỗi một Khái Niệm tất nhiên phải ẩn núp một hình tướng trong đó”. Đây là lịch trình khởi điểm từ Tri Giác đi đến Khái Niệm. Sự cấu tạo của Khái Niệm ngoại trừ mơ hình của Tri Giác lại còn có Ngơn Ngữ, tức là danh ngơn mà Duy Thức Luận gọi là “Tưởng”, là thứ danh ngơn đã được an lập, Duy Thức Luận nói rằng: “Tưởng nghĩa là đối với cảnh thâu nhận hình tượng làm tánh, thiết lập các thứ danh ngơn làm nghiệp, nghĩa là an lập phần cảnh đều nhau làm nồng cốt thì mới có thể theo các thứ danh ngơn để khởi lên”³. Đây là nói về “Tưởng” có hai thứ đặc tánh: một là đối với những cảnh đã thâu nhận hình tượng, hai là phát khởi lời nói. Ngơn Ngữ xưa nay chỉ biểu thị giới hạn về nguyện vọng và cảm tình xuyên qua sự phát triển lời nói trở thành phù hiệu tư tưởng và tri thức đại biểu cho Khái Niệm. Bởi lẽ đó, Ngơn Ngữ và Phù Hiệu Danh Xưng nơi Phật Học được gọi chung là Danh Ngơn và Danh Ngơn này phần nhiều biểu thị cho Tri Thức và Tư Tưởng mà “Tri Thức và Tư Tưởng thì lại ký thác nơi Khái Niệm. Sự hình thành của Khái Niệm có thể thấy được trên hai phương diện: một là do nơi mơ hình chuyển hố của tri giác, hai là do nơi phù hiệu chuyển hố của biểu thị; một trong hai phương diện đó thúc đẩy thì Khái Niệm liền phát sanh và xuất hiện ra ngồi. Ở nơi tri giác, một phương diện như làhình tướng của ảnh tượng nào đó nổi lên thì ở nơi phương diện Khái Niệm Ngơn Ngữ phụ thuộc liền xuất hiện”⁴. Thứ pháp đã nói ở đây tợ hồ như tương phản với Duy Thức. Theo Duy Thức chủ trương, do “Tưởng” (Khái Niệm) nên mới thiết lập danh ngơn; nhưng nói đến Khái Niệm đây (Tưởng) là do ngơn ngữ sanh ra. Kỳ thật theo chỗ tơi biết, danh ngơn sở dĩ có thể thiết lập là do có Danh Ngơn Tập Khí và Danh Ngơn Tập Khí đây lại là do nhân duyên cơ bản của Tưởng Tượng (Khái Niệm) sanh ra. Cho nên nói rằng: “Mơ hình cấu tạo của Khái Niệm đích thực đều là ẩn chứa mơ hình cấu tạo mọi mặt của tri giác”. Chữ “Xúc” trong tri giác đây cũng tức là chỗ đề cập của Duy Thức. Nghiêm Cách Địa nói rằng: Sự tiếp xúc nơi hai thứ Căn và Cảnh đều bị giới hạn. Mỗi mỗi Khái Niệm (Tưởng) của Danh và Sự đều được sanh ra từ nơi “Xúc”. Do đó nên biết Khái Niệm đều do tri giác sanh ra; chúng ta kiến lập tất cả danh từ của lời nói để cấu tạo phổ thông tư tưởng tri thức của kia và đây. Khái Niệm ở nơi Duy Thức cũng gọi là “Ý Ngơn”, ở nơi Hưu Mơ (Hume) cho là “Nghĩa Niệm”, ơng ấy nói: “Nghĩa Niệm là tri giác mờ nhạt mà sau đó lại biến thành”. Đúng ra, Khái Niệm (Nghĩa Niệm) không phải là tri giác mờ nhạt rồi sau đó mới biến thành, chính là tri giác một khi lìa khỏi nguồn gốc đến nương gá vào đối tượng và nĩ không thể không nương cậy vào một loại khác ở chỗ này hoặc ở chỗ khác làm điểm tựa, lẽ tất nhiên Khái Niệm không phải bay đi, nĩ không hình ảnh và bị tiêu diệt hồn tồn không có dấu vết. Khái Niệm khi nương tựa vào một loại nào đó ở chỗ này hoặc ở chỗ khác thì nhất định có đầy đủ hình ảnh và âm thanh, .. v.. v..... Nĩi cách khác, tri giác là một đối tượng hồn tồn siêu việt và hiện thật thì nhất định biến thành Khái Niệm. Đồng thời Khái Niệm chỉ là một loại Tâm ảnh ( Ý Ngơn) thì không thể ở lâu được, nhất định phải có một loại khác để nương gá và loại để nương gá đó chính là phù hiệu danh ngơn. Đồ biểu dưới đây sẽ cho biết đại ý:

