Quan Niệm Triết Học Của Duy Thức

4.- CÔNG NĂNG LỰC TRONG DUY THỨC HỌC:

Chúng tôi biết rõ đạo lý bản thể của vũ trụ, lại còn sáng tỏ một thứ quan hệ như thế nào đối với vũ trụ vạn vật và hiện tại chúng tôi chỉ thảo luận đến vấn đề “Công Năng Lực” của vũ trụ vạn vật mà thôi.

Vũ trụ sự vật hoàn toàn là tổ hợp của “Nhân Duyên Quan Hệ”. Như thế Tổ Hợp nghĩa là có hiện tượng sự vật thật tại. Đây chính là nói: có đầy đủ thứ Tánh Năng của sự vật nào đó, có đầy đủ mấy thứ Tánh Năng khác của “Sự” để tổ hợp và lại còn có thứ “Sự” thật tại nào đó sanh khởi. Ý kiến đây thì thích hợp với Duy Vật Biến Hoá của Lịch Sử, nguyên vì Vật thì biến động luôn. Thí dụ như nói giai đoạn hiện tại của một xã hội đều do tổng hợp bao thứ nhân duyên quan hệ tạo thành. Thường cho rằng hoàn cảnh biến hoá xã hội chính là chỉ cho nhân duyên quan hệ lẫn nhau biến hoá. Chúng ta chủ yếu chỉ hỏi tại sao sự tổ hợp lẫn nhau của các thứ sự vật nói trên gọi là “Nhân Duyên”, gọi là “Quan Hệ” mà các thứ sự vật có thể trao đổi, tổ hợp và biến hoá như thế nào? Có một thứ “Năng Lực” có thể trao đổi, tổ hợp và biến hoá chính là “Khả Năng Tánh” đã nói ở trước. Thứ “Khả Năng Tánh” này nơi Duy Thức Học gọi là “Chủng Tử” và cũng gọi là “Công Năng”. Chủng tử của “Khả Năng Tánh” đây cứ mỗi một thứ pháp đều có đầy đủ. Chủng tử của vũ trụ vãn hữu - - Công Năng Lực của nó hàm chứa đầy đủ ở nơi trong Thể Quan Hệ (Thức A Lại Da) của vũ trụ vạn pháp, một thứ Công Năng Lực này cùng tổ hợp với những thứ Công Năng Lực khác nó, nghĩa là “Khả Năng Tánh” của hiện tượng có thể tổ hợp đầy đủ để phát khởi mỗi cá thể sự vật. Cho nên “Khả Năng Tánh” đây cũng chính là “Lực Nhân Duyên Quan Hệ” của các pháp. Vấn đề trên Duy Thức Học giải thích: “Công năng sai biệt đích thân sanh ra quả của nó”. Mọi vật đích thân sanh ra của chúng chính là do nhân duyên; “Công Năng” chính là “Khả Năng Tánh” sanh ra quả của chúng và cũng chính là “Nhân Duyên Lực”. Tất cả sự vật của vũ trụ khi sanh khởi thì Khả Năng Tánh tổ hợp các thứ nhân duyên; còn tất cả sự vật của vũ trụ khi hoại diệt thì Khả Năng Tánh tan hoại các thứ nhân duyên. Mỗi mỗi sự vật đều từ nơi Công Năng Lực để thành tựu, mà mỗi mỗi sự vật lại có đầy đủ “Khả Năng Tánh” của các sự vật khác trong sự tổ hợp để thành tựu. Theo đó quan sát, “Khả Năng Tánh” cũng là công năng tổ hợp của mỗi mỗi sự vật trong vũ trụ, thể tướng của mỗi mỗi sự vật đều tiềm phục và nương tựa Công Năng - - tức là “Khả Năng Tánh” của các sự vật khác trong thứ tổ hợp này. Nói thiết thực hơn, “Khả Năng Tánh” chính là sức tác dụng - - sanh hiện hành nơi thể tướng của mỗi mỗi sự vật. Nguyên vì mỗi mỗi sự vật của vũ trụ đều có Thể và Tướng của mỗi mỗi sự vật, đã có Thể và Tướng lẽ đương nhiên phải có Công Năng tác dụng của nó; có Công Năng tác dụng thì mới có thể cùng nhau quan hệ để sanh khởi hiện tượng sự vật.

5.- HỆ THỐNG CỦA KHẢ NĂNG TÁNH: THỨC A LẠI DA.

Chúng ta thấy được thật tướng của vũ trụ hoàn toàn là do nhân duyên của mỗi mỗi sự vật quan hệ “Khả Năng Tánh” để diễn biến, đúng là khái niệm của Duy Vật Sử Quan và cũng là “Khả Năng Tánh” diễn biến của các thứ nhân duyên quan hệ. Các thứ khái niệm kinh nghiệm của nhân loại, cho đến sự diễn biến của tất cả tâm lý và vật lý đều là “Khả năng Tánh” diễn biến của các thứ nhân duyên lực. Bất cứ sự vật gì có thời cơ thì diễn biến, nguyên do bản thân của sự vật đều ở trong vũ trụ của chuyển động, không có sự vật nào không bị chuyển động, đã chuyển động chính là thời cơ để diễn biến.

Nhân đây chúng ta kết luận: “Khả Năng Tánh” là đa nguyên. Căn cứ nơi công năng của tổ hợp vũ trụ vạn vật mà nói: “Khả Năng Tánh” chính là Nhân Lực (Công Năng) của mỗi mỗi sự vật hiện thật. Duy Thức cho rằng: mỗi mỗi pháp có chủng tử của mỗi mỗi pháp, những chủng tử đây đều chứa giữ ở trong Thức A lại Da. Chủng Tử ở nơi Bản Thể Luận có tánh sáng tạo, có lực khai triển, chiếm lấy địa vị rất trọng yếu. Theo học thuyết Duy Thức, mỗi loại hữu tình đều có Thức A Lại Da, Thức này giữ gìn chủng tử của tất cả pháp, cho nên “Khả Năng Tánh” thì khắp nơi pháp thể của các pháp trong vũ trụ, thấy rõ sự mạch lạc giao biến hổ tương của nó, cũng như ánh sáng các ngọn neon giao tiếp hổ tương chiếu khắp các vật. Quan sát tỷ mỷ sự tướng của đại vũ trụ, bản thể của đại vũ trụ đây “chính là Khả năng Tánh” giăng lưới lẫn nhau. Cuối cùng, vũ trụ nhân sanh, sự sự vật vật đây hoàn toàn là “mạng lưới của Khả Năng Tánh” và mạng lưới của Khả Năng Tánh nói trên chính là Thức A Lại Da. Chúng ta nương tựa nơi cơ sở của “mạng lưới của Khả Năng Tánh” (Thức A Lại Da) đi xác định vũ trụ quan của chúng ta, đi nhận thức chân tướng sự vật của vũ trụ, nhân quả diễn biến của nhân sanh thì hiểu rõ cũng không khó, câu đố của vũ trụ cũng có thể “bổng nhiên thông suốt”.

