Giáo Khoa Phật Học - Cấp Hai

MƯỜI HAI BỘ KINH

Kinh giáo đức Thích Tôn nói trọn một đời, có thể phân làm mười hai loại, gọi là “mười hai bộ kinh”, cũng gọi là “mười hai phần giáo”. Một, Trường Hàng: Dùng văn xuôi nói thẳng pháp tướng, không hạn định chữ và câu, vì số hàng dài, nên gọi là “trường hàng”. Hai, Trùng Tụng: Đã thuyết “trường hàng” ở trước, lại dùng kệ tụng để đúc kết ở sau, ý nghĩa như trùng tuyên, cho nên gọi là “trùng tụng”. Ba, Cô Khởi: Không y nơi “trường hàng” mà thuyết thẳng câu kệ tụng, như kinh Pháp Cú chẳng hạn; vì không do từ văn xuôi, cho nên gọi là “cô khởi”. Bốn, Thí Dụ: Những ví dụ được nêu lên trong kinh. Năm, Nhân Duyên: Thuật lại các nhân duyên thấy Phật nghe pháp, hoặc những nhân duyên Phật thuyết pháp giáo hóa. Sáu, Vô Vấn

Tự Thuyết: Như kinh A Di Đà, không có người hỏi mà đức Phật tự nói. Bảy, Bản Sinh: Kinh ghi chép lời Phật nói về những nhân duyên trong các kiếp quá khứ của chính Ngài. Tám, Bản Sự: Kinh ghi chép lời Phật nói về những nhân duyên trong các kiếp quá khứ của các đệ tử. Chín, Vị Tằng Hữu: Kinh ghi chép đức Phật thị hiện các loại thần lực không thể nghĩ bàn. Mười, Phương Quảng: Kinh ghi chép chân lí sâu xa rộng lớn do Phật nói. Mười một, Luận Nghị: Kinh chứa đựng những lời vấn đáp, nghị luận về giáo pháp. Mười hai, Kí Biệt (hay Thọ Kí): Đức Phật đối với các vị Bồ tát hoặc chúng Thanh văn, thọ kí sẽ thành Phật. Có bài kệ rằng:

Trường Hàng, Trùng Tụng, cùng Cô Khởi,

Thí Dụ, Nhân Duyên, và Tự Thuyết,

Bản Sinh, Bản Sự, Vị Tằng Hữu,

Phương Quảng, Luận Nghị, và Kí Biệt.(14)

CHÚ THÍCH

01. Xá Lợi Phất: Tên người. “Xá Lợi”, dịch ra Hoa ngữ là “thu lộ”; “Phất”, dịch ra Hoa ngữ là “tử”. Vì bà mẹ của tôn giả có cặp mắt giống như mắt loài chim thu lộ (một giống cò – HC), cho nên tôn giả được đặt tên là Xá Lợi Phất, hoặc Xá Lợi Tử; cũng gọi là Thân Tử. Tôn giả vốn là ngoại đạo, giữa đường thấy tì kheo Mã Thắng, oai nghi thù diệu, bèn xuất gia theo Phật, cùng với tôn giả Mục Kiền Liên là hai vị đệ tử lớn của Phật. Tôn giả thường đứng bên phải đức Phật. Tôn giả đã nhập diệt trước Phật.

02. Ca Diếp: cũng gọi là Ma Ha Ca Diếp, là một trong mười vị đệ tử lớn của Phật. Thân ngài có ánh sáng vàng, sáng chói làm lu mờ các loại ánh sáng khác, cho nên cũng có tên là “Ẩm Quang”. Trong pháp hội Linh sơn, ngài được đức Phật trao cho “chánh pháp nhãn tạng”, truyền cho “tâm ấn”, làm Sơ Tổ Thiền tông. Bình sinh tôn giả tu hạnh đầu đà, vâng di chúc của Phật, nhập diệt tận định ở núi Kê túc, chờ cho đến khi đức Phật Di Lặc ra đời mà truyền lại cho Phật y “tăng già lê”.

03. Mục Kiền Liên: Ban đầu cùng với Xá Lị Phất tu theo ngoại đạo, sau qui y theo Phật, cùng với Xá Lợi Phất là hai vị đệ tử lớn của Phật. Tôn giả thường đứng bên trái đức Phật. Về sau, vì nghiệp nhân đời trước, tôn giả bị nhiều ngoại đạo dùng gậy gộc đánh đập tử thương. Tôn giả đã nhập diệt trước Phật.

04. 1.250 người: Thầy trò Ưu Lâu Tần Loa Ca Diếp gồm 500 người; thầy trò Già Da Ca Diếp 250 người; thầy trò Na Đề Ca Diếp 250 người; thầy trò Mục Kiền Liên 200 người; con của trưởng giả Da Xá cùng với bạn học 50 người; cả thảy là 1.250 vị tì kheo, nguyên trước đều tu theo ngoại đạo, sau đều qui y theo Phật; lại thêm năm vị tì kheo đầu tiên là Kiều Trần Như, Thập Lực Ca Diếp, Ngạch Bệ, Bạt Đề, Câu Lị, cộng tất cả là 1.255 vị tì kheo; nay bỏ đi số lẻ, chỉ nêu con số tròn, cho nên nói là “1.250 người”. Đó là số đệ tử thường tùy tùng bên cạnh đức Phật.

05. Thắng Man: là tên gọi tắt của kinh Thắng Man Sư Tử Hống Nhất Thừa Đại Phương Tiện Phương Quảng, là bản dịch khác của pháp hội “Thắng Man Phu Nhân”, quyển 48, kinh Đại Bảo Tích.

06. Duy Ma: là tên gọi tắt của kinh Duy Ma Cật Sở Thuyết Bất Khả Tư Nghị Giải Thoát.

07. Đại Phẩm: tức kinh Đại Phẩm Bát Nhã, pháp sư Cưu Ma La Thập dịch, gồm 27 quyển.

08. Quang Tán: tức kinh Quang Tán Bát Nhã Ba La Mật, pháp sư Trúc Pháp Hộ (đời Tấn) dịch, gồm 10 quyển.

09. Văn Thù: tức kinh Văn Thù Bát Nhã.

10. Thắng Thiên Vương: tức kinh Thắng Thiên Vương Bát Nhã Ba La Mật Đa, gồm 7 quyển.

11. “Như thật” nghĩa là thật tướng chân như. Không phải giả gọi là “chân”; không thay đổi gọi là “như”; không hư dối gọi là “thật”. “Chân như” tức là tự tính thanh tịnh của tất cả chúng sinh; cũng gọi là “pháp thân, như lai tạng, pháp tánh, Phật tánh” v.v... Tự tính chân như này hoàn toàn không hư vọng, là tướng chân thật, cho nên nói là “thật tướng chân như”, hay nói tắt là “như thật”. Vì nó xa lìa tất cả mọi vọng nhiễm, xa lìa tất cả mọi tướng sai biệt, giống như hư không, không dính một hạt bụi nào, cho nên nói là “như thật không”.

12. Thật tướng chân như tuy không còn vọng nhiễm, không dính một hạt bụi nào, nhưng nó thường hằng bất biến; vả lại, nó đầy đủ hằng sa công đức diệu dụng, không có tịnh pháp nào là không hàm chứa ở trong nó, cho nên nói là “như thật bất không”.

13. Ba thừa: tức Thanh văn, Duyên giác và Bồ tát.

14. Đức Thích Tôn nói pháp bốn mươi chín năm. Bài kệ này nói năm mươi năm. Đây có lẽ là đem các tháng lẻ tính tròn một năm, cho nên đã dôi ra một năm.

PHỤ CHÚ

(01) Đức Thích Tôn thuyết pháp 49 năm: Theo niên đại cũ, đức Thích Tôn đi xuất gia lúc 19 tuổi, đến

30 tuổi thì thành đạo. Năm nhập diệt của Ngài, thuyết được công nhận nhiều nhất và phổ biến nhất là năm Ngài 80 tuổi. Vậy thời gian thuyết pháp độ sinh của Ngài là 50 năm. Nhưng cũng có nhiều kinh lại nói khác, như kinh Bát Nê Hoàn nói, Ngài nhập diệt năm 79 tuổi; kinh Bồ Tát Xử Thai nói, Ngài nhập diệt năm 84 tuổi; luận Đại Tì Bà Sa nói, Ngài trụ thế hơn 80 năm, v.v... Vậy thì, con số “49 năm thuyết pháp” đâu phải là một con số chính xác, hoàn toàn đúng! Cho nên, chú thích số 14 ở trên của tác giả là không cần thiết, vì, theo chú thích đó, chứng tỏ tác giả đã quá tin vào tính chính xác của con số “49” ấy. Theo quyết định thống nhất của Phật giáo quốc tế hiện nay, niên đại xuất gia của Phật được công nhận là năm 29 tuổi, thành đạo năm 35 tuổi, nhập diệt năm 80 tuổi. Vậy thời gian thuyết pháp độ sinh của Ngài, theo niên đại thống nhất này, là 45 năm. Dù sao, tất cả mọi danh ngôn, kể cả các con số, cũng chỉ là hư dối, do con người cùng nhau ước định; tuy nhiên, đúng theo tinh thần “thế giới tất đàn”, việc gì đã cùng nhau chấp nhận thì nên cùng nhau thi hành cho thống nhất, thuận với lẽ đời, tránh tình trạng “trống đánh xuôi, kèn thổi ngược”.

(02) Thừa Hoa nghiêm: Giáo nghĩa kinh Hoa Nghiêm là giáo nghĩa nhất thừa, khác biệt với giáo nghĩa của kinh điển ba thừa (Thanh văn, Duyên giác, Bồ tát); vì vậy mà gọi là thừa Hoa nghiêm. Hoa nghiêm thừa còn có nhiều tên gọi, như Thượng thừa, Vô thượng thừa, Tối thắng thừa, Bất tư nghị thừa v.v...

(03) Bảy nơi chín hội (thất xứ cửu hội): Ngài Trừng Quán (tức Thanh Lương quốc sư, 738 839) phân chia kinh Hoa Nghiêm làm 39 phẩm, Phật nói trong 9 pháp hội, tại 7 nơi. 1) Hội thứ nhất, tại Bồ đề đạo tràng. 2) Hội thứ hai, tại điện Phổ quang minh. 3) Hội thứ ba, tại cung trời Đao lị. 4) Hội thứ tư, tại cung trời Dạ ma. 5) Hội thứ năm, tại cung trời Đâu suất. 6) Hội thứ sáu, tại cung trời Tha hóa tự tại. 7) Hội thứ bảy, tại điện Phổ quang minh lần thứ nhì. 8) Hội thứ tám, tại điện Phổ quang minh lần thứ ba. 9) Hội thứ chín, tại rừng Thệ đa. – Vì có ba pháp hội nói tại một nơi (điện Phổ quang minh), nên chín pháp hội mà chỉ có bảy nơi.

(04) Thời Hoa Nghiêm: là một trong năm thời thuyết giáo của đức Thích Tôn, do tông Thiên Thai phân lập. Trong suốt thời gian 21 ngày sau khi thành đạo, đức Phật chỉ nói kinh Hoa Nghiêm. Giáo lí kinh này được gọi là loại giáo lí “nhật xuất tiên chiếu” (mặt trời mới mọc, chiếu sáng trước tiên vào những nơi cao và trực diện nhất), hoặc “nhật chiếu cao sơn” (mặt trời chiếu trên đỉnh núi cao), là giáo lí nhất thừa, khác biệt với giáo lí tam thừa, nhưng bao trùm cả tam thừa; đối tượng thuyết pháp gồm toàn chư vị Bồ Tát lớn và những phần tử ưu tú có cơ trí siêu việt, cho nên được tông Thiên Thai lập riêng ra một thời, gọi là thời Hoa Nghiêm. Đây là thời thuyết pháp đầu tiên sau khi thành đạo, đức Thích Tôn nói ngay về cái tuệ giác siêu việt của Phật mà Ngài vừa chứng được, để thử xem giáo pháp ấy có thích hợp với căn cơ của chúng sinh hay không, cho nên thời Hoa Nghiêm này cũng được gọi là thời “nghĩ nghi” (nghĩa là thử nghiệm). Lại nữa, kinh Hoa Nghiêm gồm có hai phần: Phần trước gồm 38 phẩm đầu (từ phẩm “Thế Chủ Diệu Nghiêm” đến phẩm “Li Thế Gian”), Phật nói ở 8 pháp hội, trong thời gian 21 ngày ngay sau khi thành đạo, thính chúng gồm toàn bậc trí tuệ thượng thừa, chưa có chúng Thanh văn; Phần sau gồm 1 phẩm chót (phẩm 39, “Nhập Pháp Giới”), Phật nói ở pháp hội thứ 9, tại rừng Thệ đa. “Thệ đa” là tiếng phiên âm khác của “Kì đà” (Jeta), vị thái tử con vua Ba Tư Nặc, nước Kiều tát la. Vậy, rừng Thệ đa tức là vườn Kì thọ Cấp cô độc ở thành Xá vệ, nơi có tu viện Kì viên. Lúc tu viện này được xây dựng thì chúng Thanh văn đã có rồi; vì vậy, khi Phật nói phẩm “Nhập Pháp Giới” cuối cùng của kinh Hoa Nghiêm nơi rừng Thệ đa, thì có sự hiện diện của các vị đại A la hán như Xá Lợi Phất, Mục Kiền Liên, Tu Bồ Đề, v.v... trong pháp hội. Nhưng quí vị A la hán này vẫn không lĩnh hội được giáo nghĩa Hoa Nghiêm.

(05) Chuyển bánh xe pháp ba lần (tam chuyển pháp luân). (Xin xem lại phụ chú số 4, bài 17, sách GKPH I.)

(06) Kiều Trần Như: Về năm vị tì kheo nhóm Kiều Trần Như, xin xem lại phụ chú số 3, bài 17, sách GKPH I. Về sự tích tôn giả Kiều Trần Như, xin xem phần “Phụ Lục” sách Mười Vị Đệ Tử Lớn của Phật, Hạnh Cơ dịch, Chùa Liên Hoa & Hội Cư Sĩ Phật Giáo Orange County in lần thứ tư tại California, năm 2005.

(07) Thời A Hàm: Theo sự phân lập của tông Thiên Thai, đây là thời kì thứ hai trong năm thời thuyết giáo của đức Phật. Sau thời Hoa Nghiêm, đức Phật đã lượng định được căn cơ của chúng sinh đương thời, cho nên trong 12 năm tiếp theo, Ngài đã du hóa khắp mười sáu nước lớn của xứ Ấn độ, giảng nói bốn bộ kinh A Hàm, giáo nghĩa thấp cạn, thích hợp với căn cơ tiểu thừa; ví như mặt trời lên hơi cao, chiếu xiên vào các hang hốc – thuật ngữ Phật học gọi là “nhật chiếu u cốc”. Trong suốt thời kì này đức Phật chỉ nói kinh A Hàm; lấy kinh làm tên, cho nên gọi là thời A Hàm. Thời này bắt đầu tại vườn Nai, cho nên cũng gọi là thời Lộc uyển. Về ý nghĩa, giáo pháp mà đức Thích Tôn tuyên thuyết trong thời kì này, mang tính chất phương tiện, để dắt dẫn những đối tượng có căn cơ thấp cạn, cho nên cũng được gọi là thời dụ dẫn (nghĩa là hướng dẫn làm cho ham thích).

(08) Thời Phương Đẳng: Đây là thời thuyết giáo thứ ba, tiếp theo thời A Hàm. “Phương đẳng” là chỉ cho loại giáo pháp có nghĩa lí sâu xa, rộng lớn, bình đẳng, nên cũng gọi là “phương quảng, đại phương quảng, hay đại phương đẳng”. Nói một cách chính xác, “phương đẳng” là giáo pháp đại thừa, là loại giáo pháp “nhật chiếu bình địa” (mặt trời lên cao hơn, chiếu xuống mặt đất bằng). Nếu nói chính xác hơn nữa, thì “phương đẳng” là buổi đầu của thời kì nói pháp đại thừa. Thời này kéo dài trong 8 năm, đức Phật đề cao giáo pháp đại thừa; khuyến khích mọi người từ bỏ thiên kiến cùng những tri kiến thấp cạn của tiểu thừa, dũng mãnh phát tâm tu học giáo pháp đại thừa.

(09) Thời Bát Nhã: Đây là thời thuyết giáo thứ tư (sau thời Phương Đẳng) của đức Phật, kéo dài trong 22 năm. Thời kì này Phật nói các bộ kinh thuộc hệ Bát Nhã, cho nên gọi là thời Bát Nhã. Nội dung thuyết giáo là nêu rõ tính không của vạn pháp, phá trừ pháp chấp của tiểu thừa, cùng sự phân biệt, thiên chấp giữa đại thừa và tiểu thừa, dung hợp hai thừa làm một; lại từ tính “không” dẫn tới tính “bất không” của lí trung đạo; ví như mặt trời ở vào lúc gần đúng ngọ (nhật chiếu ngung trung).

(10) Một Phật thừa (Nhất Phật thừa): Nhất Phật thừa, hay Nhất thừa, hay Phật thừa, là giáo pháp duy nhất đưa đến sự chứng ngộ tuệ giác viên mãn, siêu việt, tối thượng của chư Phật; cũng gọi là giáo pháp liễu nghĩa thượng thừa, hay đệ nhất nghĩa đế.

(11) Một lẽ chân thật (nhất thật): chỉ cho lí chân thật, tuyệt đối, tức là thật tướng chân như. “Thật” nghĩa là không điên đảo, không hư dối, là thật tướng bình đẳng không hai. Dùng lí thể chân thật để giáo hóa chúng sinh, đem chúng sinh về đạo nhất thừa, gọi là “nhất thật giáo pháp”, “nhất thừa giáo pháp”, hay “nhất thật đế”.

(12) Sông Bạt đề: là một trong hai con sông nhỏ ở Ấn độ, nhưng do có thánh tích của Phật mà được nổi tiếng. 1) Sông Ni liên thiền (Nairanjana, là một nhánh nhỏ của sông Hằng), nơi đó có núi Già da, có rừng Khổ hạnh, có cây Bồ đề; là nơi đức Thích Tôn tu hành và thành đạo. 2) Sông Bạt đề (Ajitavati), chảy qua rừng Câu thi na; đức Thích Tôn đã nhập diệt trên bờ sông này.

(13) Thời Pháp Hoa Niết Bàn: Đây là thời cuối cùng trong năm thời thuyết giáo của đức Thích Tôn, gồm 8 năm và một ngày đêm trước giờ phút nhập niết bàn. Trong thời kì này, đức Phật giảng nói hai bộ kinh Pháp Hoa và Niết Bàn, cho nên gọi là thời Pháp Hoa Niết Bàn. Giáo nghĩa của thời kì này là hiển dương tính rốt ráo của Phật thừa, khiến chúng sinh đều chứng nhập tri kiến Phật; cùng khẳng định tất cả chúng sinh vốn đều có tính giác, cho nên đều sẽ thành Phật – dù có phải đọa địa ngục Vô gián hàng vô số kiếp, nhưng cuối cùng, chúng sinh ấy vẫn được thành Phật.