Quá Trình Ý Thức sanh sản:

3.- TRI THỨC VÀ PHẨM CHẤT TÁM TÂM THỨC:

Sự sanh sản của Tri Thức thì gồm có Năng Tri, Sở Tri và Tác dụng của Tri. Đây là tồn bộ thể chất và cơ sở của Tri Thức Luận. Nơi Duy Thức Học, ba loại tám Thức Tâm Vương Tâm Sở, nếu nói tỷ mỷ đều có ba phương diện trên. Chỉ là nơi tám Thức Tâm Vương, Năng Tri Sở Tri và sự tác dụng của Tri (Hành Tướng) từ nơi Thức A Lại Da thì không thể biết, Thức A Lại Da tuy là tồn tại và phát khởi tác dụng nhưng muốn biết được Năng Tri Sở Tri và Hành Tướng của nĩ chỉ có thể tìm kiếm trên Tỷ Lượng hoặc chứng được nĩ trên Thánh Ngơn Lượng mà thơi. Tuy nhiên nĩ là chỗ nương gá của sanh mạng mà hình như sự sinh hoạt hằng ngày của chúng ta thì mù mịt không quan hệ đến Năng Tri Sở Tri và Hành Tướng (sự tác dụng của Tri) của nĩ. Cho đến Thức Mạt Na thứ bảy và thực tại ngay cả Ý Thức thứ sáu, Năng Tri Sở Tri và Hành Tướng của chúng như thế nào cũng không biết. Theo Duy Thức trình bày, Thức thứ bảy chỉ là hướng về bên trong để tư lương chấp ngã và Thức này là chủ thể của Ngã Tướng. Thức thứ bảy đây mặc dù có tác dụng hằng thẩm của Năng Tri, nhưng cũng không có pháp nào có thể tri đạo và Sở Tri của Thức này chính là kiến phần của Thức thứ tám mà không phải là cảnh giới của Ý Thức. Sự tác dụng của Thức Mạt Na thứ bảy là “suy lường có ngã”. Chỗ chấp ngã của Thức Mạt Na thứ bảy không phải là cái ngã nơi Ý Thức thứ sáu. Nguyên vì tướng ngã chấp nơi Duy Thức có hai thứ: một là chỗ chấp ngã của Thức thứ bảy và hai là chỗ chấp ngã của Thức thứ sáu. Nếu nhất định như thế, cái “Ngã” đây thì có hai tánh. Vấn đề Ngã này không thể thảo luận, nhưng trong đây cần phải bàn đến là Năng Tri Sở Tri và sự tác dụng của Tri (Hành Tướng) nơi Thức thứ bảy thì cũng rất khĩ hiểu biết. Điều thực tế có thể hiểu biết là tất cả hiện tượng giới đúng ra có thể kiến lập cơ sở cho tri thức, như Tri Giác (Xúc), Khái Niệm (Tưởng), Tư Tưởng (Phân Biệt), Ngơn Ngữ (Danh Ngơn), .. v.. và.. đều là những sự việc của sáu Thức (đặc biệt là Ý Thức thứ sáu), mà không phải những sự việc của hai Thức thứ bảy và thứ tám. Nếu căn cứ nơi giáo lý của Kinh A Hàm, căn bản của Kinh này là phủ nhận sự tồn tại của hai Thức thứ bảy và thứ tám; còn căn cứ nơi Kinh Đại Thừa, sự vật thì có thật nhưng từ chối là không thể biết được. Cho nên hai Thức thứ bảy và thứ tám chỉ có thể làm chỗ y chỉ cho tri thức mà không thể trực tiếp sản sanh sự quan sát, sự nhận thức, sự tư tưởng, sự phân biệt của chúng ta như đối với hiện tượng giới. Cịn sáu Thức Trước nương tựa nơi Căn (cơ năng thần kinh não bộ) và Cảnh (đối tượng hiện thật) thì có thể sản sanh tri thức.