6.- SO SÁNH KHẢ NĂNG TÁNH VÀ CÔNG NĂNG LỰC:

“Công Năng” ở nơi Duy Thức Học là chỉ cho học thuyết “Chủng Tử”, nghĩa là tất cả pháp đều có nhân tố của chúng để kết hợp hiện thành. Thứ nhân tố trực tiếp đích thân ở địa vị nguyên nhân gọi là Tự Chủng Tử; đối với cái quả riêng của nó nơi chỗ tích trử cũng gọi là Thân Nhân Duyên. Những chủng tử khi chưa sanh thành quả đã hàm chứa thứ “Công Năng” của sự sanh ra quả, khi khởi điểm để sanh ra quả thứ Công Năng đây khiến phát sanh tác dụng và thứ “Công Năng Tác Dụng” có khả năng sanh ra quả nói trên chính là “Công Năng Lực”. Kết cuộc, hạt giống của tất cả pháp khi chưa sanh ra quả gọi là Chủng Tử và khi sắp phát sanh năng lực chủ yếu để sanh ra quả thì gọi là “Công Năng Lực”. Trường hợp này được trình bày đại thể như dưới đây:

CHỦNG TỬ: khi chưa phát sanh kết quả có hai trường hợp:

1)- Còn an trụ nơi địa vị nguyên nhân gọi là Khả Năng Tánh (Chủng Tử)

2)- Gần phát sanh địa vị kết quả gọi là Công Năng Lực (Chủng tử tác dụng)

Nhưng mà những chủng tử đích thân trực tiếp nói trên nơi Duy Thức Học tức là chỉ cho những chủng tử được thâu nhiếp và tàng trử trong Thức A Lại Da thứ tám, lại bám lấy Thức A Lại Da thứ tám làm điểm tựa được gọi là “Tất cả chủng tử Thức”. Nguyên vì Duy Thức Học xem trọng Thức thứ tám và căn cứ nơi Thức thứ tám làm trung tâm để thuyết minh tất cả pháp, đồng thời quy nhiếp tất cả pháp vào nơi Thức thứ tám. Thức A Lại Da thứ tám mặc dù tóm thâu tất cả pháp trong vũ trụ, mặc dù tàng trử chủng tử của tất cả pháp trong vũ trụ, nhưng tất cả chủng tử đó mỗi mỗi đều không giống nhau. Hơn nữa những chủng tử vừa nói trên cũng không phải do Thức A Lại Da thứ tám tạo thành. Chủng tử của tất cả pháp chính là của tất cả pháp và chúng tự huân tập tạo thành. Thức A Lại Da thứ tám chẳng qua là do một cá nhân hữu tình làm đơn vị trung tâm để tàng trử tất cả chủng tử. Như thế xin trình bày lại, Thức A Lại Da thứ tám nơi trong tất cả pháp chính là một loại pháp rất có thế lực. Đây cố nhiên là lý lẽ chính xác của Duy Thức Học, nhưng Thức A Lại Da thứ tám cả mọi vật đều như thế, nghĩa là mỗi cá thể hữu tình đều có nó, lại chọn nó làm chủ cho thân tâm và tất cả pháp cũng không lìa khỏi Thức thứ tám này. Nói hoàn hảo nơn, Thức A Lại Da thứ tám lấy tất cả pháp làm thể của nó, lìa tất cả pháp không có Thức A Lại Da thứ tám, tại sao thế? Nguyên vì tất cả pháp là Duy Thức, Duy Thức là tất cả pháp, nói như thế cũng không ngăn ngại nơi đạo lý Duy Thức.

II.- BA TƯỚNG CỦA THỨC A LẠI DA:

“SƠ A LẠI DA THỨC, DỊ THỤC NHẤT THIẾT CHỦNG, BẤT KHẢ TRI CHẤP THỌ, XỨ LIỄU THƯỜNG DỮ XÚC, TÁC Ý THỌ TƯỞNG TƯ, TƯƠNG ƯNG DUY XẢ THỌ. THỊ VÔ PHÚ VÔ KÝ, XÚC ĐẲNG DIỆC NHƯ THỊ, HẰNG CHUYỂN NHƯ BẠO LƯU, A LA HÁN VỊ XẢ”. (Thứ nhất là Thức A Lại Da, Dị Thục, Nhất Thiết Chủng. Không biết được chấp thọ, xứ, liễu của Thức này và thường cùng quan hệ với Xúc, Tác Ý, Thọ, Tưởng, Tư, nhưng chỉ tương ưng với Xả Thọ. Thức này thuộc vô phú vô ký và Xúc vân vân cũng vô phú vô ký như thế, Thức này hằng chuyển như thác nước. Đến bậc A La Hán mới xả bỏ được Thức này)

Hai bài Tụng đầu là thuyết minh thể, tướng và sự tác dụng của Thức Dị Thục Năng Biến. Trong ba loại Thức Năng Biến, căn cứ theo thứ lớp sơ khởi, Năng Biến ban đầu là Thức A Lại Da thứ tám, sở dĩ nói là “Sơ” nghĩa là hiển bày thứ nhất. Giải thích văn của bài Tụng đây thì trước hết giải thích ba tướng của Thức A Lại Da, rồi sau đó mới giải thích nghĩa riêng biệt trên.

A)- NGHĨA TỰ TƯỚNG:

A Lại Da, chữ căn bản có hai nghĩa: một là nghĩa kho chứa, nơi cất giữ tất cả tài sản và bảo vật; hai là nghĩa núi, nguyên vì trong núi tàng trử rất nhiều khoáng thạch.. v..v…. Cổ nhân dịch là “Tạng”, truy nguyên cũng là căn cứ nơi ý nghĩa này. Thức đây sao gọi là Tạng? Tạng có ba nghĩa: một là Năng Tạng, hai là Sở Tạng và ba là Ngã Ái Chấp Tạng.

1)- Nghĩa Năng Tạng: tự bản thân của Thức A Lại Da chính là Năng Tạng, ngoài ra bảy Tâm Thức trước, các pháp Tâm Sở và Chủng Tử của tất cả pháp đều là Sở Tạng, Thức A Lại Da thứ tám đây là chỗ chứa chấp. Tất cả pháp lẽ tất nhiên phải có chủng tử làm nhân duyên thì mới có thể sanh khởi, cho nên Thức này là bản thể của vũ trụ. Những chủng tử nghiệp của chúng ta tạo nên và những chủng tử danh ngôn tập quán tâm thức hoạt động của chúng ta đều tàng trử trong Thức A Lại Da thứ tám này và sau đó khi gặp được duyên thì mới có thể sanh ra quả, tức là sanh ra sanh mạng thứ hai, cho nên Thức này cũng gọi là bản thể sanh mạng của nhân loại. Trước khi chưa sanh ra quả, những chủng tử này tàng trử trong Thức A Lại Da không bao giờ bị thất lạc và cũng không bao giờ bị hoại diệt. Bất cứ việc gì chúng ta khởi tâm động niệm đều huân tập thành chủng tử. Như trong Kinh thường nói: “Con người mặc dù tâm bị loạn động, khi vào trong tháp miếu xưng tán một câu Nam Mô Phật đều cũng được thành Phật Đạo”. Một câu niệm Phật đây chính là một chủng tử kết thành nhân cho tương lai được thành Phật. Nhưng chủng tử một niệm đây trải qua vô lượng kiếp vẫn không bị hoại diệt, vẫn không bị thất lạc, chính là nhân để làm duyên được tàng trử trong Thức thứ tám.

2)- Nghĩa Sở Tạng: tự bản thân của Thức thứ tám cũng là Sở Tạng, ngoài ra bảy Chuyển Thức hiện hành trước và các pháp tương ưng khác đều là Năng Tạng. Nguyên vì ở nơi quả vị hiện hành, tức là ở nơi sanh mạng hiện hành, Thức Quả Dị Thục thứ tám bị bảy Chuyển Thức trước làm chỗ để huân tập để duyên đến, cho nên Thức thứ tám này được gọi là Sở Huân Sở Duyên, còn bảy Tâm Thức trước và các pháp Tâm Sở lại được gọi là Năng Huân Năng Duyên. Hiện tại chỗ sinh hoạt chỗ quan sát của chúng ta, tất cả hiện tượng tâm lý đó đều là sự hoạt động của bảy Thức trước. Thức thứ tám thì luôn luôn bị bao vây trong những sự hoạt động này cho nên gọi là Sở Tạng. Lý do Thức thứ tám thuộc về Tánh vô ký yếu kém bất lực, chỉ có thể tiếp nhận những sự kiện được huân tập để thành chủng tử. Các pháp đã hiện hành thành quả chính là tổng thể sanh mạng của chúng ta hiện tại. Sự hoạt động của tổng thể ở nơi phương diện biểu hiện bên ngoài chỉ có sáu Thức Trước là hiển bày rất rõ ràng, còn Thức thứ bảy thì không thể gì quan sát. Thức thứ bảy đối với Thức thứ tám thì trói buộc một cách thân thiết, do đó chúng ta cho sự hoạt động của bảy Thức trước là Năng Huân, tức là Năng Tạng; Thức A Lại Da ở nơi phương diện biểu hiện thì không có sức hoạt động cho nên gọi là Sở Huân, tức là Sở Tạng. Căn cứ nơi hai nghĩa này, Thức thứ tám tức là Thức A Lại Da biến khắp tất cả pháp và hoà hợp với tất cả pháp không thể phân ly chính là tâm thể của vũ trụ vạn hữu, cũng có thể gọi là Tâm Vũ Trụ.

