Quan Niệm Triết Học Của Duy Thức

V.- CẢM THỌ CỦA THỨC A LẠI DA:

“TƯƠNG ƯNG DUY XẢ THỌ. THỊ VÔ PHÚ VÔ KÝ, XÚC ĐẲNG DIỆC NHƯ THỊ” ( Nhưng chỉ tương ưng với Xả Thọ. Thức này thuộc vô phú vô ký và Xúc vân vân cũng vô phú vô ký như thế).

“Tương ưng duy Xả Thọ”, câu này thuuyết minh chữ “Thọ” của Thức thứ tám tương ưng, Thọ là Thọ Uẩn trong Ngũ Uẩn. Thọ đây là chỉ ngoại cảnh đến kích thích, cũng chính là sinh hoạt cảm giác, chúng ta khi tiếp xúc hoàn cảnh bên ngoài trên nội tâm tự nhiên gặp một thứ cảm giác phát sanh và có chỗ cho là cảm giác, nghĩa là thứ cảm giác này kích thích có khi là thống khổ, có khi là khoái lạc, mà phổ thông thường cho Thọ là cảm giác, cho nên chữ Thọ phần đông phân biệt cho là sáu Thức tương ưng. Hôm nay chữ Thọ của Thức thứ tám tương ưng chính là Xả Thọ của tánh trung lập, nguyên vì tánh cảm thọ của Thức này thì rất chậm chạp, đối với ngoại cảnh sức hấp dẫn thì rất yếu kém, không có cảm giác được vấn đề khổ hoặc vui. Sự cảm thọ nói chung đối với ngoại cảnh thì có ba Thọ: Khổ Thọ, Lạc Thọ và Xả Thọ; có chỗ cho là năm Thọ: Khổ Thọ, Lạc Thọ, Ưu Thọ, Hỷ Thọ và Xả Thọ, như bảng đồ sau đây trình bày. Hơn nữa căn cứ nơi công năng cảm thọ của Tâm thì có Thân Thọ của sáu Thức hoặc Thân Thọ của tám Thức, trong đây sự tiếp nhận của năm Thức Trước thì gọi là Thân Thọ và sự tiếp nhận của ba Thức sau thì gọi là Tâm Thọ.

Chữ Thọ của Thức thứ tám tương ưng độc nhất chỉ có Xả Thọ. Ngoài Xả Thọ, Thức thứ tám không tương ưng bốn Thọ còn lại cho nên gọi là “Duy Xả Thọ”.

Trong ba Tánh, Thức A Lại Da tiếp nhận tánh nào? Thức A Lại Da tiếp nhận Tánh Vô Ký.

1)- Tánh Vô Ký: Tánh là tánh loại, nghĩa là tánh chất có ba loại, loại thiện, loại ác và loại vô ký. Không luận là pháp gì đều có tánh chất của loại này. Tánh chất của Thức A Lại Da thì thuộc về loại “Vô Phú Vô Ký”, cũng có thể nói là tánh trung lập. Vô Ký có hai loại: loại thứ nhất có bị ngăn che mà không ghi nhận và loại thứ hai không bị ngăn che mà cũng không ghi nhận. Thiện và ác thì có ghi nhận biệt tánh, nghĩa là có thể ghi nhận kết quả thế nào của tương lai, đây là căn cứ nơi nhân mà nói. Vô Ký là pháp dị thục, đây là căn cứ nơi quả mà nói. Pháp quả là chỉ cho nhân trước thực hiện, không thể có ghi nhận biệt tánh cho nên gọi là “Vô Ký”. Nguyên vì Vô Ký thì mới có thể phát khởi chuyển biến, mới có thể tiếp nhận sự huân tập, mới có thể tu chứng. Thức thứ tám thì có cơ tánh sanh mạng, nhưng nó không có tánh tình cảm, cho nên nó ở nơi Thọ thì thuộc về Xả Thọ, ở nơi Tánh thì thuộc về Tánh Vô Phú Vô Ký. Hữu Phú là nghĩa nhiễm trước, nghĩa là có phiền não chướng ngăn che nên gọi là Hữu Phú Vô Ký, vấn đề này sẽ được giải thích ở sau. Thức A Lại Da không có phiền não tương ưng cho nên tánh của nó là Vô Phú Vô Ký, nơi Duy Thức Học cũng gọi là Bạch Tịnh Vô Ký. Nhờ tánh vô ký, Thức A Lại Da đây mới có thể tiếp nhận sự huân tập, nhưng sự kết quả của nó hoặc thiện hoặc ác đều có tánh kháng cự thì không thể tiếp nhận sự huân tập. Tu hành đoạn hoặc đều hoàn toàn đặc trọng tâm vào nơi bảy Thức trước công phu hành hoạt. Thức thứ tám chỉ chờ sự chuyển biến của bảy Thức trước thì mới chuyển biến sau cùng. Nhờ tánh vô ký, Thức thứ tám mới có thể làm chỗ nương tựa bình đẳng của các pháp thiện ác, nguyên vì nó không kháng cự bất cứ một pháp nào, một lãnh vực nào.

2)- Tâm Sở Trường Hợp Giống Nhau: nghĩa là “Xúc, ..v..v…. cũng như thế”. Thức A Lại Da tất nhiên là tánh vô ký thì trên bề mặt nói nó tương ưng với Tâm Sở Xúc, ..v..v…. cũng thuộc về tánh vô phú vô ký, vì năm Tâm Sở đã tương ưng cùng với Tâm Vương. Thêm nữa điểm này nói rộng ra: trường hợp câu “Cũng như thế” đây không những chỉ năm Tâm Sở là vô phú vô ký, thứ đến hành tướng và chỗ duyên của Thức thứ tám đã là không thể biết mà cho đến hành tướng và chỗ duyên của năm Tâm Sở này thì cũng không thể biết; Thức A Lại Da khi đến được ngôi vị A La Hán mới có thể xả bỏ thì năm Tâm Sở Xúc, ..v..v…. đây cũng phải đến ngôi vị nói trên mới có thể chuyển biến; vả lại, Thức thứ tám luôn luôn chuyển biến như dòng thác nước chảy thì những Tâm Sở tương ưng với Thức này cũng bị luôn luôn chuyển biến như dòng thác nước chảy. Nhờ Thức thứ tám có những đặc tánh nói trên, năm Tâm Sở đây mới có thể tương ưng được, nguyên vì Tâm Sở tất nhiên phải cùng hợp tác tương ưng với Tâm Thể.

VI.- NHÂN QUẢ CỦA THỨC A LẠI DA:

