Quan Niệm Triết Học Của Duy Thức

2.- GIẢI THÍCH CHUNG LẠI:

“Duy Thức Tam Thập Luận”, Luận là danh xưng phổ thông, Duy Thức Tam Thập là danh xưng riêng biệt, phổ thông và riêng biệt hiệp chung lại gọi là Duy Thức Tam Thập Luận. Hoặc gọi Tam Thập Luận của Duy Thức, nhưng không phải là Duy Thức Nhị Thập Luận. Hơn nữa Duy Thức là danh xưng phổ thông, phổ phông cho các bộ luận của Duy Thức, “Tam Thập” chính là tên riêng của bộ luận này, cho nên gọi là Duy Thức Tam Thập Luận. Nếu như căn cứ nơi nguyên văn của bản chữ Phạn, Duy Thức Tam Thập Luận này chỉ gọi có ba chữ là Tam Thập Luận.

B.- CÁCH TỔ CHỨC VĂN LUẬN:

Dưới đây chính là giải thích lối văn Tụng, lối văn Tụng tổng cộng gồm có 30 bài, in liệt kê một bản đồ biểu thị để trình giải đại cương:

Bản đồ biểu thị ở trên nội dung gồm có ba đại cương Duy Thức Tướng, Duy Thức Tánh và Duy Thức Vị. Hai mươi bốn bài Tụng đầu là thuyết minh rộng về Duy Thức Tướng, Duy Thức Tướng là hình trướng của Duy Thức, Duy Thức Tướng là cảnh giới hiện tượng của vũ trụ vạn hữu. Tất cả hình tướng cảnh giới hiện tượng đây đều không thể lìa khỏi Thức, nên gọi là Duy Thức Tướng. Hình tướng của Duy Thức tức là Pháp Tướng, nghĩa là vũ trụ vạn pháp có một danh xưng thì nhất định có một hình tướng. Thêm nữa chữ Tướng ở đây là chỉ cho sự tướng, sự thể đã có tướng danh tự thì có ý ngôn. Những tướng trạng của danh tự đây đều là sự tướng của chỗ hiểu biết và cũng là hình tướng của Duy Thức. Kế đến có một bài Tụng thuyết minh Duy Thức Tánh, nghĩa là nói rõ về lý tánh của tất cả sự tướng. Sự và lý thì không lìa nhau, lý nhờ sự hiển bày, sự mượn lý để biểu dương. Vì thế sự tướng là chỗ hiện bày của Duy Thức, lý tánh là chỗ hiển lộ của Duy Thức. Năm bài Tụng sau là thuyết minh Duy Thức Vị, nghĩa là giảng giải trình tự ngôi vị sai biệt của sự tu hành chứng quả. Nguyên vì Phật Học không chỉ chuyên giảng về lý học mà lại còn cốt yếu ở chỗ từ nơi lý học đi thực nghiệm, thực tu, thực chứng. Nói chung lại, Phật Học cốt yếu là tu chứng. Bổn Luận này là nói rộng về sự tướng và lý tánh của Duy Thức, giúp cho chúng sanh sáng tỏ cảnh giới sẵn có của mình. Rồi sau đó nương theo lý học đi tu hành, đi cải biến nơi mình. Duy Thức Học trước hết là thuyết minh từ nơi ngôi vị của chúng sanh, rồi sau đó chúng sanh tự đi đến ngôi vị của Phật. Như thường nói: “Liễu sanh tử”, chữ Liễu là nghĩa hiểu biết hoặc nghĩa nhận thức. Sanh Tử là cảnh giới chúng sanh, chúng sanh hiểu biết được nguồn gốc sanh tử của chính mình thì rồi sau mới có thể đoạn trừ được cái nhân của sanh tử để đặng giải thoát. Cho nên trong đây có hai mươi lăm bài Tụng thuyết minh sâu rộng những cảnh giới của chúng sanh giúp cho con người hiểu biết hiện tượng và chân lý của nhân sanh. Rồi sau đó chúng sanh mới phát khởi chí nguyện và hành vi tiến thủ hướng thượng, lần lược giải thoát sanh tử của thống khổ này. Đây là địa vị và phương thức của Duy Thức Tông không giống nhau với các Tông phái khác. Các Tông phái khác, như Mật Tông, Tịnh Độ Tông, Hoa Nghiêm Tông, Tam Luận Bát Nhã..v..v….. đối với chúng sanh thuyết pháp đều là thuyết minh trước tiên về công đức cảnh giới trên hết của Phật quả, nào là trang nghiêm như thế, nào là an lạc như thế, khiến cho các chúng sanh sanh khởi tâm tín ngưỡng hy vọng cầu xin, rồi nương nơi pháp đó tu chứng mà đạt đến mục đích hy vọng cầu xin của họ, thật là địa vị căn bản của chúng sanh bổng nhiên quá đơn giản và mất mát. Nói lên như thế cho thấy Duy Thức thì chú trọng nơi sự hiểu rõ địa vị và nguyên nhân của các pháp, còn các Tông phái khác thì chú trọng nơi sự hiểu rõ về thành quả trên hết của các pháp.

Lại nữa, căn cứ nơi Cảnh, Hạnh, Quả để phê phán, trong đó, Duy Thức Tướng và Duy Thức Tánh đều thuyết minh những cảnh giới của Duy Thức, nghĩa là đều quán sát vũ trụ nhân sanh trên Duy Thức Học. Nơi trong năm ngôi vị của Duy Thức, bốn ngôi vị trước là thuyết minh Duy Thức Hạnh, nghĩa là từ Sơ Phát Tâm cho đến Kiến Đạo và Tu Đạo là nói rõ và sâu rộng những pháp hành giúp cho các học giả nên nương tựa nơi pháp nào để tu trì. Một ngôi vị sau là thuyết minh Duy Thức Quả, tức là trình bày hai quả Chuyển Y. Căn cứ hoàn toàn vào hệ thống văn Tam Thập Tụng này nhận thấy có hai mươi lăm bài Tụng trình bày rõ về Cảnh, có bốn bài Tụng trình bày rõ về Hạnh và chỉ có một bài Tụng nói rõ về Quả mà thôi.

C.- TÁC GIẢ VÀ DỊCH GIẢ:

1.- TÁC GIẢ VÀ MỤC ĐÍCH CỦA NGƯỜI TẠO LUẬN: ⁴

Tác giả của bổn luận này chính là Bồ Tát Thế Thân, người Thiên Trúc. Danh từ “Thiên Trúc” là ngôn ngữ được dịch thuở xưa của Ấn Độ (Indu). “Thế Thân” tiếng Phạn là Bà Tẩu Hàn Đậu, dịch là Thế Thân và cũng dịch là Thiên Thân. “Bồ Tát” là lời xưng hô. Thời đại tuổi trẻ của Thế Thân tức là thời đại sáng tạo Câu Xá Luận và ngài được người đời xưng tụng là Tôn Giả Thế Thân. Đến thời đại tuổi giả của Thế Thân tức là thời đại nghiên cứu Đại Thừa và ngài mới được người đời tôn xưng là “Bồ Tát”. (Bồ Tát gọi cho đủ là Bồ Đề Tát Đoả, dịch là Giác Hữu Tình, nghĩa là người nào tự mình đã giác ngộ, lại có thể đem lý giác ngộ của chính mình đi giác ngộ cho người khác, tức là tự giác và giác tha, nên gọi là Bồ Tát. Tượng Bồ Tát đắp bằng đất, chạm bằng cây, khắc bằng đá thì không phải Bồ Tát). Bồ Tát Thế Thân vốn là người của nước Kiền Đà La thuộc Tây Bắc Ấn Độ, ra đời tại thành Phú Lâu Sa Bố La, nay tức là Thủ Phủ (Peshawara) của biên tỉnh Tây Bắc. Phụ thân của Bồ Tát đều là người Bà La Môn Giáo, tín ngưỡng Đại Tự Tại Thiên..v..v…. Bồ Tát có ba anh em đều xuất gia nơi Hữu Bộ. Người anh cả có tên là Đại Thừa Học Giả Vô Trước. Thời xưa ở Ấn Độ, người muốn học Phật Pháp nếu đi xuất gia thì phải vào trong Tiểu Thừa Giáo, tu theo luật xuất gia và đầu tiên nghiên cứu ba Tạng của Tiểu Thừa. Cho nên cả ba anh em của Bồ Tát trước hết đều tu học Tiểu Thừa, rồi sau đó mới học Đại Thừa. Bồ Tát Thế Thân lúc ban đầu rất chú tâm trong sự nghiên cứu ba Tạng của Tiểu Thừa. Lúc bấy giờ nước Ca Thấp Di La là nơi văn hoá quan trọng của Bắc Ấn Độ. Học thuyết của Nhất Thiết Hữu Bộ là một thứ học thuyết thuộc loại tân tiến và rất được phát đạt. Học thuyết này có tên là Đại Tỳ Bà Sa Luận và do 500 Đại A La Hán nơi Ca Thấp Di La cùng nhau thiết lập. Theo