3)- Ngã Ái Chấp Tạng: đây là thuyết minh sự quan hệ của Thức thứ bảy và Thức thứ tám. Thức thứ tám thì vĩnh viễn liên tục với nhau không gián đoạn, cho đến thành Phật cũng không bị đoạn diệt. Quan niệm của nhân sanh tổng quát cho là có một cá thể sanh mạng tồn tại thường còn không bị diệt không bị hoại, sanh mạng tổng thể của cá thể thường còn đó chính là “Ngã”. Cái “Ngã” nói trên cũng là Thức thứ tám bị Thức thứ bảy bám lấy chấp cho là “Tự Ngã”. Cho nên thể của Thức thứ tám cũng là thể của cái “Ngã”. Sự ngã chấp ngã kiến của con người cũng như quan điểm phân biệt giữa mình và người, giữa vật và ta không bình đẳng đều phát nguyên từ nơi đây. Thức thứ tám là Sở Ái Chấp Tạng và Thức thứ bảy là Năng Ái Chấp Tạng. “Ngã Ái” vốn là chỉ cho Thức thứ bảy quan hệ với tâm lý ngã ái ích kỷ. Do đây Ngã Ái cũng chính là biểu thị đặc tánh của Thức thứ bảy là “Ái Ngã” và”Chấp Ngã”; Thức thứ tám bị tâm lý ái ngã này làm chỗ chứa chấp nên gọi là Ngã Ái Chấp Tạng. “Tư Ngã” của nhân loại quan niệm phát sanh từ nơi tâm lý này quan hệ cho nên A Lại Da dịch là “Ngã Ái Chấp Tạng”. Nghĩa ba Tạng trên đây là trình bày rõ danh nghĩa Thức A Lại Da và cũng là thuyết minh tướng tự thể của Thức Năng Biến này. Như trong Luận giải thích: “Tự tướng của Thức này phân vị tuy nhiều, Tạng Thức quá quan trọng cho nên nói là Thiên”.

B).- NGHĨA QUẢ TƯỚNG:

Thức A Lại Da cũng gọi là Thức Dị Thục. Dị Thục có ba nghĩa mà trước đã giải thích qua và ở đây không cần nhắc lại. Thức Dị Thục là quả tướng của Thức A Lại Da, nguyên vì Dị Thục là căn cứ nơi quả vị để đặt tên. Thức Dị Thục cần phải đầy đủ ba điều kiện mới được gọi là Thức Dị Thục Quả.

1)- Nghĩa Nghiệp Quả: bản thân của Thức Dị Thục nhất định là quả báo của nghiệp thiện ác chiêu cảm, có đầy đủ tánh nghiệp quả này mới có thể gọi là Thức Dị Thục Quả.

2)- Nghĩa Không Gián Đoạn: là nhất kỳ quả báo không gián đoạn, nghĩa là quả báo không gián đoạn trong một sanh mạng kể từ khi sanh ra cho đến khi chết, đây mặc dù có giới hạn, nhưng có thể nói quả báo không gián đoạn trong một sanh mạng phải kể từ khi vào thai mẹ cho đến khi tử vong thì chấm dứt mới gọi là Nhất Kỳ Quả Báo. Nhất kỳ quả báo của một sanh mạng vừa kể mặc dù có thể thấy rõ, đó chỉ là căn cứ nơi sự sanh diệt của một thân thể để quy định, nhưng đúng ra thể sanh mạng thì không có hạn định, không có gián đoạn, nghĩa là sanh mạng của chúng ta không phải căn cứ nơi sự sống chết có gián đoạn của một thân thể này.

3)- Nghĩa Biến Ba Cõi: Quả Dị Thục đây lẽ tất nhiên biến khắp ba cõi chín địa, như hôm nay sanh ở cõi Dục, vị lai có thể sanh ở cõi Sắc hoặc cõi Vô Sắc. Năm Thức Trước thì không thể biến khắp ba cõi, như Tỷ Thức và Thiệt Thức thì không có mặt ở cõi Sắc và cõi Vô Sắc. Thức thứ sáu mặc dù biến khắp ba cõi, nhưng có nơi không hoạt động, vã lại nó tự bị gián đoạn. Còn Thức Dị Thục lẽ cố nhiên biến khắp ba cõi. Thức thứ bảy không chỉ là tánh nghiệp quả cho nên không bàn đến ở đây. Hôm nay ba nghĩa của Quả Dị Thục quan hệ với Thức thứ tám như thế nào xin trình bày như sau:

Ba điều kiện trên đầy đủ mới gọi là Thức Dị Thục. Chỉ Thức Dị Thục thứ tám mới có đầy đủ ba nghĩa này nên được gọi là Thức Dị Thục. Thành Duy Thức Luận giải thích: “Nó có thể dẫn dắt các giới sanh vào các cõi, nghiệp thiện bất thiện và Dị Thục Quả nên gọi là Dị Thục. Lìa khỏi Dị Thục đây, mạng căn, chúng đồng phận..v..v….. hằng, thời, tương tục, Dị Thục Quả thù thắng thì không thể thành tựu được Thức Quả Tướng đây tuy nhiều loại nhiều thứ, Dị Thục mặc dù rộng lớn nhưng không cùng chung một tướng cho nên nói là Thiên”.

C)- NGHĨA NHÂN TƯỚNG:

“Nhất Thiết Chủng” gọi cho đủ là Nhất Thiết Chủng Thức là danh xưng của Thức thứ tám này. Nhất Thiết Chủng hay Nhất Thiết Chủng Thức chính là chỉ cho Nhân Tướng của Thức Năng Biến thứ tám. Nhất Thiết Chủng Tử nghĩa là chủng tử tất cả pháp của Thức A Lại Da tàng trử làm nhân cho các pháp sanh khởi và chỉ có Thức này mới có khả năng tàng trử cho nên gọi là Nhất Thiết Chủng Tử. Thành Duy Thức Luận giải thích: “Nó có thể giữ gìn chủng tử các pháp khiến không cho mất nên gọi là Nhất Thiết Chủng. Lìa ngoài pháp này ra không có pháp nào có thể giữ gìn chủng tử các pháp….. Nhân tướng của Thức này mặc dù có rất nhiều chủng tử và giữ gìn chủng tử không cùng tận cho nên gọi là Thiên”.

Ba tướng của Dị Thục Năng Biến đã trình bày ở trên giờ đây đem ba danh nghĩa và ba ngôi vị của Thức Năng Biến này xin liệt kê như dưới đây:

THỨC THỨ TÁM gồm có: (ba tên) (ba tướng) ( ba thứ vị) ( Thánh và Phàm, Có và Không )

1)- A Lại Da (tên) Tự Tướng (tướng) . Ngã Ái Chấp Tạng Vị (ngôi vị) thông qua Phàm Phu và Sơ Địa Hữu Học.

2)- Dị Thục (tên) Quả Tướng (tướng)…. Thiện Ác Nghiệp Quả Vị (ngôi vị) thông qua Phàm Phu, Sơ Địa Hữu Học và Bát Địa Vô Học.

3)- Nhất Thiết Chủng (tên) Nhân Tướng (tướng) . Tương Tực Bất Đoạn Vị (ngôi vị) thông qua Phàm Phu, Sơ Địa Hữu Học, Bát Địa Vô Học và Phật Quả Vị.

Tên Thức A Lại Da thì chỉ thông được Phàm Phu, Sơ Địa và Tiểu Thừa Hữu Học; Thức Dị Thục thì thông đến ngôi vị khá rộng, từ ngôi vị Phàm Phu có thể đến ngôi vị Kim Cang Đạo và cho đến thành Phật trước một sát na mới xả bỏ được cái tên; Thức Nhất Thiết Chủng thì thông được tất cả ngôi vị Phàm và Thánh. Ba Thức Tướng đây trong Nhiếp Luận cho là “Sở Tri Y”, ý chỉ Thức này là chỗ nương tựa bình đẳng của tất cả pháp để sanh khởi và cũng là bản thể của tất cả pháp trong vũ trụ.