Kinh Đại Bát Niết Bàn (bản Bắc) đã đem tiến trình giáo hóa của đức Phật ví dụ như diễn tiến của sự tinh chế sữa tươi thành thực phẩm hay dược phẩm, theo đó: 1) Toàn thể lời Phật dạy được bao gồm trong Mười Hai Bộ Kinh – được ví dụ như thứ sữa nguyên chất mới vắt ra từ thân thể con bò (nhũ vị); 2) Từ Mười Hai Bộ Kinh rút ra phần cốt yếu là Khế Kinh (Tu đa la) – ví như từ sữa nguyên chất tinh chế ra chất “lạc” (lạc vị); 3) Từ Khế Kinh rút ra phần cốt yếu là các kinh Phương Đẳng – ví như từ chất lạc tinh chế ra chất “sinh tô” (sinh tô vị); 4) Từ kinh Phương Đẳng rút ra phần cốt yếu là các kinh Bát Nhã Ba La Mật – ví như từ chất sinh tô tinh chế ra chất “thục tô” (thục tô vị); 5) Từ hệ Bát Nhã rút ra cốt yếu là kinh Niết Bàn – ví như từ chất thục tô tinh chế ra chất “đề hồ” (đề hồ vị); tất cả được gọi chung là “Niết Bàn ngũ vị” (năm mùi vị theo kinh Niết Bàn). Tông Thiên Thai lại đem thuyết “Niết Bàn ngũ vị” này để phối hợp với trình tự năm thời thuyết giáo của Phật; theo đó: thời Hoa Nghiêm là nhũ vị; thời A Hàm là lạc vị; thời Phương Đẳng là sinh tô vị; thời Bát Nhã là thục tô vị; và thời Pháp Hoa Niết Bàn là đề hồ vị. Lại nữa, trong kinh Hoa Nghiêm cựu dịch (do pháp sư Phật Đà Bạt Đà La, đời Đông Tấn, dịch), có đưa ra thuyết “Hoa Nghiêm tam chiếu”, đem thứ lớp chiếu sáng của mặt trời ví dụ cho quá trình giáo hóa của đức Phật, theo đó, có ba giai đoạn: 1) Giai đoạn đầu, Phật giáo hóa cho hàng Bồ tát, như mặt trời mới mọc, chiếu lên các đỉnh núi cao, gọi là “tiên chiếu cao sơn”; 2) Giai đoạn giữa, Phật giáo hóa cho hàng Duyên giác, như mặt trời đã lên cao, chiếu sáng vào các hang hốc, gọi là “thứ chiếu u cốc”; 3) Giai đoạn sau, Phật giáo hóa cho hàng Thanh văn và hạng người căn trí thấp kém, như mặt trời chiếu sáng khắp mặt đất bằng, gọi là “hậu chiếu bình địa”. Tông Thiên Thai lại dẫn thuyết “Hoa Nghiêm tam chiếu” này để đem phối hợp với năm thời thuyết giáo của đức Phật; theo đó: 1) Thời Hoa Nghiêm được ví với lúc mặt trời mới mọc, gọi là thời “nhật xuất tiên chiếu”, hay “nhật chiếu cao sơn”; 2) Thời A Hàm ví như mặt trời lên cao hơn, gọi là thời “nhật chiếu u cốc”; 3) Thời Phương Đẳng ví như mặt trời đã lên thật cao trên bầu trời, gọi là thời “nhật chiếu bình địa”; 4) Thời Bát Nhã ví như mặt trời vào khoảng trước giờ ăn trưa, tức từ 9 tới 11 giờ (giờ Tị), gọi là thời “nhật chiếu ngung trung”, hay nói tắt là “ngung trung” (còn hơi xéo, tức trước giờ ăn trưa); 5) Thời Pháp Hoa Niết Bàn ví như mặt trời đứng bóng, tức giờ đúng Ngọ, gọi là thời “nhật luân đương ngọ”, hay nói tắt là “chánh trung” (ngay chính giữa, tức đúng giờ ăn trưa).

(14) Mười hai bộ kinh. (Xin xem thêm chú thích số 4, bài “Tổng Hợp yếu Chỉ các bài 4, 5 và 6, sách GKPH I.)

BÀI TẬP

1) Do đâu mà có con số 1.250 vị tì kheo thường theo bên cạnh đức Phật?

2) Giáo pháp Phật nói ở thời Phương Đẳng có tác dụng gì?

3) Hãy giải thích các thuật ngữ “như thật không” và “như thật bất không”.

4) Hãy viết ra bài kệ 4 câu 7 chữ nói về số năm đức Phật nói 5 thời pháp.

5) Hãy giải thích thế nào là Bản Sinh, Bản Sự, Vị Tằng Hữu, và Kí Biệt. 6) Hãy viết ra bài kệ 4 câu 7 chữ nói về 12 bộ kinh.

Tổng Hợp Yếu Chỉ Các Bài 13, 14 Và 15

1. Tu tập theo con đường tiểu thừa để chứng quả A la hán, cũng là điều tốt; tốt ở chỗ đã đoạn trừ cả kiến và tư hoặc, đã thoát li ba cõi, việc cần làm đã làm xong, không còn thọ thân sau. Nếu đứng trên hai phương diện “tự độ”, và “hết khổ được vui” mà nói, thì kể như tương đương với địa vị cứu cánh. Nhưng, nếu đứng trên ý nghĩa “thành Phật” mà nói, thì quí vị ấy chỉ mới đi được một nửa đường; vì rõ ràng là, đối với việc cứu độ người khác đang đắm chìm trong bể khổ não, họ hoàn toàn không nghĩ tới. Họ hoàn toàn không muốn tiến tới thêm một bước nào để phát tâm Bồ tát, hầu chứng đạt quả vị vô thượng chánh giác. Bởi vậy, quí vị ấy thường bị chê trách là hạng “mầm cháy hạt mục”(1), “không kham bồi dưỡng”(2). Đó là chỗ yếu kém của các hành giả tiểu thừa. Nhưng, nếu hành giả ngán sợ con đường “ba kì”(3) quá xa, mà gấp phải tự độ, tạm thời hãy lấy quả vị A la hán làm mục tiêu trước nhất, dừng nơi “hóa thành”(4) nghỉ ngơi một thời gian, rồi lại lên đường đi tiếp; đó là hành động hợp lí, đâu có ai cho là không thích đáng! Căn khí(5) tuy rằng có đốn tiệm(6) khác nhau, nhưng đây chỉ là căn cứ vào một đời này mà nói, nếu nhìn suốt cả bao nhiêu đời trước nữa, thì cái “đốn” của đời này, sự thật là do những cái “tiệm” của nhiều đời trước tích lũy mà thành; nếu không có cái “tiệm” ấy của đời trước, thì cái “đốn” của ngày nay cũng không có; và nếu không có cái “tiệm” của ngày nay, thì cái “đốn” của ngày khác cũng sẽ không có. Tiểu thừa và đại thừa cũng vậy. Cuối cùng, khi tất cả chúng sinh đều thành Phật, thì không có đốn, không có tiệm, cũng không có tiểu, không có đại gì nữa.

2. Người tu hành, ai cũng vốn có căn khí của mình, nhưng tông Pháp Tướng có đề ra thuyết “năm tánh”(7); – năm tánh là: định tánh Thanh văn, định tánh Duyêngiác, định tánh Bồ tát, bất định tánh, và vô tánh. Trong đó, ba loại định tánh Thanh văn, định tánh Duyên giác và vô tánh, đều không có chủng tử Phật, rốt ráo không thể thành Phật, cho nên gọi là “ba không” (tam vô); định tánh Bồ tát và bất định tánh thì đều có chủng tử Phật, đều sẽ thành Phật, cho nên gọi là “hai có” (nhị hữu). Đối với thuyết “ba không hai có” này, quả thật tôi không dám tán đồng. Nếu sự thật có cái gọi là “định tánh”, thì rõ ràng là trái ngược với lời Phật dạy trong kinh Niết Bàn: “Tất cả chúng sinh đều có Phật tánh, trong đời vị lai đều sẽ thành Phật.”, hay: “Tất cả Bồ tát, Thanh văn, Duyên giác, trong đời vị lai đều sẽ qui về cảnh giới đại niết bàn.”; mà trong pháp hội Pháp Hoa, rất nhiều đệ tử hàng Thanhvăn được đức Thế Tôn thọ kí thành Phật, sự việc ấy cũng trở thành hư dối? Quí vị hành giả khi nghiên cứu giáo lí, nếu phát hiện có điều gì giữa KINH và LUẬN không phù hợp nhau, thì thà y theo KINH chứ không y theo LUẬN; đó là quyết định vô cùng quan trọng.(8)

3. Đọc các bộ kinh Bát Nhã, nếu chấp chặt vào nghĩa KHÔNG, rồi rơi vào chỗ trống rỗng (mọi thứ hoàn toàn đoạn diệt), như vậy người này đã không hiểu rõ “bát nhã” là gì! Nói thế là có ba lí do: Thứ nhất, khi thật sự đạt đến cái thấy “tất cả các pháp đều không”, tự nhiên sẽ hiểu rõ rằng, hễ có một sự vật thì không thể nói không, cho nên mới dám nói là KHÔNG(9); thứ nhì, trong kinh có lúc cũng nói đến “BẤT KHÔNG” (không phải không), như kinh Kim Cang nói: “Người phát tâm vô thượng chánh đẳng chánh giác, đối với các pháp, không nói tướng đoạn diệt(10).”, cho thấy, không phải hoàn toàn một mực nói KHÔNG; thứ ba, trong kinh Bát Nhã, khi nói đến “ĐỆ NHẤT NGHĨA KHÔNG”(11), thường thường đều dùng lối nói “song quan”(12) (như những câu: “chẳng phải được, chẳng phải không được”; “không tướng, không phải không tướng”; “không tăng, không giảm”; v.v...), để biểu ý chứng đạt ý niệm về thật tướng trung đạo(13). Thế mới biết, chứng đạt bản tánh không của các pháp, đó là trí bát nhã; ở trong cái bản tánh không của các pháp mà đoạn trừ phiền não, đạt đến cảnh giới niết bàn, cũng là trí bát nhã; chuyển bánh xe pháp để hóa độ chúng sinh, cũng là trí bát nhã; cho nên, nếu một mực chấp không, tức là rơi vào kiến chấp đoạn diệt của ngoại đạo.

4. Các địa vị của tiểu thừa đều được bao hàm trong mười bậc Trụ của đại thừa. Theo giáo lí viên giáo(14), bậc Tín đầu tiên đã đoạn trừ kiến hoặc, tức tương đương với Tu đà hoàn; bậc Tín thứ bảy đã đoạn trừ tư hoặc, tức tương đương với A lahán(15); như thế thì quả vị cao nhất của tiểu thừa vẫn chưa sánh bằng với bậc Trụ đầu tiên của đại thừa! Từ phàm phu tu thành A la hán, lâu nhất cũng không hơn sáu mươi kiếp; tu thành Bích chi Phật, lâu nhất cũng không hơn một trăm kiếp. Vậy mà đại thừa, mới chỉ tu tập hoàn tất cấp Mười tín (tức bậc Trụ đầu tiên), đã phải trải qua một vạn đại kiếp, còn từ bậc Trụ thứ hai trở về sau thì không cần phải nói. Như thế có thể thấy, nếu so sánh quả vị Vô học của tiểu thừa với quả vị Phật của đại thừa, khoảng cách thật quá xa. Quả pháp(16) đã có chỗ bất đồng, thì thời gian và phép tắc tu tập cũng khác nhau rất nhiều!

5. Làm thế nào có thể phân biệt đâu là căn khí đại thừa và đâu là căn khí tiểu thừa? Vấn đề này, có thể căn cứ trên sự tình thực tế mà phân ra đại lược như sau: Thứ nhất, không nghĩ đến việc độ người, mà chỉ lo liễu ngộ phần mình, đó là tiểu thừa; trái lại, người phát tâm rộng lớn, muốn cứu độ cho mọi người, đó là đại thừa. Thứ hai, chỉ biết hành đạo, mà không thích nghiên tầm nghĩa lí, hoặc đối với nghĩa lí thì không thông hiểu, phần nhiều những người như vậy thuộc về tiểu thừa; trái lại thì thuộc về đại thừa. Thứ ba, đối với kinh giáo A Hàm thì thông hiểu, nhưng đọc các kinh Phương Đẳng, Bát Nhã v.v... thì không hiểu gì, đó là tiểu thừa; nhưng người không mãn ý với kinh giáo A Hàm, mà ham thích kinh giáo đại thừa, là thuộc về đại thừa. Lúc thường, kiến giải tầm thường, so với người tục thì không khác nhau nhiều lắm, đó là tiểu thừa; trái lại, người có kiến giải siêu phàm, khác xa người tục, đó là đại thừa.

6. Kinh Niết Bàn có nói: Tất cả chúng sinh đều có Phật tánh, trong đời vị lai đều sẽ thành Phật. Vậy, những vị được gọi là tiểu thừa, chẳng qua chỉ là nói cái tình trạng trước mắt, hoặc nhằm một thời kì nào đó mà thôi, chứ không có tính cách vĩnh cửu. Các hành giả tiểu thừa, nếu biết tự thẹn cho cái căn khí thấp kém của mình, sinh tâm mến mộ và muốn tu tập giáo pháp đại thừa, thì không gì tốt hơn là niệm Phật cầu sinh về tịnh độ! Tại vì, ở các cõi tịnh độ của chư Phật đều là hàng “bất thối chuyển”, không phải chỉ rất vui mà thôi. Tất cả Phật độ đã đều là bất thối, thì người tiểu thừa sinh về đó, tất phát tâm đại thừa. Có được trí tuệ đại thừa, tiến lên địa vị đại thừa, thì thành Phật còn là chuyện đương nhiên, huống gì làm Bồ tát! Cho nên, tuy bây giờ trí tuệ cạn cợt, căn khí thấp kém, nhưng đến lúc đó thì bỗng nhiên bừng sáng! Trong luận Vãng Sinh có câu kệ rằng: “Trong cảnh giới đại thừa, giống nhị thừa dứt tuyệt.” Cho nên biết, ở thế giới Cực lạc không có hạng tiểu thừa ngu pháp(17), khi đã sinh về thế giới ấy, tức thì đầy đủ căn khí đại thừa.

7. Chúng ta quán sát hai quả vị tiểu thừa là Thanh văn và Duyên giác, cùng hai quả vị đại thừa Bồ tát và Phật, những gì phải tu sửa, đều thuộc tâm pháp. Đức Phật biết rằng, sở dĩ chúng sinh lưu chuyển trong ba cõi, là vì tâm niệm đã bị vô minh làm cho nhiễm ô; cho nên, phương pháp đối trị để trở về với cảnh giới tịch diệt, cũng phải từ nơi tâm niệm mà dụng công. Đó là điều hợp lí. Ngoài cách thức đó, hoàn toàn không có cái gọi là “thể công”(18). Ngoại đạo thì không như vậy. Họ suy cứu những phương chước như “thủ khiếu, vận khí, tiểu châu thiên, đại châu thiên, hống, hỏa, luyện tinh hóa khí, luyện khí hóa thần”(19); và cho rằng, tu luyện những phép ấy rồi thì có thể thoát trần. Không quan tâm tới tất cả kiến, tư, trần sa hoặc, cùng hai chấp ngã và pháp, tức là vấn đề chủng tử và tập khí trong thức thứ tám, cũng hoàn toàn không được nói tới. Giả sử, quả thật có thể “chín chuyển đan thành”(20), tên tuổi được nêu ở “phủ tía”(21); thì xin Hỏi: cái đống rác(22) to lớn từ vô thỉ đến nay, đang nằm kẹt cứng trong ruộng thức, sau này sẽ đem đổ ở đâu? Nếu không tiêu trừ cho hoàn toàn sạch sẽ, thì làm sao mà thành đạo? Làm sao có thể vượt qua được các cửa ải tài, sắc, tham, sân, si, v.v...? Trong cái nhân đã không tu phúc, cũng không tu tuệ, thì trong tương lai, cái quả “phúc tuệ nhị nghiêm” từ đâu mà tới? Nếu không có phúc tuệ thì cùng với phàm phu có khác gì nhau! Chỉ cần hiểu rõ đạo lí này, chúng ta sẽ thấy rằng, chỉ tu luyện thể công mà không đoạn trừ phiền não, không bố thí, không giữ giới, hành giả nhất định sẽ không thoát khỏi ba cõi, không phá được lưới sinh tử. Sự thật cuối cùng vẫn là sự thật; dù có nói hay đến cách nào cũng chỉ là vô ích. Những người mê ngoại đạo, xin hãy tỉnh ngộ!

8. Sau khi đức Thế Tôn nói kinh A Hàm, kế tiếp là nói kinh Phương Đẳng, để khuyến khích hàng Thanh văn tiến lên địa vị Bồ tát. Trải qua sự đào luyện, kết quả là, tôn giả Thiện Hiện(23) có thể nói kinh Bát Nhã; tôn giả Đại Ca Diếp được truyền tâm ấn; quí vị tôn giả như Phú Lâu Na cũng đều hồi tâm hướng về đại thừa, giúp Phật chuyển bánh xe pháp; đến cuối cùng thì có đến năm trăm vị đệ tử đều được thọ kí thành Phật, khiến cho cái học phong tiểu thừa đã khởi dậy cuộc chuyển biến lớn lao! Chúng ta xem thấy sự thật lột xác đó, thì biết rằng, thuyết “định tánh Thanh văn” không thể tin được. So ra, thuyết nói về “chủng tánh vốn có” (bản tánh trụ chủng) và “chủng tánh tập thành”(24) (tập sở thành chủng), là có thể tin được.

CHÚ THÍCH (của người dịch)

(01) Mầm cháy hạt mục (tiêu nha bại chủng): Đây là một thành ngữ Phật học, dùng để chỉ cho hàng nhị thừa (Thanh văn và Duyên giác), không có khả năng phát tâm vô thượng bồ đề, chẳng khác gì mầm cây bị cháy khô, hay hạt giống bị hư mục. Kinh Duy Ma Cật nói: “Hàng nhị thừa giống như mầm cháy hạt mục, không thể phát đạo tâm vô thượng.”

(02) Không kham bồi dưỡng (bất kham tạo tựu): Trong Hán ngữ, từ “tạo tựu” có nghĩa là bồi dưỡng nhân tài. Câu “bất kham tạo tựu” là tiếp ý câu “tiêu nha bại chủng” ở trên, cũng có ý chỉ cho các hành giả hàng nhị thừa, vì căn tánh thấp kém cho nên không đủ sức lãnh thọ giáo pháp cao sâu của đại thừa.

(03) Ba kì: tức là ba a tăng kì kiếp, nghĩa là ba vô số kiếp; là thời gian tu hành của một vị Bồ tát từ lúc mới phát tâm cho đến ngày thành Phật. Bồ tát Địa tiền tu tập trải qua bốn mươi bậc (gồm mười Tín, mười Trụ, mười Hạnh và mười Hồi hướng) thì hoàn tất a tăng kì thứ nhất (sơ a tăng kì); Bồ tát Địathượng, từ bậc Sơ địa cho đến khi đạt được bậc Thất địa thì hoàn tất a tăng kì thứ hai (nhị a tăng kì); từ bậc Bát địa cho đến bậc Thập địa thì hoàn tất a tăng kì thứ ba (tam a tăng kì).