truyền thuyết lúc bấy giờ người ngoài không thể vào học tập. Bồ Tát Thế Thân mới hoá trang người thương buôn đến Ca Thấp Di La và lưu lại để học tập, để nghiên cứu Đại Tỳ Bà Sa Luận của Hữu Bộ. Về sau Bồ Tát căn cứ nơi yếu nghĩa của Đại Tỳ Bà Sa sáng tác thành Câu Xá Luận, nhờ đó danh tiếng của Bồ Tát vang vội khắp cả Ngũ Ấn. Người anh của Bồ Tát là ngài Vô Trước, biết rõ Bồ Tát chuyên hoằng truyền Tiểu Thừa, hủy bán Đại Thừa nên rất thương tâm. Vì thế ngài Vô Trước lấy cớ bệnh nặng triệu Bồ Tát về. Bồ Tát Thế Thân nhận được tin lập tức về viếng thăm, thấy anh mình không có bệnh chi cả, cảm giác rất kỳ lạ liền hỏi: “Này anh! Chẳng phải nói là anh có bệnh sao?” Ngài Vô Trước nói: “Đúng ra em mới là người có tâm bệnh”. Bồ Tát Thế Thân lại rất kỳ lạ. Ngài Vô Trước nói tiếp: “Nguyên vì em chẳng chịu nghiên cứu Đại Thừa mà lại còn đi hủy bán, tương lai em sẽ bị đoạ lạc! Do đó tâm của anh quá đau khổ”. Nhưng Bồ Tát Thế Thân là người không dễ gì lay chuyển, nhân tiện ngài Vô Trước lưu Bồ Tát ở lại và khiến Bồ Tát mỗi buổi sáng ở cách vách tụng Thập Địa Kinh. Bồ Tát Thế Thân đọc xong, đọc những chỗ chưa từng nghe, bổng nhiên vui mừng, thế là liền sám hối muốn cắt lưỡi của mình. Bồ Tát nói: “Cắt lưỡi kẻ tội đồ này tự chịu thống khổ để chuộc lấy tội lỗi!” Ngài Vô Trước mới khuyên Bồ Tát nên tín ngưỡng Đại Thừa, nên tạo ra nhiều bộ luận để hoằng dương Đại Thừa và nhờ những công đức đó Bồ Tát mới có thể chuộc lấy tội lỗi của mình. Bồ Tát Thế Thân kể từ đấy chuyên hoằng dương rộng lớn giáo nghĩa Duy Thức..v..v….. Bồ Tát khi hoằng dương Tiểu Thừa thì đã từng sáng tác 500 bộ Luận và đến khi hoằng dương Đại Thừa thì lại sáng tác thêm 500 bộ Luận nữa, cho nên người đời tôn xưng Bồ Tát là Thiên Bộ Luận Sư ⁵.

Học thuyết của Bồ Tát Thế Thân thì rất rộng lớn, Bồ Tát nghiên cứu toàn bộ kinh điển Đại Thừa, đặc biệt chuyên chú về tông Duy Thức. Những bộ luận Đại Thừa của Bồ Tát hầu hết là học thuyết Duy Thức, Trung Hoa đã dịch rất nhiều gồm 20 loại, như Kim Cang Kinh Luận Thích, Bảo Kế Kinh Luận, Chuyển Pháp Luân Kinh Luận, Tam Cụ Túc Luận, Thắng Man Kinh Luận ⁶, Thắng Tư Duy Phạm Thiên Vấn Kinh Luận, Pháp Hoa Kinh Luận, Vô Lượng Thọ Kinh Luận..v..v…. Những kinh luận đây đều không ngoài Duy Thức. Có thể thấy tư tưởng của Bồ Tát Thế Thân không chỉ hoằng dương Duy Thức và đối với các phương diện học vấn khác Bồ Tát đều có nghiên cứu đến.

“Hôm nay chỉ có ngài Thế Thân đích thật là bậc ứng thân của Hiền Kiếp, mặc dù sanh ra từ nơi chỗ tối tăm nhưng biết chuyển hoá để đưa mình lên, hào quang của ngài sanh ra bay toả khắp nơi và tư chất linh hoạt của ngài phản chiếu rực rỡ rộng lớn, ánh sáng phi thường của ngài đều ở nơi Nhập Uẩn (Lục Nhập, Ngũ Uẩn), văn vẻ tình đầu của ngài đều ở nơi Lục Túc (Luận), tài đức và lời hay tiếng đẹp của ngài đều ở nơi Câu Xá, học thuyết về Hữu của ngài đều ở nơi Câu Xá, học thuyết về Hữu của ngài đều được đánh dấu trong các Tông khác. Âm ba mầu nhiệm về học thuyết Hữu của ngài đều được thâu nhiếp ở nơi Đại Thừa, nghiên cứu chí lý thì vô cùng sáng tỏ. Phương pháp thăng hoá của ngài chiếu soi đến tột cùng và sự mầu nhiệm của nó chú trọng duy nhất ở nơi những bài Tụng của ngài.” (được thấy trong Thành Duy Thức Luận Hậu Tự). Địa vị của Bồ Tát Thế Thân có thể tin tưởng là rất trọng yếu nơi trong Phật Giáo Ấn Độ.

Hơn nữa, mục đích sáng tạo những bộ luận của Bồ Tát Thế Thân bao gồm có ba điểm:

a)- Thứ nhất là khiến Phật Pháp được tồn tại lâu đời để lợi lạc cho chúng sanh hữu tình. Nguyên vì trong tất cả sự bố thí, Pháp thí là trên hết; những kẻ vì người nói Pháp chính là thật hành sự giáo dục, cho nên nói Pháp cũng là cách giáo dục và đối với chúng sanh hữu tình Pháp thí thì rất lợi lạc trọng đại.

b)- Thứ hai là giải thích kinh Phật, giải thích là phát huy rộng lớn ý nghĩa kinh Phật Đà, hai điểm nói trên chính là mục đích của sự sáng tạo những bộ luận. Hôm nay Bồ Tát Thế Thân sáng tạo bộ Duy Thức Tam Thập Luận không ngoài mục đích phát huy rộng lớn ý nghĩa rốt ráo Duy Thức của kinh Phật.

c)- Thứ ba là vì đoạn trừ nghiệp chướng để được giải thoát, cho nên Bồ Tát Thế Thân mới sáng tạo bộ luận này, như Thành Duy Thức Luận quyển đầu đã nói rằng: “Ngày bộ luận này được tạo thành với ý nghĩa là đối với những kẻ mê lầm chấp có Nhị Không khiến họ phát sanh chánh giải, phát sanh chánh giải nghĩa là đoạn trừ được hai trọng chướng…., đoạn trừ được hai trọng chướng tức là chứng được hai quả thù thắng, hai quả thù thắng nghĩa là nhờ đoạn trừ được phiền não chướng cho nên chứng được chân giải thoát và nhờ đoạn trừ được sở tri chướng cho nên thành tựu được đại bồ đề”. Đây là mục đích rốt ráo và đặc biệt về sự sáng tạo Duy Thức Luận của Bồ Tát Thế Thân.

2.- DỊCH GIẢ⁷ VÀ SỰ CỐNG HIẾN CỦA DỊCH GIẢ ĐỐI VỚI VĂN HOÁ TRUNG ẤN:

Tam Tạng Pháp Sư Huyền Trang đời Đường phiên dịch.