III.- CHỦNG TỬ CỦA THỨC A LẠI DA:

Biệt Danh của Thức A Lại Da thì có rất nhiều, ở đây chỉ nêu ba tên, còn danh xưng khác sau này sẽ đề cập đến. Nghĩa chủng tử của Thức Nhất Thiết Chủng điểm đặc biệt trọng yếu nói cho đúng và nói chung là thuộc về Nhân và Nhân cũng có nghĩa là chủng tử, nơi Duy Thức Học rất quan hệ trọng yếu, đó là đạo lý của quan hệ nhân quả. Học thuyết Phật Giáo rất trọng nhân quả, nếu như không thấu rõ nghĩa chủng tử thì không thể hiểu rõ nghĩa nhân quả, cho nên đặc biệt thuyết minh lại nghĩa chủng tử này.

1)- THỂ TÁNG CỦA CHỦNG TỬ:

Bản thể của chủng tử là gì? Thành Duy Thức Luận giải thích: “Trong nó có những pháp gì gọi là chủng tử? Nghĩa là trong Thức căn bản, tự quả đích thân sanh ra công năng sai biệt”. Đây là trình bày trong Thức A Lại Da thứ tám gồm có Thức trực tiếp làm nhân mà nhân đây có thể sanh ra quả tự loại gọi là chủng tử. “Công năng” là biệt danh của chủng tử, đồng thời cũng là chỉ cho đặc tánh của chủng tử, Triết Học gọi là Khả Năng Tánh, hoặc gọi là Tánh Năng. Chữ “Năng” bao gồm có ý nghĩa lực lượng và tác dụng. Như hạt giống mễ cốc mặc dù một hạt quá nhỏ, trước khi chưa bị tổn hoại, chỉ một hạt mễ cốc này đã có Khả Năng Tánh của mầm sanh, gồm có Tánh Năng của một số thân lá to lớn. Hạt giống mễ cốc nếu như bị tổn hoại thì mất Khả Năng Tánh của nó để sanh ra quả. Tâm Thức chúng ta nhân có các thứ hành vi làm nghiệp, một số nghiệp lực này lưu lại rất nhiều tập tánh vết tích ở trong tân điền, một số tập tánh này gọi là tập khí và những tập khí đó thì ở trong tâm không bị tiêu mất. Một số chủng tử của hành vi đây có thể sanh ra tự quả (cũng như hạt giống mễ cốc có thể sanh ra hạt lúa), cho nên gọi là Công Năng. Chủng tử thì có nhiều loại không giống nhau cho nên gọi là Công Năng Sai Biệt.

2)- ĐỊNH NGHĨA CỦA CHỦNG TỬ:

Học thuyết chủng tử được thành lập là một yếu điểm quan trọng của Duy Thức Học. Lý do chủ yếu muốn kiến lập luân hồi ba đời, muốn kiến lập nhân quả tuần hoàn không dứt thì nhất định phải kiến lập một pháp để liên hệ với quá khứ, hiện tại và vị lai, khiến nó không đoạn diệt. Đồng thời lại chủ trương một thứ hành vi nghiệp lực chính yếu để bảo tồn, không luận bảo tồn đến khi nào đều không thể mất đi hiệu năng. Từ điểm này, những chủng tử ác cũng có thể trừ khử để tăng trưởng những chủng tử thiện, nghĩa là yếu điểm chuyển phàm thành thánh và nhân đây chủ thuyết chủng tử hoàn toàn thuận tiện sanh sản. Tự thể an lập của Thức A Lai Da giống như một, giống như thường cũng từ quan điểm này có ra. Chủng tử sở dĩ được thành lập là chủng tử, căn cứ theo chủ trương của Thành Duy Thức Luận thì có sáu thứ nghĩa:

a)- Nghĩa Sát Na Diệt: bản thân chủng tử thì sanh diệt trong một sát na nên gọi là sát na sanh diệt, tức là mới sanh liền diệt, diệt rồi liền sanh. Vấn đề sanh diệt trong một thời kỳ nhất định, như sự sanh và tử của con người chúng ta có thể thấy được, nhưng quá trình sanh diệt của một sát na không phải chúng ta có thể thấy được. Nguyên là bất kỳ một thứ gì cả Đông lẫn Tây cũng đều cho là ở trong thời thời khắc khắc sanh diệt biến động liên tục, chỉ vì chúng ta không nhìn thấy được sự biến động của nó, nguyên vì chính nó tốc độ liền sanh liền diệt rất nhanh, rất vi tế. Một loại sự vật sở dĩ chủ yếu biến hoại, chung quy vô thường chỉ là do bản thân nó thời khắc nương tựa nơi biến động, nương tựa nơi sanh diệt; bằng không thì không có tướng sanh diệt tức là sự vật gặp được trạng thái thường tại bất hoại. Nói ngược lại, con người chính vĩnh viễn không bị già và cũng không bị chết. Chủng tử vì có Tánh cho nên điều kiện của bản thân nó tất yếu phải sát na sanh diệt. Thành Duy Thức Luận giải thích: “Nghĩa là thể vừa mới sanh, không gián đoạn liền diệt. Có công lực thù thắng mới gọi là chủng tử”. Giả như chủng tử không bị sát na sanh diệt thì không thể phát khởi tác dụng biến hoá. Thứ đến, chủng tử thì nhất định phải có đủ đặc tánh công năng thù thắng để sanh khởi tự quả, cũng như hạt giống mễ cốc nếu như không có công năng biến hoá làm mầm thì hoàn toàn không thể thành chủng tử.

b)- Nghĩa Quả Câu Hữu: đây là trình bày nơi pháp quả hiện hành đồng thời không có mất đi Tánh Năng của chủng tử, mà hại hai thứ đó không phân ly nhau. Như Luận giải thích: “Chủng tử cùng với chỗ pháp quả sanh hiện hành cùng nhau hoà hợp hiện khởi nên mới gọi là chủng tử”. Như hạt giống mễ cốc sanh ra mầm, thân cây, nhánh, lá, hoa, nhị, nguyên hạt chủng tử đó ở dưới đất tuy nhiên đã bị hoại diệt, chỉ riêng Tánh Năng Chủng Tử đồng thời không phải là không có, Công Năng của chủng tử thì cùng với Tánh Năng Chủng Tử đều phát triển ở nơi mầm, thân cây, nhánh, lá, ..v..v…. hoà hợp làm một thể. Chẳng qua người ta chỉ thấy toàn là thân cây và nhánh lá mà không thấy được chủng tử của nó. Kỳ thật thân cây, nhánh, lá đây chính là hạt giống mầm mở rộng lớn, chính là bản thân phát triển của hạt giống mầm. Nói ngược lại, chủng tử chính là mầm, thân cây, nhánh, lá đình chỉ co rút lại chứa ở trong. Cho nên ở giai đoạn trên, chủng tử cùng với mầm, thân cây..v..v…. đồng thời hiện hành và bản thân của chủng tử quyết định chưa bị tiêu mất. Ngoài Tâm Thức, chủng tử cùng với pháp hiện hành thì cũng như thế, Nghiệp quả hiện hành của nhân sanh chúng ta và nghiệp chủng tử của năng lực chiêu cảm quan hệ với nhau cũng giống như thế, cho nên chủ trương rằng hiện hành cùng với chủng tử thì hoà hợp không thể phân ly. Hiện tại sanh mạng thân thể con người là pháp hiện hành, sanh mạng này là do chủng tử nghiệp của quá khứ chiêu cảm. Công Năng của chủng tử nghiệp đây khi ở trong bào thai mẹ giúp chủng tử biến hoá lần lần thành pháp hiện hành. Thời gian của sự biến hoá tức là đất lần lần lâu dài, đất lần lần nở ra và lớn lên, đó chính là nghĩa Chủng Hiện Đồng Thời.