(04) Hóa thành: Đây là một thuật ngữ Phật học, dùng để chỉ nơi tạm dừng chân nghỉ ngơi cho người đi đường xa, trước khi tiếp tục đi cho hết cuộc hành trình. Nguyên, “hóa thành” là một trong bảy thí dụ mà đức Phật từng nêu ra trong kinh Pháp Hoa – được gọi là “hóa thành dụ”, nằm trong phẩm thứ bảy, “Hóa Thành Dụ”. (Hòa thượng Trí Quang, trong sách Pháp Hoa Lược Giải, gọi tên phẩm này là “Tương Quan Xa Xưa”.) Kinh chép, một vị đạo sư dẫn một đoàn người đi qua một đoạn đường dài và rất nguy hiểm, để đến một nơi có nhiều châu báu vàng ngọc. Nhưng mới đi được nửa đường thì đoàn người đã mỏi mệt, lại quá sợ hãi, cho nên chán nản, không muốn đi tiếp, chỉ muốn quay trở về. Vị đạo sư thương cảm, muốn trấn an và khuyến khích họ, đã dùng sức phương tiện, hóa ra một tòa thành, và bảo đoàn người: Không nên thối chí quay về, ở đây có tòa thành to lớn, xinh đẹp, đầy đủ tiện nghi, mọi người có thể ở lại đó mà an hưởng suốt đời, hoặc có thể nghỉ ngơi giây lát rồi tiếp tục đi đến chỗ có châu báu vàng ngọc. Đoàn người nghe thế thì rất vui mừng, nghĩ rằng mình đã vượt khỏi đoạn đường nguy hiểm, đã đến được nơi an toàn, bèn yên tâm ở lại trong thành. Qua một thời gian, vị đạo sư biết được mọi người đã hết mỏi mệt, hết sợ hãi, lòng đã phấn chấn trở lại, không còn muốn quay trở về nữa, bèn làm cho tòa thành biến mất, và bảo mọi người: Từ đây tới chỗ có châu báu vàng ngọc không còn bao xa nữa, hiểm nguy cũng hết rồi, vậy chúng ta hãy tiếp tục đi đến đó. Tòa thành vừa rồi chỉ là thành giả, do ta biến hóa ra mà thôi. Tòa “hóa thành” này được Phật dùng để thí dụ cho quả vị niết bàn của nhị thừa (Thanh văn và Duyên giác). Đó là loại niết bàn nửa chừng, không trọn vẹn, do đức Phật phương tiện chỉ bày. Bản ý của đức Phật là muốn cho tất cả đệ tử đều đạt được cảnh giới niết bàn trọn vẹn, quả vị vô thượng chánh đẳng chánh giác – mà kinh Pháp Hoa gọi bằng một từ rất đặc biệt: “tri kiến Phật”.

(05) Căn khí: Chữ “căn” nghĩa là rễ; chữ “khí” nghĩa là đồ dùng. Rễ có khả năng làm cho cây cối sinh ra cành lá hoa trái; đồ dùng thì có thể chứa đựng hoặc dùng để làm bao nhiêu việc lớn nhỏ giúp ích cho đời sống. Do ý nghĩa đó, trong Phật học, hai chữ ấy được ghép lại, làm thành từ “căn khí”, để chỉ cho năng lực của người tu hành. Rễ cây có mạnh có yếu, dung lượng của đồ dùng có ít có nhiều; năng lực tiếp thọ Phật pháp của người tu hành cũng giống như vậy, có cao có thấp, có lớn có nhỏ, có mạnh có yếu, có nhanh có chậm.

(06) Đốn tiệm: Trong Hán ngữ, chữ “đốn” có nhiều nghĩa, trong đó có một nghĩa là tức thì; chữ “tiệm” nghĩa là dần dần. Riêng trong Phật học, hai chữ này là hai thuật ngữ quan trọng, rất thường xuất hiện trong các kinh luận Phát triển (đại thừa), dùng để chỉ cho hai loại căn tánh đối nghịch nhau của hai hạng người. “Đốn” là loại căn tánh thông minh, mẫn tuệ; hạng người có loại căn tánh đó, gọi là “đốn căn, đốn cơ, hay lợi căn, thượng căn”. Trái lại, “tiệm” là loại căn tánh trì trệ, kém sáng suốt; hạng người có căn tánh này, gọi là “tiệm căn, tiệm cơ, hay độn căn, hạ căn”. Vì có hai hạng người với hai loại căn tánh khác nhau như vậy, đức Phật đã phải nói hai loại giáo pháp khác nhau, để cho hạng người nào cũng được cứu độ. Giáo pháp dành cho hạng đốn căn, gọi là “đốn giáo”; dành cho hạng tiệm căn, gọi là “tiệm giáo”. Hạng người đốn căn thì đoạn trừ phiền não nhanh chóng, gọi là “đốn đoạn”; hạng tiệm căn thì đoạn trừ phiền não từ từ, gọi là “tiệm đoạn”. Hạng đốn căn, nghe pháp thì giác ngộ lập tức, gọi là “đốn ngộ”; hạng tiệm căn thì phải tu tập dần dà theo thứ lớp, trải một thời gian dài mới giác ngộ, gọi là “tiệm ngộ”.

(07) Năm tánh (hay năm chủng tánh): Theo tông Pháp Tướng, tính chất hạt giống (chủng tánh) của các loài hữu tình được phân làm năm loại. Tùy theo năm loại chủng tánh đó mà biết được loại nào có thể thành Phật, loại nào không thể thành Phật. 1) Định tánh Thanh văn, là loại hữu tình vốn có hạt giống vô lậu có thể chứng quả A la hán. 2) Định tánh Độc giác (hay Duyên giác), là loại hữu tình vốn có hạt giống vô lậu có thể chứng quả Bích chi Phật. Hai loại chủng tánh này vốn chỉ có hạt giống vô lậu về “sinh không” (tức chứng ngộ lí ngã không), chán ghét sinh tử, chuyên tu tự lợi, đoạn phiền não chướng, chứng nhập niết bàn. Cả hai là căn cơ nhị thừa (Thanh văn và Duyên giác), cho nên cũng được gọi là “nhị thừa định tánh”. Vì không có hạt giống Phật, cho nên cả hai không thể thành Phật. 3) Định tánh Bồ Tát, là loại hữu tình vốn có hạt giống vô lậu có thể chứng quả Phật. Loại chủng tánh này vốn có hạt giống vô lậu về “sinh pháp nhị không” (tức chứng ngộ lí ngã không và pháp không), tu tập cả hai hạnh tự lợi và lợi tha, đoạn trừ cả phiền não chướng và sở tri chướng, chứng ngộ diệu lí hai không, đạt quả vị đại giác viên mãn (tức quả Phật). Cả ba loại chủng tánh trên đây (Thanh văn, Duyên giác và Bồ tát), vì mỗi chúng tánh chỉ có một loại hạt giống (chủng tử) duy nhất, cho nên gọi là “định tánh”. Gộp cả ba loại, gọi là “tam thừa định tánh”. 4) Bất định tánh, cũng gọi là “tam thừa bất định tánh” (đối lại với “tam thừa định tánh” ở trên), là loại hữu tình vốn có đủ cả hai hay ba loại hạt giống vô lậu. Vì có các loại hạt giống vô lậu sai khác nhau như thế, mà cả ba cỗ xe (Thanh văn, Duyên giác và Bồ tát) đều không thể quyết định là thuộc loại chủng tánh nào; do đó gọi là “bất định tánh”: có bốn loại: (a) Hai tánh bất định Bồ Tát và Thanh văn, có đủ hai loại hạt giống Phật và A la hán; (b) Hai tánh bất định Bồ tát và Độc giác, có đủ hai loại hạt giống Phật và Bích chi Phật; (c) Hai tánh bất định Thanh văn và Độc giác, có đủ hai loại hạt giống A la hán và Bích chi Phật; (d) Ba tánh bất định Thanh văn, Độc giác và Bồ tát, có đủ ba loại hạt giống A la hán, Bích chi Phật và Phật. Vì không quyết định thuộc loại chủng tánh nào (bất định tánh), cho nên ở cả bốn loại trên đây, không những là Bồ tát, mà cả Thanh văn và Duyên giác đều có thể tu tập hạnh Bồ tát để chứng đạt quả Phật (khác với “nhị thừa định tánh” ở trên). 5) Vô tánh, cũng gọi là “nhân thiên thừa tánh”, là loại hữu tình vốn chỉ có loại hạt giống hữu lậu để thành Người hoặc Trời, không có hạt giống vô lậu của ba loại chủng tánh ở trên. Vì chỉ có loại hạt giống hữu lậu, nên loại chủng tánh này không thể có được trí tuệ xuất thế, không thể giải thoát sinh tử, chỉ tu tập các thiện nghiệp thuộc thế gian để có được các quả báo thiện ở cõi Người hay cõi Trời mà thôi.

(09) Ý nghĩa của câu nói này là: Bản chất của vạn pháp vốn là không thật, cho nên nói là không. Như vậy, khi hành giả đã đạt được trí tuệ, nhìn thấy “vạn pháp đều không”, thì chắc chắn không có một vật gì là thật có; cho nên mới quả quyết nói là “không”.

(10) Tướng đoạn diệt: tức là sự mất hẳn, là trạng thái trống rỗng.

(11) Đệ nhất nghĩa không: tức là thật tướng của vạn pháp, cũng tức là cảnh giới niết bàn của đại thừa. “Đệ nhất nghĩa” là nghĩa lí tuyệt đối, hơn hết, trên hết, vi diệu nhất. Tính KHÔNG của vạn pháp, theo cái thấy của trí tuệ siêu việt, không phải là ý nghĩa “không” bình thường của thế tục quan niệm, để đối lại với “có”. Tính KHÔNG của vạn pháp tức là TƯỚNG CHÂN THẬT của vạn pháp, không phải thường còn, không phải đoạn diệt; không phải có, không phải không có; không phải có tướng, không phải không có tướng; không sinh, không diệt; không tăng không giảm; v.v... Đó là “đệ nhất nghĩa không”.

(12) Song quan: là một phương pháp hành văn, nói hay viết một câu gồm có hai ý trái ngược nhau, như: không sinh không diệt; không đến không đi; không trái không phải; cũng có cũng không; cũng tốt cũng xấu; v.v... Trong quyển Từ Điển Hán Việt Hiện Đại do Nguyễn Kim Thản chủ biên, từ “song quan” này được giải nghĩa là “chơi chữ”, không đúng lắm. “Chơi chữ” là nói một chữ mà hàm hai hoặc nhiều ý nghĩa, ai muốn hiểu sao cũng được. Ví dụ câu nói: “Anh ăn kẹo nhiều quá!”. Trong câu nói này có chữ “kẹo”, có nghĩa là viên kẹo, mà cũng có nghĩa là keo kiệt. Cho nên, thay vì nói thẳng là “Anh keo kiệt quá!”, thì lại nói “xéo” đi: “Anh ăn kẹo nhiều quá!”; đó gọi là “chơi chữ”.

(13) Thật tướng trung đạo: “Thật tướng” là tướng chân thật của vũ trụ vạn hữu; “trung đạo” là con đường chính giữa, tức không nghiêng về một bên nào, không cố chấp vào một quan điểm cực đoan nào (như: có và không; nhiều và ít; thường và đoạn; v.v...). Trong tư tưởng đại thừa, “trung đạo” còn biểu thị cho tướng chân thật của vũ trụ vạn hữu (như nói rằng: thật tướng của vạn pháp là không có không không; không sinh không diệt; không thêm không bớt; không lớn không nhỏ; không nhiều không ít; v.v...); như vậy, thật tướng tức là trung đạo, trung đạo tức là thật tướng; cũng tức là “thật tướng trung đạo” (trung đạo thật tướng).

(14) Viên giáo: là loại giáo pháp rốt ráo, viên mãn; đó là giáo lí nhất thừa, cho nên cũng gọi là “nhất thừa viên giáo”. Giáo pháp này nói biển tánh là viên dung, tùy duyên mà khởi thành pháp giới vô tận; vì vậy, cái này và cái kia là vô ngại; cái này tức là cái kia, cái kia tức là cái này; cái này ở trong cái kia, cái kia ở trong cái này; một vật là tất cả vật, tất cả vật là một vật; v.v... Ngài Tuệ Quang (468 537) đời BắcNgụy (386 534) đã phân toàn bộ nội dung giáo điển làm ba loại: tiệm giáo, đốn giáo và viên giáo. Ngài Trí Khải (538 597) đời Tùy (581 619) lại đem nội dung giáo điển phân làm bốn loại: tạng giáo, thông giáo, biệt giáo, và viên giáo. Ngài Pháp Tạng (643 712) đời Đường (618 907) lại phân giáo điển làm năm loại: tiểu thừa giáo, đại thừa thỉ giáo, đại thừa chung giáo, đốn giáo, và viên giáo.

(15) Câu này tác giả muốn đề cập tới giáo lí “lục tức” của tông Thiên Thai. Theo kinh Hoa Nghiêm, quá trình tu tập của hàng Bồ tát gồm có 52 bậc: 10 bậc Tín, 10 bậc Trụ, 10 bậc Hạnh, 10 bậc Hồi hướng, 10 bậc Địa, bậc Đẳng giác, và bậc Diệu giác (tức quả Phật). Tông Thiên Thai của Trung quốc lấy đó làm “hành vị” (địa vị tu hành) của “Bồ tát biệt giáo” (pháp môn riêng biệt của Bồ tát, không cùng thông với Thanh văn và Duyên giác); lại lập ra sáu hành vị đặc biệt khác nữa cho “Bồ tát viên giáo” (giáo lí viên đốn thượng thừa, không tiệm tiến như giáo lí biệt giáo), và phối hợp 52 bậc với 6 hành vị này, gọi là giáo lí “lục tức”. “Tức” tức là “tương tức” (tức là nhau); ở đây là tương tức với chân lí, thành một thể với chân lí, gồm có sáu giai đoạn, cho nên gọi là “lục tức”; lại tương tức với Phật, thành một thể với Phật, gọi là “lục tức Phật”. 1) Về lí, tất cả chúng sinh đều có Phật tánh, đều trụ nơi Phật tánh, cùng với Như Lai không hai, không khác, đều tức là Phật; đó gọi là “lí tức”, và cũng là “lí tức Phật” (Phật trên lí thuyết). 2) Có người nhờ nơi thiện tri thức, hoặc do xem kinh điển mà biết đến quả bồ đề chân thật, rồi bằng vào danh ngôn, khái niệm mà thông hiểu rõ ràng giáo nghĩa “tất cả các pháp đều là Phật pháp”; đó gọi là “danh tự tức”, và cũng là “danh tự tức Phật” (Phật ở danh tự). 3) Người đã bằng vào danh tự, khái niệm mà thông hiểu tất cả các pháp đều là Phật pháp, tiến thêm một bước, y cứ nơi giáo pháp mà quán chiếu (quán), tu hành (hành), khiến cho tâm sáng tỏ, trí tuệ tương ưng với chân lí, quán và hành là một, lời nói và việc làm nhất trí; đó gọi là “quán hành tức”, và cũng là “quán hành tức Phật” (Phật ở giai đoạn đang còn tu tập). 4) Hành giả ở giai đoạn “quán hành tức” trên đây, càng tu tập chuyên tinh thì tâm càng tịch tĩnh, càng quán chiếu thâm sâu thì trí càng sáng tỏ, sáu căn thanh tịnh, đoạn trừ kiến tư hoặc, chế phục vô minh, tuy chưa thật chứng chân như, nhưng tợ hồ như thật chứng; đó gọi là “tương tợ tức”, và cũng là “tương tợ tức Phật” (tợ hồ như Phật). Giáo lí viên giáo liệt giai đoạn này tương đương với địa vị Mười tín. 5) Từ đây, trải qua 41 bậc (Mười trụ, Mười hạnh, Mười hồi hướng, Mườiđịa, và Đẳng giác), còn 41 phẩm vô minh, Bồ tát tuần tự đoạn trừ từng phẩm vô minh để chứng đắc từng phần thật tướng trung đạo; đó gọi là “phần chứng tức”, và cũng là “phần chứng tức Phật” (Phật từng phần). 6) Khi đã đạt đến bậc Đẳng giác, Bồ tát đoạn trừ một phẩm vô minh cuối cùng là “nguyên phẩm vô minh” (xem lại chú thích số 11, bài 1, sách GKPH I), hiển lộ tuệ giác rốt ráo, viên mãn, siêu việt, chứng nhập cực quả Diệu giác, tức địa vị Phật đà; đó gọi là “cứu cánh tức”, và cũng là “cứu cánh tức Phật” (Phật toàn giác).

Trong sáu giai đoạn trên, tuy có khác nhau về tên gọi, về pháp môn sâu cạn, về trình tự tu chứng, nhưng thể tánh là một, không hai; địa vị này tức là địa vị kia, cho nên gọi là “tức”. “Lí” tức là “danh tự”, tức là “quán hạnh”, tức là “tương tợ”, tức là “phần chứng”, tức là “cứu cánh”. Việc phân định làm “sáu” địa vị là cốt biểu thị cái trật tự cao thấp, khiến cho hành giả không sinh tâm ngạo mạn trong lúc tu tập; và nêu lên chữ “tức” là biểu thị lí thể từ chúng sinh đến Phật hoàn toàn tương đồng, khiến cho hành giả không nản lòng thối chí trong lúc tu tập. Đó là ý nghĩa của giáo lí “lục tức”.

Lại nữa, trong sáu giai đoạn này, ở giai đoạn thứ tư (tương tợ tức Phật), hành giả đã tu tập hoàn tất mười bậc Tín, đoạn trừ kiến tư hoặc, thoát li ba cõi, tương đương với bậc A la hán của Thanh văn thừa. Đó là điều tác giả muốn nói đến trong đoạn trên.

(16) Quả pháp: Pháp bảo (trong Tam Bảo) được chia làn bốn pháp: giáo pháp, lí pháp, hành pháp, và quả pháp; gọi là “bốn pháp bảo” (tứ pháp bảo). “Giáo pháp” là những lời dạy của chư Phật ba đời; “lí pháp” là nghĩa lí được giảng giải từ giáo pháp; “hành pháp” là y theo lí pháp mà tu hành các pháp môn giới, định, tuệ, v.v... để gây nhân; “quả pháp” là chứng quả niết bàn tịch tịnh khi đã tu nhân viên mãn. Chư Phật ba đời y theo bốn pháp này mà tu hành, đoạn sạch phiền não, chứng quả vô thượng bồ đề. Chư Phật cũng dùng bốn pháp này để dắt dẫn chúng sinh tu hành, thoát li sinh tử, đến bờ giải thoát. Vậy, những quả vị mà hành giả tu chứng như A la hán, Bích chi Phật, Thập tín, Thập trụ, v.v... đều là “quả pháp”, là điều mà tác giả muốn nói ở đoạn trên.

(17) Tiểu thừa ngu pháp: Thông thường, tiểu thừa là chỉ cho Thanh văn thừa; trung thừa là chỉ cho Duyên giác thừa; và đại thừa là chỉ cho Bồ tát thừa. Nhưng ở đây, từ “tiểu thừa” được dùng để chỉ cho cả hai thừa Thanh văn và Duyên giác; đối lại là “đại thừa”, tức Bồ tát thừa. Các kinh luận đều nói rằng, hai hàng Thanh văn và Duyên giác, vì không tin nhận, không kham nổi giáo pháp đại thừa, cho nên bị gọi là “tiểu thừa ngu pháp”, hay “nhị thừa ngu pháp”. Cả hai thừa này chỉ liễu ngộ lí “ngã không” (cũng gọi là “sinh không”, tức là NGÃ không thật có), mà vẫn cố chấp tà kiến “pháp hữu” (cho PHÁP là thật có). Họ thấy rằng, con người (ngã, hay sinh) do tứ đại giả hợp, cho nên không thật có, nhưng tứ đại (pháp) là thật có. Vì họ không chứng ngộ được lí “nhị không” (cả ngã và pháp đều không) của đại thừa, nên gọi là “ngu pháp”. – “Ngu pháp” nghĩa là không hiểu được lí lẽ “pháp không thật có”.