“Hằng chuyển như bộc lưu”, chữ Hằng chính là thường, nghĩa là hiển bày Thức này không chấm dứt. Chữ Chuyển nghĩa là chuyển biến và biến tức là phi thường, đây là hiển bày sự phi thường của Thức này. Chữ Thường và chữ Phi Thường là thuộc về tánh thời gian, nguyên vì Thức này là bản thể của vũ trụ, vũ trụ thì vô thỉ vô chung mà tánh thức của vũ trụ là bản thể cho nên nhất định cũng vô thỉ vô chung. Thế nên có câu “Không phải đoạn không phải thường” là do không có tự tánh và không có thật thể cho nên có thể chuyển biến. Trong sự lưu chuyển sanh tử từ vô thỉ, Thức này đều là một loại tánh, hảo tướng của Thức này thì thường hằng khắp nơi như một, có thể nói tánh chuyển biết của nó là không cố định. Chuyển biến chính là sát na sanh diệt, niệm thứ hai không giống niệm thứ nhất, sát na sanh diệt niệm niệm không đồng thì không phải vĩnh viễn đúng như thế. Tuy nhiên không phải là một thể nhưng tương tợ là một thể, nguyên vì Thức này trước sau nối tiếp nhau chuyển biến. Chuyển biến như dòng thác nước chảy mạnh không dừng lại, tức là không thường trụ; nhưng dòng nước trước và dòng nước sau giống nhau cho nên tương tợ gọi là thường. Đã thuyết minh bản thể của Thức A Lại Da là tánh thường hằng từ vô thỉ đến nay cho đến thành Phật nối tiếp nhau không chấm dứt. Sáu nẻo luân hồi ngôi vị sai biệt đều nương nơi Thức này mà kiến lập. Theo Luận giải thích: “Thường gọi Thức này đến từ vô thỉ, một loại tương tục, luôn luôn không gián đoạn, là nơi sanh ra các cõi, vốn nó thiết lập; tánh nó thuộc loại kiên trì khiến không cho mất; khi chuyển biến thì Thức này đến từ vô thỉ, niệm niệm sanh diệt, trước sau biến đổi, nhân diệt quả sanh, không phải thường một loại”. Đây trình bày Thức A Lại Da đã là bản thể của vũ trụ và lại cũng là bản thể của sanh mạng chúng ta, không thể nói nó có từ hồi nào, cho nên Luận mới gọi là vô thỉ. Thức A Lại Da đã là tuyệt đối và lại không phải một thể tánh cố định, không giống như Phạm Thiên, Thượng Đế, Thần Ngã, Hư Không, ..v..v…. ; Thức A Lại Da thì sát na chuyển biến, hiện tượng của nó chảy gấp như nước sông, làn sóng sau đuổi làn sóng trước, chảy xuống luôn luôn không bao giờ đình chỉ. Như Bát Thức Quy Củ Tụng giải thích: “Nơi nguồn biển sâu thẩm của Thức thứ tám, cảnh giới biến động tạo thành gió và khiến cho bảy làn sóng Chuyển Thức nổi lên, nghiệp lực của Dẫn Nghiệp và Mãn Nghiệp do Ý Thức tạo nên lôi kéo chúng sanh thọ quả báo ở kiếp sau”. Đây cũng trình bày Thức A Lại Da là bản thể của sanh mạng. Theo Luận giải thích: “Cũng như dòng nước chảy, mặc dù gió, ..v..v…. kích động phát khởi các làn sóng, nhưng dòng nước chảy không bị đứt đoạn, Thức này thì cũng như thế. Thức này mặc dù gặp các duyên khởi lên cái thấy, nhưng luôn luôn tương tục….. giống như pháp dụ, mục đích hiển bày nghĩa nhân quả của Thức này có từ vô thỉ, phi thường phi đoạn, nghĩa là Tánh của Thức này từ vô thỉ đến nay sát na sát na quả sanh thì nhân diệt. Quả sanh cho nên không phải đoạn, nhân diệt cho nên không phải thường, không phải đoạn không phải thường là lý duyên khởi, cho nên nói duyên đây là chỉ luôn luôn chuyển biến như thác nước chảy”. Xem đoạn văn trên có thể biết rõ thể tánh của Thức A Lại Da.

Thức A Lại Da đã chẳng phải đoạn chẳng phải thường như dòng sông chảy gấp thì như thế không phải thuộc loại vĩnh viễn sao? Duy Thức với Tiểu Thừa thì không giống nhau ở chỗ đó. Hữu Bộ cho rằng, quá khứ hiện tại vị lai ba đời là thật có; Đại Thừa Duy Thức cho rằng, quá khứ vị lai thì thuộc về đoạn, chỉ hiện tại thì thật có. Đây là “Hiện Tại”, là chỉ cho một niệm sát na đương tiền, nguyên vì quá khứ và vị lai đều lấy hiện tại làm trung tâm. Căn cứ nơi pháp quả hiện tại hướng về trước mà quán sát thì giả thuyết cho rằng có quá khứ, còn hướng về sau mà quán sát thì giả thuyết cho rằng có vị lai.

VII.- QUẢ VỊ XẢ CỦA THỨC A LẠI DA:

“A LA HÁN VỊ XẢ” đây là thuyết minh thư lớp quả vị thừa nhận đoạn diệt. “A La Hán” dịch đúng là Ứng, lại dịch là Sát, có nghĩa là phá hoại đoạn diệt. Ứng là ứng cúng, ứng đoạn, Ứng là nghĩa không còn thọ sanh tử nữa. A La Hán đã dứt hẳn phiền não, chứng được quả Thánh, chứng đặng quả A La Hán là người Thánh đã ra khỏi ba cõi cho nên có thể thọ nhận sự cúng dường của người và trời. Hơn nữa A La Hán là dứt hẳn phiền não của ba cõi, khi dứt phiền não chứng đến cứu cánh được danh xưng là A La Hán, ba quả Thánh trước chỉ đoạn được phiền não của cõi Dục cho nên không gọi là A La Hán. Người xưa dịch là Sát Tặc, nghĩa là A La Hán đã dứt hẳn phiền não của ba cõi, chứng được Sanh Không Chân Như, đạt đến cõi Hữu Dư Y Niết Bàn và Vô Dư Y Niết Bàn, cho nên không còn thọ sanh tử nữa; người xưa cũng dịch là Vô Sanh, nghĩa là không còn thọ sanh trở lại trong ba cõi lần nữa, tức là đã dứt hẳn sự luân hồi. Hoặc những người đã ngộ được Tánh Không của các pháp không sanh không diệt được gọi là A La Hán (Thánh Giả). Chữ “Vị” là quả vị, hoặc là ngôi thứ. Chữ “Xả” là nghĩa loại bỏ, chuyển bỏ, hoặc đoạn trừ. Những người đã chứng quả A La Hán tức có thể loại bỏ cái tên Thức A Lại Da, trong đây không gọi đoạn mà gọi xả là có thâm ý, nguyên vì quả vị A La Hán đã đoạn phiền não chướng Ngã Ái Chấp và lúc đó Thức A Lại Da không còn bị Thức thứ bảy tương ưng ngã ái chấp cho là ngã nữa. Lý do cái danh xưng Ngã Ái Chấp Tàng CỦA Thức thứ bảy đã loại trừ xong thì lúc đó dĩ nhiên thể của Thức thứ tám không cần phải đoạn trừ.

Vũ trụ vạn hữu đều không thể rời khỏi Thức A Lại Da để tồn tại, tất cả hữu tình đều có Thức A Lại Da hiện hữu, cho nên Thức này là nguồn gốc của vạn hữu, là nhân của các pháp. Thức A Lại Da có rất nhiều tên khác là do địa vị không giống nhau của nó mà thiết lập, mỗi một danh xưng đều có bao hàm một ý nghĩa, hôm nay xin lược nêu một vài tên như sau:

1.- Thức A lại Da: - - là Thức bị Thức thứ bảy ái chấp làm ngã,

2.- Thức Dị Thục: - - là Thức nghiệp quả báo,

3.- Thức Nhứt Thiết Chủng: - - là Thức giữ gìn chủng tử của tất cả pháp,

4.- Tâm: - - là nghĩa chứa nhóm và sanh khởi,

5.- Thức A Đà Na: - - là nghĩa chấp trì,

6.- Sở Tri Y: - - là chỗ nương tựa của tất cả pháp..v..v….

7.- Thức Vô Cấu: - - là chỉ cho tâm thanh tịnh,

8.- Thức Vô Một: - - là Thức này không phải mất hẳn chỉ chuyển hoá thành trí tuệ mà thôi.

[1] Phẩm Tâm Ý Thức của Kinh Giải Thâm Mật.

[2] Phẩm Sở Tri Y của Nhiếp Đại Thừa Luận và Duy Thức Luận.

[3] Phẩm Tâm Ý Thức của Kinh Giải Thâm Mật.

[4] Bách Pháp Luận Sớ.

Chương VII: Luận Về Lý Tánh Của Duy Thức.-

I.- NGHĨA TRUNG ĐẠO CỦA DUY THỨC:

“THỊ CHƯ THỨC CHUYỂN BIẾN, PHÂN BIỆT SỞ PHÂN BIỆT, DO THỬ BỈ GIAI VÔ, CỐ NHỨT THIẾT DUY THỨC” (Là các Thức chuyển biến, Phân Biệt Sở Phân Biệt, do đây kia đều không, nên tất cả Duy Thức)

Bài Tụng đây là thuyết minh nghĩa vạn pháp do Duy Thức biến hiện. Ở trước Thể của ba loại Thức Năng Biến đã trình bày qua, tất cả hiện tượng ngã tướng pháp tướng đều do Thức biến hiện. Chỗ biến hiện (sở biến) của Thức chính là các thứ Tướng của ngã (nhân sanh xã hội) và các thứ Tướng của pháp (vũ trụ vạn hữu). Nói chung lại vấn đề Năng Biến và Sở Biến trong đó đã được trình bày rõ ở trước. Hiện tại chỉ đề cập đến đạo lý biến hiện như thế nào của Tâm Thức, tức là trình bày Tâm Thức năng biến như thế nào và Hiện Tượng sở biến như thế nào?