c)- Nghĩa Hằng Tùy Chuyển: đây là thuyết minh chủng tử theo thời gian tánh của pháp hiện hành. Theo Luận giải thích: “Cốt yếu ở chỗ khi trưởng thành một loại liên tục nối tiếp nhau đi đến quả vị cứu cánh thì mới thành chủng tử”. Nghĩa là chủng tử chuyển biến theo pháp hiện hành và cùng một loại với pháp hiện hành liên tục nối tiếp nhau đi đến quả vị cứu cánh. Chủng tử ở bên ngoài đã trình bày trên đến khi kết thành thật quả thì lúc đó được chấm dứt. Còn chủng tử hiện hành ở bên trong đã trình bày trên đến khi chiêu cảm quả báo dị thục đã hết thì lúc đó cũng được chấm dứt, hoặc nói cách khác đến khi đối trị được đạo sanh khởi thì mới đạt đến quả vị cứu cánh. Căn cứ nơi Đạo Vô Lậu mà nói: cốt yếu ở chỗ đến khi thành Phật thì lúc đó mới gọi là đạo cứu cánh.

d)- Nghĩa Tánh Quyết Định: đây là thuyết minh chủng tử có điểm sai biệt của tánh chủng loại. Theo Luận giải thích: “Nghĩa là tùy theo năng lực của nhân sanh thiện ác..v..v..v…. công năng quyết định mới thành chủng tử”. Như chủng tử thiện làm nhân thiện để cảm ứng quả báo của an vui do tánh chất thiện đây quyết định. Chủng tử tánh ác lại cũng như thế. Chủng tử nơi các pháp bên ngoài đều cũng giống như trên, thí dụ hạt giống dưa ngọt không thể nào sanh ra khổ qua được.

e)- Nghĩa Đãi Chúng Duyên: những chủng tử chứa trong Thức thứ tám thì chưa sanh, nguyên vì những chủng tử này cần phải có rất nhiều điều kiện đến giứp đỡ thì mới phát sanh tác dụng. Như trong Kinh Luật Phật bảo các đệ tử rằng: “Giả sử trăm ngàn kiếp, chỗ gây nghiệp (chủng tử) không mất, khi nhân duyên hoà hợp quả báo lại tự thọ”. “Chỗ gây nghiệp không mất” chính là chủng tử nghiệp ở trong Thức thứ tám không bị mất và cũng không bị hoại, khi gặp được các nhân duyên hoà hợp tự biết sanh ra quả. “Khi nhân duyên hoà hợp” chính là nghĩa đợi các duyên. Cho nên trong Luận giải thích: “Nghĩa là những chủ yếu đây tự động đợi các duyên hoà hợp. Công năng thù thắng thì mới thành chủng tử”. Trong đó vũ trụ vạn hữu do Học Thuyết Cá Nhân Luận hoàn toàn bị phủ định.

g)- Nghĩa Dẫn Tự Quả: chủng tử lẽ tất nhiên có thể sanh ra tự quả mới gọi là chủng tử. Như trong Luận giải thích: “Nghĩa là đối với sự khác biệt nhau của các quả sắc tâm, mỗi mỗi đều tự sanh khởi thì mới thành chủng tử”. Từ một điểm này trình bày, tất cả pháp được sanh ra đều từ nơi chủng tử riêng của chính nó mà sanh ra quả của chính nó, quyết định không bao giờ có một nhân mà có thể sanh ra tất cả quả, như học thuyết Thượng Đế sáng tạo vạn vật chủ trương. Mỗi chủng tử đều có đủ sáu thứ ý nghĩa đã được giữ gìn trong Thức thứ tám, cho nên giải thích rằng: “Chỉ trong Thức căn bản, công năng sai biệt mới đầy đủ sáu nghĩa này để thành chủng tử không dư thừa”. Lại nữa, “Những hạt giống mễ cốc bên ngoài do Thức biến hiện tạm thiết lập danh xưng chủng tử, nhưng kỳ thật chúng không phải là chủng tử”. Đây là phân biệt tổng quát những pháp chủng tử bên ngoài không phải là bản thể của vũ trụ.

3)- SỰ SANH SẢN CỦA CHỦNG TỬ:

Sanh mạng của con người và vạn hữu của vũ trụ đều do chủng tử thiện ác của riêng phần mình tự biến hiện, nhưng những chủng tử thiện ác và vô ký đây thì như thế nào? Vấn đề đây thì rất trọng đại, nơi Duy Thức Học ở Ấn Độ đã giải thích nhiều thuyết, nhưng trong đây xin đề cử ba thuyết:

a)- Thuyết Bản Hữu: nghĩa là chủng tử có nguồn gốc, như trong Luận giải thích: “Tất cả chủng tử đều có bản tánh, không phải mới sanh. Nhờ sức huân tập chỉ có thể tăng trưởng”. Nếu căn cứ nơi Học Thuyết Chủng Tử Bản Hữu Vô Lậu, như giải thích về Phật Tánh: “Người người đều có Phật Tánh, người người đều có thể thành Phật” xưa nay đều đầy đủ. Chủng Tử Phật Tánh chính là chủng tử bản hữu vô lậu, thông thường gọi là hạt giống Phật. Như Vô Tận Ý Kinh giải thích: “Tất cả hữu tình từ vô thỉ đến nay có nhiều loại giới”. Chữ “Giới” trong đây trình bày tức là chủng tử, “Nhiều loại giới” chính là nhiều loại chủng tử, những chủng tử đây đã có đầy đủ từ vô thỉ, không phải mới sanh. A Tỳ Đạt Ma Kinh giải thích: “Những giới từ vô thỉ đến nay, tất cả pháp đều nương tựa”. Nghĩa là những chủng tử từ vô thỉ đến nay đều làm chỗ nương tựa bình đẳng cho tất cả pháp và sau đó mới sanh khởi hiện hành. Du Già Sư Địa Luận giải thích: “Từ vô thỉ đến nay, Tánh mặc dù đã có sẳn, nhưng cần phải nhờ nhiễm tịnh huân tập mới phát sanh”. Đây cũng là nói chủng tử vốn đã có sẳn từ lâu, nhưng cốt yếu cần phải trải qua huân tập thì mới có thể phát khởi tác dụng.

b)- Thuyết Tân Huân: nghĩa là chủng tử không phải có từ ban sơ và chúng nó đều là do huân tập lẫn nhau sanh ra. Tại sao vừa nói chúng ta đã có chủng tử Phật Tánh? Chính yếu ở đây là có sự huân tập nghe nhiều, sự thấy nghe chánh pháp, nương theo pháp tu hành, huân tập như thế thì chủng tử thành Phật tăng trưởng. Như bồi dưỡng chủng tử thiện, tiêu diệt chủng tử ác, cho đến sau cùng là thành chủng tử vô lậu của bậc thuần thiện. Cho nên nói tất cả chủng tử đều là loại do Tân Huân Sanh Khởi. Nếu như bản hữu thì không phải do huân tập tạo nên và cũng không phải do dụng công tu tập đạt thành. Như Đa Giới Kinh giải thích: “Tâm của các hữu tình là chỗ huân tập các pháp nhiễm tịnh, là nơi chứa nhóm vô lượng chủng tử”. Thành Duy Thức Luận cũng giải thích: “Chủng tử đều do huân tập sanh ra, sở huân tập và năng huân tập đã có từ vô thỉ, cho nên các chủng tử thành tựu cũng từ vô thỉ. Chủng tử chính là tên khác của tập khí, tập khí tất nhiên do huân tập mà có, như hơi thơm của cây hương không ướp mà vẫn thơm”. Đoạn trên trình bày các pháp năng huân và sở huân là vô thỉ của bản hữu, nhưng chủng tử thì lại do huân tập sanh ra. Nhiếp Đại Thừa Luận giải thích: “Nội chủng tử nhất định có huân tập, ngoại chủng tử hoặc có hoặc không”. Lại trình bày tiếp: “Văn huân tập nghĩa là những chủng tử do nghe pháp thanh tịnh và tất cả chánh pháp lưu chuyển để được huân tập”. Đây là thuyết minh Tân Huân và cũng gọi là Lý Thành.