Đây là đề mục dịch thuật. Bộ Duy Thức Tam Thập Luận này là do Bồ Tát Thế Thân người Ấn Độ sáng tác, dùng lối văn Ấn Độ (văn Phạn Ngữ) viết thành sách. Nhưng hiện tại bộ luận nói trên lại dùng văn Trung Quốc để giảng giải do đó phải trải qua sự phiên dịch. Người phiên dịch bộ luận này căn cứ trên lịch sử Trung Quốc chính là pháp sư Huyền Trang. Pháp sư Huyền Trang, người ở thời kỳ đầu của Lý Đường. Văn hoá của thời Đường theo lịch sử Trung Quốc không luận ở phương diện nào đều phát đạt đến đỉnh cao về văn trị cũng như về võ nghiệp và lúc bấy giờ trên trường quốc tế Trung Quốc là một trong các quốc gia rất có địa vị. Pháp sư Huyền Trang trong thời kỳ đó là nhân vật của thời đại. Pháp sư là người Hà Nam, lúc thiếu niên theo anh cả xuất gia. Nhân tình thế loạn lạc, pháp sư từ Hà Nam đơn độc đến Ích Châu và ở đó được mấy năm. Pháp sư thọ giới Cụ Túc tại chùa Đại Từ nơi thành đô. Pháp sư nghiên cứu ý nghĩa Chân Đế nơi Câu Xá Luận và Nhiếp Đại Thừa Luận..v..v…. thuộc cổ dịch cho nên giác ngộ phần thâm sâu chưa được hoàn bị; pháp sư lại nghe ở Tây Vực có Du Già Sư Địa Luận liền phát nguyện cầu Pháp nơi Tây Thiên (Ấn Độ). Khi ở thành đô, sự quyết định cầu Pháp nói trên của pháp sư trở thành thứ chí nguyện kiên cường. Kế tiếp pháp sư lần mò theo Giang Đông đi xuống, đến Kinh Châu và Dương Châu vừa học thêm vừa giảng pháp, sau đó mới trở lại Trường An. Lúc bấy giờ vào thời đầu Đại Đường, nhân dân ăn mừng thái bình, Thái Tông Hoàng Đế nổ lực quản trị cơ đồ, trong thời gian đó pháp sư Huyền Trang kiên quyết đi Tây Phương. Gặp phải trong lúc Đại Đường không cho phép tráng đinh ra khỏi nước, pháp sư Huyền Trang liền lén lúc vượt qua sự ngăn chận của cửa ải Lưu Sa, không sợ nguy hiểm sanh mạng, sử dụng Tâm Bồ Đề thù thắng rộng lớn khắc phục tất cả những thứ tai nạn, do nhờ chiêu cảm thành tín tinh tấn mà được sự gia hộ của chư Phật và Bồ Tát pháp sư rốt cuộc vượt qua được Thông Lãnh Lưu Sa mà đến nơi Ấn Độ và ở lại Ấn Độ hơn 17 năm mới trở về cố quốc. Trong thời gian ở Ấn Độ, pháp sư thành công trên sự phiên dịch, thật là bậc hơn cả người xưa đối với tiền nhân và hơn cả người sau đối với hậu lai; pháp sư trên lãnh vực Phật Giáo Trung Quốc không những thành công một cách huy hoàng, trên lãnh vực Lịch Sử Văn Hoá Trung Quốc trang đầu không thể xoá bỏ tên ngài và còn trên thế giới học thuật ngài cũng là người rất có địa vị. Sự xuất sắc của pháp sư là ở chỗ đối với lịch sử văn hoá, tôn giáo, phong tục..v..v….. của Ấn Độ đều ghi chép cụ thể và cống hiến thật vĩ đại. Do đó sách vở của pháp sư trở thành tư liệu tất yếu của Lịch Sử Ấn Độ để nghiên cứu. Sự quan hệ về truyền ký của pháp sư Huyền Trang có thể tham khảo nơi Đại Đường Từ Ân Pháp Sư Truyện.

Phật Giáo truyền vào Trung Quốc từ đời Tần Hán, trải qua Hán, Ngụy, Lưỡng Tấn, Nam Bắc Triều và cho đến Tùy Đường, trong thời gian đó thì rất phát đạt và phát đạt nhất là hai triều đại Tùy Đường. Thời bấy giờ, Phật Pháp tại Trung Quốc thì hoàn toàn áp đảo tất cả học thuyết khác và có thể nói đây là thời kỳ của trào lưu mới đối với Trung Quốc.

Tam Tạng Pháp Sư tức ngài Huyền Trang không phải một người có địa vị thông thường mà ở đây chính là chỉ cho một pháp sư có địa vị thông suốt Tam Tạng. Tam Tạng tức là Kinh, Luật, Luận, là danh xưng tổng quát của Phật Giáo. Xưa nay người học Phật Pháp đã từng nghiên cứu một Tạng, hoặc Kinh, hoặc Luật, hoặc Luận là tùy theo sở thích của cá nhân. Trong lúc nghiên cứu, tâm họ có chỗ chứng đắc, có khả năng thông suốt Kinh Tạng được gọi là Kinh Sư, thông suốt Luật Tạng được gọi là Luật Sư, thông suốt Luận Tạng được gọi là Luận Sư. Tiêu biểu như người xuất gia của Trung Quốc chuyên tu tập ngồi thiền tất nhiên được xưng là Thiền Sư. Ngài Huyền Trang đã thông suốt ba Tạng cho nên được gọi là Tam Tạng Pháp Sư. Bộ Duy Thức Tam Thập Luận đây chính là xuất thân từ bộ Tam Thập Luận của Phạn văn do pháp sư Huyền Trang sử dụng văn Trung Quốc phiên dịch lại.

[1] Đại Thừa Bách Pháp Minh Môn Luận, quyển đầu.

[2] Kinh Giải Thâm Mật, quyển 3, phẩm Phân Biệt Du Già nói rằng: “Bồ Tát Từ Thị lại bạch với Phật rằng: “Bạch Đức Thế Tôn! Ảnh tượng chánh định của các Tỳ Bát Xá Na hành trì, Tâm ảnh tượng kia và Tâm của người hành trì này nên nói có khác hay nói không khác?” Phật bảo Bồ Tát Từ Thị rằng: “Này thiện nam tử, nên nói không khác. Tại sao thế? Ảnh tượng kia là do Duy Thức biến hiện. Này thiện nam tử, ta nói do Thức duyên đến cho nên mới nói Duy Thức biến hiện”. “Bạch Đức Thế Tôn, nếu như ảnh tượng kia chính là Tâm của người hành trì đây, cả hai không có chỗ khác thì làm thế nào Tâm này lại thấy được Tâm này?” “Này thiện nam tử, trong đây không có pháp nhỏ nào có thể thấy được pháp nhỏ, tuy nhiên Tâm này khi bắt đầu sanh ra như thế thì lập tức có ảnh tượng hiển hiện như thế”.

[3] Đại Thừa Pháp Uyển Nghĩa Lâm Chương, tên của tác giả chính là ngài Khuy Cơ đời Đường. Hôm nay chỗ hành trì đó chính là Duy Thức Nghĩa Chương trong Chương Nghĩa Lâm.

[4] Những truyện quan hệ nơi Bồ Tát Thế Thân có thể đọc Thế Thân Truyện của Chân Đế, Câu Xá Quang Ký và quyển đầu của Pháp Bảo Sớ.

[5] Câu Xá Luận Tự của Âu Dương Tiệm nói rằng: “Bồ Tát Thế Thân viết tiểu luận ngàn bộ và viết đại luận cũng ngàn bộ”.

[6] Bài tựa Câu Xá nói rằng: “Duy Ma Thắng Man chuyên luận về những điều vị lai cũng đủ hết sức vui mừng, ở quốc độ này công dịch thuật, ngoại trừ Duy Giáo Luận ra, gồm có 27 bộ luận. Trong 27 bộ luận đó, pháp nghĩa đều đầy đủ ở trong Pháp Tướng Duy Thức. Người chọn lấy Đại Thừa mà bỏ qua Câu Xá thì không khác nào kẻ mò theo dấu chân nhựa, cũng như kẻ bị vướng mắc những sợi tơ của con nhện rõ ràng đáng nhắc nhở”.

[7] Tham khảo Đại Đường Từ Ân Tam Tạng Pháp Sư Truyện.

Chương III: Đại Ý Triết Học Duy Thức

I.- GIẢ THUYẾT VỀ VŨ TRỤ NHÂN SANH.