(18) Thể công: Chúng tôi không tìm thấy từ “thể công” này trong các bộ từ điển Hoa cũng như Việt. Nhưng, cứ theo ý tứ tác giả ở trong đoạn này, từ “thể công” có thể hiểu là công phu rèn luyện nhằm vào thể lực (mà không nhằm vào tâm linh). Nói thẳng ra, đó là con đường tu luyện của đạo Lão, với mục đích cuối cùng là được “trường sinh bất tử”, thành tiên.

(19) Đây là những phép tu luyện của Đạo giáo (người theo đạo Lão), mục đích là để được “thành tiên” (xuất trần).

(20) Chín chuyển đan thành (cửu chuyển đan thành): Chữ “chuyển” ở đây nghĩa là biến hóa tuần hoàn; chữ “đan”, hay “kim đan”, hoặc “đan sa” là loại thuốc tinh chế của Đạo giáo. Đạo giáo có thuật “luyện đan”: Dùng đan sa luyện thành thủy ngân; rồi lại luyện thủy ngân ấy trở lại thành đan sa. Thời gian luyện càng lâu thì số lần “chuyển” như thế càng nhiều, và càng tốt; chuyển được đến chín lần là quí nhất, gọi là “cửu chuyển đan thành”.

(21) Phủ tía (tử phủ): Đạo giáo gọi nơi tiên ở là “phủ tía”.

(22) Đống rác: chỉ cho vô minh phiền não.

(23) Thiện Hiện: là dịch ý từ tiếng Phạn “Subhuti”, tức tên của tôn giả Tu Bồ Đề, một trong mười vị đệ tử lớn của đức Phật. Tôn giả là con của một gia đình Bà la môn ở thành Xá vệ. Ngài vốn là bậc có trí tuệ hơn người, nhưng tính tình nóng nảy, bị bạn bè chán ghét, bèn vào núi ở ẩn; rồi được sơn thần dẫn đường tìm đến chỗ Phật ngự. Ngài được Phật chỉ dạy cho biết cái hại của tâm nóng giận, nhân đó mà ăn năn sám hối tội lỗi, dốc lòng tu tập, và chứng quả A la hán. Vì vốn có trí tuệ lỗi lạc, tôn giả đã mau lẹ chứng ngộ lẽ KHÔNG, trở thành đương cơ của đức Phật trong các pháp hội Bát Nhã; được mọi người xưng tụng là bậc “giải không đệ nhất” trong giáo đoàn. (Xin xem sự tích đầy đủ hơn về tôn giả Tu Bồ Đề, trong sách Mười Vị Đệ Tử Lớn Của Phật, Hạnh Cơ dịch, đã dẫn trên.)

(24) Chủng tánh vốn có (bản tánh trụ chủng) và chủng tánh tập thành (tập sở thành chủng): Thuật ngữ Phật học có từ “tánh tập nhị tánh”, nghĩa là, hai loại chủng tánh: tánh và tập. Đó là hai loại chủng tánh đại thừa, là bản tánh có khả năng chứng quả bồ đề: 1) Loại chủng tánh vốn có đầy đủ từ vô thỉ, dù trải qua bao kiếp sinh tử luân hồi, vẫn tồn tại, không mất; thuật ngữ Phật học gọi là “bản tánh trụ chủng tánh”, hay “bản tánh trụ chủng”; nói tắt là “tánh chủng tánh”, hoặc “tánh chủng”. 2) Loại chủng tánh mới được huân tập về sau, do công đức tu thiện nghiệp trải qua bao đời mà có được; thuật ngữ phật học gọi là “tập sở thành chủng tánh”, hay “tập sở thành chủng”; nói tắt là “tập chủng tánh”, hoặc “tập chủng”.

Bốn Kì Kết Tập

Sau khi Phật diệt độ, các vị đệ tử, vì sợ các tà thuyết xâm nhập vào chánh pháp, sợ giáo nghĩa Ba Tạng lâu ngày sẽ bị mai một, cho nên đã khởi xướng công việc “kết tập”(1). Về nghi thức, đại khái như lễ khai hội ngày nay. Trước tiên, đông đảo quí vị tì kheo tụ tập, y theo giới luật, tổ chức một đại hội. Trong đại hội, một vị được chọn, mời ngồi lên pháp toà, thuật lại những bài pháp mà đức phật đã nói; nếu trong đại chúng không ai có ý kiến gì khác, thì coi như toàn thể đã thông qua, đồng công nhận lời thuật lại của vị ấy là đúng với lời Phật đã nói lúc đương thời; rồi đem chép trên lá bối(2), làm thành kinh điển chính thức. Những kinh luật được lưu truyền ngày nay, đều đã trải qua những cuộc kết tập mà có, cho nên, nếu những kinh luật nào không thấy có ghi chép trong Đại Tạng, chắc chắn là do người sau ngụy tạo, không nên tin theo.

Việc kết tập Ba Tạng, đáng lẽ chỉ có một lần thôi, nhưng vì trải qua thời gian lâu dài, các tà thuyết hưng khởi, ảnh hưởng vào giáo lí, do đó, trong bốn trăm năm sau ngày Phật nhập diệt, đã có đến bốn kì kết tập; – ba kì sau đều có những lí do bất đắc dĩ, xin thuật ra như sau:

Kì kết tập thứ nhất. Vài tháng sau ngày Phật nhập diệt, tôn giả Đại Ca Diếp, được sự tán trợ của quốc vương A Xà Thế(3) của nước Ma kiệt đà(4), đã triệu thỉnh một ngàn vị A la hán, tụ hội trong hang Thất diệp(5) ở ngoại ô kinh thành Vương xá(6). Rồi trong một ngàn vị đó, lại chọn ra năm trăm vị để đảm nhiệm công tác kết tập Ba Tạng(7); thỉnh tôn giả A Nan phụ trách tạng Kinh, tôn giả Ưu Ba Li(8) phụ trách tạng Luật, tôn giả Phú Lâu Na phụ trách tạng Luận. Đó là cuộc kết tập của Thượng Tọa bộ.

Lúc bấy giờ có vài vạn vị tì kheo đến trễ, muốn vào hang Thất diệp để tham dự nghe pháp, nhưng tôn giả Đại Ca Diếp không chấp thuận. Các vị này cùng nhau đi đến một nơi cách hang Thất diệp hơn hai mươi dặm về hướng Tây, cũng tụng lại Ba Tạng, cử hành một cuộc kết tập khác.(9) Trong cuộc kết tập này, ngoài ba tạng Kinh, Luật và Luận, còn có thêm tạng Tạp Tập và tạng Cấm Chú(10), tất cả là năm tạng(11); đó là cuộc kết tập của Đại Chúng bộ.

Kì kết tập thứ nhì. Thượng Tọa bộ coi trọng việc giữ gìn giáo chế cũ; Đại Chúng bộ lại chủ trương nên thích ứng với hoàn cảnh. Khoảng 100 năm sau ngày Phật nhập diệt, có người cảm thấy khó khăn vì giới luật quá nghiêm khắc, bèn đề nghị điều chỉnh lại. Bấy giờ trưởng lão Da Xá(12) đã mời bảy trăm vị tì kheo hiền thánh, vân tập tại thành Tì xá li, lại cử hành kết tập, đem vấn đề trên nêu ra để đại hội thảo luận và quyết định. Kết quả, đại hội đồng ý vẫn cung kính tuân thủ giáo chế của đức Thích Tôn để lại; và phủ quyết những ý kiến có tính cách cởi mở.

Đó là kì kết tập lần thứ hai.(13)

Kì kết tập thứ ba. Sau ngày đức Phật nhập diệt 235 năm(14), có đức vua A Dục(15), dốc lòng tín phụng Phật pháp. Ngoại đạo khốn đốn về ăn mặc, bèn giả dạng tì kheo, trà trộn vào trong Phật giáo, sửa đổi Phật điển, làm nhiễu loạn giáo nghĩa. Tăng đồ không thể phân biệt chân giả, bị dẫn dụ vào nẻo tà kiến rất nhiều. Lúc bấy giờ, có sáu vạn vị tì kheo họp nhau lại để tìm cách cứu vãn tình hình. Kết quả, có một ngàn vị tinh thông Ba Tạng được tuyển chọn, do tôn giả Mục Kiền Liên Đế Tu(16) làm thượng thủ, vân tập tại thành Ba tra lị phất(17), chỉnh lí chánh pháp, thanh lọc ma tăng. Đó là kì kết tập lần thứ ba.

Kì kết tập thứ tư. Sau ngày Phật nhập diệt 400 năm, vua Ca Nị Sắc Ca(18) của nước Kiền đà la(19), rất sùng tín Phật pháp, mỗi ngày thỉnh một vị tăng vào cung thuyết pháp. Cùng một đề kinh mà mỗi vị nói mỗi cách khác nhau. Vua đem điều ấy hỏi Hiếp tôn giả(20), tôn giả nói: “Xa Phật đã lâu, các sư dần dần đem ý riêng của mình trộn lẫn vào giáo điển. Nay nên cử hành cuộc kết tập mới để định lại giáo nghĩa.” Nhà vua y lời, bèn tuyển chọn năm trăm vị A la hán, cung cử Bồ Tát Thế Hữu(21) làm thượng thủ, vân tập tại thành Ca thấp di la(22), đem mỗi tạng trong Ba Tạng làm thành mười vạn bài tụng, đặt tên là Đại Tì Bà Sa Luận, khắc vào lá đồng đỏ, xây tháp để cất giữ. Đó là kì kết tập lần thứ tư.

Kết tập đại thừa. Bốn kì kết tập vừa thuật ở trên, đều kết tập Ba Tạng tiểu thừa. Luận Đại Trí Độ nói: Sau khi Phật diệt độ, các vị Bồ tát lớn như Văn Thù, Di Lặc, v.v... đã mời tôn giả A Nan kết tập Ba Tạng tại núi Thiết vi, gọi là tạng Bồ Tát; đó là cuộc kết tập Phật pháp đại thừa.

CHÚ THÍCH

01. Người Ấn độ thời cổ đã dùng lá cây bối đa để chép kinh, cho nên kinh cũng được gọi là bối diệp.

02. Xin xem lại chú thích số 2, bài 15 ở trước.

03. “Ma kiệt đà” dịch là Cam lộ, Thiện thắng, Vô não, v.v..., là tên một nước ở miền Trung Ấn độ; thành Vương xá ở tại nước này.

04. “A Xà Thế” là tên của vị quốc vương thống trị thành Vương xá của nước Ma kiệt đà, thời Phật tại thế. Khi còn là thái tử, ông đã từng nghe lời người bạn xấu là Đề Bà Đạt Đa, cầm tù cha mẹ. Sau khi lên ngôi, đã thôn tính các nước nhỏ, uy thế chấn động cả các nước láng giềng, tạo cơ sở cho việc thống nhất Ấn độ. Về sau, vì gây tội hại cha mà khắp mình ghẻ lở. Ông đến chỗ Phật xin sám hối. Sau khi bình phục, liền xin Phật cho qui y, trở thành vị hộ pháp đắc lực của Phật giáo.

05. Bên cạnh thành Vương xá có cây thất diệp mọc trên hang đá, cho nên đặt tên là hang Thất diệp.

06. A Nan là tên gọi tắt của A Nan Đà, dịch là Khánh Hỉ, là con của thân vương Hộc Phạn (tác giả đã nhầm, A Nan là con của Bạch Phạn, không phải Hộc Phạn – HC), em ruột của Đề Bà Đạt Đa, và là em họ của đức Phật. Ngài sinh ra trong đêm đức Phật thành đạo, 25 tuổi xuất gia (thuyết này đã lỗi thời, nhầm lẫn niên đại, hoàn toàn không đúng. – Xin xem lại chú thích số 5, bài “Tổng Hợp Yếu Chỉ Các Bài 7, 8 và 9” ở trước. – HC), làm thị giả cho đức Phật trải 25 năm, được xưng tụng là vị “đa văn đệ nhất”.

07. Khi đức phật còn là một vị thái tử, Ưu Ba Li là một người giúp việc trong cung. Tôn giả vốn là đệ tử của phái ngoại đạo Ni Kiền Tử, sau theo Phật xuất gia. Trong chúng đệ tử của Phật, tôn giả được tôn xưng là vị “trì luật đệ nhất”.

08. Phú Lâu Na là tên gọi tắt của Phú Lâu Na Di Đa La Ni Tử, dịch là Mãn Nguyện Tử, hay Mãn Từ Tử. Trong chúng đệ tử của Phật, tôn giả được tôn xưng là vị “thuyết pháp đệ nhất”.

09. Có thuyết nói, tôn giả Ca Chiên Diên phụ trách tạng Luận; hoặc tôn giả Đại Ca Diếp tự đảm nhiệm; hoặc tôn giả A Nan kiêm nhiệm.

10. Tì xá li, cũng nói là Tì da li. Xin xem lại chú thích số 1, bài 13, sách Sơ Cấp Giáo Bản.

11. A Dục vương: lại dịch là Vô Ưu vương, vào khoảng năm 266 tr. TL, đã thống nhất toàn xứ Ấn độ. Ban đầu thờ Bà la môn giáo, hết sức tàn bạo, giết hại anh em, các quan đại thần, và vô số phụ nữ, nhân dân. Về sau sửa đổi tâm tính, tin theo Phật giáo, trở thành một vị hộ pháp lớn, khởi lòng từ bi, thực thi nhân chính; ở trong nước thì kiến tạo đến tám vạn bốn ngàn ngôi chùa, tám vạn bốn ngàn ngôi bảo tháp; ở ngoài nước thì phái chư tăng đi truyền giáo ở bốn phương, khiến cho Phật pháp được hoằng dương khắp chốn.

12. “Ba tra lị phất” vốn là tên cây, sau dùng đặt tên cho thành, là đế đô của nước Ma kiệt đà.

13. Vua Ca Nị Sắc Ca là một vị ngoại hộ quan trọng của Phật giáo, danh tiếng sánh ngang với vua A Dục. Lúc đầu ông không tin có tội phước, khinh chê Phật pháp; nhưng sau thì phát sinh chánh tín, dốc toàn lực hộ trì Phật pháp. Cuộc kết tập Ba Tạng kì thứ tư là công đức nổi bật nhất của ông.

14. Hiếp tôn giả, do nghiệp đời trước, đã ở trong thai mẹ đến 60 năm. Lúc sinh ra râu tóc đã bạc. Năm 80 tuổi xuất gia, tự thề rằng: “Nếu ta không tinh thông Ba Tạng giáo lí, không đoạn trừ tham dục ba cõi, không chứng được sáu thần thông(23) và tám bước giải thoát(24), thì không bao giờ để hông dính chiếu” (tức không bao giờ nằm – HC). Nhưng chỉ sau 3 năm thì ngài thành đạt lời thề, được người đương thời gọi là “Hiếp tì kheo”, hoặc “Hiếp tôn giả”.

15. Ca thấp di la là tên nước ở vùng Tây Bắc Ấn độ, bốn phía núi non hiểm trở. Truyền thuyết cũ nói đó là nước Kế tân, không đúng.

PHỤ CHÚ

(01) Kết tập: “Kết tập” là một thuật ngữ Phật học, có nghĩa là vân tập để tụng lại; đặc biệt chỉ cho việc chư vị tì kheo, sau khi đức Phật nhập diệt, tụ hội ở một địa điểm, cùng nhau tụng lại những giáo pháp đức phật đã dạy trong suốt cuộc đời hành hóa của Ngài. Mục đích của việc kết tập, vừa để khỏi quên mất lời Phật dạy, vừa phòng ngừa các tà thuyết xen lẫn vào giáo lí chân truyền, và cũng vừa để xác lập giáo quyền.

(02) Lá bối: Chữ “bối” là nói tắt của chữ “bối đa la”, dịch âm của tiếng Phạn “pattra”, là tên một loại cây mà lá có thể dùng để chép kinh sách. Ấn độ thời cổ, khi giấy chưa được phát minh, người ta đã dùng lá cây bối đa la để chép kinh sách, vì vậy, kinh điển Phật giáo cũng có khi được gọi là “kinh lá bối”. Cây bối đa la cũng tức là cây đa la (tiếng Phạn là “tala”), trái ăn được. Lá cây được phơi khô, rồi xén các lá bằng nhau, rộng chừng 6 phân, dài chừng 6 tấc. Dùng vật bén nhọn khắc chữ lên trên lá, rồi dùng “mực” phết lên, lau sạch những chỗ không có chữ, thì chữ sẽ hiện ra. Khi khắc chữ xong một cuốn kinh, đem các miếng lá ấy chồng lại theo thứ tự, dùng dây buộc chặt thành bó cho khỏi thất lạc. Từ thế kỉ thứ 1 cho đến thế kỉ thứ 10, các Kinh, Luật, Luận từ Ấn độ lưu bố ra các nước vùng Trung Á, sang đến Nepal, Tây tạng, Trung quốc, Việt nam, v.v... đều bằng loại “kinh lá bối” này.

(03) A Xà Thế (Ajatasatru): là thái tử con vua Tần Bà Sa La (Bimbisara), trị vì vương quốc Ma kiệt đà (miền Trung Ấn độ) thời Phật tại thế. Ông là con của hoàng hậu Vi Đề Hi (Vaidehi). Khi bà mang thai ông, một hôm bà cảm thấy rất thèm nuốt vài giọt máu trong bàn tay của nhà vua. Nhà vua bèn lấy dao cứa một đường trên bàn tay cho bà nút máu. Các nhà chiêm tinh trong triều thấy vậy bèn nói rằng, người con này về sau sẽ là kẻ thù của cha. Vì vậy mà đặt tên là A Xà Thế (dịch ra Hán ngữ là “Vị Sinh Oán”, nghĩa là kẻ thù từ khi chưa sinh). Khi đã trưởng thành, ông được lập làm thái tử. Ông kết thân và hết lòng ủng hộ đại đức Đề Bà Đạt Đa. Lúc bấy giờ đại đức Đề Bà Đạt Đa đang âm mưu hại Phật để giành quyền lãnh đạo giáo đoàn; còn ông thì âm mưu giết cha để sớm lên ngôi vua. Bởi vậy, đại đức Đề Bà Đạt Đa đã bày mưu kế cho ông giết cha; đáp lại, ông cũng giúp phương tiện cho Đề Bà Đạt Đa để vừa chia rẽ tăng đoàn, vừa hãm hại tính mạng của Phật. Âm mưu giết vua cha của ông bị bại lộ, nhưng nhà vua vẫn thương con, đã không xử phạt, lại nhường ngôi cho, vì biết ông đang rất muốn làm vua. Vậy mà, sau khi lên ngôi, ông liền bắt vua Tần Bà Sa La giam vào ngục, bỏ đói cho đến chết. Do quả báo đó, sau khi lên ngôi, ông bị bệnh nặng, cả Đề Bà Đạt Đa và bao nhiêu đạo sĩ Bà la môn đều không giúp gì cho ông được. Sau cùng, với sự tận tình giúp đỡ của y sĩ Kì Bà (Jivaka, người em cùng cha khác mẹ của A Xà Thế), ông đã quay về nương tựa Phật. Ông được hóa độ, dần dần khỏi bệnh. Ông hết lòng sám hối tội lỗi.