Trong đây hai học thuyết Bản Hữu và Tân Huân chính là hai thứ đặc tánh bản năng và học tập. Như Tâm Lý Học giải thích: “Nam nữ ăn uống, chúng ta không thừa nhận là bản năng nguyên vì một bộ phận sinh hoạt những thứ này là học tập, đồng thời chúng ta cũng không thừa nhận là tập quán nguyên vì một bộ phận hoạt động những thứ này là không phải học tập. Mỗi thứ hoạt động đều có một loại không phải nồng cốt học tập, nhưng phải nhờ học tập mới phát triển. Những thứ hoạt động này có rất nhiều là thuộc về sự hoạt động cơ bản của cơ thể do xã hội hình thành mô hình kiểu khác”. Lại nói tiếp: “Chúng ta đối với mỗi thứ động cơ, một mặt tìm kiếm nồng cốt bất ngờ đạt được mà không phải do học tập, một mặt theo đuổi ảnh hưởng của nó qua sự học tập”. Tôi trình bày những nồng cốt không phải do sự học tập và những ảnh hưởng của sự học tập đây chính là chỉ cho chủng tử bản hữu và chủng tử tân huân. Nguyên vì bản năng và tập quán dễ đưa đến sự hiểu lầm, cho nên gần đây các nhà Tâm Lý Học đều giải thích: “Không phải học tập là nồng cốt và học tập là nhánh lá” (Tâm Lý Học của Ngô Vĩ Sĩ).

c)- Thuyết Triết Trung: phái chủ trương triết trung là Luận Sư Hộ Pháp, ông tiếp nhận học thuyết của hai phái Bản Hữu và Tân Huân, nguyên Bản Hữu và Tân Huân đều có lý do, đều không thể thiên lệch, cho nên ông giác ngộ được Bản Hữu và Tân Huân nhất định phải đợi nhau để kết thành, lẽ tất nhiên phải dung hợp để sanh khởi thì mới có thể hoàn thành nhân quả quan hệ. Chủng tử bản hữu nếu như không trải qua tân huân thì không có pháp để sanh khởi, ngược lại tân huân nếu như không có bản hữu làm căn bản của sự huân tập thì tân huân không có pháp để kết thành, hai nhân tố này không thể chia xẻ được.

4)- NGHĨA HUÂN TẬP:

Nghĩa Huân Tập trong Thành Duy Thức Luận giải thích có hai phương diện: Sở Huân và Năng Huân và mỗi phương diện đều có bốn nghĩa đầy đủ không thể thiếu một mới được gọi là Sở Huân và Năng Huân.

Từ nơi học thuyết trên, chúng ta biết trọng tâm của đạo lý nhân quả là ở nơi chủng tử mà trọng tâm của chủng tử lại là ở nơi huân tập, huân tập chính là sự tác dụng hoạt động của tâm lý và của hành vi, loại hoạt động đây đòi hỏi hai thứ động tác cùng một lúc, chẳng qua một thứ thì có sức mạnh có thể ảnh hưởng đến các pháp khác mà không bị các pháp khác ảnh hưởng, đó chính là Năng Huân. Một thứ thì yếu kém không sức mạnh, luôn luôn bị động, chỉ có thể dùng để hấp thụ sức ảnh hưởng của các pháp khác, đó chính là Sở Huân. Sở Huân thì như thế nào? Sở Huân là Thức A Lại Da thứ tám, nó thì thuộc về tánh vô phú vô ký. Lực lượng bản thân của nó thì rất bạc nhược, không có sức kháng cự, cho nên nó dùng để làm chỗ tiếp nhận những sự huân tập. Còn Năng Huân thì như thế nào? Năng Huân là chỉ cho bảy Tâm Thức và các pháp Tâm Sở ở trước, tánh hoạt động của chúng có năng lực rất mạnh, những sự hoạt động của chúng tức là những hành vi động tác của chúng ta, những tâm tư và những ý tưởng..v..v….. của chúng ta đều do năng lực hoạt động đây huân tập vào trong Thức thứ tám. Sự hoạt động của bảy Thức ở trước đối với những cảnh giới chính là hành động tạo nghiệp, mỗi một sự hoạt động được huân tập thành mỗi một loại chủng tử. Những chủng tử nhờ Thức thứ tám bảo trì nên không bị hoại diệt, khi gặp được duyên liền sanh ra quả. Cho nên chúng ta mỗi khi khởi tâm động niệm chính là tạo nghiệp huân tập. Năng Huân và Sở Huân đều có bốn nghĩa và bốn nghĩa đây thì như thế nào?

BỐN NGHĨA CỦA SỞ HUÂN: - - tóm lược học thuyết của Thức thứ tám:

a)- Tánh Kiên Trụ: Pháp Sở Huân chủ yếu thỉ chung chỉ có một loại duy nhất là tương tục, không có biến dịch cho nên gọi là Kiên Trụ. Nó mặc dù có sanh diệt, nhưng tánh chất của nó thỉ chung thì giống nhau. Bảy Thức ở trước không đầy đủ nghĩa này, cho nên không phải là Sở Huân.

b)- Tánh Vô Ký: Pháp Sở Huân thì không thể có tánh chất đối đãi lợi hại. Thiện và ác thì đối đãi, làm cho mất tác dụng lẫn nhau, lực lượng chúng nó thì rất mạnh, nghĩa là thiện thì hoàn toàn thiện, không tiếp nhận pháp ác huân tập, thế nên không thể cho là Sở Huân. Còn lực lượng của pháp Vô Ký Tánh thì yếu kém, cho nên không luận pháp thiện đến huân tập cũng tốt, pháp ác đến huân tập cũng tốt, đều có thể tiếp nhận sự ảnh hưởng của nó. Như người có cá tánh cứng cỏi không có thể tiếp nhận sự ảnh hưởng của người khác; người có cá tánh bạc nhược lại dễ tiếp nhận sự khuyến cáo của người khác. Hơn nữa như hương thơm của một đoá hoa không thể tiếp nhận mùi hôi huân tập để điều hoà. Hương thơm của lá trà thì không có tánh sức mạnh cho nên dễ tiếp nhận sự huân tập. Bảy Thức ở trước không có đặc tánh này, nhưng Thức thứ tám lại có đặc tánh này cho nên có thể tiếp nhận sự huân tập.

c)- Tánh Khả Huân: ở trong các Tâm pháp, chỉ Thức thứ tám mới có đặc tánh khả huân, nghĩa là đặc tánh của Thức thứ tám có khả năng huân tập nên gọi là Tánh Khả Huân. Đặc tánh khả huân của Thức thứ tám mặc dù có khả năng tự tại trong sự huân tập, nhưng không phải là thể thường trụ kiên cố chặt chẽ nên mới có thể tiếp nhận sự huân tập. Đặc tánh khả huân của Thức thứ tám nếu kiên cố chặt chẽ như đầu núi đá thì không thể tiếp nhận sự huân tập.

d)- Cùng Với Pháp Năng Huân Chung Tánh Hoà Hợp: hoà hợp tức là tương ưng, nghĩa là hai pháp Năng Huân và Sở Huân đều cùng một thời gian, sanh diệt cùng một lúc, tự tạo nhân tự thọ quả, tánh hoà hợp là có khả năng tiếp nhận sự huân tập.

BỐN NGHĨA CỦA NĂNG HUÂN: - - tóm lược học thuyết của bảy Thức ở trước:

a)- Có Tánh Sanh Diệt: các pháp của Năng Huân Tập đều không phải thường trụ, mà chúng nó luôn luôn sát na sanh diệt, nhờ có tác dụng chuyển biến cho nên mới có khả năng huân tập, nguyên vì chúng nó có thể chuyển thành thiện và cũng có thể chuyển thành ác.

b)- Có Tánh Thắng Dụng: nghĩa là có tánh tác dụng thù thắng. Thắng Dụng có hai nghĩa: Một là tác dụng năng duyên, nghĩa là chỉ cho Tâm và những Tâm Sở của bảy Thức ở trước có khả năng duyên đến Thức thứ tám và những cảnh giới của Thức thứ tám biến hiện. Hai là tác dụng cường thịnh, nghĩa là các pháp nhiễm tịnh đều có khả năng tác dụng mãnh liệt của sự huân tập. Hai nghĩa này đầy đủ nên gọi là có tánh thắng dụng.

c)- Có Tánh Tăng Giảm: số lượng của các pháp thiện ác ở trong tâm thức và nơi hành vi của chúng ta có tăng có giảm, khi đến quả vị Phật ác pháp tiêu mất, thiện pháp viên mãn và thiện pháp lúc đó không còn bị tăng giảm. Cho nên từ khi thành Phật trở về trước, trong tất cả ngôi vị, bảy Tâm Thức và các pháp Tâm Sở đều có tánh năng huân tăng giảm.

d)- Cùng Các Pháp Sở Huân Chung Tánh Hoà Hợp: bảy Thức ở trước của Năng Huân và Thức thứ tám của Sở Huân lẽ tất nhiên đòi hỏi phải đồng một thời gian, sanh diệt cùng một lúc, hoà hợp cùng một chỗ thì mới có thể huân tập.