Lại nữa như trước đã giải thích, “Tri Thức” cũng tức là “Lượng” hoặc là “Kiến” hoặc là “Tri Kiến”. Căn cứ nơi ba Lượng đã trình bày trong chủng loại của Tri Thức: Thức thứ tám tuy là Hiện Lượng (Tri Thức) nhưng không thể hiểu biết; Thức thứ bảy trước khi chưa vào kiến đạo vẫn là Phi Lượng. Nĩi cách khác, Thức thứ bảy này hiện ở trong thế gian vĩnh viễn là tri thức sai lầm mà sự sai lầm đó nếu căn cứ nơi chỗ vô tri không ơ nhiễm, hoặc thường hoạt động không cùng với vô minh, hoặc nơi sở tri chướng mà nói thì không thể giải thốt nơi chướng sanh tử. Năm Thức Trước như Nhãn Thức, .. v.. và. thì tri thức cảnh giới Hiện Lượng, là thứ tri thức trực giác kinh nghiệm, là thứ tri thức sanh sản tư tưởng tăng thượng duyên thù thắng; còn Ý Thức thứ sáu thì thơng cả ba Lượng và chỗ có của Ý Thức đây chính là triết học kinh nghiệm hoặc cảnh giới thật chứng; Ý Thức thứ sáu nếu như theo năm Thức Trước quan sát đối tượng thì đối tượng đó chính là cảnh giới tri thức hiện lượng và có thể nói tri thức của Ý Thức thứ sáu là tri thức của Tơng Giáo và Triết Học. Ý Thức thứ sáu nếu như chấp trước có và không, điên đảo sự thật, mê hoặc chân lý, chính là tri thức cảnh giới Phi Lượng, là thuộc về tri thức sai lầm của phổ thơng thường thức. Ý Thức thứ sáu nếu như nương tựa nơi lẽ phải của sự thật hiện tiền để suy luận, phân biệt, tư duy, chọn lựa thì những đối tượng đó chính là cảnh giới tri thức thuộc Tỷ Lượng, là chánh kiến của thế gian, cũng tức là tri thức của Khoa Học, nhưng không phải là loại tri thức thơng thường của cảm giác sai lầm. Kế đến căn cứ nơi tám loại Kiến đã trình bày ở trước, đầu tiên trong năm loại Kiến ơ nhiễm, Thân Kiến thứ nhất thì thơng cả hai Thức thứ sáu và thứ bảy, ngồi ra bốn loại Kiến nhiễm trước kia thì chỉ quan hệ nơi Ý Thức thứ sáu, Thế Gian Chánh Kiến thường cho là tương ưng với Huệ của Ý Thức, lẽ đương nhiên thuộc về Ý Thức. Cịn hai thứ Vơ Lậu Kiến (Hữu Học Chánh Kiến và Vơ Học Chánh Kiến) theo học thuyết A Hàm thì thuộc về Vơ Lậu Huệ của Ý Thức tương ưng. Hai thứ Vơ Lậu Kiến này theo học thuyết Đại Thừa thì có thể thơng cả tám Thức Tâm Vương Vơ Lậu.

Tiếp theo, căn cứ nơi ba tánh thiện, ác và vô ký mà nói: hai Thức thứ bảy và thứ tám thì thuộc về vô ký, không có phát khởi tánh tác dụng kiên cường. Cho nên chúng ta khi tạo ác làm lành, khởi tâm động niệm không phải do hai Thức thứ bảy và thứ tám điều khiển mà chính là do Ý Thức thứ sáu chỉ đạo, nên mới có câu: “Thân động thì đầu tiên phát ra lời nói trước nhất”. Vì lẽ đó tất cả tư tưởng tri thức đều cho Ý Thức thứ sáu là chủ thể.