“Thị chư Thức chuyển biến”: Chư Thức là chỉ cho ba Thức Năng Biến, nghĩa là như trước đã trình bày, các thứ tướng của ngã pháp đều do ba Thức năng Biến này chuyển biến để hiện khởi. Chuyển Biến có ba nghĩa:

1)- Nghĩa Biến Hiện: chuyển thì biến và biến thì hiện, cũng như hạt giống sanh hiện hành và hiện hành sanh hạt giống..v..v…., cũng như đạo lý hiện lượng biến thành tánh chất, tánh chất biến thành hiện lượng của Duy Vật Luận; Hùng Thập Lực giải thích rằng, Biến là nghĩa sinh hoạt, đó là chỉ cho ý nghĩa nói trên. Nghĩa là một pháp này một khi biến đổi liền sanh ra thêm một loại pháp kế tiếp đều là do Thức Thể biến hiện phát sanh hai phần Kiến Tướng của nó. Kiến Phần là ngã tướng của thấy, nghe, hiểu, biết, ..v..v….; Tướng Phần là pháp tướng của tất cả đối tượng. Vì thế Ngã Tướng Pháp Tướng bao gồm cả toàn thể nhân sanh vũ trụ đều không lìa khỏi tâm thức và ngoài tâm thức tất cả không có thật thể, cho nên gọi là Thức Chuyển Biến.

2)- Nghĩa Biến Dị: là nghĩa biến hiện tướng khác. Hai phần Kiến và Tướng là do Thức biến hiện và Thức biến hiện đây là chỉ cho phần Thức Tự Chứng hiện khởi tướng khác biến thành hai phần Kiến và Tướng, hai phần Kiến và Tướng chính là do phần Thức Tự Chứng biến hiện mà không phải do ai sanh ra. Hai phần Kiến và Tướng là biến thể hình tướng khác của phần Thức Tự Chứng cho nên gọi là Biến Dị. Hơn nữa phần Kiến thì thuộc về năng quán, phần Tướng thì thuộc về sở quán, cả hai về phương diện công dụng thì có khác nhau, nhưng về phương diện thật thể thì giống nhau đều do Thức biến hiện cả cho nên gọi là Biến Dị, hoặc gọi là Duy Thức Chuyển Biến.

3)- Nghĩa cải Chuyển: là đem Thức Thể cải biến chuyển thành Ngã Tướng và Pháp Tướng (phần Kiến và phần Tướng). Vì thế Ngã Tướng và Pháp Tướng của vũ trụ vạn hữu đều do các Thức Năng Biến này chuyển đổi biến tướng khác đi để hiện khởi cho nên gọi là “Thị chư Thức chuyển biến”.

“Phân biệt sở phân biệt”: là chỉ cho các Tướng biến hiện. Câu này có hai nghĩa:

a)- Nghĩa thứ nhất: là trình bày các pháp. Hai chữ “Phân Biệt” đây là chỉ cho Kiến Phần, tức là đề cập đến các thứ tri thức phân biệt của chúng ta và các thứ tri thức phân biệt này thuộc về Y Tha Khởi (nương nơi Thức Thể biến hiện), có công năng tác dụng chấp lấy từ những cảnh giới Tướng Phần của Thức biến hiện, nghĩa là các thứ tri thức phân biệt của chúng ta đều là những hình tướng vọng chấp thuộc tướng phần năng thủ được sanh khởi từ nơi Kiến Phần của Thức. Còn “Sở Phân Biệt” là chỉ cho Tướng Phần, cũng thuộc về Y Tha Khởi (nương nơi Thức Thể biến hiện), chính là ngoại cảnh, đều quan hệ với Thức Thể để phát sanh. Kiến Phần khi nắm lấy Tướng Phần chỉ nắm lấy ảnh tượng tương tợ của ngoại cảnh, như Nhãn Thức thấy sắc, bên trong do thân căn tịnh sắc (thần kinh tinh tế), bên ngoài do quang tuyến tác dụng..v..v….. nhờ đó mới có thể xem thấy được ngoại sắc. Nhưng Nhãn Thức chỉ có thể thấy được ảnh tượng của ngoại sắc mà không thể đích thân thấy được bản chất thật thể của ngoại sắc, nguyên vì bản chất của ngoại cảnh chính là chỗ biến hiện của Thức A Lại Da thứ tám, do đó mới có nghĩa là nương nơi tướng kia. Tướng Phần là là sở phân biệt của Kiến Phần và Kiến Phần là năng phân biệt; năng phân biệt cùng với sở phân biệt đều do Thức Thể biến hiện cho nên gọi là Duy Thức Sở Biến. Như đồ biểu sau đây:

Từ đạo lý này suy cứu sâu rộng thêm thì có hai thứ học thuyết: Kiến Phần Tướng Phần đồng giống và Kiến Phần Tướng Phần khác giống, như trong đồ biểu trên đã lược rõ.

b)- Nghĩa thứ hai: Chữ “Phân Biệt” như trong bài Tụng giải thích là chỉ cho Năng Biến của Thức Thể, tất cả Thức đều nương nơi hư vọng phân biệt làm tự tánh cho nên gọi là Thức Hư Vọng Phân Biệt, cũng chính là chỉ cho các pháp Tâm và Tâm Sở trong ba cõi; các thứ ngoại cảnh đều do Thức Hư Vọng Phân Biệt chuyển biến hiện khởi. Sở Phân Biệt chính là ngã pháp vọng chấp tương tợ hiện khởi mà lại cho là thật ngã thật pháp, trên thật tế hoàn toàn không phải thật có, đều do vọng thức phân biệt tạo thành. Cho nên vấn đề vũ trụ nhân sanh thật ngã thật pháp đây căn cứ trên tình thì có, còn căn cứ trên lý thì không, tất cả không thể ly khai Tâm Thức, vì thế nên gọi là Sở Phân Biệt, như đồ biểu sau đây:

Phân Biệt và Sở Phân Biệt tức là chủ quan và khách quan, cũng chính là bản thể và hiện tượng; những thứ đó đều có tương tợ nên gọi là “Do thử bỉ giai vô”. “Do thử” là chỉ do các Thức chuyển biến và chữ “Bỉ” là chỉ cho phân biệt, sở phân biệt (tức là các thứ tướng ngã pháp), tất cả đều do các Thức đây biến hiện. Bỉ phân biệt và sở phân biệt (các thứ tướng ngã pháp) đều không có tự thể, không phải thật có, “Cho nên tất cả đều chỉ có Thức, hư vọng phân biệt mà có, rồi cả thảy đều cực thành”. “Hư vọng phân biệt”là biệt danh của Thức; “Cực thành” là nghĩa bỉ phân biệt và sở phân biệt đều chung nhau thừa nhận, nguyên vì giáo phái Tiểu Thừa không chấp nhận lý Duy Thức, cho hư vọng phân biệt là thật có mà không phải là thật không. Đạo lý này là chỗ thừa nhận chung của người Tiểu Thừa chấp có, hoặc chỗ thừa nhận chung của người Đại Thừa chấp không. “Chữ Duy là nói các pháp không lìa khỏi Thức”, đây là thuyết minh chữ Duy của Duy Thức. Tất cả pháp đều không lìa khỏi Thức Thể, Chân Như cũng là thể tánh của Duy Thức, cho nên Chân Như cũng không lìa khỏi Thức mà có. Tất cả pháp do hư vọng phân biệt mà có, trên sự thật là tồn tại như huyễn, đã là “Có” (tồn tại) thì không thể phủ định cho rằng “không có” (không tồn tại), đây chính là đạo lý Không Phải Không. Cho đến chỗ chấp thật ngã thật pháp nơi tâm lý nhân loại đều là pháp ngoài tâm xưa nay vẫn “Không”, không tồn tại, chúng nó thuộc loại biến kế không phải “Có”. Vấn đề Không Phải Không, ngoại trừ chữ “Không” (phủ định) của sự chấp trước về tổn giảm, căn cứ trên sự thật đúng là nghĩa tồn tại, nếu như phủ định hoàn toàn thì không hợp với sự thật, đã không hợp với sự thật thì trở thành điên đão; vấn đề Không Phải Có, ngoại trừ chữ “Có” của sự chấp trước về tăng ích, căn cứ trên sự thật, trên đạo lý, nguồn gốc xưa nay tuyệt đối không có (không tồn tại), giả sử đó đây nếu như chấp trước cho là “Có” (tồn tại) thì hoàn toàn không hợp lý, đều thuộc về loại hý luận cả. Giáo nghĩa Trung Đạo của Duy Thức là khi nào phá trừ hẳn hai thứ chấp trước nói trên.