Từ đó ông xa lánh hẳn Đề Bà Đạt Đa, thành tâm tín phụng và tu tập theo Phật, trở thành một vị hộ pháp đắc lực không khác gì vua cha thuở trước. Ông lên ngôi được 8 năm thì đức Phật nhập diệt. Ông cũng được chia xá lợi của đức Phật, đem về xây tháp phụng thờ. Khi tôn giả Đại Ca Diếp tổ chức cuộc kết tập kinh điển lần đầu tiên tại hang Thất diệp ở ngoại ô thành Vương xá, ông đã xây dựng hang Thấtdiệp thành ngôi tinh xá trang nghiêm để làm đạo tràng kết tập, và phát tâm bảo trợ hoàn toàn cho công việc kết tập này. Sau khi Phật nhập diệt 3 năm, ông đánh chiếm nước Bạt kì (Vajji, thủ đô là thành Tì xáli), sáp nhập vào nước Ma kiệt đà, rồi thiên đô từ thành Vương xá đến thành Ba liên phất (Pataliputra). Ông ở ngôi được 32 năm thì bị con là hoàng tử Udayabhadda giết chết để soán ngôi.

(04) Ma kiệt đà (Magadha): là một trong 16 nước lớn ở lục địa Ấn độ thời Phật tại thế, kinh đô đặt tại thành Vương xá (Rajagrha). Tiếng Phạn “Magadha” đã được dịch ra Hán ngữ bằng nhiều tên: Ma yếtđà, Ma già đà, Ma ha đà, Ma kiệt đề, v.v..., nhưng thông dụng nhất là tên Ma kiệt đà, nằm phía Nam xứ Bihar ngày nay. Nước này cùng với Kiều tát la (Kosala) là hai vương quốc lớn nhất và hùng mạnh nhất trong toàn lãnh thổ Ấn độ thời Phật tại thế. Ma kiệt đà vào thời đó đã được coi là trung tâm của tư tưởng và tôn giáo của người Ấn độ; riêng đối với Phật giáo, lại càng có quan hệ rất sâu đậm. Đức Thích Ca Mâu Ni, sau khi từ giã thành Ca tì la vệ (ở phía cực Bắc Ấn độ) đi xuất gia, đã tiến về vùng Phật đà giàda (Buddhagaya) của nước này để học đạo và tu hành cho đến ngày thành đạo. Vua Tần Bà Sa La của nước Ma kiệt đà là vị vua đầu tiên trong hàng vua chúa đã trở thành một Phật tử thuần thành, trung kiên của đức Phật, một đại thí chủ của giáo đoàn. Tinh xá Trúc lâm là một tu viện đồ sộ, qui mô đầu tiên của giáo đoàn cũng đã được xây cất ở ngoại ô kinh thành Vương xá của nước này. Ba vị tôn giả đệ tử thượng thủ của đức Phật, có khả năng thay Phật lãnh đạo giáo đoàn là Xá Lợi Phất, Mục Kiền Liên và Đại Ca Diếp, cũng là dân của nước Ma kiệt đà. Ba anh em tôn giả Ưu Lâu Tần Loa Ca Diếp, cùng với 1. đồ chúng của họ, là tập thể ngoại đạo đông đảo nhất đã qui hướng và xuất gia theo Phật, cũng đều là dân của nước Ma kiệt đà.

Trước khi đức Phật nhập niết bàn, vua Tì Lưu Li (Virudhaka – con của vua Ba Tư Nặc) của nước Kiều tát la đã đem quân sang thành Ca tì la vệ giết sạch dòng họ Thích ca. Trên đường về, ông dừng quân trên bờ sông A chỉ la (Aciravati) để nghỉ đêm, đã bị nước lũ từ dưới sông dâng lên thình lình, ông và cả đoàn quân tướng đều bị nước cuốn trôi, chết sạch. Thế là toàn bộ nước Kiều tát la và nước Ca thi (Kasi – thuộc địa của Kiều tát la, kinh đô là thành Ba la nại) đều được sát nhập vào nước Ma kiệt đà, dưới quyền thống trị của vua A Xà Thế (vì ông là cháu của vua Ba Tư Nặc). Sau khi đức Phật nhập diệt được 3 năm, vua A Xà Thế đã đánh chiếm nước Bạt kì, sáp nhập vào Ma kiệt đà. Vậy là, dưới thời vua A Xà Thế, vương quốc Ma kiệt đà đã được mở rộng, bao trùm một vùng lãnh thổ rộng lớn từ bản địa cho đến nước Kiều tát la ở phía Bắc. Dưới vương triều Khổng tước (Maurya, khoảng từ năm 317 180 tr. TL), vua A Dục (Asoka) thống nhất gần khắp lục địa Ấn độ, biến nước Ma kiệt đà thành đế quốc A dục, làm cho thanh danh Ma kiệt đà vang dội khắp vùng Trung Á. Sau khi qui y Tam Bảo, nhà vua trở thành một vị hộ pháp đắc lực, đã cho các vị cao tăng sứ giả đem Phật pháp truyền bá rộng rãi, không những trên toàn khắp bán đảo Ấn độ, mà còn lan ra khắp cả các nước xa xôi, phía Nam đến tận Tích lan, phía Bắc là các nước vùng Trung Á, Tây đến Hi lạp, Đông đến Miến điện... Đến thế kỉ thứ 5 TL, chùa Na lan đà được kiến tạo tại Ma kiệt đà, thành viện đại học Phật giáo đầu tiên, và cũng là trung tâm của Phật giáo Ấn độ.

Thế kỉ thứ 7, pháp sư Huyền Trang của Trung quốc sang tu học ở học viện Na lan đà, có thuật vài nét về Ma kiệt đà (trong tác phẩm Đại Đường Tây Vực Kí) như sau: “Nước Ma kiệt đà chu vi rộng hơn 5. dặm, đất đai mầu mỡ, phong tục thuần phác, sùng tín Phật pháp, có hơn 50 ngôi già lam, tăng đồ hơn vạn người, phần nhiều tu học theo giáo pháp đại thừa; các di tích quan trọng còn thấy như nơi Phật tu khổ hạnh, nơi ba anh em Ca Diếp qui y theo Phật; gần kinh đô Hoa thị còn thấy các di tích như phiến đá in bàn chân Phật, tháp vua A Dục, chùa Kê viên, v.v...”

(05) Hang Thất diệp (Thất diệp quật Saptaparnaguha): Thất diệp là tên một loại cây ở Ấn độ mà cành có 7 chiếc lá xòe ra như bàn tay có 7 ngón. Ở phía Đông thành Vương xá có ngọn núi Tì bà la (Vaibhara – một trong năm ngọn núi bao quanh thành Vương xá). Trong núi này có hang rộng, trước hang có cây thất diệp (saptaparna), cho nên hang có tên là Thất diệp. Tại hang này, vua A Xà Thế đã cho xây một ngôi tinh xá lớn, làm nơi kết tập kinh điển lần đầu tiên, 3 tháng sau ngày Phật nhập niết bàn. – Luận Đại Trí Độ và một số tài liệu khác thì nói, cuộc kết tập lần đầu tiên này đã được tổ chức trong hang núi Kì xà (Kì xà quật Gijjhakuta).

(06) Thành Vương xá (Rajagrha): là kinh đô của vương quốc Ma kiệt đà thời Phật tại thế (nay là xứ Rajgir, phía Nam thành phố Patna); và vị quốc vương đương thời là Tần Bà Sa La. Trước vua Tần Bà Sa La, kinh đô của nước Ma kiệt đà được đặt tại thành Thượng mao cung (Kusagra pura), cũng gọi là thành Cựu vương xá. Sau khi lên ngôi, vua Tần Bà Sa La đã chọn khu đất ở phía Bắc thành này, có năm ngọn núi bao bọc chung quanh, kiến tạo nên thành Vương xá, rồi thiên đô về đây. Con của vua Tần Bà Sa La là thái tử A Xà Thế, sau khi lên ngôi kế vị, vẫn giữ kinh đô là thành Vương xá; nhưng sau khi thôn tính nước Bạt kì, đã thiên đô đến thành Hoa thị (tức Ba liên phất Pataliputra), ở tả ngạn sông Hằng (nay là thành phố Patna). Thành Vương xá là một trong các trung tâm hóa đạo quan trọng nhất trong thời Phật tại thế, mà Trúc lâm và Linh thứu ở ngoại thành là hai đạo tràng trứ danh của đức Phật trong nước Makiệt đà. Thành này cũng là nơi thánh điển được kết tập lần đầu tiên sau ngày đức Thế Tôn nhập diệt.

(07) Ba Tạng (Tam Tạng Trini pitakani): Chữ “tạng” nghĩa là cái kho chứa; ở đây có ý nói là cái kho chứa giữ tất cả giáo pháp cần phải biết – tức thâu gồm tất cả thánh điển của Phật giáo. Tất cả thánh điển này được chia làm ba loại, mỗi loại là một cái kho; có ba cái kho, cho nên gọi là “ba tạng”: đó là tạng Kinh, tạng Luật và tạng Luận.

1) Tạng KINH (tức tạng Tu đa la Sutranta pitaka): bao gồm tất cả yếu nghĩa giáo thuyết của đức Phật. Kinh, nói đủ là “Khế Kinh”. Chữ “khế” nghĩa là phù hợp, khế hợp. Tất cả những lời dạy của đức Phật vừa khế hợp với chân lí của vũ trụ (khế lí), vừa khế hợp với từng loại căn cơ của chúng sinh (khế cơ), cho nên gọi là “Khế Kinh” – nói tắt là “Kinh”.

2) Tạng LUẬT (tức tạng Tì nại da Vinaya pitaka): bao gồm tất cả những qui điều, phép tắc sinh hoạt áp dụng cho toàn thể giáo đoàn (xuất gia lẫn tại gia), do đức Phật chế định. Ý nghĩa của chữ “luật” là điều phục. Tất cả những luật nghi do đức Phật chế định có thể đối trị những ác nghiệp của chúng sinh, điều phục tâm tính của chúng sinh, cho nên gọi là “Luật”.

3) Tạng LUẬN (tức tạng A tì đạt ma Abhidharma pitaka): bao gồm tất cả những lời bàn luận, lí giải, làm cho tỏ rõ ý nghĩa kinh điển, xác minh tánh tướng của vạn pháp. Từ những giáo thuyết nguyên thỉ của đức Phật, các vị Bồ tát và các bậc Thánh tăng dùng trí tuệ thù thắng của mình để giải thích, nghị luận, phân tích, hệ thống hóa, làm tỏ rõ ý tứ cô đọng trong Kinh Luật, làm nổi bật các yếu nghĩa, giải đáp các nghi hoặc, v.v... đều gọi là “Luận”.

Nói đến “Ba Tạng” là nói đến phần nội dung của giáo điển; nhưng muốn nói đến sự tu tập để tiến đến giác ngộ giải thoát thì phải nói đến “Ba Pháp Học” (Tam Học hay Tam Vô Lậu Học) là Giới, Định và Tuệ. Nếu xét kĩ, chúng ta sẽ thấy rõ, tự thân ba tạng Kinh Luật Luận đã nói lên đầy đủ cả lí (lí thuyết) và sự (thực hành) của ba pháp học Giới Định Tuệ. Tất cả những gì Phật dạy trong KINH đều nhằm để nhiếp niệm, an tâm, định ý, cho nên Kinh tạng chính là cái kho bảo vật của ĐỊNH học. Tất cả những luật nghi do Phật chế định đều nhằm phòng hộ thân miệng ý, ngăn ngừa các hành động tội lỗi, cho nên LUẬT tạng chính là cái kho bảo vật của GIỚI học. Tất cả những minh giải, biện luận, phân tích, giải hoặc, v.v... đối với kinh điển, đều nhằm phát triển trí tuệ đến chỗ siêu việt để thành tựu đạo quả giác ngộ, cho nên LUẬN tạng chính là cái kho bảo vật của TUỆ học. Như vậy là Kinh tạng thông với Định học; Luật tạng thông với Giới học; và Luận tạng thông với Tuệ học. Nhưng đó chỉ là cái nhìn giới hạn, thực ra, với cái nhìn thấu đáo, thì trong tạng Kinh không những chứa đựng đầy đủ tinh yếu của Định học, mà còn chứa đựng tất cả những yếu nghĩa của Giới và Tuệ học. Cho nên có thể nói, Kinh tạng đã bao hàm cả ba pháp học Giới, Định và Tuệ; trong khi đó, Luật tạng bao hàm cả Giới và Định học, còn Luận tạng thì chỉ bao hàm Tuệ học mà thôi.

Các vị cao tăng tinh thông cả ba tạng Kinh Luật Luận thì được tôn xưng là “tam tạng pháp sư”. Tôn hiệu này vốn đã được Phật giáo Ấn độ dùng từ lâu, để chỉ cho những vị cao tăng thông hiểu cả ba tạng và thuyết giảng cho đồ chúng. Phật giáo Trung quốc dùng tôn hiệu ấy để chuyên gọi các vị cao tăng tinh thông ba tạng và tùng sự phiên dịch Kinh Luật Luận từ Phạn văn ra Hán văn. Đặc biệt, chỉ một mình pháp sư Huyền Trang ở đời Đường đã được người đời gọi là “Đường Tam Tạng” (tức là chỉ có tên triều đại ghép với từ “tam tạng”, là thành tên ngài Huyền Trang). Ngoài ra, những vị cao tăng chỉ chuyên về Kinh tạng thì gọi là “kinh sư”; chỉ chuyên về Luật tạng thì gọi là “luật sư”; chỉ chuyên về Luận tạng thì gọi là “luận sư”.

Ba tạng Kinh Luật Luận được hình thành sơ khởi trong kì kết tập kinh điển lần thứ nhất, 3 tháng sau ngày Phật nhập diệt. Bởi vậy, ở buổi đầu, nói đến “Ba Tạng” là nói đến thánh điển của Phật giáo Nguyên thỉ và Phật giáo Bộ phái, cũng tức là “ba tạng giáo” của tiểu thừa. Về sau, khi Phật giáo đại thừa phát triển, thì Ba Tạng được phân làm hai loại: Ba Tạng hạ thừa (Thanh văn thừa) và Ba Tạng thượng thừa (Bồ tát thừa) – hợp tất cả lại thành ra “Sáu Tạng”. Ngày nay, Ba Tạng hiện lưu hành gồm có hai hệ: 1) Tạng Bắc truyền, điển hình là Hán Tạng, bao gồm tất cả các Kinh, Luật và Luận của đại thừa lẫn tiểu thừa, và được gọi là “Đại Tạng Kinh”; 2) Tạng Nam truyền, điển hình là Tạng Ba li, chỉ gồm có Kinh, Luật và Luận của tiểu thừa.

Lại nữa, từ “Ba Tạng” cũng còn được dùng để chỉ cho ba loại giáo pháp Phật nói cho ba thừa: thừa Thanh văn thì có tạng Thanh văn; thừa Duyên giác thì có tạng Duyên giác; và thừa Bồ tát thì có tạng Bồ tát. Nhưng thông thường, hễ nói tới “Ba Tạng” thì ai cũng hiểu đó là ba tạng Kinh, Luật và Luận, gồm thâu tất cả giáo điển đạo Phật. Ngoài ba tạng đó ra, Đại Chúng bộ còn thêm Tạp tập tạng, làm thành bốn tạng; Độc Tử bộ thì thêm Cấm chú tạng, cũng làm thành bốn tạng; Pháp Tạng bộ thêm Cấmchú tạng và Bồ tát tạng để lập nên năm tạng; Nhất Thuyết bộ lại thêm Tạp tập tạng và Cấm chú tạng, luận Thành Thật thì thêm Tạp tập tạng và Bồ tát tạng, kinh Lục Ba La Mật thêm Bát nhã ba la mật tạng và Đà la ni tạng, cũng đều lập nên năm tạng.

(08) Ưu Ba Li (Upali): cũng có chỗ phiên âm là Ưu Bà Li, là một trong mười vị đệ tử lớn của Phật, được xếp hàng đầu về sự hiểu biết và hành trì giới luật. Tôn giả xuất thân từ dòng hạ tiện, chuyên giữ việc cắt tóc trong hoàng cung Ca tì la vệ. Năm thứ ba sau ngày thành đạo, đức Phật về thăm quê hương và thân tộc ở thành Ca tì la vệ. Nhân dịp này, các vương tử Đề Bà Đạt Đa, A Nan, Bạt Đề, A Na Luật, v.v... cả thảy bảy vị, đều theo Phật xuất gia. Ưu Ba Li cũng xin cùng theo đi xuất gia. Tất cả đều được Phật độ. Trong một đời tu hành, tôn giả Ưu Ba Li chuyên tinh Luật học, hành trì giới luật nghiêm cẩn, không điều gì sơ suất, được tăng đoàn tôn kính, xưng là bậc “trì giới đệ nhất”. Trong kì kết tập kinh điển đầu tiên, tôn giả đã được toàn thể thánh chúng công cử chủ trì về Luật tạng. (Xin xem sự tích đầy đủ của tôn giả Ưu Ba Li trong sách Mười Vị Đệ Tử Lớn Của Phật, Hạnh Cơ dịch, đã dẫn trên.)

(09) Theo Phật Giáo Sử của Thitananathera (Phật giáo Nam tông) thì chính tôn giả Phú Lâu Na (Purna) đã chủ trì cuộc kết tập ở phía bên ngoài hang Thất diệp này. Nguyên vì tôn giả về trễ, không kịp dự đại hội kết tập do tôn giả Đại Ca Diếp chủ trì. Khi cuộc kết tập đã kết thúc, tôn giả mới về tới; và vì bất đồng quan điểm với tôn giả Đại Ca Diếp về một số điều nhỏ nhặt trong giới luật, tôn giả đã cử hành cuộc kết tập riêng. Nhưng theo Phật Quang Đại Từ Điển và một số tài liệu khác thì tôn giả Bà Sư Ba (Vaspa – một trong năm vị đệ tử thánh tăng đầu tiên của đức Phật trong nhóm Kiều Trần Như) đã là vị thượng thủ chủ trì cuộc kết tập “quật ngoại” này; vì vậy, tôn giả Bà Sư Ba đã được coi là vị thỉ tổ của Đại Chúng bộ.

(10) Tạp Tập tạng: cũng gọi là “Tạp tạng”. Ngoài ba tạng Kinh, Luật và Luận, Đại Chúng bộ còn lập thêm Tạp tập tạng và Cấm chú tạng, làm thành năm tạng. Tạp tập tạng gồm thâu các kinh điển hoặc do Phật, hoặc do các vị A la hán hay Bồ tát nói về túc duyên bản hạnh của mình. Cấm chú tạng cũng gọi là “Minh chú tạng”, hay “Chú tạng”, hoặc “Đà la ni tạng”, thâu thập tất cả các kinh điển có các thần chú, các chân ngôn bí mật do Phật nói. Trong Phật Quang Đại Từ Điển (mục “Tứ Tạng”) lại nói, ngoài ba tạng Kinh, Luật và Luận, Đại Chúng bộ lập thêm Tạp tạng, làm thành bốn tạng; và Độc Tử bộ thì lập thêm Minh chú tạng, cũng làm thành bốn tạng.