5)- NHỮNG LOẠI RIÊNG BIỆT VÀ

NHỮNG TÊN KHÁC CỦA CHỦNG TỬ:

Thức thứ tám là chỗ hàm chứa vô lượng vô số chủng tử, trong đó có nhiều loại riêng biệt, phân chia tổng quát như dưới đây:

A)- Thuyết Nương Tựa Sanh Khởi:

1)- Bản Hữu Chủng Tử, cũng gọi là “Bản Tánh Trụ Chủng” thuộc loại “Tiên Thiên” cũng gọi là “Bản Năng”.

2)- Tân Huân Chủng Tử, cũng gọi là “Tập Sở Thành Chủng Tử” thuộc loại “Hậu Thiên” cũng gọi là “Học Tập”.

B)- Thuyết Nương Tựa Hữu Lậu và Vô Lậu:

1)- Hữu Lậu Chủng Tử: là những chủng tử thuộc loại thọ nhận sanh tử nơi sáu cõi trong tam giới.

2)- Vô Lậu Chủng Tử: là những chủng tử xuất thế của quả vị A La Hán và Phật nhằm để đối trị đạo sanh khởi sau khi vào được Kiến Đạo.

C)- Thuyết Nương Tựa Ba Tánh:

Những chủng tử thiện, những chủng tử ác và những chủng tử vô ký đều thuộc về hữu lậu. Còn chủng tử vô lậu vĩnh viễn là tánh thiện.

D.- Những Chủng Tử Hữu Lậu có ba loại:

1)- Những chủng tử danh ngôn

2)- Những chủng tử ngã chấp

3)- Những chủng tử hữu chi.

Tên khác của những chủng tử đây tổng quát có bảy loại:

1)- Chủng Tử

2)- Tập Khí

3)- Công Năng

4)- Giới

5)- Tùy Miên

6)- Thô Trọng

7)- Thân Nhân Duyên.

Danh nghĩa của bảy loại này đã được trình bày tổng quát ở trước cho nên ở đây không bàn đến lần nữa.

IV.- CÔNG DỤNG CỦA THỨC A LẠI DA:

1.- TÁC DỤNG CHẤP THỌ:

“Bất khả tri chấp thọ, xứ, liễu”. Chấp Thọ, Xứ và Liễu trong câu này là chỉ cho chỗ duyên cảnh và hành tướng tác dụng của Thức thứ tám. “Bất khả tri” nghĩa là cảnh tướng và chủng tử tác dụng của Thức thứ tám nơi Ý Thức thứ sáu của chúng ta không thể nào hiểu biết rõ ràng. Cảnh tướng của bất khả tri đây có ba thứ: một là không thể biết sự chấp nhận của Thức thứ tám; hai là không thể biết cảnh giới để duyên (xứ) của Thức thứ tám; ba là không thể biết hành tướng (liễu) của Thức thứ tám. Ý nghĩa “Bất khả tri”xin được liệt kê như sau:

Bất khả tri (không thể biết) chỗ chấp thọ của Thức thứ tám gồm có hai loại:

a)- Sáu Căn, như Nhãn Căn, Nhĩ Căn, ..v..v…. tức là chỉ cho sáu Căn thuộc nhục thân của chúng ta. Thân thể này nếu như không nhờ Thức thứ tám nắm giữ thì lẽ tất nhiên phải bị hoại diệt. Thức thứ bảy thì không có công năng này và Thức thứ sáu thì bị gián đoạn, cho nên chỉ có Thức thứ tám từ khi sanh khởi nắm giữ thân thể này cho đến lúc chết khiến không bị hoại diệt, lại còn cùng an nguy với thân thể. Còn Căn của Ý Thức thứ sáu nương tựa, theo Thượng Tọa Bộ chủ trương: là Nhục Đoàn Tâm; theo Sinh Lý Học chủ trương: quản lý toàn bộ tri giác của chúng ta mà phát sanh tri thức, không phải là Nhục Đoàn Tâm mà là Đại Não. Nơi Phật Học tuyệt nhiên chưa đề cập đến Đại Não, vào khoảng thượng cổ chưa có phát minh này, hôm nay không thể phỏng đoán Nhục Đoàn Tâm cho là Đại não. Lại có Bộ chủ trương cho Ý Căn là ảnh tử quá khứ của sáu Thức, cũng có thể cho là Ấn Tượng lưu lại trong đại não, tức là Ý Căn thứ sáu.

b)- Chủng tử tức là hạt giống của tất cả pháp được tàng trử và bảo trì trong Thức thứ tám. Thân căn và chủng tử là chỗ tiếp nhận, còn Thức thứ tám là tâm thức có khả năng tiếp nhận. Vì thế Thức đây là một loại tương tục khiến cho thân căn không bị hư hoại, vả lại cùng an nguy với thân căn, còn khiến cho chủng tử không bị tiêu mất, chờ đợi duyên để phát sanh hiện hành, cho nên gọi là chấp thọ. Nếu như năng lực của Thức thứ tám không chấp thọ thì thân căn trở nên thối nát, như trong Luận giải thích: “Như Khế Kinh nói: Có sắc thân căn là do Thức chấp thọ, nếu như không có Thức này chấp thọ sắc thân căn kia tự nó không thể chấp thọ, nghĩa là năm sắc thân căn và căn y xứ có thể chấp thọ chỉ ở trong đời này, còn qua đời khác Tâm có thể chấp thọ chính là Tâm Dị Thục, một loại Năng Biến, trước hết do nghiệp dẫn dắt liên tục chấp thọ, đi đến có sắc thân căn và những nghiệp đây hoàn toàn không phải loại thiện ô nhiễm”.

2.- TÁC DỤNG CÓ CẢNH:

Bất Khả Tri Xứ: chữ “Xứ” là sứ sở, nghĩa là Khí Thế Giới, tức là chỉ cho sơn hà đại địa vũ trụ vạn hữu. Chữ Khí là nghĩa thọ dụng, những cảnh giới bị các loài hữu tình thọ dụng đều gọi là Khí Giới và cũng gọi là Y Báo. Đây chính là đối tượng để duyên của Thức thứ tám, theo như Thành Duy Thức Luận giải thích: “Chỗ gọi Xứ nghĩa là do năng lực chủng tử cộng tướng của Thức Dị Thục đã thành thục, biến ra tướng khí thế gian tương tợ sắc..v..v tức là chỉ cho các loại sắc đã được kiến tạo khắp cả bên ngoài, mặc dù các loài hữu tình biến hiện có chỗ sai biệt nhau, nhưng hình tướng tương tợ không có chỗ nào khác biệt cả. Cũng như các ngọn neon đốt cháy đều soi sáng tương tợ như một”. Đây là thuyết minh những hiện tượng của tất cả thế giới đều do Thức thứ tám của mỗi mỗi hữu tình biến hiện ra. Như Khế Kinh giải thích: “Năng lực nghiệp tăng thượng của tất cả hữu tình chung nhau phát khởi”. Trong đây chỗ gọi Chủng Tử Cộng Tướng của Thức thứ tám biến hiện chính là hiển bày tất cả vạn vật đều không lìa khỏi Tâm Thức, đều có ở trong Tâm. Cũng từ đó, Tống Nho cho rằng vũ trụ vạn hữu đã có trong Tâm của ta; người đời gần đây cũng cho rằng vạn vật đều có Thức. Nghĩa Cộng Biến ở đây cũng có thể phát minh nghĩa Hổ Tương và cũng có thể biểu thị Thức A Lại Da chính là bản thể của vũ trụ.