Thêm nữa, căn cứ nơi các pháp Tâm Sở, tức là các tâm lý tác dụng và các tình cảm mà nói: Học Thuyết Duy Thức cho rằng, các loại đơn vị Tâm Lý (Tâm Sở) cộng chung là 51 loại, trong 51 loại này trừ hai loại trước (Biến Hành và Biệt Cảnh) tất cả đều là tâm lý tác dụng, hoặc đứng trên lãnh vực quan sát đặc biệt đối tượng để kiến lập, ngoại trừ hai loại Biến Hành và Biệt Cảnh này ra, tất cả còn lại đều được kiến lập trên quan điểm Luân Lý. 51 pháp Tâm Sở đối với tám Thức, Thức thứ tám ở địa vị nguyên nhân thì chỉ quan hệ 5 loại Tâm Sở; Thức thứ bảy thì chỉ quan hệ 18 loại Tâm Sở; năm Thức Trước thì chỉ quan hệ 24 loại Tâm Sở tương ưng; còn Ý Thức thứ sáu thì hồn tồn quan hệ cả 51 Tâm Sở. Cho nên bài tụng Duy Thức nói rằng: “Tương ưng Tâm Sở ngũ thập nhất, thiện ác lâm thời biệt phối chi”. (Ý Thức thì tương ưng với Tâm Sở, gặp lúc đặc biệt thì phối hợp riêng với Thiện Tâm Sở hoặc phối hợp với Ác Tâm Sở). Nên biết Tâm Sở quan hệ rất rộng, vì thế Tri Thức mới có thể hiểu biết sâu rộng và phức tạp.

Sự quan hệ của “Tri Thức” cùng với tám Thức Tâm Vương và 51 Tâm Sở đã trình bày rõ ở trước, nhưng trong đó “Tri Thức” vừa đề cập ở trên thì thuộc về Ý Thức thứ sáu. Nơi trong Duy Thức Học, vấn đề Tri Thức dường như không chú trọng thảo luận đến mà điểm chủ yếu duy nhất của Duy Thức Học là tham khảo và thuyết minh về Năng Tri và Sở Tri. Trong đó chỗ đặc biệt là thuyết minh về “Năng Tri” tức là ba Thức Năng Biến, nguyên vì Duy Thức chú trọng ở chỗ là ngồi ba Thức Năng Biến này có cảnh giới tồn tại độc lập. Kế đến tư tưởng của Duy Thức là kiến lập hai Thức thứ bảy và thứ tám để trình bày sự khác biệt với Phật Giáo Nguyên Thủy, bao gồm căn cứ nơi hai Thức nói trên mà kiến lập Luật Nhân Quả và từ nơi Luân Lý Học chú trọng tham cầu cho được giải thốt.

B.- BỔN TỤNG VÀ ĐẠI CƯƠNG:

“THỨ ĐỆ TAM NĂNG BIẾN, SAI BIỆT HỮU LỤC CHỦNG, LIỄU CẢNH VI TÁNH TƯỚNG, THIỆN BẤT THIỆN CÂU PHI. THỬ TÂM SỞ BIẾN HÀNH, BIỆT CẢNH THIỆN PHIỀN NÃO, TÙY PHIỀN NÃO BẤT ĐỊNH, GIAI TAM THỌ TƯƠNG ƯNG. SƠ BIẾN HÀNH: XÚC ĐẲNG. THỨ BIỆT CẢNH VỊ DỤC, THẮNG GIẢI NIỆM ĐỊNH HUỆ, SỞ DUYÊN SỰ BẤT ĐỒNG. THIỆN VỊ TÍN TÀM QUÝ, VƠ THAM ĐẲNG TAM CĂN, CẦN AN BẤT PHĨNG DẬT, HÀNH XẢ CẬP BẤT HẠI. PHIỀN NÃO VỊ THAM SÂN, SI MẠN NGHI ÁC KIẾN. TÙY PHIỀN NÃO VỊ PHẪN, HẬN PHÚ NÃO TẬT XAN, CUỐNG XIỂM DỮ HẠI KIÊU, VƠ TÀM CẬP VƠ QUÝ, TRẠO CỮ DỮ HƠN TRẦM, BẤT TÍN TỊNH GIÃI ĐÃI, PHĨNG DẬT CẬP THẤT NIỆM, TÁN LOẠN BẤT CHÁNH TRI. BẤT ĐỊNH VỊ HỐI MIÊN, TẦM TỪ NHỊ CÁC NHỊ. Y CHỈ CĂN BẢN THỨC, NGŨ THỨC TÙY DUYÊN HIỆN, HOẶC CÂU HOẶC BẤT CÂU, NHƯ BA ĐÀO Y THỦY. Ý THỨC THƯỜNG HIỆN KHỞI, TRỪ SANH VƠ TƯỞNG THIÊN, CẬP VƠ TÂM NHỊ ĐỊNH, THÙY MIÊN DỮ MUỘN TUYỆT’.