A.- LỜI TỰA:

“DO GIẢ THUYẾT NGÃ PHÁP, HỮU CHỦNG CHỦNG TƯỚNG CHUYỂN”

(Do giả nói đến ngã đến pháp nào thì có các thứ tướng của ngã của pháp đó chuyển biến hiện khởi)

Trên phương diện giải thích đề luận, chúng ta chỉ trình bày qua Thức bên trong mà không có trình bày Cảnh bên ngoài, nhưng trong đó lại phát sanh vấn đề và vấn đề đó như thế nào? Thành Duy Thức Luận đã giải thích vấn đề đó như sau: “Nếu chỉ có Thức, sao thế gian và các Thánh Giáo đều nói có ngã có pháp?” Ý tứ mà nói, ngã pháp đúng như người trong thế gian và trong kinh Phật thường đề cập đến nếu quả thật có thì nhất định ngoài tâm có pháp, sao lại bảo là chỉ có Thức mà thôi? Còn như quả quyết rằng chỉ có Thức bên trong mà không có ngã pháp thì nhất định phạm phải cái lỗi trái ngược với thế gian và trái ngược với Thánh Giáo; một mặt thì nói chỉ có Thức mà không có cảnh bên ngoài, một mặt thì lại nói có ngã có pháp, như thế chẳng phải mâu thuẩn sao? Nếu như không lầm, người trong thế gian đều nói có ngã có pháp và trong kinh Phật cũng nói đến ngã pháp. Chẳng qua người đời đã công nhận ngã pháp và lại chấp trước cho ngã pháp thật tại, đó là sự sai lầm trên lãnh vực nhận thức của họ. Nguyên vì ngã và pháp trên thực tế không phải thật tại, đều là giả danh đã được thiết lập và an bày. Kinh luận Phật Giáo mục đích nói có danh tướng ngã pháp..v..v…. chính là nói có trên tác dụng dựng lập. Chúng ta không thể căn cứ những lời nói trên văn học trên ngôn ngữ lại bảo rằng họ đã chủ trương có “Thật Ngã Thật Pháp”. Cho nên bài Tụng đã trình bày: “Do giả thuyết ngã pháp”. Ý tứ của câu Tụng này là nói tất cả ngã pháp đều do giả tạo dựng lập nên. Vấn đề đây có hai điểm:

* Điểm thứ nhất, người trong thế gian nói có ngã có pháp thì ngã pháp đó đều do nhân duyên sanh ra, chỉ có thể tướng giả tạo, quyết định không có thật tánh, nhưng vì người đời không rõ ngã pháp nói trên thuộc loại ngã pháp duyên sanh và hoàn toàn điên đảo lại chấp cho là chân thật.

* Điểm thứ hai, trong kinh của Phật Giáo và trong ngôn ngữ của các Thánh Giả đều nói đến ngã và pháp, đấy chỉ là giải thích theo danh tự của nhân gian và phương tiện thiết lập theo ý nguyện của nhân gian. Cũng bởi do giả tạo thiết lập này, ngã pháp được tạm cho là có và cũng vì giả tạo nói đến ngã pháp ở trên, các thứ ngã tướng và các thứ pháp tướng tất cả đều hiện hữu.

B.- NGÃ TƯỚNG VÀ PHÁP TƯỚNG:

1)- “NGÔ LÀ GÌ?

a)- Định Nghĩa Chữ Ngã:

Danh từ “Ngã”, tiếng Phạn có ba chữ: Bổ Đặc Già La (dịch là Sổ Thủ Thú tức là chỉ cho con người); hai là A Đắc Ma (Thần ngã hay là linh hồn); ba là Bổ Lỗ Sa ( con người hay là nhân cách). Ba chữ trên đều có thể dịch là Ngã. Chữ Ngã có ba cách định nghĩa:

1)- Nghĩa Chủ Tể: là chỉ cho kẻ có thể chi phối, như nói tôi đi, tôi ngồi, tôi làm..v..v…. là biểu thị Tự Ngã bên trong chi phối và lại có thể chi phối người khác, vấn đề này mọi người thông thường đều có cảm giác.

2)- Nghĩa Thường Trụ: thân thể của ta mặc dù có bị chết có bị hoại diệt, nhưng cái “Ngã” của ta thì thường trụ không bị chết không bị hoại diệt. Như thế gian thường nói: “Tinh thần không chết”, Tinh thần đây tức là đại danh từ của cái Ngã.

3)- Nghĩa Nhất Thể: chữ “Ngã” là nói lên chỉ có một cá thể và quyết định không có hai cá thể, cho nên không bị biến đổi khác đi. Lời nói đây thường biểu hiện cho con người và cũng là hiện tượng chỉ cho bản tánh của con người, như nói: “Giang san dễ cải, bản tánh khó dời”. Hoặc giả nói rằng, cá tánh, đặc tánh, tất cả đều không dễ cải biến. Trong ba thứ ý nghĩa trên, nghĩa Chủ Tể thứ nhất đúng là nghĩa của chữ “Ngã”.

b.- Bản Chất Chữ Ngã

Bản chất của chữ Ngã ở đây cốt yếu là chỉ cho những thứ gì?

1)- Người Tây Phương nói rằng: Linh Hồn chính là Ngã, Linh Hồn thì không thể nhìn thấy, không thể nắm bắt được, nhưng nó lại có thể chi phối, vĩnh viễn không thể bị hoại diệt và sau khi chết có thể sanh lên cõi trời.

2)- Người Ấn Độ nói rằng:

a)- Ngã tức là hiểu biết, là cảm thọ, là mạng sống (sanh mạng), là tri thức và Ngã thì ở trong tri thức.

b)- Phạm tức là Ngã, hoặc gọi là Sanh Chủ, nghĩa là vạn vật đều do Ngã sáng tạo mà vạn vật cũng chính là nơi tạo tác của Ngã, chọn lấy Phạm làm chủ thể sáng tạo và chủ thể thì của tất cả sanh vật. Quan niệm Ngã là Phạm là Chủ Thể đây so với quan niệm Thượng Đế của Gia Tô chủ trương thì sai khác không bao nhiêu. Bản chất của chữ Ngã phân ra thành hai loại: Đại Ngã và Tiểu Ngã. Đại Ngã là đại vũ trụ dùng Thái Dương làm chủ; riêng Tiểu Ngã là tri giác là cảm thọ, chỉ cho sanh mạng của cá nhân và cái Ngã này chính là tiểu vũ trụ của cá nhân. Đây là tư tưởng xưa nay của Bà La Môn Giáo và tư tưởng này biểu tượng cho Nhất Nguyên Luận;

c)- Thần tức là Ngã: lý tưởng Thần Ngã đây thì thuộc về quan niệm của phái Số Luận. Số Luận là một đại học phái trong sáu phái Triết Học Ấn Độ. Phái này chủ trương sự sanh sản của vũ trụ vạn hữu đều do hai loại: một là Thần Ngã, hai là Tự Tánh. Tự Tánh thì không biến động, nhưng Thần Ngã thì có thể biến động. Nhờ Thần Ngã biến động, Tự Tánh mới có thể sanh ra vạn vật, cho nên Thần Ngã có khả năng chi phối tất cả.

d)- Ngã tức là sanh mạng và sanh mạng thì vô lượng vô biên, vô cùng vô tận, đây là giáo nghĩa của Ni Kiền Tử, giáo chủ của Kỳ Na Giáo một phái trong Lục Sư Ngoại Đạo chủ trương;

e)- Phạm Ngã hợp nhất là Chân Ngã. Đây là tư tưởng trung tâm của Phệ Đàn Đa, một phái trong sáu phái Triết Học. Phái này cho rằng, chúng ta có Tiểu Ngã cũng gọi là Tư Ngã, Tiểu Ngã sở dĩ bị câu thúc bởi các phiền não là do cảm thọ tham dục.. v.. v và cũng từ đó Tiểu Ngã không thể cùng Đại Ngã hoà hợp nơi một chỗ, cho nên phải bị luân hồi chịu khổ. Đại Ngã tức là Phạm và Phạm thì biến khắp tất cả. Tiểu Ngã muốn cùng hòa hợp với Đại Ngã để thoát khỏi các thống khổ thì cốt yếu ở chỗ đem Tư Ngã ra đả phá đi cho tiêu mất thì dễ dàng hợp nhất. Tiểu Ngã một khi hợp nhất được với Đại Ngã thì lúc đó Tiểu Ngã tức là Đại Ngã cũng gọi là Chân Ngã, vì nó đã được giải thoát và đã đạt đến Niết Bàn. Đây là chủ trương của Độc Tử Bộ, một trong các Bộ Phái Phật Giáo, họ chấp trước học thuyết Uẩn Ngã lìa Uẩn Ngã.

c.- Tướng Trạng Của Ngã:

1)- Phổ thông thường nói: con người thì có nhân tướng, có ngã tướng, có thọ giả tướng và thế gian đều thấy như thế: phàm kẻ có hai tay hai chân, có thể nói năng làm việc, có thể sử dụng tâm tư đều là nhân tướng, mà nhân tướng tức là Ngã Tướng. Ngã Tướng thì có tự ngã, có ngã của tri thức của chủ quan. Thọ Giả tức là sanh mạng, cũng là Ngã Tướng, Kinh Đại Bát Nhã nói có mười sáu thứ ngã tướng đều là tên khác của “Ngã Tướng”;

2)- Trên phương diện mê tín: tin tưởng có Phạm, có Thần, có Trời..v..v…. đều là nhân cách hoá, bởi vì những vị đó có thể chi phối, cho nên cũng gọi là Ngã Tướng;

3)- Tướng trạng của các bậc siêu nhân trong thế gian, như tướng trạng của các bậc Thánh, tướng trạng của các bậc Hiền, cho đến tướng trạng của con người, tướng trạng của các Thần Nhân, tướng trạng của các bậc La Hán, tướng trạng của các bậc Bồ Tát, tướng trạng của chư Phật. Đây là một loại Ngã Tướng phi thường vượt hẳn ra ngoài loài người vì thế được gọi là Ngã Tướng Siêu Thế Gian. Cho nên Thành Duy Thức Luận nói rằng: “Ngã đều có các thứ tướng”.