3.- TÁC DỤNG LIỄU BIỆT:

Thành Duy Thức Luận giải thích: “Chữ “Liễu” trong đây nghĩa là tự biến hiện của Thức Dị Thục có tác dụng liễu biệt, tác dụng liễu biệt đây bao gồm cả Kiến Phần ở trong”. Chữ Liễu chính là liễu biệt, cũng tức là hành tướng, Thức dùng liễu biệt làm hànnh tướng. Hành tướng là tác dụng của Thức, hoặc là tác dụng, là thuộc về Kiến Phần. Hành tướng kiến phần của Thức thứ tám rất vi tế mà Ý Thức thứ sáu không thể nào thông suốt kiệp, cho nên gọi là Bất Khả Tri “Liễu”.

Thức thứ sáu không thể biết rõ, nếu nói danh từ thời đại hiện nay là không thể dùng để thuyết minh hành tướng của Thức A Lại Da. Thức A Lại Da trong các kinh luận cũng chứng minh cho là có trên suy luận và hành tướng của Thức này như thế nào thì không thể biết rõ. Như Kinh Giải Thâm Mật giải thích: “Thức A Đà Na rất vi tế, tất cả chủng tử lưu chuyển như dòng thác nước chảy, chúng ta là kẻ phàm ngu không thể nào khai triển được, sợ mọi người chấp trước cho là ngã”. Duy Thức Tam Thập Luận cũng giải thích: “Luôn luôn chuyển biến như thác nước chảy xuống dốc (Hằng chuyển như bộc lưu)”. Nếu như sử dụng danh từ hiện đại giải thích: Thức A Lại Da có thể cho là Tiềm Ý Thức, hoặc là Hạ Ý Thức, hoặc là Vô Ý Thức, nguyên vì nó tác dụng không phát khởi Ý Thức. Vấn đề này trong Tâm Lý Học gọi là Một Loại Trung Tâm. Tiềm là tiềm ẩn ở trong mà ý tứ không hiển hiện. Tâm Lý Học gọi Hạ Ý Thức là bộ phận rất trọng yếu, rất thâm thiết, đại biểu cho sự sinh hoạt của tâm lý. Tiềm Ý Thức thì không phải bất động, nhưng Ý Thức bình thường không thể nào nhận thức được. Tiềm Ý Thức đây đương nhiên có thể cho là Thức A Lại Da, nhưng không có danh từ đặc biệt nào khác có thể đại biểu được.

Một khi đề cập đến Thức, bản thân của Thức chính là có tác dụng liễu biệt, đồng thời cũng chính là có cảnh sở duyên của nó, đây là bộ phận không thể mở bày. Liễu biệt của Thức chính là tri thức, thành phần của tri thức thì như thế nào? Thành phần tổ hợp của tri thức nhất định phải có liễu biệt mới gọi là Tri Thức (Liễu Biệt) và cũng nhờ đó mới thành là một thứ tri thức. Hoặc nói cách khác: do Căn, Cảnh, Thức..v..v…. các duyên hoà hợp mới có thể sản sanh ra ý tứ của tâm thức.

4)- BỐN PHẦN CÙNG VỚI LƯỢNG VÀ QUẢ CỦA TÂM THỂ:

Thành Duy Thức Luận trình bày nghĩa của Tâm Thể có bốn phần: một là Tướng Phần, hai là Kiến Phần, ba là Tự Chứng Phần, bốn là Chứng Tự Chứng Phần. Tướng Phần theo Tiểu Thừa giải thích là chỉ cho cảnh sở duyên; Tướng Phần cũng tức là hành tướng (ảnh tượng), cũng giống như chúng ta dùng máy chụp hình chụp lấy hình ảnh và chỉ lấy ảnh tử của cảnh giới sở duyên. Kiến Phần là phần sự thể, tức là sự tác dụng của căn, cũng chính là Tâm và Tâm Sở, như đồ biểu sau đây:

Đại Thừa giải thích Tướng Phần là sở duyên, Kiến Phần là hành tướng, sở y của Kiến Tướng là Tâm Thể, chính là Tự Chứng Phần. Phàm một sự vật bị nhận thức, chúng ta nương nơi cảnh giới đó liền có một tri thức, bản thể của tri thức này chính là bốn phương diện quan hệ. Lại có một thuyết: Tướng Phần là Sở Lượng, Kiến Phần là Năng Lượng, Tự Chứng Phần là Lượng Quả, Lượng Quả chính là Tri Thức. Theo thuết của Hộ Pháp, có thể chứng biết Lượng Quả không lầm lẫn cho nên cần phải một loại Chứng Tự Chứng Phần. Vấn đề này được trình bày theo đồ biểu như sau:

Tướng Phần là Sở Duyên, Kiến Phần là Năng Duyên, Kiến Phần khi lấy được Tướng Phần là do Tự Chứng Phần chứng biết phần sở chứng, tức là Tri Thức (Lượng Quả). Chứng Tự Chứng Phần cùng với Tự Chứng Phần năng duyên lẫn nhau, chứng biết lẫn nhau, mà ở đây không dùng đến phần thứ năm. Vấn đề này được trình bày như sau:

1)- Tướng Phần - - Sở Lượng

Kiến Phần - - Năng Lượng

2)- Kiến Phần - - Sở Lượng

Tự Chứng Phần - - Năng Lượng

3)- Tự Chứng Phần - - Sở Lượng

Chứng Tự Chứng Phần - - Năng Lượng

4)- Chứng Tự Chứng Phần - - Sở Lượng

Tự Chứng Phần - - Năng Lượng

Đây là trình bày tổng quát. Các vị cổ sư trong học phái Duy Thức Ấn Độ giải thích: ngài An Huệ chỉ trình bày có một phần, nghĩa là chỉ có duy nhất một Tâm Thể mà thôi. Kinh Lăng Nghiêm thì cho rằng: “Do tự tâm chấp trước, tâm biến chuyển giống như ngoại cảnh, chỗ thấy biết của nó không phải có thật cho nên gọi là Duy Tâm”. Ngài Nan Đà, ..v..v…. thì phân thành hai phần Kiến và Tướng, hai phần này đều do Tự Chứng mà có, nghĩa là Tâm Thể tức là Kiến và Tâm Thể khi phát khởi thì tất nhiên có Tướng; ngài Trần Na thì phân thành ba phần và ngài nói ngoài Kiến Phần tất nhiên có Tự Chứng Phần, vấn đề đây trong Tập Lượng Luận phân tích thì tường tận hơn; ngài Hộ Pháp thì phân chia thành bốn phần và nhờ đó sau này không đem lại sự khó khăn nan giải. Cho nên Thành Ngữ có câu: “An Nan Trần Hộ một, hai, ba, bốn”. Trong bốn phần nói trên, Thành Duy Thức Luận đã tranh biện rất sâu rộng, hôm nay ở đây chỉ trình bày sơ lược.

Hai bài Tụng: “Thường dữ Xúc Tác Ý, Thọ Tưởng Tư tương ưng”. Nghĩa là Thức A Lại Da luôn luôn tương ưng với Xúc, Tác Ý, Thọ, Tưởng và Tư. Đây là trình bày Thức A Lại Da tương ưng với các pháp Tâm Sở. Tâm Sở là một thứ hiện tượng tâm lý như trước đã thuyết minh. Thành Duy Thức Luận giải thích: “Tự thể và hành tướng của Thức thứ tám thì không thể biết được, cho nên chỉ biết được Thức này khi nó tương ưng với năm Tâm Sở Biến Hành, nguyên vì năm Tâm Sở Biến Hành là hiện tượng tâm lý biến khắp tất cả Tâm”, cũng có thể cho rằng, năm Tâm Sở này là hiện tượng tâm lý phổ biến.

Năm thứ Tâm Sở nói trên là: Xúc, Tác Ý, Thọ, Tưởng và Tư. Tương ưng nghĩa là cùng sanh diệt và cùng hoà hợp với Tâm Thức không thể phân ly. Thức thứ tám luôn luôn tương ưng với năm thứ pháp Tâm Sở đây không thể tách rời cho nên gọi là “Thường tương ưng”. Danh nghĩa của năm Tâm Sở đã được giải thích ở trước mà nơi này không cần tường thuật lại.