Hơn nữa có rất nhiều kinh giáo cũng đã chứng minh nghĩa lý Trung Đạo của Duy Thức.Như Kinh Hoa Nghiêm giải thích: “Tam giới duy tâm”. Kinh Giải Thâm Mật giải thích: “Chỗ duyên của Thức là cảnh của Duy Thức biến hiện”. Kinh Lăng Già giải thích: “Các pháp không lìa khỏi tâm”. Kinh Lăng Già lại giải thích tiếp: “Chỗ duyên của Tâm, Ý, Thức đều không lìa khỏi tự tánh, cho nên nói rằng tất cả chỉ có Thức không hơn”. Những kinh giáo đây đều thuyết minh chỉ có Nội Thức mà không có Ngoại Cảnh như trước đã giải thích. Nên biết, đặc điểm của Duy Thức đều ở nơi:

1)- Trình bày rõ lý duyên sanh như huyễn, không có nghĩa chân thật, nhưng không phải cho là không tồn tại, tức là không phủ định thể tánh của chúng;

2)- Chỗ chấp trước điên đảo thì cho là “Không”, nhằm mục đích khiến được giác ngộ không phải chân thật để chẳng còn khởi lên sự chấp trước nữa. Như Duy Thức Lượng giải thích: “Nhãn Thức, ..v..v…. thành tựu rốt ráo ở chỗ là không thể lìa khỏi Thức tự biến để đích thân duyên nơi sắc, ..v..v….., nguyên vì năm Tâm Sở Biến Hành bám theo Nhãn Thức để sinh hoạt, ngoài ra như Nhãn Thức, ..v..v…. cũng không thể lìa khỏi sắc, ..v..v….. để đích thân tự duyên nơi cảnh”. Nhân Minh Luận căn cứ nơi công thức đó giải thích rằng:

TÔNG: Nhãn Thức, ..v..v…. thành tựu rốt ráo ở chỗ là không thể lìa khỏi Thức tự biến để đích thân duyên nơi sắc, ..v..v…..

NHÂN: Nguyên vì năm Tâm Sở Biến Hành bám theo Nhãn Thức, ..v..v….. để sinh hoạt.

DỤ: Ngoài ra như Nhãn Thức, ..v..v….. cũng không thể lìa khỏi Sắc, ..v..v…. để đích thân tự duyên nơi cảnh.

Đây là thuyết minh rằng không luận một Thức nào mỗi khi sanh khởi để duyên cảnh thì nhất định phải đích thân duyên nơi cảnh tướng của chính nó tự biến hiện, mà cũng không thể đích thân duyên cảnh tướng ngoài Thức của chính nó tự biến. Ngay nơi trong luận Biện Trung Biên, ngài Từ Thị căn cứ nơi hai bài Tụng nói trên giải thích rằng: “Có trên hư vọng và phân biệt, cả hai có đây đều hoàn toàn là không, trong hai cái không này lại có cái không kia, nơi trong cái không kia cũng có hai cái không này. Cho nên nói tất cả pháp không phải là không và cũng không phải chẳng phải là không, có cả cái không và cả cái có là thích hợp với lý trung đạo”.

Những bài Tụng trên của Từ Thị là hiển bày nguyên lý Trung Đạo của Duy Thức. Hai chữ “Phân Biệt” là chỉ cho các pháp Tâm và Tâm Sở của chúng sanh hữu tình trong ba cõi; hai chữ “Hư Vọng” là hình dung các pháp phân biệt đây. Những Tâm Sở nói trên mặc dù tồn tại (hữu), nhưng có trên hư vọng, có trên giả tạo, nghĩa là các pháp Tâm và Tâm Sở trên hư vọng và phân biệt đều thuộc về năng thủ và sở thủ thì không thật thể. “Trong hai cái không này lại có cái không khác” là nói trong hư vọng và phân biệt lại có Tánh Không, tánh không cũng tức là Chân Như Thật Tánh (lý), lý tánh đây thì thuộc về nhân, là tánh chân thật hoàn toàn không, làm cho năng thủ và sở thủ thể hiện, hoặc tánh chân thật này hoàn toàn không có ngã chấp và pháp chấp (không có tri kiến hư vọng), là cảnh giới chân như chỗ chứng đắc. Nguyên do chân như thật tánh chính là hai không tánh năng thủ và sở thủ thể hiện, cho nên gọi chân như là không tánh. Trên hư vọng và phân biệt duy nhất chỉ có chân như thật tánh này mà thôi, cho nên nói: “Trong hai cái không này lại có cái không khác”. Nghĩa là nơi trong cái hư vọng và phân biệt đây đặc biệt lại có chân như thật tánh. Thật ra chân như thật tánh xưa nay như thế, không có vấn đề không hay không phải không. Như nói: “Tánh tướng pháp giới luôn luôn thường trụ như thế”. “Nơi trong cái không kia cũng có hai cái không này”, chữ “Kia” là chỉ cho Tánh Không, chữ “Này” là chỉ cho Cái Có của hư vọng và phân biệt, nghĩa là trong Tánh Không cũng có hư vọng và phân biệt. Từ đó chúng ta nên biết rằng đạo lý của hai câu Tụng trên đều có tánh liên kết dung nhiếp lẫn nhau. Nếu như căn cứ nơi đạo lý của hai câu luận trên mà nói: Cái Có của hư vọng và phân biệt là Thế Tục Đế (chân thật của thế gian), là sự vật hiện thật, là cảnh giới của Hình Nhi Hạ; Tánh Không là Chân Đế (Đệ Nhất Nghĩa Đế của siêu xuất thế gian), là lý chân thật, là cảnh giới của Hình Nhi Thượng. Trong hai câu đây, câu đầu “Trong hai cái Không này lại có cái Không khác”, chính là nói trong Thế Tục Đế có Chân Đế, như nói: “Sắc tức là Không, cũng chính là trong sự thật tất nhiên có lý tánh; lý tánh là lý tánh trên sự thật, cho nên nói “Nơi trong cái Không kia cũng có hai cái Không này”, tức là trong Chân Đế có Tục Đế, như nói: “Không tức Sắc” cũng chính là trong lý tánh có sự thật. Sự thật là sự vật chân thật của lý tánh, có chỗ gọi là Nhị Đế không rời tướng, tức là lý Trung Đạo của Chân Đế và Tục Đế không hai, cũng chính là Trung Đạo của Tánh Không duyên khởi, cũng giống như Lý Sự Vô Ngại Pháp Giới của Tông Hoa Nghiêm. Câu “Cho nên nói tất cả pháp không phải là không và cũng không phải chẳng phải là không” chính là lời nói đúc kết. Chú ý: Không phải là không tức là có - - có hư vọng và phân biệt; không phải chẳng phải là không tức là không không có ngã và pháp của hư vọng. Hai câu này có hai lối giải thích:

a)- “Tất cả pháp” thông thường chỉ cho các pháp hữu vi và các pháp vô vi. Các pháp hữu vi thì có hư vọng và phân biệt (không phải là không); các pháp vô vi tức là các pháp thuộc tánh không (không phải chẳng phải là không).

b)- Trong tất cả pháp, mỗi một pháp đều đủ hai Đế. Câu “Nguyên nhân có, nguyên nhân không và nguyên nhân cũng có” ở đây, chữ “Nguyên Nhân” thích ứng với ba vấn đề: thứ nhất là nguyên nhân có, thứ hai là nguyên nhân không, thứ ba là nguyên nhân cũng có.