2)- PHÁP LÀ GÌ?

a.- ĐỊNH NGHĨA CHỮ PHÁP:

Pháp là phép tắc, là quy củ, là luật pháp. Ý nghĩa chữ Pháp ở đây rất sâu rộng:

1)- Mỗi sự vật đều có đặc tánh của nó, có những đường nét khiến người ta nhìn đến biết nó là vật gì nên gọi là Pháp.

2)- Mỗi sự vật đều có tánh độc lập, có khả năng duy trì được tự tánh của nó là nhờ mọi phía trở nên phức tạp biến mọi khía cạnh của nó trở thành đơn độc duy nhất. Mỗi sự vật đối với các vật khác vì có đặc tánh độc lập riêng biệt như thế nên gọi là Pháp. Nói một cách phổ thông: Pháp là pháp luật, là pháp tắc, là công thức ý nghĩ..v..v…., với những định nghĩa này thì không thể bao quát hết ý nghĩa chữ Pháp của Phật Học chủ trương.

3)- Pháp là khái niệm của sự vật. Một sự vật đều có một khái niệm nơi nội tâm, khái niệm đó thì cùng dung thông tất cả và ai ai cũng đều có khái niệm này, nên gọi là Pháp.

b.- DANH TƯỚNG CỦA PHÁP:

1)- Có tướng của danh xưng và danh xưng là phù hiệu mọi phía của một cá thể, từ đó pháp tướng mới có danh xưng, cho nên được gọi là Danh Tự Tướng.

2)- Mỗi pháp có tướng của tướng mạo, nghĩa là mỗi một sự vật đều có hình tướng của nó, hình tướng của sự vật này so với hình tướng của sự vật kia thì không giống nhau, cho nên gọi là Tướng Mạo.

3)- Mỗi pháp có tướng của thể tướng, nghĩa là trong tất cả pháp mỗi pháp đều có tướng tự thể của nó, tướng tự thể của pháp này không cùng chung với tướng tự thể của pháp khác và tướng tự thể đây được gọi là Thể Tướng.

Danh (danh xưng) cùng với pháp (sự vật) thì không lìa nhau, cho nên Lão Tử nói rằng: “Danh là đầu mối của sự phân hoá vạn vật”. Danh xưng là đại biểu của pháp tướng (sự vật) và cũng có thể nói là phù hiệu. Nhiếp Đại Thừa Luận nói rằng: “Danh xưng và sự vật làm khách lẫn nhau, tánh của chúng nó thì thích hợp với Tâm Tư”. Danh xưng thì có lúc làm chủ, có lúc làm khách và sự vật thì cũng giống như thế. Danh xưng khi làm chủ thì sự vật lúc đó lại làm khách, nghĩa là danh xưng có trước rồi sau đó mới có sự vật. Sự vật khi làm chủ thì danh xưng lúc đó lại làm khách, nghĩa là sự vật có trước danh xưng, căn cứ nơi sự vật để thiết lập danh xưng và danh xưng là đại biểu cho sự vật.

c.- NGÃ PHÁP THẬT VÀ NGÃ PHÁP GIẢ:

1)- Ngã Thật và Pháp Thật:

Thật Ngã là thứ gì? Thật là chân thật có nghĩa tự tánh. Duy Thức nói rằng:

a)- Lìa khỏi tâm thức có thật thể độc lập, tức là ngoài tâm có Ngã có Pháp thật tại.

b)- Nắm lấy danh xưng cho rằng “Thật tại” của Ngã là chấp trước trên vọng tình vì nó thuộc về loại Biến Kế, nguyên do những kẻ mê lầm trên vọng tình thường chấp trước danh xưng thuộc loại biến kế cho là có thật thể của Ngã, có cá nhân hoặc Ngã..v..v…. tồn tại.

Còn vấn đề Thật Pháp, nghĩa là dựa trên vọng tưởng chấp trước các thứ pháp thể, các thứ pháp tướng cho là thật có và tồn tại. Duy Thức Học mặc dù đã nói đến Tâm Thức và Chân Như đều là có, nhưng không phải nói là thật có, như nói: “Nếu như chấp thật có Duy Thức cũng là pháp chấp”.

2)- Giả Ngã và Giả Pháp:

a)- Định Nghĩa Chữ Ngã:

1)- Giả là không phải chân thật;

2)- Giả là hư vọng;

3)- Giả là không phải chân không và không phải hư vô;

4)- Giả là giả thuyết;

5)- Giả là không xác định.

b)- Sao Gọi Là Giả?

Căn cứ nơi Phật Giáo, Giả có hai loại:

1)- Vô Thể Tùy Tình Giả: tức là chỉ cho sự hiểu biết thường tình của thế gian. Vô Thể nghĩa là không có bản thể (tự tánh) chân thật, toàn là nhân duyên hư vọng cả, chỉ có theo tình thức của nhân loại. Những điều được công nhận chỉ có trên tâm lý mà trên thực tế thì hoàn toàn không có thật thể. Như “Thượng Đế” công nhận cho là có, như “Bản Ngã” công nhận cho là thật và những thứ Thượng Đế, những thứ Bản Ngã đó đều là giả lập theo sự biến hoá của tâm lý..v..v…. giống như lông rùa sừng thỏ. Cho đến tất cả giả tướng của ngã pháp thì cũng đều giống như thế cả.

2)- Hữu Thể Thi Thiết Giả: Đây là ngã pháp của Phật Học và của Khoa Học đều nói đến, như Ngũ Uẩn..v..v…., như Tâm Pháp và Sắc Pháp..v..v….. những thứ pháp thể đây thì đều có, nhưng trên danh ngôn thì không thật có, chỉ là phương tiện thiết lập nên mà thôi. Danh ngôn sở dĩ được thiết lập là do tùy thuận theo vọng tình của con người, như thiết lập danh ngôn là để giáo dục, để hoá đạo nhân loại, thiết lập danh ngôn là để thuyết minh giáo nghĩa cùng chân lý của vô ngã vô pháp. Cũng vì hai loại giả này mà nói có các thứ tướng ngã pháp..v..v….. Cho nên mới bảo rằng: “Do giả nói đến ngã đến pháp nào thì có các thứ tướng của ngã của pháp đó chuyển biến hiện khởi”. Các thứ tướng tức là chỉ cho thể tánh cùng tướng mạo sai biệt của các thứ ngã và pháp. Mỗi một pháp thì có tướng mạo của mỗi một pháp và nói chung lại, tướng mạo sai biệt trong thế gian thì có rất nhiều thứ. Chữ Chuyển có ba nghĩa: chuyển biến, chuyển hiện và hiện khởi, nguyên vì đã là giả cho nên nói có ngã có pháp. Nhơn nói đến ngã pháp, thế gian mới có ngã tướng pháp tướng hiện khởi sai biệt nhiều không bờ bến. Các thứ danh ngôn đã được thiết lập và đã được an bài thì người này mới có quan hệ với người kia, cho đến xã hội mới có quan hệ ngàn sai muôn khác. Căn cứ nơi Phật Học, vũ trụ quan của vạn hữu và xã hội quan của nhân sanh đều được kiến lập nơi hai thứ Thi Thiết nói trên.