(Kế đến Năng Biến thứ ba, có sáu thứ sai biệt nhau, liễu cảnh làm tánh và tướng, đều đầy đủ thiện, ác và vô ký. Những Tâm Sở gồm có: Biến Hành, Biệt Cảnh, Thiện, Phiền Não, Tùy Phiền Não, Bất Định, đều tương ưng cả ba Thọ. Đầu tiên Biến Hành gồm có: Xúc, .. V.. V..... [Tác Ý, Thọ Tưởng, Tư]. Kế đến Biệt Cảnh gồm có: Dục, Thắng Giải, Niệm, Định, Huệ, cảnh để duyên không giống nhau. Thiện gộm có: Tín, Tàm, Quý, Vơ Tham, .. v.. v.... ba Căn [Ba Căn: Vơ Tham, Vơ Sân, Vơ Si], Cần, An, Bất Phĩng Dật, Hành Xả và Bất Hại. Phiền Não gồm có: Tham, Sân, Si, Mạn, Nghi, Ác Kiến. Tùy Phiền Não gồm có: Phẫn, Hận, Phú, Não, Tật, Xan, Cuống, Xiểm cùng Hại, Kiêu, Vơ Tàm và Vơ Quý, Trạo Cữ với Hơn Trầm, Bất Tín và Giãi Đãi, Phĩng Dật cùng Thất Niệm, Tán Loạn, Bất Chánh Tri. Bất Định gồm có: Hối, Miên, Tầm, Tứ thơng cả nhiễm và tịnh. Nương nhờ Thức căn bản, năm Thức tùy duyên hiện, hoặc cùng nhau hiện hoặc chẳng cùng nhau hiện, như lượng sĩng nương nơi nước. Ý Thức thường hiện khởi, ngoại trừ sanh lên cõi Trời Vơ Tưởng và vào hai Thiền Định Vơ Tâm, hoặc ngủ say và chết ngất [chết giả])

Bài tụng Thức Năng Biến thứ ba này xin trình bày theo bản đồ sau đây để biểu thị đại cương:

C.- CĂN, CẢNH, THỨC VÀ CẢM GIÁC:

( Chỗ nương tựa của Tri Thức )

“THỨ ĐỆ TAM NĂNG BIẾN, SAI BIỆT HỮU LỤC CHỦNG” (Kế đến Năng Biến thứ ba, có sáu thứ sai biệt nhau)

Sau Năng Biến thứ hai, Năng Biến thứ ba tiếp theo đề cập đến (hơm nay bắt đầu). Năng Biến thứ ba cộng chung có chín bài Tụng. Năng Biến thứ ba là Thức Liễu Biệt Cảnh, cũng gọi là Năng Biến Liễu Biệt. Thức Liễu Biệt Cảnh đây không phải chỉ có một Thức thể, cho nên gọi là “có sáu thứ sai biệt nhau”. Mặc dù thể tánh có sáu thứ sai biệt nhau, nhưng chúng nĩ đều thuộc về Liễu Biệt Cảnh, tức là sáu loại Thức chuyên mơn hướng ngoại để hiểu biết những cảnh giới khác biệt nhau. Sáu thứ Thức đó gồm có: Nhãn Thức, Nhĩ Thức, Tỷ Thức, Thiệt Thức, Thân Thức và Ý Thức. Tâm Thức nương nơi Nhãn Căn để hiểu biết nên gọi là Nhãn Thức, .. v.. v....