(11) Năm tạng: Giáo điển trọn đời Phật dạy được phân làm năm loại, gọi là năm tạng; về phân loại, có nhiều thuyết khác nhau: 1) Theo kinh Đại Thừa Lí Thú Lục Ba La Mật Đa, năm tạng gồm có: Kinh tạng (nói về định tĩnh), Luật tạng (nói về giới luật), Luận tạng (nói về trí tuệ phân biệt tánh tướng), Bát nhãba la mật đa tạng (nói về trí tuệ chân thật của đại thừa), và Đà la ni tạng (các chân ngôn mật chú); 2) Năm tạng do Pháp Tạng bộ thành lập: Kinh tạng (nói về định tĩnh), Luật tạng (nói về giới luật), Luận tạng (nói về trí tuệ), Chú tạng (các mật chú), và Bồ tát tạng (nói về các bản hạnh của Bồ tát); 3) Năm tạng do Đại Chúng bộ thành lập: Kinh, Luật, Luận, Tạp tập, và Cấm chú; 4) Năm tạng do bộ luận Thành Thật thành lập: Kinh, Luật, Luận, Tạp tập, và Bồ tát; 5) Năm tạng do Độc Tử bộ thành lập thì hoàn toàn khác biệt. Theo thế giới quan của Độc Tử bộ, vũ trụ vạn hữu được phân làm năm loại, gọi là “năm pháp tạng” (hay nói tắt là năm tạng), gồm có: Quá khứ tạng, Hiện tại tạng, Vị lai tạng, Vô vi tạng, và Bất khả thuyết tạng. Ba tạng trước thuộc về các tập hợp của pháp hữu vi, gọi là Tam thế tạng, cũng gọi là Hữu vi tụ; Vô vi tạng tập hợp các pháp vô vi, gọi là Vô vi tụ; Bất khả thuyết tạng tập hợp các pháp không phải hữu vi cũng không phải vô vi, gọi là Phi hữu vi phi vô vi tụ, hay gọi tắt là Phi nhị tụ.

(12) Da Xá (Pali: Yasa Kakandakaputta): Vị thánh tăng ở miền Tây Ấn độ vào thế kỉ thứ 3 tr. TL (tức 100 năm sau ngày Phật nhập diệt). Ngài thông suốt Ba Tạng, chứng quả A la hán, đủ sáu thần thông. Bấy giờ có nhóm tì kheo thuộc tộc Bạt kì, trú tại thành Tì xá li (miền Đông Ấn độ), đề xướng “mười việc hợp pháp” (thập sự tịnh pháp), cho áp dụng trong sinh hoạt tăng đoàn. Lúc đó, trưởng lão Da Xá từ miền Tây Ấn độ du hành đến thành Tì xá li, thấy sự việc như vậy, bèn triệu tập 700 vị tì kheo, tụ hội tại Tì xá li, cử hành kết tập kinh điển lần thứ hai, để xét lại tất cả những điều liên quan đến giới luật do Phật chế. Kết quả, đại hội kết tập đã phủ quyết “mười việc” do nhóm tì kheo tộc Bạt kì đề xướng – cho đó là “phi pháp” (thập sự phi pháp), chứ không phải “tịnh pháp”. Nhóm tì kheo tộc Bạt kì không chấp nhận phán quyết đó, vì vậy, giáo đoàn đã phân rẽ thành hai phái Thượng Tọa bộ (bảo thủ) và Đại Chúng bộ (cấp tiến), đối lập và tranh chấp nhau. Phật giáo Nam truyền coi tôn giả Da Xá là vị sáng tổ của Thượng Tọa bộ.

(13) Chi tiết về kì kết tập thứ hai: Một trăm năm sau ngày Phật nhập diệt, có nhóm tì kheo thuộc tộc Bạtkì ở thành phố Tì xá li, đề xướng “mười việc” (thập sự) liên quan đến giới luật, và cho đó là “mười việc hợp pháp” (thập sự tịnh pháp) mà tăng đoàn có thể hành trì. Mười việc đó, các bộ Luật như Ngũ Phần, Tứ Phần, Thập Tụng, Thiện Kiến, v.v... ghi chép không giống nhau. Ở đây xin trích từ sách Lược Sử Phật Giáo Ấn Độ của hòa thượng Thích Thanh Kiểm (do thành hội Phật giáo thành phố HCM ấn hành, năm 1995) như sau:

“1) Diêm tịnh: Căn cứ vào giới luật, các tì kheo không được để đồ ăn cách đêm. Nghĩa là các thứ đồ ăn phổ thông, không được để đến ngày hôm sau rồi lại ăn, nhưng nếu đồ ăn đó đem ướp với muối, thì vẫn có thể được dùng ở ngày hôm sau. 2) Chỉ tịnh: Về bữa ăn của tì kheo phải là ở lúc chính ngọ, nhưng lúc đang đi giữa đường thì bữa ăn có thể được dùng ở quá giờ ngọ một chút, nghĩa là lúc mặt trời đã xế bóng chừng độ hai chủ (mỗi chủ: một thước năm tấc ta). 3) Tụ lạc gian tịnh: Tì kheo sau khi ăn rồi, nhưng nếu ở trước giờ ngọ, tới chốn tụ lạc khác, xin được thức ăn, vẫn có thể được thọ dụng. 4) Trụ xứ tịnh: Một tháng hai kì, các tì kheo phải tận tập ở một trụ xứ nào đó để làm lễ bố tát, nhưng nếu trụ xứ quá hẹp, có thể phân chia làm hai nơi để làm lễ bố tát. 5) Tùy ý tịnh: Quyết nghị của đoàn thể xuất gia cần phải toàn viên tận tập để giải quyết, nhưng nếu gặp trường hợp không thể xuất tịch được, sau khi giáo đoàn quyết nghị, sẽ có thể đem những quyết nghị đó thông báo sau. 6) Cửu trụ tịnh: Có thể noi theo vào tiền lệ, nghĩa là noi theo vào những thể lệ của người trước đã làm. 7) Sinh hòa hợp tịnh: Sau giờ ngọ các tì kheo không được ăn phi thời, nhưng có thể dùng nước hòa với sữa, không cần phải để sữa lắng xuống. 8) Bất ích lũ ni sư đàn tịnh: Tọa cụ của tì kheo, kích thước bề dài, bề rộng phải theo đúng qui định như trong giới luật, nhưng nếu là tọa cụ không có viền chung quanh, có thể được dùng quá khuôn khổ đã định. 9) Thủy tịnh: Tì kheo không được uống rượu, nhưng vì trường hợp bệnh hoạn, dùng để làm thuốc, có thể pha lẫn với nước để uống. 10) Kim tiền tịnh: Tì kheo vốn dĩ không được cầm tiền, nhưng nếu ở trường hợp bất đắc dĩ, có thể được cầm tiền bạc, và súc tích tiền bạc.”

Bấy giờ, ở miền Tây Ấn có tôn giả Da Xá, một vị trưởng lão tinh chuyên giới luật, du hành đến thành Tì xá li (thuộc miền Đông Ấn). Gặp ngày bố tát, ngài cùng tham dự, thấy các tì kheo ở thành Tìxá li dùng chậu đồng đựng đầy nước, đem để giữa đàn tràng bố tát, khuyến hóa các Phật tử đem vàng bạc bỏ vào chậu nước để cúng dường chư tăng. Sau đó họ chia đều cho tăng chúng để dùng vào việc thuốc thang, y phục riêng tư. Ngài Da Xá cho việc làm này là phi pháp, bèn không nhận số vàng bạc đó, lại còn cực lực trách cứ tăng chúng địa phương, đồng thời tố cáo trước quần chúng Phật tử về hành động phi pháp của tăng đoàn Tì xá li. Chúng tì kheo tộc Bạt kì cho rằng, trưởng lão Da Xá đã thóa mạ tăng chúng và gây hoang mang cho tín đồ, bèn tập hợp tăng chúng, tác pháp tẫn xuất (đuổi đi) trưởng lão Da Xá. Ngài liền trở về miền Tây, đến các địa phương như Kiều thưởng di (Kosambi), Ba bà (Pava), A bànđề (Avanti), v.v... để vận động chư tăng giúp giải quyết “mười việc phi pháp” (thập sự phi pháp). Ngài cũng đến núi A hô hằng hà (Ahoganga) để yết kiến trưởng lão Tam Phù Đà Thương Na Hòa Tu (Sambhuta sanavasi); rồi đến Tăng già xa (Sanhassa) yết kiến vị trưởng lão cao lạp nhất là Li Bà Đa (Revata), để báo cáo sự việc và thỉnh cầu giúp giải quyết. Các vị trưởng lão đều hoan hỉ nhận lời, và cùng đi về thành Tì xá li.

Bấy giờ, tăng chúng của cả hai miền Đông và Tây đều tập hợp tại vườn Bà lị ca (Valikarama), cả thảy là 700 vị tì kheo. Trưởng lão Li Bà Đa muốn giải quyết sự việc, nhưng trong hội nghị nhiều ý kiến bất đồng, không ai chịu ai, rất khó giải quyết. Cho nên hội nghị phải đề cử một ủy ban tối cao gồm tám vị trưởng lão, đại diện cho cả hai bên để quyết định. Bốn vị trưởng lão đại diện cho tăng chúng miền Tây: Li Bà Đa, Da Xá, Thương Na Hòa Tu, và Tu Ma Na (Sumana); bốn vị trưởng lão đại diện cho tăng chúng miền Đông: Tát Bà Ca Mi (Sabbakama), Sa Lan (Salha), Bất Xà Tông (Khujjasobhita), và Bà Sa Lam (Vasabhagamika). Trước đại hội 700 tì kheo, trưởng lão cao lạp nhất phía miền Tây là Li Bà Đa, đã nêu ra từng điều một (trong mười điều trên kia), rồi Hỏi: “Điều này là hợp pháp hay phi pháp?” Vị trưởng lão cao lạp nhất phía miền Đông là Tát Bà Ca Mi, y chiếu từng điều vào giới luật, và đã nhất nhất trả lời là “Phi pháp”. Cuối cùng, tất cả “mười việc” do nhóm tì kheo tộc Bạt kì đề xướng đều bị giáo đoàn xác định là phi pháp. Tiếp đó, hội nghị tiếp tục tụng lại pháp tạng, trải qua 8 tháng mới kết thúc; giáo sử gọi đó là kì kết tập kinh điển lần thứ hai, cũng gọi là “thất bách kết tập”, hay “Tì xá li thành kết tập”.

(14) Nhiều thuyết nói khác nhau về năm lên ngôi của vua A Dục; nhưng niên đại được nhiều người đồng ý là năm 268 tr. TL (tức luật Thiện Kiến nói, đó là năm 218 sau ngày đức Phật nhập diệt. –Theo Phật lịch cũ, đức Phật nhập diệt năm 486 tr. TL). Kì kết tập kinh điển lần thứ ba đã được cử hành vào năm thứ 17 kể từ năm vua A Dục lên ngôi (xin xem phụ chú kế tiếp), cũng tức là năm 235 sau ngày đức Phật nhập diệt, như tác giả ghi ở đây.

(15) A Dục vương (Asoka dịch âm là A Du Ca): cũng gọi là Thiên Ái Hỉ Kiến vương (Devanampriya priyadrasi – có sách viết nhầm chữ “hỉ” thành chữ “thiện”, vì trong chữ Hán, tự dạng của hai chữ này giống nhau), là vua của nước Ma kiệt đà, đời thứ ba của vương triều Khổng tước (Maurya – khoảng 317180 tr. TL). Hồi thời Phật tại thế, vua A Xà Thế của nước Ma kiệt đà thuộc vương triều Tây tô nạp gia (Saisunaga). Sau vương triều này là vương triều Nan đà (Nanda), và kế đó là vương triều Khổng tước. Vua đầu của vương triều Khổng tước, tức ông nội của vua A Dục, là Chiên Đà La Cấp Đa (Candragupta); vua kế tiếp, tức cha của vua A Dục, là Tân Đầu Sa La (Bindhusara). Mẹ của vua A Dục là con gái của một gia đình Bà la môn ở kinh thành Chiêm ba (Campa) của nước Ương già (Anga), là nước láng giềng ở phía Đông của nước Ma kiệt đà. Hoàng tử A Dục, tính tình đã rất bạo ác từ thuở nhỏ, cho nên không được vua cha cưng quí; mà các anh em cũng không ưa. Khi lớn lên, gặp lúc nước Đứcxoa thi la (Taksasila, một thuộc địa ở miền Bắc Ấn của nước Ma kiệt đà) phản loạn, vua cha sai ông đem quân đi chinh phạt. Ý của vua là muốn cho ông bị chết trận; nhưng ông lại thắng trận vẻ vang, dẹp yên giặc loạn, uy thế chấn động triều đình. Đây cũng lại là lí do tốt để vua Tân Đầu Sa La đẩy ông đi ra xa triều đình, bèn bổ nhiệm ông làm thái thú cai trị xứ Đức xoa thi la. Sau khi vua Tân Đầu Sa La băng, các hoàng tử tranh giành nhau làm vua, cuối cùng, A Dục đã giết hết các anh em chống đối ông (chỉ những ai thuận theo ông mới được sống sót), tự lên ngôi vua, trở thành vị vua đời thứ ba của vương triều Khổngtước.

Lúc vua A Dục lên ngôi thì nước Ma kiệt đà đã thống nhất các vùng Trung, Tây, Đông và Bắc Ấn độ, kinh đô của chính quyền trung ương đặt tại thành Ba liên phất (Pataliputra tức nay là thành phố Patna).

Khi đã lên ngôi, tính tình ông vẫn hung bạo, hiếu chiến, hiếu sát; cho nên người ta đã gọi ông là Chiên Đà A Dục vương (Candasoka tức là vua A Dục bạo ác). Ông vẫn nuôi mộng thống nhất toàn vẹn lãnh thổ Ấn độ, cho nên, năm thứ 9 sau ngày lên ngôi, ông đã cử đại binh tiến về phương Nam, chinh phục nước Yết lăng già (Kalinga), một đại cường quốc của miền Nam Ấn. Nhà vua đại thắng, và thống nhất toàn thể xứ Ấn độ, – gồm luôn cả hai nước Pakistan (Tây Hồi) và Bangladesh (Đông Hồi) ngày nay – trở thành một vị vua hùng mạnh nhất chưa từng có trước đó trong lịch sử Ấn độ. Nhưng vì Yết lăng già là một đại cường quốc, binh hùng tướng mạnh rất nhiều, làm cho cuộc chinh phạt của vua A Dục rất khó khăn, vất vả; cho nên, sau khi cuộc chiến kết liễu, kiểm điểm lại, số tử vong của cả hai bên, kể cả thường dân vô tội, không biết bao nhiêu mà kể! Nhà vua bỗng thấy xúc động về những nỗi bi thảm ấy, và ân hận vô cùng! Để sám hối tội lỗi cuồng sát của mình từ bao năm qua, nhà vua quyết chí tín phụng Phật pháp. Thực ra, từ năm thứ 3 sau khi lên ngôi, nhà vua đã qui y theo Phật giáo, nhưng hồi đó lòng vẫn còn rất hờ hững, đức tin chưa được củng cố. Giờ đây, nhờ duyên lành gặp được các vị cao tăng như tì kheo Hải (Samudra) và Ni Cù Đà (Nigrodha) giáo hóa, nhà vua tỉnh ngộ và thành khẩn phát nguyện hộ trì chánh pháp. Trong một sắc lệnh ban bố cho toàn dân, nhà vua có nói rõ tâm thành của mình: “Vua Thiên Ái Hỉ Kiến, năm thứ 9 sau ngày lên ngôi, đã chinh phạt nước Yết lăng già, bắt sống mười lăm vạn người, giết hại mười vạn người, và số người chết về tật dịch, đói khát nhiều gấp bội. Nay hồi tưởng lại những sự giết hại, bắt bớ ở Yết lăng già, Thiên Ái rất đau lòng và hối hận. Thiên Ái nguyện nhiệt tâm hộ trì Phật pháp để truyền bá khắp nơi.”

Lòng tin Phật của nhà vua ngày càng kiên cố. Ông thấy rõ, sự chiến thắng bằng binh đao chỉ đem lại tang tóc và đau khổ; còn chiến thắng bằng Phật pháp mới đem lại an vui, hạnh phúc cho muôn dân. Bởi vậy, hoàn toàn trái ngược với trước kia, nhà vua giờ đây chán ghét chiến tranh, từ bỏ binh đao, sửa lại cách cai trị, lấy tình thương và hiểu biết thay cho quyền uy trấn áp bạo ngược. Từ năm thứ 12 trở đi, ông đã ban hành nhiều sắc lệnh chấn hưng Phật giáo, đem tinh thần Phật giáo áp dụng vào đời sống chính trị, văn hóa, đạo đức, giáo dục, v.v...; Phật giáo trở thành quốc giáo của đế quốc Ấn độ thời bấy giờ.

Tất cả những sắc lệnh do nhà vua ban hành đều thấm nhuần tinh thần từ bi, trí tuệ, bình đẳng, tinh tấn, v.v... của Phật pháp, cho nên từ đó ông lại được người ta đổi tên gọi lại là Chánh Pháp A Dục vương (Dharmasoka); và các nhà Phật học đã gọi những sắc lệnh đó là “pháp sắc” (dharma dipi). Những pháp sắc này đã được nhà vua cho khắc lên những phiến đá (gọi là “ma nhai pháp sắc”), hoặc những trụ đá (gọi là “thạch trụ pháp sắc”, đem đặt khắp nơi, từ các trung tâm thành thị cho đến các vùng biên địa hẻo lánh; mục đích là đem tín ngưỡng Phật giáo thuần hóa nhân dân. Nội dung của những pháp sắc này cho thấy, chính nhà vua đã ban hành lệnh đặc xá tù nhân đến 26 lần; cùng các lệnh về cấm sát sinh, thực hành bố thí, trồng cây và đào giếng dọc hai bên đường, lập bệnh xá và trồng cây dược thảo để chữa bệnh cho nhân dân, lập dưỡng đường để nuôi người tàng tật, già yếu. Nhà vua cũng ban lệnh rằng, cứ năm năm một lần, quan và dân phải tụ tập để cử hành đại hội “vô già” để hưng long Phật pháp; làm các điều lợi lạc, an hòa, hạnh phúc cho nhân dân; phải cúng dường các sa môn, bà la môn. Nhà vua cũng khuyến khích tôn trọng tự do tín ngưỡng, tín đồ các tôn giáo tôn trọng lẫn nhau, tránh các cuộc tranh chấp về tôn giáo; cấm chỉ các hình thức nghi lễ mang tính chất hư ngụy, dối gạt người, trái với đạo đức; tôn kính cha mẹ, các bậc sư trưởng, các bậc kì lão, hòa mục với họ hàng, bè bạn; thương yêu người tàng tật, đối xử tử tế với nô lệ, tôi tớ; tôn trọng mạng sống các loài vật; tránh tất cả những việc xa hoa, bạo ác, phóng đãng; mọi người phải khuyến khích nhau làm điều thiện.

Nhà vua thường cung thỉnh các bậc cao tăng đại đức vào cung để được cúng dường, nghe pháp và hỏi đạo. Ông đã phế bỏ mọi cuộc yến tiệc phù phiếm ở cung đình, tự mình dứt bỏ thú vui săn bắn – là cái tập quán vui chơi của các vua chúa đời trước; thay vào đó, ông đã đi khắp nơi để chiêm bái Phật tích, như thành Ca tì la vệ, vườn Lâm tì ni, thôn Ưu lâu tần loa, Bồ đề đạo tràng, vườn Nai, tinh xá Kì viên, rừng Ta la song thọ v.v..., nơi nào cũng xây tháp cúng dường và dựng bia đá ghi dấu. Ông cũng đã cho xây dựng chùa tháp khắp nơi – sử sách ghi chép có đến tám vạn bốn ngàn ngôi.

Ngoài ra, Phật giáo Nam truyền còn ghi lại một Phật sự vô cùng quan trọng của vua A Dục đối với việc bảo tồn chánh pháp, đó là cuộc kết tập kinh điển kì ba, do tôn giả Mục Kiền Liên Tử Đế Tu (xin xem phụ chú số 16 kế tiếp) chủ trì, được cử hành tại kinh đô Hoa thị (Pataliputra), vào năm thứ 17 sau ngày nhà vua tức vị. Nội dung cuộc kết tập này gồm đủ ba tạng Kinh, Luật và Luận, đã hoàn tất sau 9 tháng. Sau đó nhà vua cũng đã ủy thác cho tôn giả Mục Kiền Liên Tử Đế Tu, phái các vị tì kheo cao đức thạc học, chia ra đi khắp bốn phương để truyền bá giáo pháp, không những tới những vùng biên địa của lãnh thổ Ấn độ, mà còn đến các quốc gia xa xôi như A phú hãn, Syria, Hi lạp, Ai cập, Macedonia v.v... trong vùng Trung Á và Địa trung hải; Nepal, Aparantaka và các nước ở phía Bắc dọc Tuyết sơn; Miếnđiện ở phía Đông; và đảo quốc Tích lan ở phía Nam. Đặc biệt, vị cao tăng đi Tích lan là Ma Thẩn Đà (Mahinda), chính là hoàng tử con của nhà vua, đã có nhiều công lao xây dựng nền móng vững chắc cho Phật giáo Nam truyền ở Tích lan.

Khi tuổi về già, nhà vua chỉ chuyên việc tu trì, giao phó tất cả công việc triều chính cho hoàng tộc và các quan đại thần lo liệu. Nhưng cũng có việc bi thảm xảy ra cho nhà vua ở cuối đời: Theo sách A Dục Vương Truyện, hoàng hậu của vua là bà Đế Sa La Xoa (Tassarakkha), muốn tư thông với hoàng tử Câu Na La (Kunala), bị hoàng tử cự tuyệt, bà bèn cho người móc mắt hoàng tử. Nhà vua biết được, quá tức giận, đã xử phạt bà bằng cách thiêu sống. Nhà vua tại vị 42 năm (268 226 tr. TL). – Theo Phật giáo Nam truyền thì nhà vua tại vị 37 năm.

(16) Mục Kiền Liên Đế Tu: tức là Mục Kiền Liên Tử Đế Tu (Maudgaliputra Tisya), gọi tắt là Đế Tu, vị thánh tăng Ấn độ, tinh thông Ba Tạng, sống cùng thời đại với vua A Dục. Năm 16 tuổi ngài xuất gia, thọ giới sa di với sa môn Tư Già Bà (Siggava), khi trưởng thành, thọ giới cụ túc với sa môn Chiên Đà Bạt Xà (Candavajji); nhưng lại đắc pháp với sa môn Tư Già Bà, chuyên hộ trì tạng Luật, chứng quả A la hán, được vua A Dục tôn làm thầy, giúp nhà vua trong việc giáo hóa nhân dân. Năm thứ 6 sau ngày lên ngôi, vua A Dục đã khuyến khích con mình là hoàng tử Ma Thẩn Đà (Mahinda), theo ngài Đế Tu xuất gia, tham học Ba Tạng. Ba năm sau, ngài Đế Tu vào núi A hô hằng hà (Ahoganga) ẩn tu, giao trách nhiệm thống lĩnh tăng già cho Ma Thẩn Đà. Lúc bấy giờ, vì được sự ngoại hộ nhiệt thành của vua A Dục, mà Phật giáo ở Ấn độ cực kì hưng thịnh. Nhân đó, rất nhiều ngoại đạo (sách sử ghi con số có tới sáu vạn) đã lợi dụng tình hình này để mưu cầu cơm áo, cũng giả làm tăng để trà trộn vào tăng đoàn, vừa có cơm áo để sống, vừa gây ra nhiều mối phân tranh để phá hòa hợp tăng, phá hoại chánh pháp, đến nỗi, tăng chúng trong chùa A dục vương ở ngay kinh thành Ba liên phất, trong 7 năm liền đã không hề cử hành lễ bố tát.

Vua A Dục thấy tình thế như vậy, rất lo sợ cho tiền đồ Phật pháp, liền quyết tâm muốn xác định lại kinh giáo của đức Phật, bèn sai sứ giả vào núi cung thỉnh ngài Mục Kiền Liên Tử Đế Tu làm thượng tọa, trục xuất ma tăng, tịnh hóa tăng đoàn, triệu tập hàng vạn tì kheo để thuyết giới bố tát. Rồi từ trong đại chúng ấy, 1. vị tì kheo thượng trí, thông suốt Ba Tạng, được tuyển chọn để cử hành đại hội kết tập thánh điển, trong 9 tháng thì hoàn thành. Đó là vào năm thứ 17 của vua A Dục trị vì; và Phật giáo Nam truyền gọi đây là kì kết tập kinh điển lần thứ ba. Sau kì kết tập này, ngài Đế Tu đã cho ra đời cuốn Luận Sự (Kathavatthu), nội dung thuyết minh những nghị luận giữa ngoại đạo và Phật giáo. Ngài viên tịch khi pháp lạp được 80. Phật giáo Nam truyền tôn ngài là tổ thứ năm truyền thừa Luật Tạng (kể từ sơ tổ Ưu Ba

Li).

(17) Ba tra lị phất: hay Ba tra li phất, Ba tra lị tử, Ba tra li tử, hoặc Ba liên phất (Pataliputra), tức thành Hoa thị, kinh đô của vương quốc Ma kiệt đà từ thời vua A Xà Thế (xin xem lại phụ chú số 6 ở trên), nằm ở tả ngạn sông Hằng, nay là thành phố Patna. Pataliputra nguyên là tên của một loại cây; nhân vì thành này có rất nhiều loại cây ấy, cho nên được đặt tên như vậy. Vì có mộng thôn tính nước Bạt kì và bành trướng cương vức nước Ma kiệt đà ra khắp vùng Trung Ấn, vào những năm cuối cùng của cuộc đời đức Phật, vua A Xà Thế (con của vua Tần Bà Sa La, thuộc vương triều Tây tô nạp da) đã cho xây đắp thành Hoa thị này. Sau khi đức Phật nhập diệt được 3 năm, ông đã đánh chiếm nước Bạt kì, đem sáp nhập vào Ma kiệt đà, rồi thiên đô từ thành Vương xá về thành Hoa thị. Về sau, vua A Xà Thế đã bị con mình là thái tử Udayabhadda giết chết để soán ngôi. Ông vua mới này lại dời kinh đô đến thành Câutô ma (Kusumapura), cách thành Hoa thị khoảng 3 dặm về phía Tây.

Gần 50 năm sau thì vương triều Tây tô nạp da (Saisu naga) của vua Tần Bà Sa La bị dân chúng truất bỏ, thay thế bằng vương triều Nan đà (Nanda), và kinh đô của nước Ma kiệt đà lại được dời về thành Hoa thị như cũ. Đến cuối thế kỉ thứ 4 tr. TL, vua Chiên Đà La Cấp Đa (Candragupta) đã thống nhất toàn vùng Bắc và Trung Ấn độ, sáng lập vương triều Khổng tước (Maurya), cũng đặt kinh đô tại thành này, thi hành chế độ trung ương tập quyền lần đầu tiên trong lịch sử Ấn độ. Vua đời thứ ba của vương triều này là A Dục, đã cho xây cất chùa Kê viên (Kukkutarama) ở phía Đông Nam của thành này, rất đông các bậc cao tăng danh đức đã được thỉnh về cư trú tại đây. Nhà vua cũng đã cho xây chùa Adục vương (Asokarama) ở phía Tây của thành này, và năm thứ 17 từ ngày tức vị, nhà vua đã cung thỉnh tôn giả Mục Kiền Liên Tử Đế Tu làm thượng thủ, cùng 1. vị trưởng lão tụ hội tại chùa này để cử hành đại hội kết tập thánh điển lần thứ ba. (Người dịch thấy cần ghi thêm điều này: Những chi tiết về hai ngôi chùa Kê viên và A dục vương trên đây đã được lấy từ Phật Quang Đại Từ Điển, mục “Hoa Thị Thành”; nhưng ở mục “A Dục Vương Tự”, cũng trong bộ từ điển này, lại ghi là: “Chùa A dục vương tức là chùa Kê viên, vì chùa Kê viên do vua A Dục kiến tạo, cho nên Phật giáo Nam truyền gọi là chùa A dụcvương.” Rồi ở mục “Kê Viên Tự”, bộ từ điển này lại nói về địa điểm cử hành cuộc kết tập kinh điển kì ba là chùa Kê viên. Vậy người dịch xin ghi rõ ra đây để quí vị học giả cứu xét.)

Từ đó, thành Hoa thị không những đã trở thành một trung tâm chính trị, mà còn là một trung tâm Phật giáo quan trọng của Ấn độ. Ở tất cả các hướng chung quanh thành, vua A Dục đã xây nhiều ngôi tháp lớn, cùng dựng nhiều trụ đá để khắc ghi các pháp sắc của nhà vua. Theo Đại Đường Tây Vực Kí, các vị Bồ tát luận sư như Mã Minh (Asvaghosa – thế kỉ thứ 2 TL), Long Thọ (Nagarjuna – cuối thế kỉ 2 đầu thế kỉ 3 TL), Đề Bà (Kana deva, tức Thánh Thiên – thế kỉ 3), v.v... đều từng đặt cơ sở hành đạo tại thành này, và từng khuất phục rất nhiều ngoại đạo. Thế kỉ thứ 7, khi pháp sư Huyền Trang đến đây thì thành này đã bị hoang phế. Tương truyền, ở phía Bắc thành có tảng đá lớn in dấu chân Phật, có pháp tòa của bốn đức Phật đời quá khứ, có căn nhà đá lớn; phía Nam thành có ngọn đồi đá cùng năm ngôi tháp; phía Đông Nam có ngôi tháp lớn A ma lạc già; phía Tây Bắc có tháp chuông, có chỗ ở cũ của bà la môn Quỉ Biện (người ngoại đạo danh tiếng, đối địch với Bồ tát Mã Minh, và đã bị Bồ tát hàng phục). Năm 750 xẩy ra trận lụt lớn, nước sông Hằng dâng cao, cuốn trôi hầu hết vết tích của cổ thành này.

(18) Ca Nị Sắc Ca (Kaniska): là vị vua đời thứ ba của vương triều Quí sương (Kusana), thời cổ Ấn độ. Đế quốc của ông rộng lớn không thua gì đế quốc của vua A Dục; mà sự nghiệp bảo hộ Phật giáo của ông cũng được sánh ngang với vua A Dục. Điểm đặc biệt, cả hai ông đều là vua đời thứ ba của hai vương triều hùng mạnh bậc nhất thời cổ Ấn độ: Khổng tước và Quí sương; mà cuộc đời trước và sau khi qui y Phật giáo của hai ông cũng từa tựa giống nhau.

Nguyên, tổ tiên của vua Ca Nị Sắc Ca thuộc bộ tộc Nhục chi (Kusana), sống ở vùng đất giữa Đônhoàng và Kì liên sơn, Tây Bắc Trung quốc. Khoảng năm 130 tr. TL, tộc Nhục chi bị tộc Hung nô đánh đuổi, phải chạy tới nước Đại hạ (Bactria – ngày nay là địa phận nước A phú hãn) của tộc Đổ hóa la (Tukhara), và chiếm nước ấy mà lập nên nước Nhục chi (hay Đại nhục chi). Nước Nhục chi lúc ấy chia làm năm chư hầu. Đến khoảng giữa thế kỉ thứ 1 tr. TL, trong năm chư hầu đó, có Quí sương hầu là hùng mạnh hơn cả. Trưởng bộ tộc Quí sương là Khâu Tựu Khước (Kujulakadphises) diệt bốn chư hầu kia, tự lập làm vua, đổi tên nước Nhục chi thành Quí sương (nhưng người Trung quốc vẫn quen gọi là nước Nhục chi), sáng lập vương triều Quí sương. Tiếp đến lại chinh phục nước An tức (Parthia, tức Iran ngày nay), thôn tính Cao phụ (Kabul), diệt Bộc đạt (Baghdad), Kế tân (Dardisthan), chiếm luôn miền Panjab của Ấn độ. Sau khi vua Khâu Tựu Khước băng, người con là Diêm Cao Trân (Vimakadphises) kế nghiệp, lại mang quân đi chinh phục các nơi, chiếm nước Kiền đà la (Gandhara) và các nước trong vùng Ngũhà, Tây và Bắc Ấn, uy thế lừng lẫy, trở thành một đế quốc rộng lớn trong vùng Trung Á. Đó là thời kì cực thịnh của dân tộc Nhục chi. Ca Nị Sắc Ca là đời vua thứ ba của vương triều Quí sương, đã thừa kế đế quốc vĩ đại đó.

Về niên đại tức vị của vua Ca Nị Sắc Ca, nhiều thuyết nói khác nhau, nhưng thuyết được nhiều học giả cận đại đồng ý là khoảng đầu thế kỉ thứ 2 TL. Sau khi tức vị, nhà vua đem quân vào vùng Trung Ấn, chiếm thành Ba liên phất, rồi dời thủ đô của nước Nhục chi (tức Quí sương) từ Trung Á về thành Bố lộsa (Purusapura – nay là thành phố Peshawar, nước Pakistan) thuộc nước Kiền đà la – bởi vậy, vào thời đó, nước Kiền đà la cũng được gọi là Nhục chi. Ông lại cho xây thành Ca nị sắc ca ở nước Ca thấp dila (Kasmira); chiếm cả lãnh thổ của nhà Hậu Hán (Trung quốc) như Sớ lặc (Kashgar), Xa sa (Yarkand), Vu điền (Khotan), làm cho đế quốc Quí sương càng được mở rộng thêm, phía Đông (kể từ thành Bố lộsa) đến cao nguyên Pamir, phía Nam từ lưu vực Ngũ hà đến rặng núi Tần đà (Vindhya), phía Bắc tới sông Amu Daria và vùng Trung Á, phía Tây tới An tức (tức nước Iran ngày nay).

Triều đại của vua Ca Nị Sắc Ca đã tiếp xúc mật thiết với các nền văn hóa của Trung quốc, Hi lạp và La mã, tạo nên sự dung hợp văn hóa Đông Tây, để hình thành nền mĩ thuật Kiền đà la, tức nền mĩ thuật Phật giáo đặc thù mang thể thức Hi lạp.

Trong lịch sử Phật giáo Ấn độ, vua Ca Nị Sắc Ca được coi là vị vua tin Phật thuần thành và nhiệt tâm hộ trì Phật pháp ngang bằng với vua A Dục. Lúc đầu ông là tín đồ của Bái hỏa giáo (Zarathustra), khinh thị Phật pháp, không tin nhân quả tội phước; về sau được Bồ tát Mã Minh cảm hóa mà qui y Tam Bảo. Ông tôn Hiếp tôn giả (Parsva) làm thầy, và dốc lòng bảo hộ Phật giáo. Đương thời, giáo lí Hữu bộ đang thịnh hành, nên ông cực lực ủng hộ, xây cất nhiều tự viện cho Hữu bộ. Ông đã noi theo hạnh nguyện của vua A Dục, xây rất nhiều tháp thờ xá lợi Phật. Trong thời đại của ông, Phật giáo được bành trướng còn rộng rãi hơn cả ở thời vua A Dục; rất nhiều vị cao tăng thạc đức xuất hiện, xúc tiến kết tập kinh điển đại thừa. Công đức nổi bật nhất của vua Ca Nị Sắc Ca đối với Phật giáo là sự bảo trợ cho kì kết tập thánh điển lần thứ tư, được cử hành tại Ca thấp di la.

Tương truyền, cứ mỗi ngày nhà vua thỉnh một vị sư vào cung giảng kinh nói pháp, thấy giáo nghĩa mỗi vị nói không giống nhau, lấy làm ngờ vực, bèn hỏi tôn giả Hiếp. Tôn giả nói, vì có nhiều bộ phái ra đời, chủ trương khác nhau, nên giáo nghĩa cũng khác nhau. Nhà vua nghe thế liền nảy ra ý nghĩ nên thống nhất giáo nghĩa của các bộ phái. Ông trình ý kiến ấy với Hiếp tôn giả, rồi phát nguyện tổ chức và bảo trợ đại hội kết tập kinh điển. Ông ban hành sắc lệnh triệu tập tất cả cao tăng học giả khắp vương quốc, từ đó chọn ra 500 vị cao đức bác học nhất, tinh thông Ba Tạng, hội họp tại Ca thấp di la để kết tập kinh điển. Kì kết tập này do tôn giả Thế Hữu (Vasumitra) làm thượng thủ, cùng với các tôn giả Hiếp (Parsva), Pháp Cứu (Dharmatrata), Giác Thiên (Buddha deva) và Diệu Âm (Ghosa) đồng chủ tọa. Sau khi hoàn mãn, tất cả Kinh. Luật, Luận đều được khắc trên lá đồng, mười hai năm mới xong, được tàng trữ trong một ngôi tháp lớn, có người canh giữ cẩn thận. Tuy nhiên, số kinh luận đó cũng đã sớm bị mất mát; tương truyền, chỉ có bộ A Tì Đạt Ma Đại Tì Bà Sa Luận (gồm 200 quyển, tổng hợp các giáo nghĩa dị đồng của các bộ phái để hoàn thành giáo nghĩa của Hữu bộ) là còn truyền lại, đã được pháp sư Huyền Trang (thế kỉ thứ 7) dịch ra Hán văn.

Vua Ca Nị Sắc Ca ở ngôi khoảng 30 năm thì mất. Tương truyền, vì lúc sinh tiền đã gây nhiều chinh chiến, chém giết quá nhiều, nên dù đã được Bồ tát Mã Minh giáo hóa mà qui y Phật giáo, tạo nhiều công đức lớn lao, nhưng sau khi chết vẫn phải bị đọa lạc, làm thân con cá ngàn đầu trong biển cả. Đầu này bị chém lại sinh đầu khác, đau khổ cùng cực. Bấy giờ có vị A la hán, đương chức duy na, thỉnh mấy tiếng chuông. Con cá ngàn đầu nghe được tiếng chuông ấy, khổ đau liền dứt; bèn xin vị A la hán tiếp tục thỉnh chuông bảng (chuông, bảng là những loại pháp khí được dùng hàng ngày trong các tự viện) cho đến khi nghiệp báo hoàn toàn dứt sạch.

(19) Kiền đà la (Gandhara): một cổ quốc ở bán đảo Ấn độ, nay là vùng hạ lưu sông Kabul, phía Bắc lưu vực Ngũ hà. Từ những thế kỉ trước khi đức Phật ra đời, Kiền đà la đã là một trong 6 nước lớn ở vùng Tây Bắc Ấn độ (Gandhara, Kamboja, Kuru, Matsya, Pancala, và Surasena), bao gồm miền thượng lưu hai con sông lớn Hằng hà (Ganga) và Ấn hà (Sindhu). Cả 6 nước này, và đặc biệt là Kiền đà la và Cưlâu (Kuru), đã là căn cứ địa của nền văn minh Bà la môn giáo (cũng tức là nền văn minh Ấn độ) vào thời đó. Từ thế kỉ thứ 7 tr. TL, nền văn minh ấy phát triển dần về vùng lưu vực sông Hằng, hưng khởi thêm nhiều nước lớn khác. Khi đức Phật ra đời thì Ấn độ có cả thảy 16 nước lớn; và Kiền đà la vẫn là một trong 16 nước đó. Chính bản thân đức Phật cũng đã có lần đến hóa đạo ở nước này.

Thế kỉ thứ 4 tr. TL, đại đế Á Lịch Sơn (Alexander) của nước Hi lạp đem quân đánh chiếm vùng Tây Ấn, đặt thủ đô của nước này tại thành Bố sắc yết la phạt để (Puskaravati – cách thành phố Peshawar của nước Pakistan ngày nay 20 km về hướng Đông Bắc). Thời vua A Dục (thế kỉ thứ 3 tr. TL), tôn giả Mạt Xiển Đề (Majihantika) đã được phái đến Kiền đà la để truyền bá Phật pháp, giúp cho gần một trăm ngàn người đạt được đạo quả, cả ngàn người phát tâm xuất gia. Về sau, khi giáo đoàn bị phân rẽ thành hai bộ phái căn bản là Thượng Tọa bộ và Đại Chúng bộ, thì nước này, cùng với nước láng giềng Cathấp di la, đã là căn cứ địa của Thượng Tọa bộ. Sau đó, khi Thuyết Nhất Thiết Hữu bộ tách ra khỏi Thượng Tọa bộ, thì nước này lại trở thành trung tâm của bộ phái mới này. Không những thế, tăng chúng ở Kiền đà la cũng còn hấp thụ tư tưởng, học phong của Đại Chúng bộ; rồi tư tưởng Phật giáo đại thừa cũng phát triển tại đây. Theo kinh Đạo Hạnh Bát Nhã và luận Đại Tì Bà Sa, kinh hệ Bát Nhã đã sớm được lưu hành tại nước này.

Vào thế kỉ đầu TL, vương triều Quí sương hưng khởi ở phương Bắc, chiếm lĩnh cả vùng lưu vực sông Kabul. Dần dần, vua đời thứ ba của vương triều này là Ca Nị Sắc Ca, đã mở rộng đế quốc Kiền đà la, và đã chọn thành Bố lộ sa của nước này (tức thành phố Peshawar của nước Pakistan ngày nay) để đặt thủ đô của đế quốc Quí sương (hay đế quốc Nhục chi); bởi vậy, vào thời đó, nước Kiền đà la cũng được gọi là nước Đại nhục chi. Vua Ca Nị Sắc Ca nhiệt tâm bảo hộ Phật giáo, không khác gì vua A Dục trước kia, cho nên Phật giáo ở đây lại càng sáng rỡ. Từ đây làm địa bàn, Phật giáo đã được truyền bá rộng khắp bốn phương, còn hơn cả dưới thời vua A Dục. Các vị thánh tăng như Hiếp tôn giả, Mã Minh, Pháp Cứu, Long Thọ, Vô Trước, Thế Thân, v.v... đều xuất thân từ địa phương này; và nền Phật giáo đại thừa cũng nhân đó mà hưng thịnh. Trong thời đại này, đế quốc Quí sương giao lưu mật thiết với các nền văn minh lớn của thế giới phương Tây, như Hi lạp và La mã, đã dung hợp tạo thành nền nghệ thuật đặc thù cho vùng Tây Bắc Ấn Độ, từng được sách sử thế giới gọi đó là nền “nghệ thuật Kiền đà la” – cũng tức là một ngành trong nền nghệ thuật Phật giáo Ấn độ. Sự biểu hiện của nền nghệ thuật này, chủ yếu là ở các ngành kiến trúc (cung điện, chùa tháp), điêu khắc (kể cả phù điêu) và hội họa (tượng Phật và Bồ tát).

Nội dung của nền nghệ thuật này, đa phần lấy các đề tài Phật giáo làm chủ, qua cách thức biểu hiện của hệ thống Hi lạp, nên cũng được gọi là nền “nghệ thuật Phật giáo Hi lạp”. Về tính lịch sử nó có giá trị rất lớn, ảnh hưởng to rộng đến khắp miền Ấn độ, Trung Á, Miến điện, Thái lan, Trung quốc, Việt nam, Nhật bản, Triều tiên v.v... Vào giữa thế kỉ thứ 5, tộc Áp đạt (Ephatalites – tức giống Hung nô trắng) xâm lược Ấn độ, nền nghệ thuật Kiền đà la cũng nhân đó mà bị suy hoại. Đến thế kỉ thứ 10, dưới sự bách hại và tiêu diệt mãnh liệt của Hồi giáo, Phật giáo ở Kiền đà la đã bị tuyệt tích.

(20) Tôn giả Hiếp (Parsva): là vị luận sư thuộc Thuyết Nhất Thiết Hữu bộ, từng khuyên vua Ca Nị Sắc Ca tổ chức đại hội kết tập kinh điển kì thứ tư. Tôn giả cũng là vị tổ thứ 10 trong 28 vị tổ Thiền tông Ấnđộ. Theo Phú Pháp Tạng Truyện, do nghiệp đời trước mà tôn giả phải ở trong thai mẹ 60 năm, khi sinh ra thì râu tóc đã bạc hết. Tôn giả chán ghét ngũ dục, không thích ở nhà, bèn đến đảnh lễ ngài Phật Đà Mật Đa (Buddhamitra – vị tổ thứ 9 Thiền tông Ấn độ) để cầu xin học đạo, chuyên tu khổ hạnh, tinh tấn dũng mãnh, chưa từng đặt hông nằm xuống. Người đương thời xưng hiệu tôn giả là Hiếp tì kheo. Theo Đại Đường Tây Vực Kí, ban đầu tôn giả là thầy của chúng phạm chí ngoại đạo, đến 80 tuổi thì bỏ nhà xuất gia theo Phật giáo. Đám trai trẻ trong thành chê cười rằng: “Ông già hủ lậu này kém trí làm sao! Người xuất gia thì phải tu định và tụng kinh. Nay đã suy nhược, hết đường tiến thủ, mà nhập vào tăng đoàn thì chắc là vì để được ăn no mà thôi!” Tôn giả nghe lời ấy bèn tự thề nguyền, nếu không học thông Ba Tạng, không đoạn trừ tham dục ba cõi để chứng được sáu thần thông, đạt đủ tám bước giải thoát, thì trọn đời hông không dính chiếu. Trải qua 3 năm, tôn giả quả nhiên học thông Ba Tạng, đoạn trừ tham dục ba cõi, chứng ba minh. Bấy giờ mọi người hết sức kính ngưỡng, xưng hiệu là Hiếp tôn giả. Sau đó tôn giả lại theo học với tôn giả Phật Đà Mật Đa, được truyền cho yếu chỉ thâm diệu của Phật pháp, và chứng quả A la hán.

Ngài Mã Minh buổi đầu theo học Bà la môn giáo, tài trí tung hoành, biện tài vô ngại, công kích tăng chúng, gây hại cho nền Phật giáo Trung Thiên trúc không ít. Để cứu vãn cho tình hình Phật giáo ấy, tôn giả Hiếp đã đến thẳng thành Hoa thị, mời Mã Minh cùng đối luận. Trong cuộc đối luận này Mã Minh bị chiết phục, bèn xin nhập làm môn hạ của tôn giả Hiếp, thọ giới cụ túc, trở thành tì kheo. Sau đó tôn giả trở về Bắc Thiên trúc, lưu ngài Mã Minh ở lại Trung Thiên trúc để hoằng dương chánh pháp. Về sau, khi vua Ca Nị Sắc Ca đánh chiếm thành Hoa thị, lại đem ngài Mã Minh về Bắc Thiên trúc. Dưới triều vua Ca Nị Sắc Ca, Hiếp tôn giả đã vâng mệnh vua, triệu tập 500 vị thánh tăng nhóm họp tại nước Ca thấp dila để kết tập kinh điển cùng biên tập bộ luận Đại Tì Bà Sa, rất được nhà vua sùng kính. Tôn giả đã viên tịch tại Bắc Thiên trúc, cả quần thần của vương triều đều cùng nhau xây tháp để thờ xá lợi của ngài.

(21) Thế Hữu (Vasumitra – dịch âm là Bà Tu Mật Đa): cũng gọi là Thiên Hữu, là một trong các vị tổ của Thuyết Nhất Thiết Hữu bộ (Sarvasti vadin – gọi tắt là Hữu bộ, là một trong 20 bộ phái tiểu thừa). Tôn giả là người nước Kiền đà la ở vùng Tây Bắc Ấn độ, sống vào khoảng từ thế kỉ đầu sang thế kỉ thứ 2 TL, ra đời sau tôn giả Ca Đa Diễn Ni Tử (Katyayaniputra) và trước tôn giả Hiếp. Tôn giả đã được vua Ca Nị Sắc Ca cung thỉnh làm thượng thủ trong kì kết tập kinh điển lần thứ tư tại Ca thấp di la, để biên tập bộ luận Đại Tì Bà Sa, tổng kết tất cả học thuyết của Hữu bộ. Tôn giả, cùng với các tôn giả Pháp Cứu, Diệu Âm và Giác Thiên, đã được người đương thời xưng là “Bà Sa tứ đại luận sư”. Tôn giả cũng là tác giả của bộ Dị Bộ Tông Luân Luận. Kinh Sư Tử Nguyệt Phật Bản Sinh nói rằng, trong tương lai tôn giả sẽ thành Phật kế tiếp Phật Di Lặc, hiệu là Sư Tử Như Lai.

(22) Ca thấp di la. (Xin xem phụ chú số 4, bài 17 kế tiếp.)

(23) Sáu thần thông (lục thông): Chữ “thần” ở đây có nghĩa là năng lực mầu nhiệm, vượt quá sức hiểu biết của con người; chữ “thông” nghĩa là thông suốt, không có gì làm cho chướng ngại. “Thần thông” là sức tác dụng mầu nhiệm, tự tại vô ngại, siêu việt nhân gian, không thể nghĩ bàn, do công phu tu tập thiền định mà đạt được. Bởi vậy, bản chất của thần thông là trí tuệ, có nghĩa, không tu thiền định, không phát huy được trí tuệ, thì nhất định không thể chứng đắc thần thông. Trong Phật giáo, nói tới thần thông, gồm có sáu thứ: 1) Thần túc thông (hay thân như ý thông): tùy ý muốn đến chỗ nào thì tự khắc đến đó, tùy ý muốn chuyển biến tướng trạng như thế nào thì tức khắc có tướng trạng đó; riêng đức Phật còn có cái năng lực tùy ý cải biến đối cảnh, tự tại vô ngại. 2) Thiên nhãn thông: thấy suốt các tướng khổ vui, sinh tử của chúng sinh trong sáu đường; thấy tất cả mọi loài, mọi vật trong thế gian, bất luận xa gần, lớn nhỏ, có hình sắc hay không có hình sắc, không có gì ngăn cách, chướng ngại. 3) Thiên nhĩ thông: nghe rõ tất cả âm thanh, ngôn ngữ, những tiếng kêu than đau khổ, những lời mừng vui của mọi loài chúng sinh trong sáu nẻo luân hồi. 4) Tha tâm thông: thấy rõ tâm ý, những tư tưởng lành dữ của mọi loài chúng sinh trong sáu đường. 5) Túc mạng thông: thấy rõ đời sống cùng những việc làm của chính mình cũng như của mọi người khác trong nhiều kiếp quá khứ. 6) Lậu tận thông: Đoạn trừ tất cả phiền não (kiến tư hoặc) trong ba cõi, vĩnh viễn thoát li sinh tử luân hồi.

Trong sáu thứ thần thông trên, ngoại trừ lậu tận thông, cả năm thứ thần thông kia, bất cứ ai, kể cả ngoại đạo, tu định đạt đến Tứ thiền, đều chứng được, gọi là “ngũ thông” (thần túc thông, thiên nhãn thông, thiên nhĩ thông, tha tâm thông, và túc mạng thông). Riêng lậu tận thông, chỉ có Phật và A la hán mới chứng được. Bởi vậy, trong sáu thứ thần thông trên, chỉ có lậu tận thông là quan trọng nhất đối với người tu học Phật, từng được đức Phật nhấn mạnh và khuyến khích tu tập. Khi đã chứng đạt loại thần thông này rồi thì năm loại kia cũng tự nhiên mà có được, và đó chỉ là phương tiện được dùng để độ sinh trong những trường hợp thật cần thiết mà thôi. Chính đức Phật cũng đã từng lưu ý quí vị A la hán không nên sử dụng thần thông trong những lúc không cần thiết. Lại nữa, trong sáu thứ thần thông trên, không những chỉ Phật và A la hán mới chứng được lậu tận thông, mà cả thiên nhãn thông và túc mạng thông của các Ngài cũng thù thắng hơn mọi người khác, cho nên, đối với Phật và A la hán, ba loại thần thông này (thiên nhãn thông, túc mạng thông và lậu tận thông) được gọi là “ba minh” (tam minh). – Túc mạng thông của A la hán có thể thấy rõ đến 500 kiếp quá khứ; túc mạng thông của Phật thì thấy rõ vô lượng kiếp quá khứ; riêng thiên nhãn thông của Phật còn thấy rõ các tình trạng sinh tử của chúng sinh trong vô số kiếp vị lai.

Đó là ý nghĩa của “lục thông” rất thường thấy trong kinh luận. Riêng trong Thiền tông, “lục thông” được trình bày một cách thiết thực, rất đáng được làm phương châm trong việc tu học. Tổ Lâm Tế Nghĩa Huyền (? 867) nói: “... còn như lục thông của Phật thì không phải như thế: vào thế giới của sắc mà không bị sắc mê hoặc; vào thế giới của thanh mà không bị thanh mê hoặc; vào thế giới của hương mà không bị hương mê hoặc; vào thế giới của vị mà không bị vị mê hoặc; vào thế giới của xúc mà không bị xúc mê hoặc; vào thế giới của pháp mà không bị pháp mê hoặc. Cho nên, đã đạt được cái vô tướng của sắc thanh hương vị xúc pháp, thì chúng không thể trói buộc kẻ “đạo nhân không y cứ” này được. Tuy vẫn là năm uẩn hữu lậu, mà thực sự là địa hành thần thông.” (Trích dịch từ tác phẩm Lâm Tế Ngữ Lục, được in trong sách Đề Xướng Lâm Tế Lục của Bình Điền Tinh Canh [Hirata Seiko], do nhà Hakujusha tại Đông kinh xuất bản, năm 1984.)

(24) Tám bước giải thoát (bát giải thoát): tức tám phép thiền quán, từ đó diệt trừ dần tâm tham dục ở ba cõi, được giải thoát sinh tử. Tám bước giải thoát nguyên là tám bước “bội xả”. Chữ “bội” nghĩa là phản lại, trái lại, chống lại, tức là chống lại phiền não; chữ “xả” nghĩa là buông bỏ, không bám giữ, tức là buông bỏ phiền não. Vì vậy, đứng trên nguyên nhân tu tập thì nói là “bội xả”; đứng trên kết quả tu tập thì nói là “giải thoát”. Tám bước bội xả, hay giải thoát, gồm có:

1) Trong tâm đã có niệm tham ái về sắc thân của mình, hành giả hãy quán chiếu để thấy rõ tính chất bất tịnh của các sắc thân ở bên ngoài (tức thân thể hay tử thi của người khác), nhờ đó mà dứt được niệm tham ái về tự thân; và được giải thoát. (Nội hữu sắc tưởng, quán ngoại sắc giải thoát.) Đó là bước giải thoát thứ nhất.

2) Tuy tâm tham ái đối với tự thân đã dứt, nhưng sự tham ái đối với mọi thứ trong cõi Dục vẫn còn nhiều, hành giả hãy tiếp tục quán chiếu để thấy rõ tính chất bất tịnh, vô thường của mọi sắc chất trong cõi Dục (kể cả sắc thân chúng sinh), nhờ đó mà diệt trừ được tâm tham ái đối với cõi Dục; và được giải thoát. (Nội vô sắc tưởng, quán ngoại sắc giải thoát.) Đó là bước giải thoát thứ hai.

3) Khi tâm tham ái đối với tự thân và mọi thứ sắc chất trong cõi Dục đã không còn khởi động nữa thì cái tịnh sắc trong sáng, đẹp đẽ, mầu nhiệm của vũ trụ hiển hiện. Tâm ý của hành giả bấy giờ trở nên trong sạch, sáng suốt, niềm an lạc phát sinh và tăng trưởng trong khắp tự thân. Hành giả hoàn toàn an trú trong cảnh giới an lạc ấy, và đạt được bước giải thoát thứ ba. (Tịnh giải thoát, thân tác chứng, cụ túc trú.)

4) Với tâm ý trong sáng, không tham đắm, không vướng mắc, hành giả vượt ra khỏi cái phạm vi hạn hẹp của tự thân để quán chiếu tính chất vô biên của không gian, và đồng nhất mình với không gian vô biên đó; đồng thời hành giả cũng thấy rõ tính chất đồng nhất giữa không gian vô biên và các vật thể. (Không vô biên xứ giải thoát.) Đó là bước giải thoát thứ tư.

5) Tiến thêm một bước, hành giả quán chiếu để thấy rõ rằng, cả không gian và thời gian đều dung nhiếp lẫn nhau, nương vào nhau mà tồn tại; cả hai đều không đứng độc lập với nhận thức, mà chính là những biểu tượng của nhận thức. Hành giả an trú trong chánh niệm “tâm thức bao hàm cả không thời gian”, cũng tức là an trú trong bước giải thoát thứ năm. (Thức vô biên xứ giải thoát.)

6) Tâm ý đã không còn tham đắm, vướng mắc đối với mọi sắc chất trong thế gian, đến đây, hành giả quán chiếu thâm sâu hơn nữa vào thật tướng của thực tại vạn hữu để thấy rõ rằng, thật tướng của vạn pháp là vô tướng. Thấy rõ như thế thì tức khắc vượt thoát được thế giới khái niệm, vất bỏ được các loại khuôn khổ đối đãi của tư tưởng như có không, lớn nhỏ, trong ngoài, tốt xấu, sinh diệt, v.v... Thực tại hiển lộ trong thật tướng như như bình đẳng của nó, và hành giả đạt được bước giải thoát thứ sáu. (Vô sở hữu xứ giải thoát.)

7) Khi đã thấy rõ thật tướng vô tướng của thực tại vạn hữu thì hành giả cũng vất bỏ được sự phân biệt về chủ thể nhận thức và đối tượng nhận thức, không còn thấy có một bên là chủ thể quán chiếu và một bên là đối tượng quán chiếu; đó cũng chính là cảnh giới thiền định gọi là “Không phải tư tưởng cũng không phải không phải tư tưởng”, tức là bước giải thoát thứ bảy. (Phi tưởng phi phi tưởng xứ giải thoát.)

8) Lúc này hành giả thật sự thấu suốt chân tướng của thực tại vạn hữu, hoàn toàn thoát ra khỏi mọi khái niệm (cảm thọ và tư tưởng), phá tan lưới sinh tử, vĩnh viễn không rơi lọt trở lại trong sáu nẻo luân hồi. (Diệt tận giải thoát, hay diệt thọ tưởng giải thoát.) Đây là bước giải thoát sau cùng, là đỉnh cao tột của tuệ giác mà hành giả đạt được.

BÀI TẬP

1) Hãy diễn tả nghi thức và tình hình trong lúc kết tập.

2) Có bao nhiêu kì kết tập Ba Tạng? Mỗi kì được cử hành vào khoảng năm nào sau ngày đức Phật diệt độ?

3) Hãy thuật lại: a/ Tình hình kết tập của Thượng Tọa bộ; b/ Tình hình kết tập của Đại Chúng bộ.

4) Nguyên nhân đã làm phát khởi kì kết tập thứ hai? Kết quả ra sao?

5) Hãy thuật lại nguyên nhân đã khởi động cho kì kết tập thứ ba.

6) Hãy thuật lại nguyên nhân đã khởi động cho kì kết tập thứ tư.

7) Các vị Bồ tát nào đã chủ trì cuộc kết tập Phật pháp đại thừa?