II.- GIẢI THÍCH SƠ LƯỢC Ý NGHĨA CỦA DUY THỨC:

“BỈ Y THỨC SỞ BIẾN” (Nó nương nơi Thức để biến hiện)

Chữ “Bỉ” là đại danh từ dùng để đại biểu trên phương diện các thứ tướng của ngã pháp đã nói ở trước. Chữ “Thức” là tám loại thức của Tâm Vương, Tâm Sở và cũng chính là ba loại Thức Năng Biến. Chữ “Biến” có hai nghĩa: chuyển biến và biến hiện. Nhờ Chuyển Biến nên mới được thành quả, trước thì không có quả nhưng sau đó thì lại có quả và quả sở dĩ có được là do biến hiện mà kết thành, cho nên gọi là Biến Hiện. Chuyển Biến trên có thể nói là chuyển biến của nhân quả đồng thời. “Sở Biến” đây là đối với Năng Biến mà thành lập, Sở Biến là nghĩa bị biến hiện, là các thứ tướng bị động, bị chi phối; còn Năng Biến là nghĩa chủ động, là kẻ chi phối. Sở Biến tức là chỉ cho các thứ tướng của ngã pháp và Năng Biến tức là chỉ cho Thức. Sở Biến và Năng Biến khi phối hợp khởi lên thì lại nói: các thứ tướng ngã pháp kia đều hoàn toàn nương nơi Thức Thể chuyển biến để biến hiện và khởi lên.

Trong vấn đề Sở Biến, một điểm có thể suy rộng như sau: ý nghĩa của “Sở Biến” có người bảo rằng không phải chỉ cho ngã tướng pháp tướng, mà ở đây là chỉ cho Kiến Phần Tướng Phần, còn Thức thì chỉ cho Tự Thể Phần và cũng gọi là Tự Chứng Phần. Tự Chứng Phần thì gắn liền với Kiến Phần và Tướng Phần, ở nơi Duy Thức gọi là ba phần Thức Thể. Kiến Phần kia cùng với Tướng Phần đều nương nơi Thức Chuyển Biến này làm căn bản. Đem Nhãn Thức ra để trình bày: Nhãn Thức (Tự Chứng Phần) thì có khả năng phân biệt để hiểu biết và khi thấy ngoại vật trước hết từ nơi Thức Thể này liền phát khởi Kiến Phần - - tức là tác dụng cái khả năng thấy biết. Kiến Phần đây liền quan sát đối tượng bên ngoài, đồng thời trên Nhãn Thức mang theo một thứ Tướng Phần từ nơi bên ngoài phát khởi lên dùng làm chỗ gá nương cho Kiến Phần để duyên. Chúng ta bình thường thấy hình sắc ngoại cảnh đều là chỉ thấy được hình ảnh Tướng Phần mà không phải đích thân thấy được thật thể của hình sắc.

Lại có một thứ học thuyết giải thích về Pháp cho rằng, tướng ngã pháp của Sở Biến đều là Kiến Phần. Tuy nhiên hai thứ học thuyết giải thích về Pháp nói trên nhưng trên thực tế chỉ có một thứ học thuyết giải thích ở trước là tương đối hợp lý hơn.

Thức Năng Biến như thế nào? Hậu Nghiêm Kinh Tụng giải thích rằng: “Chỗ phân biệt thì giống như kẻ ngu đã chấp, nhưng ngoại cảnh thật sự đều là không, do tập khí quấy nhiễu ô trược cái Tâm, cho nên chuyển biến giống như tập khí kia”. Hơn nữa lại nói rằng: “Vì chống lại kẻ ngu đã chấp có thật ngã thật pháp, cho nên đối với các chỗ biến hiện giả nói đến cái tên ngã pháp”.

Chữ “Ngu” trong hai bài Tụng đây cũng là đại danh từ dùng để chỉ cho kẻ phàm phu và ngoại đạo, hoặc chỉ cho người nghiên cứu Phật Học Tiểu Thừa, nguyên vì các bậc Đại Thừa xem trí tuệ của những người này không được viên mãn cho nên gọi là ngu. “Phân Biệt” tức là tri kiến, nghĩa là chỗ thấy biết hoặc chỗ hiểu biết đã có của họ. Còn “Sở Phân Biệt” nghĩa là chỉ cho những cảnh giới của họ nhận thức và họ cho rằng những cảnh giới hiện diện bên ngoài đều là thật có, nhưng thực tế tất cả pháp thì không có tự tánh và cũng xác thực là vô ngã, chẳng qua họ dựa theo tâm cảnh (thường thức) chung của con người lại cho là thật có. Nghĩa đây thì như thế nào? Nghĩa là họ quan hệ qua “tập khí ô trược nhiễu loạn bản tâm”. Tập Khí chính là chủng tử, có thể cho là tánh tập quán bao gồm có một thứ lực lượng. Lực Lượng của tánh tập quán đây có khả năng phát sanh tác dụng, chúng nó chính là chủng tử. Bản tâm của chúng ta xưa nay vẫn thanh tịnh, do vì bị tập khí phiền não quấy nhiễu trở nên ô trược, bởi thế chỉ thấy được những cảnh tướng tương tợ chuyển biến hiện ra bên ngoài và lại cho những cảnh tướng đó là hoàn toàn thật tại.

Đại ý của bài Tụng thứ hai là đối trị và giải trừ cái bệnh của kẻ phàm phu ngu muội. Cái bệnh nói trên như thế nào? Cái bệnh đó không ngoài tâm bệnh điên đảo chấp trước cho là thật ngã thật pháp và sự chấp ngã chấp pháp đây là căn bản của tất cả tâm bệnh. Nhằm mục đích cứu độ chúng sanh, đức Phật trước hết phương tiện thiết lập các pháp để đả phá sự chấp trước của họ. Đức Phật đối với hai phần Kiến và Tướng của các Thức biến hiện nói trên liền giả tạm thiết lập nên danh tự của ngã pháp. Dụng ý của đức Phật giả tạm thiết lập danh tự đây không ngoài ý hướng đả phá hai thứ bệnh chấp ngã chấp pháp của những kẻ phàm phu ngu muội kia. Do đó mỗi câu Tụng đều hiển bày một loại ý nghĩa: tất cả ngã tướng pháp tướng..v..v…. thuộc ngoại cảnh đều nương nơi Thức Thể để biến hiện và khởi lên, nếu như lìa khỏi tự tánh của Thức Thể này tất cả ngã tướng pháp tướng kia..v..v thì hoàn toàn không thể thành hình được.

III.- GIẢI THÍCH SƠ LƯỢC Ý NGHĨA THỨC NĂNG BIẾN:

1.- NÓI LƯỢC DANH NGHĨA:

“THỬ NĂNG BIẾN DUY TAM, VỊ DỊ THỤC TƯ LƯƠNG, CẬP LIỄU BIỆT CẢNH THỨC.” (Năng Biến này chỉ có ba loại, là Thức Dị Thục, Thức Tư Lương và Thức Liễu Biệt Cảnh)

Thức thể Năng Biến như thế nào? Nguyên do đã có Sở Biến thì nhất định phải có Năng Biến. “Thử Năng Biến Duy Tam” nghĩa là Thức thể Năng Biến thì chỉ có ba loại. Chữ “Duy” ở trong câu này là trợ động từ dùng để chỉ bày ý nghĩa “chỉ có” và “độc nhất”. Còn ba loại sau đây như thế nào?

a)- Dị Thục Năng Biến là chỉ cho Thức A Lại Da thứ tám.

b)- Tư Lương Năng Biến là chỉ cho Thức Mạt Na thứ bảy.

c)- Liễu Biệt Năng Biến là chỉ cho sáu Thức trước: Nhãn Thức, Nhĩ Thức, Tỷ Thức, Thiệt Thức, Thân Thức và Ý Thức.

Ba loại đây gọi là ba Thức Năng Biến. Thức thể mặc dù có tám loại, nhưng căn cứ nơi công dụng của chúng thì chỉ có ba loại, như sáu Thức trước gom hợp với nhau thành một loại gọi chung là Thức Liễu Biệt Cảnh. Thế nên tám Thức ở đây chỉ gọi là “ba loại”. Thành Duy Thức Luận nói rằng: “Hình tướng của Thức Sở Biến mặc dù là vô lượng loại, nhưng Thức Năng Biến đặc biệt thì chỉ có ba loại: một là Di Thục tức là Thức thứ tám, phần nhiều Thức này có tánh dị thục; hai là Tư Lương tức là Thức thứ bảy, nguyên vì Thức này có tánh hằng thẩm và tư lương; ba là Liễu Biệt tức là sáu Thức trước. Hình tướng Liễu Biệt Cảnh thì thô thiển. Chữ “Cập” là trình bày ý nghĩa sáu Thức hợp chung nhau làm một loại”. Tám Thức thu tóm làm ba loại, đoạn văn đầu nói rất rõ ràng mỗi một loại Thức đều có một thứ đặc tánh và đặc tánh của những Thức này thì không giống nhau. Lý do thể tánh của tám Thức đã là không giống nhau cho nên danh xưng của chúng thì cũng khác nhau. Danh xưng và thể tánh của tám Thức mặc dù khác nhau, nhưng trong ba loại Thức đó có một loại mỗi khi tác dụng thì chung nhau sinh hoạt và ba loại Thức này đều có thể biến hiện các thứ tướng ngoại cảnh. Vì thế ba loại Thức vừa trình bày trên đều được gọi là Thức Năng Biến.