Sáu Căn phát khởi sáu loại hiểu biết, theo Tâm Lý Học cho rằng: “do cơ quan cảm giác hoạt động sanh ra, nghĩa là do cơ thể sinh hoạt nên mới có nhận thức thế giới và cũng vì có cơ thể sinh hoạt cho nên Tri Thức mới có thể vận dụng để ứng phĩ với hồn cảnh”. Đây cũng gọi là phương pháp quan sát hiện thật sự vật của cá thể được tổ chức. Phương pháp này có hai loại: một là căn cứ nơi cảm quan để quan sát; hai là căn cứ nơi sự quan sát để suy nghĩ. Hoặc nói cách khác: một là phương diện quan sát; hai là phương diện suy nghĩ ⁵. Sự tác dụng của Ý Thức và năm Giác Quan (năm Căn), theo Sinh Lý Học chủ trương, cơ thể cảm giác có hai loại: một là Khí Quan Cảm Giác, tức là chỉ cho Phù Trần Căn của Duy Thức Học; hai là Thần Kinh Cảm Giác, tức là chỉ cho Tịnh Sắc Căn của bốn Đại tạo nên.

Sinh Lý Học cho rằng: “Mỗi loại cảm quan đều có một thứ Khí Lực Kế dồi dào tánh cảm giác cùng với Hàng Thử Tướng tương tợ như Khí Lượng Kế, những thứ cảm quan đó là những bộ phận cảm thọ chân chánh xem không thể thấy và chúng ẩn sâu

Trong nội bộ cảm quan. Khí quan của cảm thọ mùi vị thì ẩn sâu trong nội bộ lỗ mũi; Khí quan của cảm thọ làn sĩng âm thanh không phải là lỗ tai chúng ta xem thấy mà chính là “Nội Nhĩ” ẩn sâu trong xương đầu; Khí quan kích thích của những cảm thọ khác đều giống như thế. Chưa hết, Tánh cảm thọ biểu hiện như thế nào? Mỗi loại cảm quan đều có một hệ thống Thần Kinh Cảm Giác, Hệ Thống Thần Kinh Cảm Giác này khiến cho cảm quan và Trung Khu Thần Kinh trực tiếp liên tiếp với nhau, mỗi cảm quan cùng với thân thể người khác có bộ phận liên tiếp gián tiếp cảm quan nếu như không có bộ phận liên tiếp thì đối với cơ thể đều không thể phát sanh ảnh hưởng. Cảm Quan Thần Kinh bên trong phân tán thành vô số nhánh nhỏ tỉ mỉ. Nơi tai, nơi mắt, nơi miệng, nơi mũi vẫn có tế bào cảm giác đặc biệt thù thắng và những tế bào này đặc biệt chuyên mơn kích thích cảm thọ. Ngồi ra, đa số cảm quan lại có trang bị một thứ Khí Quan (Phù Trần Căn) hổ trợ khác, thứ Khí Quan hổ trợ này kích thích thần kinh cảm giác và tế bào cảm giác khiến phát sanh hiệu lực tỷ giảo sâu rộng. Thí dụ như lỗ tai chúng ta mà ai cũng nhìn thấy được thì thuộc về Khí Quan hổ trợ và Khí Quan này hổ trợ làn sĩng âm thanh truyền đến chỗ tế bào thính giác. Các Khí Quan hổ trợ khác như Nhãn, Tỷ, Thiệt đều cũng giống như thế”.

“Những cảm quan nói trên đều thuộc về loại khí quan tiếp nhận cho nên gọi là Khí Nạp Thọ. Khí Nạp Thọ được phân làm ba loại quan trọng: loại thứ nhất thì ở bên ngồi, loại thứ hai thì ở bên trong và loại thứ ba thì ở trung gian. Loại ở bên ngồi thì tiếp nhận những kích thích từ bên ngồi mang đến; loại ở bên trong thì tiếp nhận những cảm thọ từ bên trong phát ra như từ miệng, từ cổ họng, từ đường ăn uống, dạ dầy, ruột non ruột già và phổi, .. v.. và.. Loại ở trung gian là Khí Nạp Thọ nương bám vào bên trong bắp thịt, bắp đùi và cơ quan tiết chế. Thêm nữa ba loại vật thọ nạp bên ngồi như lỗ tai, con mắt, lỗ mũi là nơi tiếp nhận những kích thích riêng biệt từ chỗ xa mang đến mà cơ thể không cùng tiếp nhận và ba loại này được gọi là Cự Ly Thọ Nạp Khí”. Đây tức là thuyết minh năm Tịnh Sắc Căn và năm Phù Trần Căn của Phật Học. Nguyên vì những cơ cấu này là hiện thật cho nên hiện tại các nhà Khoa Học có lúc cũng nên nghiên cứu Phật Học để tinh tế so sánh. Như Câu Xá Luận, Đại Tỳ Bà Sa Luận, Thuận Chánh Lý Luận Lý cũng có thuyết minh công dụng, .. v.. v.... về cơ cấu tổ chức của Ngũ Quan ⁶.