*)- Thứ nhất “Nguyên Nhân Có” nghĩa là chỉ cho cái Có của hư vọng và phân biệt, có chỗ gọi Không Phải Là Không;

*)- Thứ hai “Nguyên Nhân Không” nghĩa là không có cái ngã cái pháp và năng thủ cùng sở thủ, có chỗ gọi Không Phải Chẳng Phải Là Không;

*)- Thứ ba “Nguyên Nhân Cũng Có” nghĩa là ý nói rằng đạo lý của hai câu trên cho chúng ta thấy “Trong hai câu Có và Không trên đều có cái Không này, nghĩa là trong cái Có kia cũng có cả cái Không này và trong cái Không kia cũng có cả cái Không này”. Sở dĩ nói cái Có của “Nguyên Nhân Cũng Có” là hàm ý nói hai cái Có trọng yếu, “Cái Có” này hổ tương “Cái Có” kia, nghĩa là nói có tánh không trong hư vọng và phân biệt, trong tánh không cũng có hư vọng và phân biệt; hơn nữa “Tất cả pháp không phải là không và không phải chẳng phải là không” chính là tông chỉ, còn “Nguyên nhân có, nguyên nhân không và nguyên nhân cũng có” chính là nhân, cả hai có thể thành một thứ tỷ lượng. “Đây là thích hợp với lý Trung Đạo” và cũng là hiển bày cái nghĩa Trung Đạo của Duy Thức. Ngoài ra như các nhà Duy Thức đối với Tam Luận Tông giải thích: “Cái Có của Nhị Đế không phải hoàn toàn là không - - không giống như ngài Thanh Biện chủ trương..v..v….; Cái Không của Nhị Thủ không phải hoàn toàn có - - không giống Ngoại Đạo và Tiểu Thừa chủ trương..v..v…. Duy Thức chủ trương Tục Đế thì giả có và Chân Đế thì có nhiệm mầu, cho nên Duy Thức Tông đề xướng: tất cả pháp đều “Có”; từ đó Duy Thức dĩ nhiên được gọi là Hữu Tông.

II.- BIỆN CHỨNG PHÁP CỦA DUY THỨC:

“DO NHỨT THIẾT CHỦNG THỨC, NHƯ THỊ NHƯ THỊ BIẾN, DĨ TRIỂN CHUYỂN LỰC CỐ, BỈ BỈ PHÂN BIỆT SANH” ( Do Thức Nhứt Thiết Chủng, như thế như thế mà biến hiện, vì do sức triển chuyển, các thứ phân biệt sanh).

Bài Tụng đây trình bày hoàn toàn không có ngoại cảnh, nhưng tất cả chủng loại đều do Duy Thức tự chuyển biến hiện ra. “Nhứt Thiết Chủng” là chỉ cho chủng tử tất cả pháp đều được tàng trử trong Thức căn bản, không phải chỉ cho Thức thể của Trì Chủng. Chủng tử đều có công năng sai biệt của thân sanh tự quả để sanh ra tất cả pháp. Thân sanh làsanh trực tiếp. “Tự Quả” gồm có quả Đẳng Lưu và quả Dị Thục mà trong đó chỉ cho quả Đẳng Lưu, quả Sĩ Dụng, quả Tăng Thượng. “Công Năng” chính là khả năng tánh, hoặc tánh năng, nghĩa là mỗi một chủng tử đều có đặc tánh của tự loại đủ khả năng trực tiếp sanh ra quả của nó và chủng tử của vạn hữu đây đều hàm chứa Thức thứ tám ở trong. “Như Thị Như Thị Biến” nghĩa là nói mỗi mỗi chủng tử khi gặp trợ duyên liền có thể biến hiện sanh khởi. Chủng tử như thế gặp trợ duyên như thế liền biến hiện ra các pháp quả như thế. Nói lập lại hai chữ “Như Thế” có hai nghĩa: một là hiển bày chủng tử của các pháp quá nhiều; hai là hình dung trình tự biến hoá của chúng cũng quá nhiều. Chủng tử của các pháp mỗi khi sanh khởi pháp quả hiện hành cốt yếu phải từng tự trải qua sự biến hoá và mỗi chủng tử phải nương tựa theo những trợ duyên như thế nào thì nó biến theo như thế đó. Cụ thể như hạt giống lúa, nó phát khởi từ mầm non cho đến nở hoa kết hạt có thể nói nó luôn luôn biến hoá và biến hoá một cách liên tục không ngừng để thành kết quả; con người chúng ta cũng thế, theo tâm thức lúc vào thai mẹ cho đến ngày sanh ra để già chết, trong thời gian đó có ít nhiều biến đổi. Nên biết rõ đạo lý con người từ khi sanh ra cho đến lúc già chết, trong thời gian nói trên chuyển biến ngàn sai muôn khác, con người trở về già trên sáu mươi tuổi, hồi tưởng lại đời mình đã trải qua không khác cuộc bể dâu! Nhưng mỗi mỗi sự biến thiên đây đều có liên quan đến hành vi của chính mình đã tạo ở quá khứ, những thứ nghiệp hành vi này đều do lực lượng tâm thức bảo trì và chuyển biến cho nên gọi là “Như Thị Như Thị Biến”. “Dĩ Triển Chuyển Lực Cố, Bỉ Bỉ Phân Biệt Sanh”, nghĩa là do năng lực của chủng tử tám Tâm Thức và các pháp Tâm Sở sanh khởi hiện hành, lại cũng do hiện hành năng lực của tám Tâm Thức và các pháp quả cùng nhau huân tập trở lại thành chủng tử, như thế mỗi loại chủng tử sanh khởi mỗi loại hiện hành và mỗi loại hiện hành trở lại huân tập thành mỗi loại chủng tử, cho nên nói rằng “Dĩ Triển Chuyển Lực Cố, Bỉ Bỉ Phân Biệt Sanh”. Từ đó cho thấy, Duy Thức không phải có ngoài cảnh giới, Thức đây có tài năng chuyển biến và cũng có tài năng sanh Tâm Phân Biệt, nghĩa là mỗi loại chủng tử Thức tự nó có thể sanh ra Thức Phân Biệt cho chính nó.

Ý nghĩa quan trọng trong bài Tụng này so sánh với luận lý của Biện Chứng Pháp Duy Vật thì rất gần nhau. Biện Chứng Pháp Duy Vật có ba quy luật:

1)- Luật Mâu Thuẩn Hiệp Nhất: nghĩa là cái Mâu bên này và cái Thuẩn bên kia hợp lại làm một thứ, chính là quy luật Chánh Phản Hiệp của Hách Cách Nhĩ;

2)- Luận về Lượng biến thành Chất và Chấn biến thành Lượng;

3)- Luật phủ định của phủ định.

Nơi Duy Thức Học, pháp Năng Huân và pháp Sở Huân là hai pháp Mâu Thuẩn Hổ Tương, nghĩa là pháp Năng Huân và pháp Sở Huân cùng nhau hoà hợp, cùng nhau tác dụng để cùng nhau sanh khởi. Thứ đến chỉ cần một chủng tử có thể sanh ra pháp quả hiện hành rộng lớn phức tạp, cho nên từ nơi Chất mà biến thành Lượng; lại cũng từ nơi pháp hiện hành đây do trải qua kinh nghiệm..v..v…. mỗi phương diện tập trung lại huân tập thành chủng tử, tức là từ nơi Lượng lại biến thành Chất, cho nên chủng tử sanh hiện hành và hiện hành sanh chủng tử chính là Luật Chất Lượng Hổ Tương. Thứ ba phủ định của phủ định, nơi Duy Thức Học trước hết ý nghĩa của câu trên chính là nói “Có”. Đối với vấn đề “Có” thì nói “Không” đó chính là hoàn toàn phủ định cái “Có”, còn nói “Chẳng phải chẳng không” chính là phủ định hoàn toàn “Không”, nghĩa là nói sự vật không có thật tánh.

III.- LUẬT NHÂN QUẢ CỦA DUY THỨC:

“DO CHƯ NGHIỆP TẬP KHÍ, NHỊ THỦ TẬP KHÍ CÂU, TIỀN DỊ THỤC KÝ TẬN, PHỤC SANH DƯ DỊ THỤC” (Do các nghiệp tập khí, cùng hai thủ tập khí, Dị Thục trước dứt rồi, Di Thục sau lại sanh).

Những bài Tụng trên là thuyết minh đạo lý sanh tử luân hồi, kiến lập nghiệp quả và nghiệp quả đây chính là chỉ cho nhân quả, đó là nghĩa chung của Phật Pháp ba Thừa, không có nghiệp quả tức là không có Phật Pháp. Đại sư Thái Hư cũng đã khai thị rằng: “Nghiệp quả là một pháp rất trọng yếu của Phật Giáo”. Chữ “Nghiệp” là hành vi của sự hoạt động. Nghiệp có ba loại: phước nghiệp, phi phước nghiệp và bất động nghiệp. Ba loại nghiệp này là nói chung bao gồm các nghiệp của loài người và các cõi trời. Thể tánh của những hành động (nghiệp) này chính là Tư Nghiệp của nội Tâm, tất cả sự hoạt động của con người đều do “Tư Tâm Sở” này tạo tác. Nơi Tâm Lý có chỗ gọi Hành Vi Tâm Lý Học chính là chỉ cho sự hoạt động của Tư Tâm Sở, nghiệp đây có thể dẫn đến quả báo chung và quả báo riêng nên gọi là Dị Thục Quả Nghiệp. Tánh của nghiệp (hành vi) đây vừa mới sanh ra liền diệt, nơi Tâm Lý (Tư) sự hoạt động của sanh diệt thì rất nhanh. Trạng thái nghiệp nhân thì không thể cảm thọ quả báo đương tiền, nghĩa là còn ở vị trí nghiệp nhân thì không thể cảm nhận theo quả báo hiện đang thọ. Trạng thái nghiệp nhân đã huân tập trong Thức căn bản trở thành Công Năng (Nghiệp Chủng Tử) của quả chính nó tương lai, Công Năng của nghiệp nhân đây khi gặp được duyên thì có thể cảm thọ để thành kết quả và khi chưa cảm thọ để thành kết quả được gọi là Tập Khí. Luận nói: “Gọi là tập khí khi còn ở trạng thái tập khí”. Những nghiệp tập khí đây là một thứ nhân lực thuộc định luật nhân quả của nhân sanh.

“Nhị thủ tập khí”: Nhị Thủ tức là chỉ cho Kiến Phần và Tướng Phần. Kiến Phần là năng thủ, hoặc gọi là ngã chấp; Tướng Phần là sở thủ, hoặc gọi là pháp chấp. Tập Khí của nhị thủ nếu trình bày tường tận thì có ba loại: (1) Danh Ngôn Tập Khí: Danh Ngôn Tập Khí lại có hai thứ: Liễu Nghĩa Danh Ngôn và Hiển Cảnh Danh Ngôn (Hai thứ Danh Ngôn này sẽ được giải thích rõ ở phía sau); (2) Ngã Chấp Tập Khí: Ngã Chấp Tập Khí lại có hai thứ: Câu Sanh Ngã Chấp và Phân Biệt Ngã Chấp; (3) “Hữu”Chi Tập Khí.

Nhị Thủ Tập Khí trên gọi chung là nhân duyên của cảm thọ quả báo và cũng là một thứ nhân lực của định luật nhân quả. Các nghiệp tập khí ở trên hoà hợp với nhị thủ tập khí này cùng nhau sanh khởi để cảm thọ quả báo dị thục (sanh mạng). Tuổi thọ của nghiệp báo (sanh mạng) kiếp trước đã hoàn tất và do những năng lực của tập khí hiện hành này trở lại tiếp theo thọ nhận một dị thục quả (sanh mạng) khác. Đạo lý luân hồi được kiến lập từ đây và định luật nhân quả của sanh tử này đều không thể ly khai khỏi Thức. Muốn rõ ràng vần đề cứu cánh của nhân sanh, chúng ta sẽ thảo luận đến một cách tường tận ở sau.

IV.- LUẬN VỀ NGHIỆP QUẢ DUYÊN KHỞI CỦA DUY THỨC:

Phật Giáo rất chú trọng học thuyết nghiệp quả luân hồi và những người tu học trong Phật Giáo đều là những kẻ muốn giải thoát hoàn toàn nỗi thống khổ của sanh tử; nói ngược lại, người muốn giải thoát nghiệp quả luân hồi thì nhất định phải hiểu rõ đạo lý của nghiệp quả luân hồi này. Bài Tụng nói: “Do chư nghiệp tập khí, nhị thủ tập khí câu”, hai bài Tụng này là thuyết minh đạo lý Nghiệp và cũng là trình bày rõ đạo lý Nhân. “Tiền dị thục ký tận, phục sanh dư dị thục”, hai bài Tụng này là thuyết minh đạo lý Luân Hồi và cũng là trình bày rõ đạo lý Quả. Nghiệp là nhân, Luân Hồi là quả, nhân quả nối liền với nhau, có tánh thời gian và cũng có tánh không gian nên gọi là luân hồi. Nghiệp và Tập Khí thì rất quan hệ lẫn nhau như trước đã trình bày.

1).- NGHIỆP VÀ TẬP KHÍ:

a)- Nghiệp là gì? Nghiệp nghĩa là hành động, hoặc là sinh hoạt, hoạt động, tạo tác sự nghiệp. “Sự Nghiệp” đều là ý tứ hàm chứa hành động. Nghĩa chữ Nghiệp ở nơi chữ Phạn dịch là Yết Ma, nghĩa là tạo tác. Theo tiếng Phạn ý nghĩa chữ Nghiệp như thế nào? Phẩm Phổ Hiền Hạnh Nguyện giải thích: “Xưa kia đã tạo các ác nghiệp, đều do vô thỉ tham sân si, từ thân miệng ý phát sanh ra, tất cả con nay đều xin sám hối”. Đây chính là nói nguồn gốc của cái nghiệp, nghiệp là hành động của thân thể, biểu thị của ngôn ngữ, hoạt động của Ý Thức. Sự hoạt động của thân thể và ngôn ngữ có thể là biểu thị của mắt thấy tai nghe; sự hoạt động của Ý Thức là do Tư làm chủ, Câu Xá Luận giải thích: “Tư và Tư Tạo Tác”, cho nên thể của nghiệp chính là “Tư”. Tư nghĩa là khiến tâm tạo tác, phàm làm việc hoặc nói năng trước hết nhất định phải suy nghĩ đắc đo rồi sau đó mới quyết định hành động; suy nghĩ đắn đo chính là hoạt động của Tư và nhờ suy nghĩ đắn đo mới có năng lực quyết định.

b)- Chủng loại của nghiệp: chủng loại của nghiệp thì rất nhiều, trong đây tổng quát phân làm hai loại: nghiệp hữu lậu và nghiệp vô lậu. Hơn nữa mỗi loại nghiệp cũng có hai: nghiệp chung và nghiệp riêng. Nghiệp Hữu Lậu tức là chỉ cho hành vi của người thế gian trong ba cõi và nghiệp này có thể chiêu cảm Phần Đoạn Sanh Tử của người thế gian; còn Nghiệp Vô Lậu thì tương phản với nghiệp hữu lậu, chính là Nghiệp Xuất Thế. Nghiệp Hữu Lậu có rất nhiều, đại khái chia thành ba loại: nghiệp thiện, nghiệp ác và nghiệp vô ký; ngoài ra nghiệp này còn có thể chia thành ba loại khác nữa, như là nghiệp phước, không phải nghiệp phước và nghiệp bất động. Những nghiệp căn cứ trong thời gian cảm thọ quả báo gồm có: những nghiệp hiện đang thọ, những nghiệp đến đời sau mới thọ, những nghiệp phải đến đời sau nữa mới thọ, những nghiệp cảm thọ sáu căn không đầy đủ. Nghiệp đây nếu chia rộng ra thì có mười loại thiện và mười loại bất thiện; mười loại nghiệp bất thiện gồm có: một là nghiệp sát sanh, nghĩa là sát hại sanh mạng những động vật có tình thức, trong đó có sát hại loài người; hai là nghiệp trộm cắp, nghĩa là hành vi lén lấy những tài vật không phải của mình tạo ra, người ta không cho mà lén lấy, hoặc dùng vũ lực để cướp đoạt; ba là nghiệp tà dâm, nghĩa là hành vi gian dâm với vợ con người khác, ..v..v….; bốn là nghiệp vọng ngữ, không hiểu biết cho là hiểu biết, hiểu biết cho là không hiểu biết, dối gạt người khác để mình được lợi ích; năm là nghiệp hai lưỡi, chính là nói gây chia rẻ để ly gián người khác, chuyên nói hai mặt; sáu là nghiệp nói hung ác, chính là nói thô tục hung dữ mạ lỵ người ta; bảy là nghiệp nói khôi hài, nghĩa là nói những lời không giống tình người, nói đến nghe rất hay nhưng thật ra không chút nào ý tứ; tám là nghiệp tham dục, nghĩa là Ý Thức hoạt động tham cầu; chín là nghiệp giận tức, đây là tình trạng Ý Thức oán thù, thường hay xảy ra nơi sự tình không được như ý; mười là nghiệp ngu si, chính là Ý Thức không hiểu biết. Còn mười loại nghiệp thiện chính là ngược lại của mười loại nghiệp bất thiện. Những điều giải thích trên đây là căn cứ nơi hành vi của nhân loại.

2).- GIẢI THÍCH TẬP KHÍ:

a)- Nghiệp Tập Khí: là hành vi động tác của con người được nuôi dưỡng thành bản tánh tập quán gọi là Tố Tập Khí. Người đời thường nói: giống người nào thì có tác phong của giống người đó, thái độ của giống người nào thì trở thành tập quán của giống người đó, những tác phong những tập quán nói trên chính là Nghiệp Tập Khí. Chúng ta khi cử động tâm niệm một điều gì thì điều đó “liền huân tập vào Thức căn bản trở thành một công năng và thứ công năng đó gọi là tập khí, cũng gọi là nghiệp tập khí”. Những nghiệp tập khí này chính là chủng tử của các thứ nghiệp đã được đề cập ở trước, cũng có thể cho là do hoạt động tạo nghiệp lưu lại một thứ thế lực tiềm ẩn, hoặc là thế lực thừa lưu lại về sau gặp được duyên, nghĩa là hội đủ điều kiện liền phát sanh tác dụng. Phật nói: “Giả sử trăm ngàn kiếp về trước đã tạo ra các nghiệp, các nghiệp đó không bao giờ mất, khi gặp được nhân duyên hoà hợp, quả báo trở lại tự thọ lấy” đây chính là đạo lý này. Chủng tử nghiệp ở nơi Thức A Lại Da nếu như hội đủ điều kiện liền phát sanh tác dụng - - cảm thọ quả báo. Quả báo cảm thọ thứ nghiệp đây chính là Quà Dị Thục; nhưng Nghiệp Quả Dị Thục này chỉ là Tăng Thượng Duyên mà không phải là Thân Nhân Duyên.

b)- Nhị Thủ Tập Khí:

1)- “Nhị Thủ” nghĩa là gì? Nhị Thủ gọi cho đủ là Năng Thủ và Sở Thủ. Chữ Thủ nghĩa là nắm giữ, Năng Thủ là chỉ cho bản thể của tất cả Tâm và Tâm Sở; Sở Thủ là chỉ cho Kiến Phần, Tướng Phần, Danh Sắc, ..v..v…., chấp lấy (Nhị Thủ) cho là thật có nên gọi là “Nhị Thủ”. Hơn nữa có chỗ cho rằng: Năng Thủ là Kiến Phần và Sở Thủ là Tướng Phần; lại có thuyết cho rằng: Năng Thủ là Ngã và Sở Thủ là Pháp. Nói ngược lại “Nhị Thủ” đây thì thông suốt tất cả pháp tướng.

2)- “Nhị Thủ” trở thành tập khí như thế nào? Bản thân của “Nhị Thủ” thì rất khó mò mẫm, đây chỉ là sự chấp trước trên tư tưởng của nội tâm, sự chấp trước đây rất kiên cố. Cho nên Luận nói: “Nhị Thủ là (hai thủ) chấp giữ”, nghĩa là chấp trước Kiến Phần làm thật ngã và chấp trước Tướùng Phần làm thật pháp; thứ chấp trước đây nơi tâm niệm chúng ta lâu ngày thành tập khí. Luận nói rằng: “Chỗ huân phát kia trực tiếp sanh ra công năng bổn Thức nên gọi là Tập Khí của Nhị Thủ”.

3)- Chủng loại của Nhị Thủ Tập Khí: Chủng loại của Nhị Thủ Tập Khí có ba: Danh Ngôn Tập Khí, Ngã Chấp Tập Khí và Hữu Chi Tập Khí.

a)- Danh Ngôn Tập Khí: Danh Ngôn tức là danh xưng; Danh xưng ngôn thuyết là dùng để nối liền tư tưởng mọi người trong nhân loại, dùng để sanh sản văn hoá, dùng để viết sách lập thuyết, dùng để chỉ đạo nhân sanh, dùng để an lập xã hội. Tất cả ngôn ngữ danh xưng sanh sản đời này qua đời khác liên tục huân tập truyền nhau từ triều đại này qua triều đại khác trở thành tập quán tự nhiên nên gọi là Danh Ngôn Tập Khí. Danh Ngôn Tập Khí có hai: Liễu Nghĩa Danh Ngôn và Hiển Cảnh Danh Ngôn. Liễu Nghĩa Danh Ngôn là những danh tự, danh từ, danh xưng, chương cú, văn tự, phù hiệu, .. v..v…. đều có khả năng giải thích nghĩa lý. Nguyên vì những ký hiệu ấy đều có thể giải bày một thứ thật thể của sự vật, hoặc ý tượng, nghĩa lý, khái niệm, ..v..v…. Văn tự xưa nay chính là phù hiệu, từ nơi những phù hiệu này biết được khái niệm bản thể của sự vật..v..v….

*)- Sở dĩ nói Liễu Nghĩa Danh Ngôn chính là hiển bày nghĩa lý của ý, cho nên Nhân Minh Luận giải thích rằng: “Tông..v..v phần nhiều gọi là năng lập”. Cũng tức là “Ngôn Liễu Nhân và Nghĩa Liễu Nhân”.

*)- Hiển Cảnh Danh Ngôn, Hiển Cảnh là chỉ cho Tâm Thức, Tâm Thức thì có khả năng liễu biệt cảnh giới, ý nghĩ thứ gì thì có thể liễu biệt thứ cảnh giới đó; lại cũng có thể hiển hiện hoặc biến hiện một thứ cảnh giới, tất cả ngôn thuyết danh xưng đều là ảnh tử nơi Tâm Thức, đều do Tâm Thức giả lập. Hai thứ danh ngôn này đều do huân tập thành chủng tử, thành một thứ tiềm thế lực của tánh tập quán và có thể tác dụng sanh khởi thân nhân duyên của các pháp; chỗ sanh ra quả thì thuộc về Quả Đẳng Lưu, gọi chung là Đẳng Lưu Nhân Quả.

b)- Ngã Chấp Tập Khí: Ngã Chấp là chấp trước cho rằng có cái “Ngã” chân thật. Năng chấp ngã đây chính là Tâm phân biệt hư vọng của chúng ta, cũng gọi là Biến Kế Sở Chấp Pháp. Chấp Ngã có hai loại: Câu Sanh Ngã Chấp và Phân Biệt Ngã Chấp.

*)- Câu Sanh Ngã Chấp: Câu Sanh nghĩa là từ vô thỉ đến nay đều có cùng với sanh mạng, không phải thuộc loại học tập, hoặc gọi là Bản Năng Ngã Chấp hay Bản Hữu Ngã Chấp.

*)- Phân Biệt Ngã Chấp: thứ ngã chấp này do phân biệt sanh khởi, hoặc do tự tâm phi lý tác ý sanh khởi, hoặc do ngã kiến của người khác dụ hoặc ảnh hưởng, tất cả đều là từ nơi học tập kết thành, cũng gọi là Tố Tập Ngã Chấp, hai thứ ngã chấp này đều quan hệ Thức thứ sáu và Thức thứ bảy. Tất cả ngã chấp đều nương nơi Thức thứ bảy làm căn bản. Ngã Chấp Tập Khí trên chính là chủ nhân của sanh tử.

c)- Hữu Chi Tập Khí: tức là mười hai nhân duyên mà mười hai nhân duyên là lịch trình của nhân sanh có nhân có quả. Mười hai phần chi này chính là giai đoạn sanh mạng của mỗi cá nhân của nhân loại, cho nên chữ “Có” của Hữu Chi đích thực là chỉ cho sanh mạng này mà nói. Hữu Chi Tập Khí cũng chính là Nghiệp Tập Khí đã nói ở trước, hoặc gọi là Dị Thục Tập Khí, những chủng tử nghiệp vừa nói có công năng chiêu cảm Dị Thục Quả trong ba cõi. Những thứ nghiệp đây có hai loại: Dẫn Nghiệp và Mãn Nghiệp. Mỗi loại nghiệp Dẫn Mãn cũng có hai thứ: một là Thiện Nghiệp có thể chiêu cảm tạo thành Dị Thục Quả của ái lạc; hai là Bất Thiện Nghiệp có thể chiêu cảm tạo thành Dị Thục Quả của không thể ái lạc. Trong hai thứ nghiệp thiện ác này đều có Mãn Nghiệp, tức là luận nhân quả sanh diệt của nhân loại.

Như thế “Nhị Thủ” và Danh Ngôn Tập Khí đối với pháp quả sanh mạng của chúng ta tạo thành Thân Nhân Duyên để chiêu cảm Đẳng Lưu Quả; Ngã Chấp Tập Khí và Hữu Chi Tập Khí đối với pháp quả sanh mạng của chúng ta tạo thành Tăng Thượng Duyên để chiêu cảm Dị Thục Quả. Nay đem ba loại Tập Khí trên trình bày theo đồ biểu như sau:

3)- HAI NGHIỆP, HAI CHƯỚNG, HAI SANH TỬ:

Hai Nghiệp tức là Dẫn Nghiệp và Mãn Nghiệp đã được giải thích ở trước, hoặc gọi là Hữu Lậu Nghiệp và Vô Lậu Nghiệp. Hai Chướng tức là Phiền não Chướng và Sở Tri Chướng. Sự sanh tử nối tiếp nhau liên tục của chúng ta đều do hai nghiệp và hai chướng này làm nhân duyên, nếu như không có hai thứ nghiệp và chướng này thì không có hai thứ sanh tử. Thành Duy Thức Luận giải thích: “Sự sanh tử nối tiếp nhau liên tục là do nhân duyên bên trong, không đợi các duyên bên ngoài, bởi vì nhờ có Thức. Nhân ý nghĩa là hai nghiệp Hữu Lậu và Vô Lậu chiêu cảm chính yếu sanh tử cho nên gọi là nhân ; Duyên ý nghĩa là hai chướng Phiền Não và Sở Tri chiêu cảm thiết thực sanh tử cho nên gọi là duyên.” Vấn đề sanh tử liên tục là do mỗi người tự mình nội tâm sáng tạo nhân duyên mà không phải do ngoại lai mang đến, cho nên người đời bảo rằng: “Mỗi người sanh tử mỗi người tự lãnh hội”. Vấn đề sanh tử có hai thứ: Phần Đoạn Sanh Tử và Biến Dịch Sanh Tử. Phần Đoạn Sanh Tử là như thế nào? Luận giải thích: “Các cõi có những sự việc thiện và bất thiện là do thế lực Phiền Não và Sở Tri trợ duyên chỗ cảm nhận quả Dị Thục là nơi ba cõi. Thân mạng dài hay ngắn là tùy theo năng lực của nhân duyên quyết định thọ mạng có dài lâu hay giới hạn cho nên gọi là phần đoạn.” Đây là thuyết minh quả sanh tử, do nghiệp chiêu cảm, chiêu cảm quả báo thuộc về sanh mạng là có dài lâu và giới hạn. Dài lâu và giới hạn chính là thọ mạng, kỳ hạn dài ngắn của thọ mạng là hoàn toàn nương nơi sự hạn định của năng lực nhân duyên và năng lực của Tăng Thượng Duyên ở trước đã trình bày. Hơn nữa nghiệp nhân đã có thì nhất định phải cảm thọ quả báo, cũng như người vay nợ thì tất nhiên phải trả nợ giống nhau, sở dĩ chúng ta hiện tại thọ quả báo chính là hoàn trả túc trái; chúng ta hoàn trả nợ xong, nếu như không tái diễn vay nợ thêm nữa lẽ đương nhiên sau này không còn chủ nợ đeo đuổi đòi nợ. Còn như đi vay nợ lần nữa thì tất nhiên phải hoàn trả tái diễn, có vay có trả như thế vô cùng không bao giờ chấm dứt; sanh tử luân hồi thì cũng giống như thế. Hiện tại sanh mạng cảm thọ quả báo mà không tái tạo nghiệp mới thì không cảm thọ quả khổ (sanh tử ) trở lại, cho nên Tổ Sư nói: “Nghiệp cũ tùy duyên đã hết lại chẳng tạo thêm tai ương mới”. Người chứng Sơ Quả gọi là người đến bờ mé của khổ cuối cùng, nguyên vì họ không tái tạo thêm tai ương mới mà chỉ duyên lấy nghiệp cũ, khi đến được quả A la Hán túc trái hoàn toàn chấm dứt chừng đó mới thật là người chứng quả Vô Sanh, nguyên vì họ đạt đến một thứ cảnh giới ra khỏi sanh tử. Còn Biến Dịch Sanh Tử thì không thể nghĩ bàn, Luận giải thích: “Ý nghĩaVô Phân Biệt Nghiệp là do năng lực của Sở Tri Chướng hổ trợ, chổ cảm thọ quả Dị Thục vi tế thù thắng; nhờ năng lực bi nguyện đến chuyển sanh mạng, không định kỳ hạn cho nên gọi là Biến Dịch; vốn liếng năng lực định Vô Lậu diệu dụng khó lường nên gọi là không thể nghĩ bàn”. Đây là thuyết minh lý sanh tử của bậc Thánh, bậc Thánh cảm thọ sanh tử thì tự tại theo nguyện lực mà không phải phiêu lưu theo nghiệp lực. Còn chúng sanh cảm thọ sanh tử thì không tự tại, bị nghiệp lực chi phối cho nên cùng chúng sanh không giống nhau. Lại nữa chúng sanh cảm thọ sanh tử là tự mình tranh giành sanh mạng; còn sanh tử của bậc Thánh là hoàn toàn vì cứu độ đại chúng. Luận giải thích: “Nghiệp Vô Lậu phân biệt tức là tất cả công hạnh ba Vô Lậu Học, tám Chánh Đạo..v..v....” Biến Dịch Sanh Tử đây là do nguyện lực tạo nên, do tâm nguyện của mình và theo cơ duyên của chúng sanh, cho nên không có kỳ hạn nhất định. Thí dụ như Bồ Tát lại thọ sanh vào người trong thế gian là đều do nguyện lực mà đến; sự thọ sanh của bậc Thánh có định lực hữu lậu trợ giúp. Việc làm của sự nghiệp thọ sanh là thường khi hiện bày diệu dụng không thể nghĩ bàn.

4).- DO NGHIỆP CHIÊU CẢM QUẢ SAI BIỆT:

Nghiệp tập khí nhất định sẽ chiêu cảm quả Dị Thục sau này. Lý do nghiệp Hữu Lậu là nghiệp sát na sanh diệt, vừa sanh liền diệt, cho nên không thể cảm thọ quả Dị Thục ngay lúc còn sanh tiền. Cốt yếu ở chỗ nghiệp lực phải được gìn giữ trải qua sau một thời kỳ huân tập thành chủng tử, tương lai khi gặp được duyên mới có thể sanh ra quả, Luận giải thích: “Khai mở chuyển biến liên tục đến khi thành thục cảm thọ quả Dị Thục, đây là hiển bày Thăng Thượng Duyên thù thắng”. Nghiệp chủng tử này bảo trì trong Thức thứ tám khai mở chuyển biến không mất hiện thành làm Tăng Thượng Duyên đặc thù cho sự cảm thọ quả Dị Thục tương lai. Còn “Nhị Thủ Tập Khí” thì cảm thọ Thân Nhân Duyên của quả Dị Thục. Luận giải thích: “Lôi kéo đến đời vị lai, Tâm quả Dị Thục cùng với các Tâm Sở kia tương ưng đều là Thân Nhân Duyên”. “Nhị Thủ Chủng Tử” chỗ cảm thọ sanh khởi chính là Quả Đẳng Lưu, Quả Sĩ Dụng, Quả Tăng Thượng. Đây thuộc về tánh tự loại nhân quả của sanh mạng nhân loại, cũng tức là luật nhân quả của sanh mạng nhân loại. Luận giải thích: “Nhị Thủ Chủng Tử thọ quả vô cùng, Nghiệp Tập Khí thọ quả có cùng tận”. “Nhị Thủ Chủng Tử” cùng với chỗ quả cảm thọ thì giống nhau, nên gọi là Quả Đẳng Lưu và quả này cùng tánh giống nhau cho nên cảm thọ quả báo rất dễ dàng; nó thuộc về loại đồng thời sanh diệt cho nên cảm thọ quả báo lại cũng rất dễ và thọ quả thì vô cùng, đây chính là thuyết minh tự thể của sanh mạng. Nguyên vì tự thân của sanh mạng thì có sanh có diệt, có nhân có quả. Nhưng sanh mạng thì vô cùng tận, chính là do nghiệp quả Hữu Lậu chuyển thành quả của nghiệp Vô Lậu và nghiệp Vô Lậu này cũng trở lại thành sanh mạng vô cùng. Nghiệp Tập Khí và Quả Dị Thục thể thánh không giống nhau, thời gian lại cũng không giống nhau, cho nên cảm thọ quả báo rất khổ nạn. Do thời gian không giống nhau cho nên chúng ta không thể nói rằng hiện đời tạo ác nghiệp thì hiện đời liền thọ ác báo. Đây là đặc điểm không giống nhau của Nghiệp Tập Khí cùng với Nhị Thủ Tập Khí cảm thọ quả báo.