Ba loại Thức Năng Biến đây biến hiện như thế nào? Vấn đề này trong Thành Duy Thức Luận cũng đề cập đến rất tinh tường. Giờ đây vấn đề Biến và Năng Biến xin giải thích thêm cho rõ ràng để hiển bày yếu nghĩa của Duy Thức.

2.- Ý NGHĨA CỦA CHỮ BIẾN:

Thành Duy Thức Luận quyển 2 giải thích rằng: “Thức hữu lậu biến hiện tóm lược có hai loại: một là theo thế lực của nhân duyên để biến hiện, hai là theo thế lực của phân biệt để biến hiện. Câu đầu là chỉ cho sự tác dụng của Thức và câu sau là chỉ cho bối cảnh phân biệt của Thức”.

a)- Theo thế lực của nhân duyên để biến: “Nhân duyên sanh trước hết là do nghiệp, kế đến là do danh ngôn, cả hai đều có lực và cốt yếu là do Tâm đảm nhiệm vận hành mà không phải do tác ý, Tâm đây mới là yếu tố để sanh ra. Tâm đây tức là năm Thức, tám Thức nương theo Nhân Dị Thục Tăng Trưởng của các pháp làm duyên và nương theo các thứ Danh Ngôn làm nhân để biến hiện ra các cảnh.” Ý nghĩa đoạn trên nói rằng, sự biến hiện và khởi lên của các pháp cốt yếu trên hết là phải có chủng tử nghiệp và chủng tử danh ngôn, những chủng tử này chính là một thứ lực lượng của Năng Biến, đều thuộc về nguyên nhân. Những nguyên nhân này cộng thêm các duyên tăng thượng và các duyên đây là một thứ pháp hoặc một sự vật, như thời gian..v..v…. giúp cho sự biến hiện phát khởi lên. Thêm nữa, Thuật Ký nói rằng: “Nhân duyên là các pháp chân thật đã có chủng tử tác dụng và chủng tử đây nếu như tác dụng để sanh ra các pháp thì tất nhiên phải có Tâm duyên để biến hiện. Công năng sanh khởi gồm có các nhân chân thật như: năm Thức tương ưng với Tâm Vương, Tâm Sở và Thức Thể thứ tám, nghĩa là Ngũ Câu Ý Thức hoặc Tâm Sở Định mỗi khi duyên đến thì có các thứ chân thật sanh ra đều gọi là Nhân Duyên Biến Hiện. Ngoại trừ không tác dụng chân thật chỉ được gọi là Tợ Sắc Tâm..v..v…. hoặc gọi là Thế Lực của phân biệt để biến hiện.”

b)- Thế lực của phân biệt để biến hiện: Thuật Ngữ nói rằng: “Tác Ý Sanh Tâm nghĩa là tâm trù định đo lường, tức là chỉ cho Thức thứ sáu và Thức thứ bảy, hai Thức này tự phân biệt thì Tác Ý theo đó sanh khởi, trường hợp Thức thứ sáu và Thức thứ bảy một khi duyên “Vô”..v..v…. thì tướng phần ảnh tượng không có thực thể chưa chắc có tác dụng. Tác Ý Sanh Tâm cũng không phải do phân biệt để biến hiện, nguyên vì những cảnh sở duyên, các công năng thực thể, Tâm sở Định, các pháp vô cảnhđều có biến và duyên.” Đoạn văn trên là trình bày về thế lực phân biệt, nghĩa là hai Thức thứ sáu và thứ bảy thì thuộc về vọng phân biệt thế nên tướng phần ảnh tượng của những cảnh nói trên nhơn đó biến hiện và khởi lên. Những tướng phần đây đều là ảnh của Tâm và những ảnh đó không phải thực thể cho nên không có tác dụng. Nhưng những tướng phần đó cũng có thể là do cảnh sở duyên tạo ra. Thuật Ngữ giải thích rằng: “Phân biệt biến là danh xưng chung của Tâm và Tâm Sở, biến hiện theo thế lực của Tâm và Tâm Sở, không phải tác dụng từ nơi chân thật và nó chỉ là cảnh được sanh ra từ nơi nhân duyên của chủng tử.” Căn cứ nơi sự giải thích ở trên nghĩa của chữ Biến thì có hai thứ: thứ nhất là trình bày sự năng duyên của Tâm Thức và của Tâm Sở, năng duyên này có lực lượng tự nhiên và tướng phần biến hiện trên Thức của năng duyên thì sanh khởi từ nơi chủng tử thực tại được gọi là Nhân Duyên Biến Hiện; thứ hai là sự năng duyên của Tâm Thức nếu như không có lực lượng, không phải tự

nhiên sanh khởi thì tướng phần biến hiện trên Thức của năng duyên lại không phải do chủng tử thực tại sanh ra được gọi là Phân Biệt Biến Hiện. Tuy nhiên có thể nói nhân duyên giả thì cũng có tác dụng, nhưng tác dụng không thực tế.

3.- Ý NGHĨA CỦA NĂNG BIẾN:

Hai thứ biến hiện ở trước đã đề cập đến chỉ là trình bày những cảnh tướng sở Duyên bên ngoài của Tâm Thức hiện khởi. Hiện tại yếu điểm Năng Biến được thuyết Minh như thế nào? Thành Duy Thức Luận quyển hai giải thích rằng: “Trong ba Thức Năng Biến đây, Năng Biến có hai thứ: một là Nhân Năng Biến và hai là Quả Năng Biến. Nhân Năng Biến nghĩa là trong Thức thứ tám có hai loại: một là Đẳng Lưu Di Thục và hai là Nhân Tập Khí. Còn Quả Năng Biến thì cũng có hai loại năng lực tập khí: một là có tám Thức sanh khởi và hai là có các thứ tường hiện khởi.” Đoạn văn trên trình bày Năng Biến có hai thứ: Nhân Năng Biến và Quả Năng Biến.

a)- Ý NGHĨA NHÂN NĂNG BIẾN:

Nhân Năng Biến, Nhân tức là chủng tử và chủng tử cũng có hai thứ: một là Tập Khí Đẳng Lưu trong Thức thứ tám; hai là Tập Khí Dị Thục. Giờ đây Nhân Năng Biến lần lược giải thích như sau:

1)- Tập Khí Đẳng Lưu:

Chữ Đẳng là tương tợ, chữ Lưu là tương tục, nghĩa là tánh chất của mỗi một sự vật thì tương tợ và tương tục nên gọi là Đẳng Lưu. Ý nghĩa này giống như sự lưu động của nước sông, vĩnh viễn lưu chuyển tương tợ và tương tục, nhân và quả cũng chuyển hoá và biến đổi tương tợ và liên tục như thế không ngừng và cũng không gián đoạn. Căn cứ nơi Thức thứ tám, hiện tượng lưu chuyển của sanh mạng thì luôn luôn sanh ra hết đời này đến đời khác không bao giờ chấm dứt. Một thứ phần Khí có thế lực tác dụng khi huân tập thành tựu thật tại thì không bị hoại diệt được gọi là Tập Khí. Tập Khí là tên đặc biệt của chủng tử. Tập Khí Đẳng Lưu là chỉ cho pháp gì? Thành Duy Thức Luận giải thích rằng: “Do thiện, ác, vô ký trong bảy Thức huân tập khiến tăng trưởng”. Ba tánh của các pháp do bảy Thức trước làm năng huân và Thức Quả thứ tám làm sở huân, chủng tử tự loại của các pháp đều tự tại trên sanh mạng tức là trên Thức Quả thứ tám, những thứ chủng tử đây đều thuộc về chủng tử danh ngôn của tự loại sanh khởi. Những thứ Tập Khí (chủng tử) của Quả Đẳng Lưu này là thuộc về Thân Nhân Duyên tức là chủ thể sanh mạng luân hồi trong ba cõi. Những thứ Tập Khí của Quả Đẳng Lưu đó đều được gọi là Chủng Tử Danh Ngôn. Chủng Tử Danh Ngôn cũng có hai loại:

a)- Danh Ngôn Biểu Hiện Nghĩa Lý: các thứ ngôn ngữ tên gọi đều là phù hiệu danh xưng đại biểu cho tất cả pháp, là cơ sở của tất cả ngôn ngữ, là nguyên nhân của các thứ quan hệ trong xã hội, nghĩa là tư tưởng của nhân loại sở dĩ được trao đổi và lưu thông đều dùng đến danh ngôn làm đại biểu, cho nên nên Danh Ngôn được gọi là phù hiệu. Phù Hiệu Danh Ngôn là đại biểu cho sự thể và cho lý tánh, hoặc là giao thông tư tưởng. Chúng ta đều có những thứ tư tưởng ở trong tâm lẽ dĩ nhiên phải nhờ đến ngôn ngữ để diễn đạt, để trao đổi tri thức với người khác. Trong Dụng Hiện Đại Ngữ Lai nói rằng: “Tất cả danh xưng đều do sử dụng theo tập quán huân tập thành một thứ ý tưởng nơi tâm lý và trở thành chủng tử danh xưng.” Bao nhiêu dữ kiện trên, Danh Ngôn cũng đủ tư cách đại biểu được nghĩa lý cho nên gọi là Danh Ngôn Biểu Hiện Nghĩa Lý.

b)- Danh Ngôn Hiển Cảnh: chúng ta nhận thức được những cảnh giới sở tri và mỗi khi quán niệm một thứ cảnh giới sở tri nào ở trong tri thức tức thì thứ cảnh giới đó đại diện biểu hiện lên, nghĩa là thứ cảnh giới nói trên xuất phát từ nơi bảy Thức trước phản ảnh ra ngoài. Thí dụ như trước kia đã thấy bản đen, giờ đây bảy Thức trước liền có thể phản ảnh ra một khái niệm về bản đen nói trên, cho nên Danh Ngôn Hiển Cảnh là chỉ cho hiện tượng cũng như sự hoạt động của Tâm và Tâm Sở. Tổng hợp hai thứ chủng tử Danh Ngôn nói trên gọi là Tập Khí Đẳng Lưu, nguyên vì cái duyên của Quả Đẳng Lưu là Năng Biến.

2)- TẬP KHÍ DỊ THỤC:

Dị Thục là tên như thế nào? Dị Thục tức là chỉ cho pháp quả và Dị Thục có ba cách giải thích:

a)- Một là Biến Dị Nhi Thục: bản thân của tất cả pháp là nhân và bản thân đó chuyển biến để thành thục là quả, Dị Thục là chỉ cho sự kết quả, tức là quả báo đã thành thục mà quả báo đây do nhân chuyển biến để thành thục nên gọi là Dị Thục.

b)- Hai là Dị Loại Nhi Thục: nhân và quả tuy cùng một loại tánh với nhau, nhưng nhân là nhân và quả là quả, nhân thì thuộc loại biệt tánh có thiện có ác nhưng quả thì thuộc loại tánh vô ký. Pháp quả nếu như thuộc loại thiện ác thì thiện mãi mãi là thiện và ác mãi mãi là ác mà không có sanh tử lưu chuyển, quả thiện ác này không thể kiến lập nơi cõi Niến Bàn giải thoát.

c)- Ba là Dị Thời Nhi Thục: đây là căn cứ sự quan hệ nơi tánh thời gian mà nói, pháp nhân ngày hôm sanh ra không nhất định thọ quả nơi ngày hôm nay, thọ quả hoặc ở đời vị lai hoặc ở đời hậu lai, tức là nhân ở thời gian này mà quả ở thời gian khác. Nhân và quả khác nhau thời gian nên gọi là Dị Thời Nhi Thục. Tập Khí Dị Thục là như thế nào? Thành Duy Thức Luận giải thích: Tập Khí Dị Thục là do trong sáu Thức có thiện ác hữu lậu huân tập khiến cho tăng trưởng”. Tập Khí là nhân và Dị Thục là quả, nhân của quả Dị Thục gọi là Tập Khí Dị Thục. Hữu Lậu thì thông với thiện ác mà sáu Thức thì lại tương ưng với Tâm Sở Thiện và Tâm Sở Aùc cho nên gọi là Hữu Lậu, nghĩa là sáu Thức Tâm Vương và các Tâm Sở đều chưa ra khỏi ba cõi. Sanh mạng quả báo của chúng ta bị sanh tử lưu chuyển đều do tập khí của sáu Thức này sanh ra, đây là căn bệnh sanh tử và học Phật Pháp là quý ở nơi thông suốt được căn bệnh sanh tử này mới có thể giải thoát. Sáu Thức thì sanh ra tánh Dị Thục mà các Tâm Sở Thiện Ác của Nhân Dị Thục đây phát khởi sức mạnh của những năng lực hoạt động để tạo tác thành ra nghiệp gọi là Tập Khí Dị Thục và cũng gọi là Chủng Tử Nghiệp. Nghiệp nghĩa là một thứ hành vi tạo tác và do nghiệp dẫn phát để sanh ra quả nên gọi là Chủng Tử Nghiệp. Chủng Tử Nghiệp có hai loại: một là Chủng Tử Dẫn Nghiệp, nghĩa là một loại nghiệp chiêu cảm phát sanh quả báo chung, như tổng thể sanh mạng của loài người do năng lực chủng tử dẫn nghiệp này chiêu cảm làm người; hai là Chủng Tử Mãn Nghiệp, nghĩa là một loại nghiệp chiêu cảm phát sanh quả báo riêng biệt, như mỗi người trong tất cả loài người có chiêu cảm nghiệp báo riêng biệt mà người ta thường bảo là mỗi người trong nhân gian đều có những điểm không giống nhau.

b)- Ý NGHĨA QUẢ NĂNG BIẾN:

Hiện quả của sanh mạng chúng ta là do hai thứ tập khí đây biến hiện sanh khởi. Thành Duy Thức Luận giải thích: “Năng lực của hai thứ tập khí trong đó có Thức thứ tám sanh ra (quả báo chung) và hiện ra các thứ biệt

báo (biệt tướng)”. Vấn đề này cần được trình bày rõ ở nơi đạo lý Năng Biến như thế nào trên quả (sanh mạng) của hiện hành. Theo Thành Duy Thức Luận giải thích:

1)- “Tập Khí Đẳng Lưu là nhân duyên và thể tướng tám Thức sai biệt sanh ra là Quả Đẳng Lưu, quả đây tương tợ như nhân”.

2)- “Do Tập Khí Dị Thục làm duyên tăng thượng, Thức thứ tám cảm đến trước hết thực hiện Dẫn Nghiệp thường xuyên biến chuyển liên tục lập thành tên Dị Thục”.

Ý nghĩa Quả Năng Biến đây chính là Quả Đẳng Lưu và cũng là Quả Dị Thục Năng Biến, Tập Khí Đẳng Lưu hoặc gọi là Chủng Tử Đẳng Lưu thì có thật và cũng là Thân Nhân Duyên dùng để dẫn sanh thể tướng tự loại của tám Thức trở thành pháp quả của các thứ sai biệt. Chủng Tử Nghiệp Tập Khí của quả dị thục chỉ làm Tăng Thượng Duyên đề cảm ứng quả dị thục. Nơi hai thứ quả này trên hiện hành lại có thể phát khởi các thứ hoạt động huân tập và chuyển biến để kết thành chủng tử kế tiếp gọi là Quả Năng Biến. Nói cách khác, pháp quả hiện hành đây có thể biến hiện hai phần kiến và tướng, hoặc hai tướng chấp thủ ngã và pháp mà quả đó có công năng biến hiện nên gọi là Quả Năng Biến. Giả sử quả đây nếu như không biến hiện hai phần kiến và tướng hoặc hai tướng ngã và pháp thì không hội đủ điều kiện để có hai thứ chấp trước ngã và pháp. Do hai thứ phân biệt điên đảo chấp ngã chấp pháp lại tái huân tập vào Thức thứ tám thành chủng tử để làm nhân duyên cho sanh mạng đời sau.

Vũ trụ và nhân sanh của chúng ta đều do hai thứ nhân quả năng biến và sở biến nói trên hiện khởi, nghĩa lý của năng biến thì rất sâu và rất rộng mà ở đây chỉ nói sơ lược đại khái của nó để có khái niệm.