Theo Câu Xá Luận giải thích: Căn có nghĩa tăng thượng, có nghĩa tự tại, có nghĩa quang hiển. Tăng Thượng nghĩa là Căn có khả năng phát sanh ra Thức, có khả năng trợ giúp cho Thức sanh ra sự tác dụng phân biệt. Như trong Câu Xá Luận trình bày, sáu Căn đều có bốn thứ hoặc hai thứ Tăng Thượng ⁷. Tự Tại nghĩa là bản thân của Căn Phát sanh ra công năng của Thức một cách tự tại. Quang Hiển nghĩa là Căn đối với Cảnh liền có tánh thấy, có ánh sáng, có thể thấy sắc nghe tiếng, .. v.. v..... Cho nên Luận này nói: có thể thấy tức là Căn ⁸, có thể phân biệt tức là Thức. Cuối cùng đi đến kết luận, Căn có thể thấy sắc hoặc Thức có thể thấy sắc hai vấn đề này trong Câu Xá Luận đã tranh luận rất tinh tường ⁹.

Lại nữa Căn đối với Cảnh có năm thứ đặc biệt: một là Căn phát sanh ra Thức; hai là Thức tất nhiên nương nơi Căn như Nhãn Thức nương nơi Nhãn Căn, Nhĩ Thức nương nơi Nhĩ Căn, .. v.. v.... Vì mỗi loại nương tựa khác nhau cho nên gọi là nghĩa nương tựa không giống nhau. Đây là trường hợp năm Thức chưa chuyển đổi ngơi vị nương tựa; còn như đã chuyển đổi ngơi vị nương tựa, năm Căn có thể thay nhau phát sanh ra Thức; ba là Căn có thể trợ giúp cho Thức; bốn là Thức lệ thuộc nơi Căn; năm là Thức giống như Căn, nghĩa là Căn có thể thấy thì Thức cũng có thể thấy, thêm nữa Căn có thể thấy màu xanh thì Thức cũng như Căn có thể phân biệt màu xanh. Căn là chỗ nương tựa của Thức như Nhãn Thức, .. v.. v.... là căn cứ nơi Căn thuộc chỗ nương tựa để đặt tên cho nên gọi là Nhãn Thức, .. v.. v.... và cũng có thể căn cứ nơi Cảnh thuộc chỗ để duyên mà đặt tên, cho nên cũng được gọi là Sắc Thức, Thinh Thức, .. v.. v..... Giống như thế, Sinh Lý Học cũng căn cứ nơi đối tượng thuộc Cảnh để duyên mà đặt tên cho Tri Thức, như Phu Giác, Vị Giác, Khứu Giác, Thính Giác, Thị Giác, Tri Giác. Nguyên do chỗ để nương tựa và chỗ để duyên, như con mắt, lỗ tai, .. v.. v..... đều là một thứ điều kiện không thể thiếu giúp cho Thức sanh khởi và những điều kiện này thì hồn tồn thuộc về Sắc Pháp (vật chất). Đây là những điều kiện cơ bản của sự phát sanh ra Thức. Kỳ thật không phải chỉ có hai điều kiện Căn và Cảnh nói trên đủ khiến cho Thức phát sanh mà còn cần đến các duyên khác nữa hổ trợ thì Thức mới có thể sinh hoạt để hiểu biết. Như Nhãn Thức muốn sanh khởi thì cần phải có chín duyên trợ giúp. Ngồi Căn và Cảnh ra, Nhãn Thức cần phải có các duyên khác như ánh sáng, không gian, Thức Chủng Tử (Bản năng Thức A Lại Da), Thức Phân Biệt (Ý Thức), Thức Nhiễm Tịnh (Niệm thiện ác tức là Thức thứ bảy) thì mới có thể sanh khởi; Nhĩ Thức thì chỉ cần đến tám duyên; còn Tỷ Thức, Thiệt Thức và Thân Thức khi duyên cảnh thì chỉ cần có bảy duyên. Như thế sự sanh khởi của Thức đã là nương nơi duyên để tác dụng thì không có tự tánh, đều thuộc về giả có. Lại có một nghĩa đặc biệt khác, Nhãn Thức và Nhĩ Thức của chúng ta đều có hai cá tánh khác biệt và hai cá tánh khác biệt này như thế nào? Nĩi chung hai Thức này đều là mỹ quan, nghĩa là duyên cảnh đặc biệt phân minh, như thấy sắc và nghe tiếng đối với nhân sanh quan hệ rất là trọng yếu ¹⁰. Căn và Cảnh của Nhãn Nhĩ tất nhiên phải có khoảng cách (Sinh Lý Học cho là Cự Ly Cảm Thọ Khí) thì Thức mới có thể phát sanh, Căn và Cảnh nếu như hồ hợp lại một chỗ thì Thức không thể phát sanh. Riêng Tỷ, Thiệt và Thân phải cùng với Cảnh hồ hợp lại một với nhau (không cần Cự Ly Cảm Thọ Khí) thì Thức mới có thể phát sanh. Cho nên Bát Thức Quy Củ Tụng giải thích: “Hiệp ba lìa hai quán sát trần thế” chính là tư tưởng này. Cịn Ý Thức quán sát trần cảnh thì tất nhiên phải rộng lớn hơn. Sáu Thức đây (Thức đây có nghĩa là hiểu biết), nơi Sinh Lý Học gọi chung là tám thứ cảm giác. Trong tám thứ cảnh giới cảm giác này, hai Phu Giác (tức là cảm giác nơi da) và Cơ Giác (tức là cảm giác nơi bắp thịt) đều nằm trong Hữu Cơ Cảm Giác tức là Thân Căn Thức, Vị Giác tức là Thiệt Căn Thức, Khứu Giác tức là Tỷ Căn Thức, Thính Giác tức là Nhĩ Căn Thức, Thị Giác tức là Nhãn Căn Thức. Cịn Tri Giác nơi Sinh Lý Học và Tâm Lý Học gọi chung là Quan Sát. Quan Sát tức là chỉ cho Ý Phân Biệt và Ý Phân Biệt này có hai thứ tác dụng là chú ý và tri giác. Nguyên do “Cảm giác khiến cho chúng ta đủ sức hiểu biết nhiệt độ, động tác, mĩn ngon, mùi thơm, nhan sắc, âm thanh, riêng chỉ những thế giới mà chúng ta nhận thức thì mới có đầy đủ đặc tánh và những sự vật có liên quan đến những đặc tánh do chúng ta nhận thức đã được cấu kết thành hình. Nhưng cảm giác thì không thể giúp chúng ta nhận thức được những sự vật có những đặc tánh như thế. Nhận thức những sự vật không chỉ tiếp nhận do những sự vật kích thích mang đến và lại đặc biệt còn có những thứ trọng yếu phản ứng. Quan sát tức là lợi dụng sự cảm giác làm lịch trình cho sự nhận thức sự vật. Quan sát có hai giai đoạn: một là chú ý, hai là tri giác. Chú ý tức là tác ý, tri giác tức là nhận thức, nghĩa là hiểu biết hoặc phân biệt. Như nói: tri giác là ý nghĩa Thức Biệt (phân biệt) và Hiểu Dụ (biểu thị). Chỉ “Thức Biệt” và “Hiểu Dụ” đều gồm có kết quả của tri giác, nhưng chưa phải là lịch trình biểu thị sự diễn đạt của tri giác. Lịch trình của tri giác là hiểu biết các cảm quan hiện tiền hoạt động qua các sự vật”. Theo sự giải thích của Phật Học, lịch trình của tri giác tức là chỉ cho sự hiểu biết của Ý Thức thứ sáu. Giờ đây tám thứ Cảm Giác và sáu thứ Căn Thức xin được liệt kê qua đồ biểu như sau: