Giáo Khoa Phật Học - Cấp Hai

Tổng Hợp Yếu Chỉ Các Bài 1, 2 Và 3

1. Có người nói rằng, dâm dục là do trên thân thể cấu tạo như vậy, cũng có thể nói đó là nhu yếu, mà cũng là lai nguyên của loài người và tất cả các loài động vật. Nếu dứt trừ dâm dục thì người và súc vật đều dứt tuyệt; cho nên cấm dâm dục là điều có vẻ như không hợp lí. Tôi xin giải đáp vấn đề này qua sáu điểm sau đây: 1) Dâm dục là nỗi khổ chứ không phải là niềm vui. Sở dĩ chúng sinh thấy đó là niềm vui, vì nghiệp lực nặng nề nên khiến ra như vậy. Rốt cuộc, hễ có ái dục là có hệ lụy; không có ái dục thì thân và tâm, cả hai phương diện đều thoải mái rất nhiều. Nên biết rằng, trời Sơ thiền đã lìa khỏi cõi Dục, được gọi là Phạm Thiên. Chữ “phạm” nghĩa là trong sạch. Thế mới biết, sắc dục là hoàn toàn không trong sạch. Trong ba cõi chín địa(1), trời Sơ thiền được gọi là cõi “Li sinh hỉ lạc”, tức là, chúng sinh cõi đó, nhân dứt trừ sắc dục mà có được niềm mừng vui. Hóa ra, chỉ có chúng sinh ở cõi Dục mới coi sắc dục là niềm vui; còn các bậc thánh thì thấy đó là khổ đau, cho nên khi dứt được rồi thì vui lắm!

2) Dâm dục đã đành là do trên thân thể cấu tạo như vậy, nhưng đó không phải là sự sinh thành có tính cách bẩm sinh, mà do những tư tưởng và hành động sau khi sinh ra đời, sinh khởi. Kinh Khởi Thế nói: “Chúng sinh lúc đó ăn gạo rồi, thân thể liền có mỡ tủy da thịt, gân xương máu mủ, mạch chạy cùng khắp, và nam căn nữ căn, tướng mạo rõ ràng. Căn và tướng đã sinh, tâm nhiễm ô liền khởi, nhìn nhau vài lần, bèn sinh ái dục, ở chỗ kín đáo, hành dâm bất tịnh.” Cho nên biết, loài người buổi đầu từ cõi trời Quang âm(2) sinh xuống, chưa có tướng nam nữ, mãi về sau mới có. Nay nếu dứt trừ tâm niệm ấy, thì tướng ấy cũng diệt luôn. Cho nên các cõi trời Thiền đều không có tướng nam nữ. Đức Như Lai tuy thị hiện thân đàn ông, nhưng có tướng nam căn ẩn kín, bề ngoài không thấy. Không có tâm dâm dục thì hình tướng hành dâm cũng không có.

3) “Sinh” là họa, chứ không phải phúc. Lão Tử nói: “Ta có họa hoạn vì ta có thân. Nếu ta không có thân thì làm gì có họa hoạn!” Kinh Niết Bàn nói: “Mọi khổ đau là từ ‘sinh’ mà có. Vì vậy, bậc trí nên trụ nơi ‘bất sinh’.” Kinh Kim Cang nói: “Sinh từ bào thai, sinh từ trứng, sinh từ chỗ ẩm thấp, sinh bằng cách biến hóa; có hình sắc, không có hình sắc; có tư tưởng, không có tư tưởng; không phải có tư tưởng, không phải không có tư tưởng; ta đều làm cho dứt tuyệt phiền não mà chứng nhập vô dư niết bàn.” Cho nên biết, tất cả các hình thức “sinh” đều là đau khổ; chỉ có cảnh giới niết bàn không sinh không diệt mới có được niềm vui. Vậy thì, thế giới mà không có người, không có động vật, tức là tất cả đều đã chứng nhập vô dư niết bàn; đó là điều tốt to lớn bằng trời, chúng ta đừng nên nghĩ đó là sự tiêu diệt hoàn toàn mà mong cầu sự đầu sinh.

4) Nên biết rằng, tất cả chúng sinh, lửa dâm dục hừng hực, đó là tự mình có nghiệp chướng sâu nặng, xuống đến đời con cháu, lại cũng nghiệp chướng sâu nặng, muốn ra đời gấp để trả báo khổ đau, cho nên ứng cảm với cha mẹ đang hành dâm, để được sinh ra đời. Ví như heo cha và heo mẹ giao cấu, heo con nghiệp ác nặng nề, phải sinh ra đời để bị giết, ứng cảm mà thành ra như thế. Tất cả chúng sinh trong cõi Dục, chắc chắn đều như vậy, đời đời nối nhau, tuần hoàn không dứt, thật đáng bi thương!

5) Thiên nhân ở cõi Sắc đều là hóa sinh, không cần có cha mẹ. Chúng sinh ở cõi

Phật cũng vậy. Vì thế, giả sử tất cả chúng sinh đều dứt tuyệt dâm dục, thì cách thức sinh ra đời sẽ được cải biến, thành ra hóa sinh; chứ không nhất thiết phải có sự giao hợp giữa nam nữ. Con rận đầu tiên ở trên áo, con gián đầu tiên ở trong hộc tủ, con nhện đầu tiên ở trong phòng, con cá đầu tiên ở trong nước, đều là hóa sinh, không đợi phải có trứng; đó là bằng chứng.

6) Nếu không thể dứt trừ dâm dục, giới cư sĩ tại gia có thể lập gia đình sinh con cái; điều đó không phạm giới. Nếu biết tu hành niệm Phật, cũng có thể được nhờ Phật lực, thoát khỏi ba cõi, sinh về nước Phật, chấm dứt sinh tử. Vấn đề sắc dục, chỉ cần biết tự tiết chế, đức Phật cũng không cấm đoán hẳn, cho nên không trở thành một vấn đề lớn lao.

2. Thực vật có mạng sống không? Có cảm giác không? Khi bị cắt, bị nấu, có đau đớn không? Khi biện luận về vấn đề này, nhiều người đã trưng dẫn các loại như dây mắc cỡ, cây bắt ruồi, v.v... để chứng minh rằng, thực vật có mạng sống, có cảm giác. Theo cái nhìn của đạo Phật, thực vật chỉ có cơ năng sống còn, mà không có mạng sống, không có thức thứ tám, không thể gieo nhân chịu quả. Chúng thuộc về loài vô tình, không phải hữu tình; thuộc về loại y báo, không phải chánh báo. Cho nên, chúng không có tri giác, không có đau đớn. Cắt thái thực vật không thể so sánh với giết hại động vật. Nếu luận về sự việc này, vì chúng ta đều không phải là thực vật, cho nên rốt cuộc, chúng có hay không có tri giác, có hay không có đau đớn, mọi người đều trưng ra những gì mà họ cho là lí tưởng; mà lí tưởng thì phải lấy các lời dạy của thánh nhân làm tiêu chuẩn, cứ nghe và để trong tâm trí như thế, không nên luận bàn. Hiện tại, chúng ta chỉ nên căn cứ vào hiện trạng thực tế, do chính tai mắt của chúng ta nghe thấy, về sự giết động vật và cắt thực vật, để nói như thế này: Khi giết một con vật, chúng ta thấy nó sợ hãi, tìm cách chạy trốn, kêu la, dẫy dụa, máu chảy, gân thịt co rút, chặt đầu, mổ bụng, trạng huống khẩn trương mà thật bi thảm! Khi cắt thực vật, chúng ta có thấy trạng huống như thế không? Chúng tôi chỉ xin nói một điểm này: Là Phật tử, trong lương tâm, chúng ta nên ăn chay; nếu không như vậy, chúng ta sẽ đi ngược lại với các giáo lí về chúng sinh bình đẳng, từ bi cứu khổ, v.v... “Tu đạo, trước nên tu tâm.” Câu này, rất mong người tu học suy nghĩ chín chắn để thể hội. Hễ có được một phần tâm từ bi, tức khắc chúng ta có được một phần công đức.

3. Trong bài văn “Răn Sát Sinh” có nêu các sự việc cứu sống các loài ruồi, rết, rắn, kiến, đều là các loài có hại. Có người cho đó là việc làm không thích đáng. Nên biết rằng, nghĩ như thế là tội lỗi lớn. Vì rằng, loài vật có hại hay loài vật có ích, chỉ là sự nhận thức đứng trên quan điểm của con người; hơn nữa, đó chỉ là nhận thức của thế tục mà thôi, hoàn toàn sai trái với tông chỉ “chúng sinh và Phật đều bình đẳng” của Phật giáo. Người nhân ái khi cứu một chúng sinh, trước tiên chỉ vì thấy sự khổ ách mà phát tâm từ bi, hoàn toàn không có tính toán gì khác. Nếu lại khởi một niệm thứ hai rằng, con vật này có ích nên cứu, con vật này có hại nên để cho chết, đó là sinh tâm vọng tưởng phân biệt, rơi vào cái vòng “khởi hoặc tạo nghiệp”; thật không nên như vậy! Đức Thích Tôn thí thân cho cọp ăn(3), Châu Xứ giết cọp(4); Tùy hầu cứu rắn, Thúc Ngao đập rắn(5); đều là những việc làm của người nhân đức, thành tâm. Tuy hành động của họ có tương phản, nhưng đều xuất phát từ một niệm từ bi; cho nên, cứu sống hay giết chết cũng đều phát sinh công đức.

4. Có người nói rằng: Trời sinh ra muôn vật là để cho người ăn. Tôi hỏi lại: Vậy thì tại sao ông không ăn giun, rệp, gián, đỉa, ruồi xanh, nhện, giòi, thằn lằn, rết? Những giống này cũng đều là trời sinh ra để cho người ăn cả đấy! Người đó không trả lời được.

5. Sợ sệt là một vấn đề lớn của đời người. Sợ hãi cực độ có thể làm cho người ta chết giấc, cho nên đâu phải là chuyện nhỏ! Chúng ta chỉ cần xem: Trong các tôn hiệu Phật, có một tôn hiệu là “Vô Bố Úy Như Lai”; trong các cách bố thí, có một cách là “vô úy thí”; trong Tâm Kinh thì đặc biệt nêu rõ: “Vì tâm không chướng ngại nên không có sợ hãi.” Điều đó cho thấy, tu tập tám điều quán niệm để đối trị tâm sợ hãi, là pháp môn thật dụng thiết thực, lại vô cùng trọng yếu trong quá trình tu đạo; nhất là ở những nơi núi rừng u tịch, thì lại càng thích dụng.

6. Thọ mạng của con người, cho đến những cảnh ngộ trong đời người, quả thật là cố định hay không cố định? Nếu là cố định thì không thể thay đổi. Vậy, những sự việc được kể ra trong bài văn “Răn Sát Sinh”, như: Tống Giao cứu bầy kiến mà được thi đậu; Mao Bảo thả rùa mà được thoát nạn; chị nấu bếp thả ba ba mà khỏi bệnh; người thợ nấu rượu cứu vớt ruồi mà khỏi tội hình; làm gì có xảy ra! Nếu là không cố định thì tất có thay đổi. Vậy, định luật “nhân quả báo ứng” tất phải bỏ đi! Về việc này, cần phải nói rõ đến vấn đề giá trị cùng tính tất yếu: Nhân quả báo ứng, ví dụ như đá bóng, quả bóng như thế thì dùng sức chân như thế, hướng về phương hướng như thế; một khi đá đi, thế tất phải rớt xuống rãnh nước. Có thể so sánh việc đá bóng này với định luật nhân quả. Với định luật này, tạo nghiệp ác thì phải rơi vào ba đường dữ, hoặc gặp phải tai họa, hay yểu mạng. Giả như quả bóng ấy, trong khi đang lăn tới trước, bỗng trúng phải một con chó, hay bị một chiếc xe đạp chặn lại; thế là nửa đường đổi hướng, không lăn tới được phía trước để rớt xuống rãnh nước. Cũng vậy, nếu giữa đường bỗng có duyên lành đẩy giúp vào, thì lực lượng ấy có thể tiêu trừ đi nghiệp ác, hoặc cuối cùng chuyển đổi thành nguyên do của quả báo an lành. Nhưng, sau khi nghiệp báo đã bị chuyển đổi, luật nhân quả trước kia vẫn không phải là vô hiệu; bởi vì, nếu căn cứ vào “lực học” mà nói, cái mức độ sức mạnh của cú đá vẫn còn, vẫn phải được tính vào, không thể bỏ đi được. Đến như, quả bóng nửa đường bị đụng vào con chó, hay bị chiếc xe đạp chặn lại, thì cái sức mạnh của nó vẫn còn đó, vẫn phải được tính vào. Đem tất cả các mức độ sức mạnh ấy cộng lại, nếu sức ở giai đoạn trước mạnh hơn ở giai đoạn sau, con đường đi tất sẽ hướng về phía trước, có nghĩa là, nghiệp thiện nhỏ tất không đủ sức chuyển đổi được nghiệp ác lớn ở trước; và ngược lại, nghiệp ác nhỏ tất không đủ sức chuyển đổi được nghiệp thiện lớn ở trước. Nếu sức ở giai đoạn trước yếu hơn ở giai đoạn sau, con đường đi tất sẽ hướng ngược về phía sau, có nghĩa là, nghiệp thiện lớn tất có khả năng áp đảo được nghiệp ác nhỏ ở trước; và ngược lại, nghiệp ác lớn tất có khả năng áp đảo được nghiệp thiện nhỏ ở trước. Nếu lực lượng đời này và đời trước bằng nhau, cách thức lại không thể giống như ở học đường, như dùng một công lớn chuộc một tội lớn, hoặc đem một tội lớn trừ đi một công lớn; cả hai đều không còn gì để tính toán. Cách thức chính đáng là: tất cả các nghiệp thiện và ác, ở trước và sau, đều lưu giữ vào ruộng thức mà trở thành các “chủng tử”, làm một công năng huân tập khác, đợi cho đến khi chín muồi thì sẽ phát sinh “hiện hành”. Những việc mới làm, dầu thuộc tính thiện hay tính ác, nhưng nếu chưa có đủ sức kích thích đặc biệt, thông thường đều được lưu giữ ở trạng thái chủng tử, làm một công năng huân tập khác, hoàn toàn không nhất định phải cùng với những “chủng tử chín muồi trở thành hiện hành” lúc trước triệt tiêu nhau. Tóm lại, cái tiến trình “chủng tử chín muồi để phát sinh hiện hành” thật vô cùng quan hệ, rất phức tạp, nhiệm mầu; chúng ta không thể nào biết được. Thấy rõ cái lí lẽ này rồi, chúng ta sẽ biết rằng, làm thiện hay làm ác, dù lớn dù nhỏ, trong cái định suất họa và phúc, đều phát sinh ra sức mạnh, không hề có cái gì bị bỏ rơi. Từ đó mà nhìn, thì luật nhân quả cũng là nhất định, mà cũng là không nhất định; thế nào thì chính hành giả hãy tự biết lấy mà thôi.

7. Vì sao sắc dục là nghiệp nặng của chúng sinh? Thứ nhất, kinh Niết Bàn nói: “Mọi khổ đau đều do SINH mà có.” Mà có SINH là vì có SẮC DỤC. Cho nên biết, sắc dục là nghiệp nặng. Thứ nhì, trong ba cõi thì cõi Dục ở dưới cùng, và cũng là đau khổ nhất, dơ bẩn nhất. Chúng sinh cõi Sắc không có dâm dục. Cảnh giới của họ thật trang nghiêm; tướng mạo của họ trông vô cùng an lạc. Do đó mà biết rằng, sắc dục là nghiệp nặng. Thứ ba, lấy thuốc lá và rượu làm ví dụ. Chúng ta hãy so sánh một người không hút thuốc, không uống rượu, an nhiên sống qua ngày tháng, với một người cần phải hút thuốc uống rượu mới có thể sống qua ngày tháng; đương nhiên, người cần có thuốc và rượu là người nghiệp nặng. Lấy trường hợp đó mà suy thì có thể biết, người có sắc dục là nghiệp nặng. Thứ tư, kinh Lăng Nghiêm nói: “Do tập quán dâm dục mà nảy sinh sự giao tiếp, cọ xát lẫn nhau. Cọ xát mãi không thôi, cho nên có ngọn lửa mạnh từ trong đó nổi lên; như người ta xoa hai bàn tay vào nhau thì phát ra hơi nóng. Hai thứ tập khí đốt nhau, cho nên mới có các sự kiện như giường sắt, trụ đồng.”(6) Xem đó thì đắm mê dâm dục chắc chắn phải đọa địa ngục đốt nướng. Thế mới biết, có sắc dục là nghiệp nặng. Thứ năm, kinh Pháp Hoa nói: “Nếu có chúng sinh tâm nhiều dâm dục, thường cung kính niệm danh hiệu đức Bồ tát Quán Thế Âm, liền dứt trừ tâm dâm dục.” Nếu nhiều dâm dục không phải là đau khổ, hà tất phải niệm danh hiệu đức Bồ tát? Mà tại sao đức Bồ tát lại phải giúp đỡ? Thế mới biết, có sắc dục là nghiệp nặng.

8. Không dâm dục thì thế giới sẽ không có con người, không có chúng sinh; có nghĩa là, tất cả loài người và các loài động vật ở cõi Dục đều đã thoát được nỗi khổ chồng chất (khổ khổ – một trong ba loại khổ), sinh lên các tầng trời Thiền ở cõi Sắc. Đó chính là điều hằng cầu mong mà không thể được; sao lại lấy đó làm điều lo sợ? Người có nỗi lo sợ đó, chứng tỏ rằng họ vẫn chưa hiểu rõ cái đạo lí thế gian là biển khổ, thân này là nguồn họa vậy.

9. Về câu chuyện người nấu rượu vớt ruồi, sau bị ở tù oan, lúc phán quyết, do chiêu cảm mà con ruồi cứ bay đến đậu trên đầu ngòi bút...; có người cho rằng, mạng sống của loài ruồi rất ngắn, con ruồi được cứu chưa chắc sống thêm được bao lâu để có thể cứu lại được người ơn! Xét đến con ruồi đậu trên ngọn bút kia, không nhất thiết đó chính là con ruồi đã được cứu sống; mà đó chẳng qua là chư Phật, Bồ tát, hoặc các vị thiện thần, muốn nêu rõ cái lí lẽ “làm lành thì hưởng quả báo lành”, nhân quả rõ ràng, để khuyến khích người đời làm lành, nên đã khiến một con ruồi nào đó làm việc đó mà thôi(7). Nếu không phải vậy, loài ruồi tính rất ngu muội, làm sao biết được người đã cứu mạng mình, để đến khi người kia bị ở tù oan, chờ đúng lúc phán tội, liền bay nhanh đến nha môn mà đậu trên ngọn bút?

CHÚ THÍCH (của người dịch)

(01) Chín địa (cửu địa): Thế giới của các loài chúng sinh cư trú được chia làm ba cõi: Dục, Sắc và Vôsắc. Cõi Dục là nơi cư trú chung của năm loài tâm đầy dục vọng (gồm các loài: Trời cõi Dục, Người, Súc sinh, Ngạ quỉ, và Địa ngục); danh từ Phật học gọi cõi này là “Ngũ thú tạp cư địa”, hoặc “Dụcgiới ngũ thú địa”. Chúng sinh trong hai cõi Sắc và Vô sắc không còn dục vọng, mà chỉ sống trong thiền định. Tùy theo mức độ sâu cạn của thiền định mà cõi Sắc được chia làm bốn “địa”, và cõi Vô sắc cũng được chia làm bốn “địa”. Cõi trời đầu tiên của Sắc giới gọi là Sơ thiền. Chúng sinh ở cõi này, vì vừa xa lìa được cõi Dục đầy xấu ác khổ đau, nên tâm sinh niềm hỉ lạc. Bởi vậy, Sơ thiền được gọi là “Li sinhhỉ lạc địa”. Ở trên cõi Sơ thiền là cõi Nhị thiền. Chúng sinh ở cõi này, do an trú thường trực trong thiền định mà sinh niềm hỉ lạc thù thắng; cho nên cõi này được gọi là “Định sinh hỉ lạc địa”. Ở trên cõi Nhịthiền là Tam thiền. Chúng sinh ở cõi này, do an trú trong thiền định thâm sâu mà bỏ được niềm vui có tính tự mãn của hai cõi trên kia, tâm trở nên an tĩnh hơn, niềm vui thanh thoát hơn; cho nên cõi này được gọi là “Li hỉ diệu lạc địa”. Trên cùng của Sắc giới là cõi Tứ thiền. Chúng sinh ở cõi này, do an trú trong thiền định thâm sâu hơn nữa, nên dứt hẳn các niềm hỉ lạc của ba cõi dưới, sống trong cảnh giới thanh tịnh, hoàn toàn bình đẳng, sáng suốt; cho nên cõi này được gọi là “Xả niệm thanh tịnh địa”. Tiến lên Vô sắc giới, cõi trời đầu tiên là Không vô biên xứ. Chúng sinh ở cõi này vừa thoát khỏi tính vật chất của Sắc giới để sống trong tính tự tại của cảnh giới hư không vô biên; cho nên ở đây được gọi là “Không vô biên xứ địa”. Tiếp đến, ở cõi Thức vô biên xứ thiên, chúng sinh được an trú trong cảnh giới mà thức hoàn toàn trải rộng trong không thời gian vô hạn; gọi là “Thức vô biên xứ địa”. Ở trên cõi này là Vô sở hữu xứ thiên. Chúng sinh ở cõi này dứt bỏ được tính giao động của hai cõi trước, an trú trong cảnh giới mà tư tưởng hoàn toàn vắng lặng, không còn đến một niệm sở hữu; cho nên cảnh giới đó được gọi là “Vô sở hữu xứ địa”. Trên cùng của Vô sắc giới là Phi tưởng phi phi tưởng xứ thiên; nơi đó, chúng sinh an trú trong cảnh giới thiền định cao tột của ba cõi, không còn niệm phân biệt có tư tưởng hay không có tư tưởng, không thiên có, không thiên không, hoàn toàn bình đẳng, an tịnh; được gọi là “Phi tưởng phi phi tưởng xứ địa”. Vậy, tất cả chín địa đều bao gồm trong ba cõi, hoặc sáu đường; hay nói cách khác, chín địa chỉ là một cách phân chia khác của ba cõi hoặc sáu đường; cũng tức là trọn cả một vòng sinh tử luân hồi. Lại nữa, chín địa là chín cảnh giới đều có chúng sinh tồn tại, nên cũng được gọi là “chín hữu” (cửu hữu).

(02) Quang âm là tên của tầng trời cao nhất trong ba tầng trời (Thiểu quang, Vô lượng quang và Quang âm) của cõi Nhị thiền, thuộc Sắc giới. Thiên chúng ở đây không có âm thanh, mà chỉ có ánh sáng phát ra từ tâm định. Chính họ dùng ánh sáng này để giao tiếp nhau, hiểu biết tâm ý nhau. Thân tướng họ cao lớn tốt đẹp, tự nhiên có ánh sáng. Họ lấy niềm vui làm thức ăn, luôn an trú trong an lạc, có thần thông, sống đến tám đại kiếp. Kinh Tăng Nhất A Hàm và luận Câu Xá đều nói rằng, con người ở thế giới Ta bà này, buổi ban sơ, chính là thiên chúng từ cõi trời Quang âm hạ giáng, bị mất thần túc, không trở về được, nên đã ở lại, trở thành lớp người đầu tiên ở thế gian.

(03) Đức Thích Tôn thí thân cho cọp ăn: Đây là một chuyện tiền thân của đức Phật Thích Ca Mâu Ni, trong thời kì Ngài còn tu tập hạnh Bồ tát. Ở thời quá khứ xa xưa, có một chàng thanh niên vốn là tín đồ đạo Bà la môn, thông minh tài trí hơn người, từ thuở nhỏ đã nổi tiếng là thần đồng. Càng trưởng thành chàng càng nhận rõ, giáo lí Bà la môn còn nhiều thiếu sót, không thể giúp chàng phát triển trí tuệ cao tột, không đáng tin tưởng và hành trì một cách hoàn toàn. Bởi vậy, chàng quyết định tự tìm cho mình một con đường mới, có thể giải thoát sinh tử. Chàng bèn lìa bỏ gia đình và tài sản, cắt đứt ái dục, tìm vào chốn núi rừng sâu thẳm, sống trong không khí tịch tĩnh, quyết tâm tu tập. Một thời gian sau, các bạn hữu của chàng ngày trước, ngưỡng mộ đạo đức và trí tuệ của chàng, cũng rủ nhau tìm vào rừng xin được tu tập dưới sự hướng dẫn của chàng. Một ngày nọ, chàng dẫn một người đồ đệ cùng đi bách bộ trên con đường núi. Bỗng chàng nhìn xuống sườn núi, thấy một con cọp gầy yếu đang kêu rên, xem chừng đang đói rũ riệt. Bên cạnh nó là một con cọp con, hình như mới sinh không lâu. Cọp mẹ có vẻ như đã đến lúc không còn chịu đựng nổi cơn đói, cứ lăm lăm nhìn cọp con, miệng nhỏ dãi, gầm gừ, như muốn ăn thịt. Thấy tình cảnh vô cùng thảm thương đó, chàng động lòng từ bi, gọi người đồ đệ đến, chỉ xuống chỗ con cọp mà bảo: “Thật đáng thương cho chúng sinh! Vì cơn đói hành hạ, đến nỗi quên đi tình mẹ con. Con cọp con kia có thể sắp bị cọp mẹ ăn thịt. Bạn hãy đi tìm gấp thức ăn để giải cứu cái tình cảnh bi thương này!” Người đồ đệ đi rồi, chàng lại suy nghĩ: “Ta nay thấy khổ không cứu, thì còn đâu là tinh thần của kẻ tu đạo! Ta có thể gieo cái thân xác giả tạm này xuống dưới đó, vừa giúp cho cọp có một bữa ăn, cứu mạng sống của cả hai mẹ con, lại vừa cổ lệ người đời, phát khởi tình thương đối với các loài động vật.” Suy nghĩ như vậy rồi, chàng liền gieo mình xuống chỗ con cọp đói, bố thí xác thân để cứu mạng sống của cả hai mẹ con cọp đói.

(04) Châu Xứ giết cọp. (Xin xem lại chú thích số 18, bài “Tổng Hợp Yếu Chỉ các bài 25, 26 và 27”, sách GKPH I.)

(05) Thúc Ngao đập rắn: Thúc Ngao tên là Vỉ Ngao, tự Tôn Thúc, nên người ta vẫn gọi là Tôn thúc Ngao. Vỉ Ngao là con Vỉ Giả, làm quan tư mã dưới triều vua Trang vương, nước Sở, thời Xuân Thu (770476 tr. TL). Khi Sở Trang vương đem quân đi đánh đất Lục hồn, ở trong triều, quan lịnh doãn (như chức tể tướng, đứng đầu các quan trong triều đình) là Đấu Việt Tiêu làm phản, muốn cướp ngôi; bèn nổi loạn, giết quan tư mã là Vỉ Giả, rồi đem quân ra ngoài đánh nhau với Sở Trang vương. Vỉ Giả bị giết, con là Tôn thúc Ngao (tức Vỉ Ngao) lập tức đem mẹ chạy lánh nạn, sang đất Mộng trạch làm ruộng sống qua ngày. Một hôm, Tôn thúc Ngao vác cày ra ruộng, thấy ở dưới ruộng có một con rắn hai đầu, giật mình kinh sợ, than rằng: “Ta nghe nói, rắn hai đầu rất độc hại, ai trông thấy tất phải chết. Vậy ta khó mà sống được!” Ông lại nghĩ thầm: Nếu để con rắn này sống, sau này lỡ có ai trông thấy, chắc chắn sẽ nguy hiểm cho người ta. Chi bằng ta hãy gánh chịu một mình mà thôi. Nghĩ vậy, ông bèn đập chết con rắn, đem chôn ở bờ ruộng. Ông về nhà khóc với mẹ, lo rằng, mình không còn sống để nuôi mẹ được. Bà mẹ nghe câu chuyện ông thuật lại thì mừng lắm, bảo rằng: “Người ta làm được điều thiện, trời đất tất phù hộ cho. Nay con sợ con rắn hai đầu di hại cho người sau mà giết chôn đi, thì đó là điều thiện rất lớn. Con sẽ không chết mà còn được phước nữa!” Bấy giờ Sở Trang vương đã giết được Đấu Việt Tiêu và bè đảng phản loạn, đang tìm người tài đức để thay vào chức lịnh doãn. Có người nhớ tới Tôn thúc Ngao, bèn tiến cử với vua Trang vương. Nhà vua suy nghĩ, Vỉ Giả đã là bậc tài trí, thì người con chắc chắn cũng không kém gì; bèn cho sứ giả đến Mộng trạch triệu Tôn thúc Ngao vào triều. Bà mẹ cười bảo: “Đó là vì con giết rắn mà được phước!”. Tôn thúc Ngao lại đem theo mẹ cùng trở về kinh thành nước Sở. Vua Trang vương nói chuyện với Tôn thúc Ngao suốt một ngày, rất lấy làm hài lòng, liền cho làm chức lịnh doãn.

(06) Giường sắt, trụ đồng: chỉ chung cho các loại hình cụ ở chốn Địa ngục.

(07) Luật Nhân Quả trong trường hợp này, cũng có thể giải thích như sau: Đã có gây nhân thì phải có kết quả. Nhưng, trong tiến trình từ nhân đến quả, không phải là cứng ngắc, giản dị, mà vô cùng phức tạp; nếu không có trí tuệ thì không thấu suốt được. Một nguyên nhân muốn biến thành kết quả, phải hội đủ cả ba yếu tố: trải qua thời gian, có thể thật ngắn, cũng có thể rất dài (Duy Thức Học gọi là “dị thời”); trải qua sự biến thể (tức là “biến dị”); và khác hình loại (tức là “dị loại”). Cái vỗ tay chẳng hạn. Khi hai bàn tay vỗ vào nhau, tức thì phát ra tiếng, gọi là tiếng vỗ tay (đồng thời có thể kèm theo cảm giác đau đớn, nếu vỗ quá mạnh). Sự việc xảy ra rất nhanh, nhưng vẫn có yếu tố thời gian. Yếu tố thời gian ở đây thật là ngắn ngủi, đến nỗi có thể nói là “nhân quả đồng thời”. Từ cái nguyên nhân là hai bàn tay, đã đem đến cái kết quả là tiếng vỗ tay (hoặc cảm giác đau đớn); vậy là đã có sự biến thể: bàn tay thành ra tiếng vỗ (hoặc cảm giác đau đớn), và sự biến loại: tiếng vỗ (hoặc cảm giác đau đớn) khác với bàn tay. Chúng ta thấy rõ: Tuy nói là “nhân nào quả nấy”, nhưng tiếng vỗ tay (quả) khác với bàn tay (nhân), trong khi đó, nếu không có bàn tay (nhân) thì chắc chắn sẽ không có tiếng vỗ tay (quả). Mối liên quan giữa NHÂN và QUẢ là như vậy. Một ví dụ khác: Ông A giết ông B. Giết người (nhân) thì sẽ bị pháp luật xử trị (quả). Sau khi giết ông B, ông A có thể bị bắt giam ngay, cũng có thể sau một thời gian dài mới bị bắt (thời gian). Chiếu theo luật pháp, tùy quốc gia, tùy trường hợp nặng nhẹ, ông A có thể bị xử tử hình, ở tù trọn đời, hoặc ở tù một số năm nhất định. Xét trường hợp ông A bị xử tử chẳng hạn, chúng ta thấy: Dù ông A đã giết ông B, nhưng hình phạt xử tử ông A lại được thi hành do tòa án (tức là người nào khác), chứ không phải do ông B (nạn nhân đã chết). Như vậy là đã có sự biến chất (biến dị) và biến loại (dị loại) từ nhân ra quả. Sự việc người nấu rượu cứu sống nhiều con ruồi, về sau được một con ruồi nào khác cứu lại, cũng tương tự như vậy. Dù sao, hai ví dụ trên vẫn chỉ là những trường hợp giản dị của tiến trình nhân quả, dễ nhận thấy. Còn có những trường hợp vô cùng phức tạp, thật mầu nhiệm, rất khó nhận rõ bằng ý thức con người; nhất là những liên hệ nhân quả trải qua nhiều đời.

Chuyển Luân Thánh Vương

Chuyển luân thánh vương(1) là vị có phước báo bậc nhất ở thế gian, hơn cả người ở châu Bắc Câu lô, chỉ kém chư thiên cõi Dục(2). Xét kết quả thì biết được nguyên nhân, vậy, chúng ta có thể nghĩ ra: Trong đời quá khứ, vị ấy chỉ tu nghiệp phước đức mà đã không tu nghiệp trí tuệ của bậc xuất thế.(3)

Luân vương có bốn bậc: Ở kiếp tăng của tiểu kiếp thứ mười, lúc thọ mạng con người tăng lên đến hai vạn tuổi, Thiết Luân vương xuất hiện, thống trị toàn thể châu Nam Thiệm bộ. Lúc tăng lên đến bốn vạn tuổi, Đồng Luân vương xuất hiện, thống trị cả hai châu Nam Thiệm bộ và Đông Thắng thân. Lúc tăng lên đến sáu vạn tuổi, Ngân Luân vương xuất hiện, thống trị gồm cả ba châu Nam Thiệm bộ, Đông Thắng thân và Tây Ngưu hóa. Lúc tăng lên đến tám vạn bốn ngàn tuổi, Kim Luân vương xuất hiện, thống trị toàn cả bốn thiên hạ. Gọi bốn vị Luân vương là Thiết, Đồng, Ngân, và Kim là căn cứ vào chất liệu làm thành luân bảo(4) của mỗi vị. Những chất liệu ấy đều có liên quan với chúng sinh đương thời; và ngay mỗi vị Luân vương cũng có phước báo riêng của mình; cho nên mới có sự khác biệt giữa các luân bảo như thế.

Khi vua Chuyển luân ra đời, châu Nam Thiệm bộ này cũng xuất hiện bảy thứ quí báu tốt lành, dành riêng cho vua: 1) Bánh xe báu bằng vàng (kim luân bảo): Đó là bánh xe với cả ngàn cây căm, toàn bằng chất vàng, vua cùng với bốn đội binh voi, ngựa, xe, và bộ, đều ngồi trên đó; du hành bốn thiên hạ, đem mười nghiệp lành giáo hóa các quốc vương ở các nước, rồi mới trở về lại châu Nam Thiệm bộ, ngự trong cung điện bốn báu(5). 2) Voi báu trắng (bạch tượng bảo): Đó là con voi thuần trắng, vừa sinh ra đã có sáu ngà, dùng cho vua cưỡi trong những lúc tuần du các nơi gần. 3) Ngựa báu xanh (cám mã bảo): Đó là con ngựa màu thanh thiên, có thể bay trên không mà đi, dành cho vua cỡi. 4) Ngọc báu mầu nhiệm (thần châu bảo): Đó là viên ngọc tám góc, treo trên cao, tuy ở ban đêm, nó vẫn tỏa sáng như ban ngày. 5) Ngọc nữ báu (ngọc nữ bảo): Đó là người phối ngẫu của vua, nhan sắc diễm lệ đoan trang, mình thơm như trầm hương, hơi miệng như hoa sen, thân thể ấm vào mùa đông, mát vào mùa hè, hầu hạ khéo léo, rất hợp ý vua. 6) Quan chủ kho báu (chủ tạng thần bảo): Đó là một người có nhiều công đức, do phước báo mà có được thiên nhãn, thấy suốt tất cả các vật dụng cất giữ trong kho, vua cần dùng vật gì là lấy ra ngay. 7) Tướng quân báu (binh thần bảo): Đó là một người thông hiểu quân cơ, biết rành sách lược, có tài dùng binh.

Vua Chuyển luân có bốn thứ phước báo: Một là rất giàu, châu báu, nhà cửa, ruộng đất, người hầu hạ, nhiều vô kể; đáng gọi là “thiên hạ đệ nhất”. Hai là tướng mạo trang nghiêm đoan chính, có đủ 32 tướng tốt(6), đáng gọi là “thiên hạ đệ nhất”. Ba là thân thể tráng kiện, không có bệnh tật, an ổn sung sướng, đáng gọi là “thiên hạ đệ nhất”. Bốn là mạng sống dài lâu, đáng gọi là “thiên hạ đệ nhất”.

Khi vua Chuyển luân xuất hiện, châu Nam Thiệm bộ này, đất đai sạch sẽ, bằng phẳng, không có gai gốc, gò đống, hầm hố, phân, nước tiểu, các vật vụn vặt hôi thúi; đầy đủ bảy vật báu(7), khí hậu ôn hòa, người người an vui. Con của Luân vương có một ngàn người. Vua mạng chung liền sinh lên cõi trời Đao lợi; bảy ngày sau đó thì bốn món báu là bánh xe vàng, voi, ngựa và ngọc, tự nhiên biến mất; ba món báu còn lại là ngọc nữ, chủ kho và tướng quân đều mạng chung. Thành báu cũng biến thành gạch vụn. Thế mới biết, tất cả các cảnh giới ở thế gian đều do nghiệp lực mà tồn tại; khi nghiệp lực chấm dứt thì cảnh giới cũng hoại diệt. Đức Phật phân tích tướng trạng của thế gian, chỉ là khổ đau, trống rỗng, vô thường và vô ngã; thật là cặn kẽ vậy.

CHÚ THÍCH

01. Mạng sống con người, bắt đầu tính từ mười tuổi, cứ mỗi một trăm năm tăng thêm một tuổi, tăng đến tám vạn bốn ngàn tuổi thì ngưng; đó gọi là “kiếp tăng”. Rồi lại tính bắt đầu từ tám vạn bốn ngàn tuổi, cứ mỗi một trăm năm giảm đi một tuổi, giảm đến còn mười tuổi thì ngưng; đó gọi là “kiếp giảm”. Trải qua một lần tăng và một lần giảm như thế, là một “tiểu kiếp”.

02. Bốn châu lớn ở Đông, Nam, Tây và Bắc, cũng được gọi là “bốn thiên hạ”.

03. Căm hay nan xe là khúc cây thẳng ở trong bánh xe, đầu trong thì gắn vào vành bao trục xe, đầu ngoài thì gắn vào vành bánh xe. Cái bánh xe được làm bằng một ngàn cái căm như thế, thì đó là một cái bánh xe rất lớn, rất chắc chắn.

04. Màu thanh thiên là màu xanh lam mà có pha tí màu hồng.

05. Đó là hình tám góc.

06. Thiên nhãn là mắt của chư thiên, bất cứ chỗ tối, chỗ sáng, chỗ gần, chỗ xa, chỗ khuất, chỗ trống, đều thấy suốt, không có gì ngăn cản.

PHỤ CHÚ

(01) Chuyển luân thánh vương: hay gọi tắt là Luân vương, là từ dịch ý của tiếng Phạn cakra vartirajan, nghĩa là người chủ của bánh xe báu xoay chuyển. Luân vương có bảy món báu đặc biệt mà tất cả mọi người không ai có: bánh xe báu, voi trắng báu, ngựa xanh báu, thần châu báu, ngọc nữ báu, quản kho báu, và tướng quân báu. Vua có bốn đức lớn, không ai sánh bằng: sống lâu, không tật bệnh, tướng mạo đoan trang, và kho đầy của báu. Quốc độ của vua giàu có, nhân dân khắp nơi đều sống trong cảnh thái bình an lạc. Vua thống quản cả bốn châu lớn chung quanh núi Tu di, dùng chánh pháp để trị đời. Truyền thuyết về sự xuất hiện của Chuyển luân thánh vương, rất được thịnh hành trong thời Phật tại thế. Nhiều kinh luận đã đề cập tới Chuyển luân thánh vương, và nhiều chỗ còn so sánh vị vua này với đức Phật. Luận Đại Trí Độ nói: Phật chuyển pháp luân cũng giống như Luân vương chuyển bảo luân... Luân vương vận chuyển bánh xe báu đi giữa hư không vô ngại, Phật vận chuyển xe pháp đi giữa thế gian vô ngại. Người thấy được bánh xe báu, các tai nạn, độc hại đều tiêu diệt; người gặp được bánh xe pháp, tất cả phiền não, tà kiến đều tan biến... Luận ấy lại nói: Luân vương chưa dứt sạch mọi phiền não; Phật đã xa lìa vĩnh viễn mọi phiền não... Bánh xe báu là vật giả tạm; bánh xe pháp là chân thật. Bánh xe báu là nơi đầy kiết sử, vui với năm dục; bánh xe pháp là nơi không có kiết sử, vui niềm pháp lạc... Nhiều chỗ còn so sánh các Luân vương với các giai vị của Bồ tát hạnh, như: Thiết Luân vương tương đương với hàng Thập tín; Đồng Luân vương tương đương với hàng Thập trụ; Ngân Luân vương tương đương với hàng Thập hạnh; Kim Luân vương tương đương với hàng Thập hồi hướng. Có chỗ nói Luân vương gồm ba loại: Vua A Dục chẳng hạn, là Quân (quân binh) Luân vương; bốn vị Kim, Ngân, Đồng và Thiết Luân vương là Tài (của cải) Luân vương; và đức Phật là Pháp Luân vương.

(02) Chư thiên cõi Dục: Tất cả các loài chúng sinh còn có tâm ham muốn các đối tượng như hình tướng, âm thanh, chạm xúc, ăn uống, tiền của, danh lợi, sắc dục, v.v... đều sống trong phạm vi cõi Dục. Trong cõi này, từ thấp lên cao, gồm có sáu loài như sau: Địa ngục, Ngạ quỉ, Bàng sinh, A tu la, Người và Trời. Loài Trời ở đây cũng là loài người, nhưng do có tu mười nghiệp lành ở các kiếp trước nên được hưởng phước báo cao hơn loài người ở cõi Người. Trú xứ của họ là các cõi Trời – được gọi là “Trời cõi Dục”; gồm có sáu cõi, từ thấp lên cao như sau:

1) Tứ vương thiên (Caturmaharajika deva): Theo thế giới quan của Phật giáo, ở lưng chừng núi Tu di lại có một ngọn núi chia làm bốn đầu, xoay ra bốn hướng Đông, Nam, Tây, Bắc. Mỗi đầu do một vị thiên vương cùng toàn bộ thiên chúng thuộc quyền cư trú. Vị thiên vương trấn ở đầu núi phía Đông tên là Trì Quốc (Dhrtarastra); phía Nam tên là Tăng Trưởng (Virudhaka); phía Tây tên là Quảng Mục (Virupaksa); và phía Bắc tên là Đa Văn (Dhanada). Bốn vị thiên vương này có nhiệm vụ bảo hộ bốn châu thiên hạ, nên được gọi là Hộ Thế tứ thiên vương, và ngọn núi bốn đầu ấy được gọi là Tứ vương thiên, là tầng trời đầu tiên của sáu tầng trời cõi Dục. Các vị thiên vương cũng như thiên chúng ở cõi trời này sống lâu 500 tuổi; mà một ngày đêm ở đây tương đương với 50 năm ở cõi Người. Sự dâm dục ở đây cũng giống như ở nhân gian. Em bé mới sinh ra đã lớn bằng em bé năm tuổi ở nhân gian, y phục tự có đầy đủ.

2) Tam thập tam thiên (Trayastrimsa deva): cũng có tên là Đao lợi thiên. Cõi trời này tọa lạc ngay trên đỉnh núi Tu di, chia làm 33 cung, là tầng trời thứ nhì của sáu tầng trời cõi Dục. Chúa của cõi trời này là trời Đế Thích (hoặc: Thiên Đế Thích, Thích Đề Hoàn Nhân, Nhân Đà La, Kiều Thi Ca, v.v... – Sakra Devanam indra), ngự tại cung trung ương. Ở bốn phương chung quanh, mỗi phương có tám cung (cộng cả thảy là 33 cung). Thiên chúng ở cõi trời này sống lâu một ngàn tuổi (một ngày đêm ở đây dài bằng một trăm năm ở nhân gian). Họ cũng dựng vợ gả chồng, sự dâm dục giống như ở cõi nhân gian. Em bé mới sinh ra đã lớn bằng em bé sáu tuổi ở nhân gian, y phục tự có đầy đủ.

3) Dạ ma thiên (Yama deva): Đây là tầng trời thứ ba trong sáu tầng trời cõi Dục; và cũng là cõi trời đầu tiên tọa lạc ở trong hư không, phía trên trời Đao lợi. Cõi trời này lúc nào cũng sáng rỡ, không có ngày và đêm. Chúa của cõi này là trời Tu Dạ Ma (Suyama devaraja). Thiên chúng ở đây sống lâu hai ngàn tuổi (một ngày dài bằng hai trăm năm ở nhân gian), mỗi giây mỗi phút đều thọ hưởng sự hoan lạc ngoài sức tưởng tượng của loài người. Ý niệm dâm dục chỉ khởi lên khi biết đúng lúc, và vợ chồng chỉ ôm nhau là âm dương thành tựu. Đến lúc sinh, người thiên nữ khởi niệm, liền có em bé hóa sinh nơi đầu gối, lớn bằng em bé ba, bốn tuổi ở nhân gian.

4) Đâu suất thiên (Tusita deva): cũng gọi là Đâu suất đà thiên. Đây là tầng trời thứ tư trong sáu tầng trời cõi Dục, nằm phía trên trời Dạ ma. Chúa của cõi trời này là thiên vương San Đâu Suất Đà (Samtusita devaraja). Cõi trời này chia thành hai viện: nội viện và ngoại viện. Nội viện là nơi cư trú của các vị Bồ tát một đời thành Phật (bổ xứ) – như trước đây là đức Thích Ca, hiện nay là đức Di Lặc. Thiên chúng ở nội viện thường được đức Di Lặc thuyết pháp hóa độ, thường tu tập tám con đường chân chánh. – Phật giáo Trung quốc, từ thời Đông Tấn (317 419) trở đi, tín ngưỡng về cõi tịnh độ Đâu suất rất thịnh hành. Rất nhiều vị cao tăng các đời từng phát nguyện vãng sinh về Đâu suất nội viện của đức Di Lặc. – Ngoại viện là nơi thiên chúng cư trú, phần nhiều chỉ hưởng khoái lạc, ít được nghe Phật pháp. Thọ mạng ở đây là bốn ngàn tuổi (một ngày đêm dài bằng bốn trăm năm ở nhân gian). Chúng sinh ở đây, niệm dâm dục nhẹ nhàng, biết đủ, và nam nữ chỉ cầm tay nhau là âm dương thành tựu. Em bé mới sinh đã lớn bằng em bé tám tuổi ở nhân gian.

5) Hóa lạc thiên (Nirmanarati deva): cũng gọi là Hóa tự tại thiên. Đây là tầng trời thứ năm trong sáu tầng trời cõi Dục. Chúa của cõi này là thiên vương Thiện Hóa (Sunirmita devaraja). Người ở cõi trời này tự hóa ra các trần cảnh để hưởng thụ, thân tướng thường có ánh sáng; niệm dâm dục càng nhẹ nhàng, và nam nữ chỉ nhìn nhau mỉm cười là âm dương thành tựu; con cái hóa sinh từ đầu gối của cha hoặc mẹ, mới sinh ra đã lớn bằng đứa trẻ mười hai tuổi ở nhân gian. Họ sống lâu tám ngàn tuổi (một ngày đêm dài bằng tám trăm năm ở nhân gian).

6) Tha hóa tự tại thiên (Paranirmita vasa vartin): Đây là tầng trời cao nhất trong sáu tầng trời cõi Dục. Chúa của cõi này là thiên vương Tự Tại (Vasavartti devaraja), cũng là chúa của cả sáu tầng trời cõi Dục, và là một trong những ma vương chủ trương phá hoại Phật pháp. Tuy nhiên, theo kinh luận ghi chép, một vài pháp hội kinh Hoa Nghiêm và Bát Nhã, đã từng được Phật thuyết tại thiên cung này. Thiên chúng ở cõi này chuyên lấy những trần cảnh do cõi trời Hóa lạc hóa ra để hưởng thụ. Dục niệm ở đây chỉ còn rất ít, thiên nam và thiên nữ chỉ nhìn nhau là âm dương thành tựu. Muốn có con thì khởi niệm, liền có thiên tử hóa sinh nơi đầu gối, lớn bằng đứa trẻ mười tuổi ở nhân gian. Tuổi thọ ở đây là một vạn sáu ngàn tuổi (một ngày đêm dài bằng một ngàn sáu trăm năm ở nhân gian).

Trong sáu cõi trời Dục giới trên, hai cõi Tứ vương thiên và Đao lợi thiên đều tọa lạc trên núi Tu di, cho nên được gọi là “địa cư thiên”; bốn cõi còn lại đều tọa lạc trên hư không, cho nên được gọi là “không cư thiên”.

(03) Câu này, ý tác giả muốn nói: Bỏ ác làm lành, ngay cả dứt trừ trọn vẹn mười nghiệp ác và tu tập đầy đủ mười nghiệp lành, thì cũng chỉ đủ tạo phước đức để được hưởng quả báo sung sướng cùng tột ở các cõi trời mà thôi. Đó vẫn là thứ phước báo hữu lậu, không đủ khả năng giúp cho người tu hành phá vỡ vô minh, thoát li ba cõi, dứt tuyệt sinh tử luân hồi. Muốn giải thoát sinh tử để chứng nhập niết bàn, hành giả, ngoài việc tu tạo phước đức, còn phải nỗ lực phát huy trí tuệ, bằng cách tu tập thiền định, suy nghiệm chân lí, cho đến khi tuệ giác bừng sáng, vô minh phiền não hoàn toàn tiêu diệt. Con đường tu tập như vậy, trong Phật giáo gọi là “phước huệ đồng tu” (phước huệ song tu). Đức Thích Ca Mâu Ni, đã từng trải bao đời kiếp tu tạo công đức lành, nhưng phải đợi đến kiếp cuối cùng, do công phu tu tập thiền định một cách triệt để trong bốn mươi chín ngày dưới cội cây bồ đề, mới đạt được quả vị giác ngộ viên mãn, thành bậc Tối Chánh Giác. Bởi vậy, lời chúc “Phước Huệ Viên Thành” được coi là lời chúc đầy đủ ý nghĩa nhất mà các hành giả thường dùng để chúc nhau.

(04) Luân bảo: bánh xe báu, một biểu tượng của các đế vương thời cổ Ấn độ. Trong kinh điển Phật giáo thường nói, đó là một trong bảy thứ quí báu của vị Chuyển luân thánh vương, khiến cho ông trở thành kẻ vô địch, thống nhất bốn châu thiên hạ, khắp nơi sống trong thanh bình an lạc. Tùy theo chất liệu, luân bảo gồm có bốn loại: kim luân bảo, ngân luân bảo, đồng luân bảo, và thiết luân bảo. Theo đó, tùy theo quốc độ rộng hẹp mà Chuyển luân thánh vương cũng có bốn hạng: Kim Luân vương, Ngân Luân vương, Đồng Luân vương, và Thiết Luân vương. – Như Thiết Luân vương thì thống trị chỉ một châu Nam Thiệmbộ; Đồng Luân vương thống trị hai châu là Nam Thiệm bộ và Đông Thắng thân; Ngân Luân vương thì thống trị đến ba châu, là Nam Thiệm bộ, Đông Thắng thân và Tây Ngưu hóa; Kim Luân vương thì thống trị luôn cả châu Bắc Câu lô, tức khắp cả bốn châu thiên hạ.

Trong Phật giáo, bánh xe báu đó cũng được dùng để tượng trưng cho chánh pháp, nên sau khi thành đạo, đức Phật đã tuyên dương chánh pháp cho loài người, và gọi đó là sự “chuyển pháp luân”. Theo luận Đại Trí Độ, chữ “luân” ở đây có nghĩa là “trí tuệ và pháp tương ưng với trí tuệ của Phật”; và “pháp” ở đây, một cách tổng quát, là ba mươi bảy phẩm trợ đạo. Lời Phật dạy được người thọ nhận hành trì, gọi là “chuyển”. Bởi vậy, đức Phật được tôn xưng là bậc “Pháp Luân Vương”. Từ ý nghĩa của sự “chuyển pháp luân” ấy, luân bảo cũng đã được Phật giáo dùng làm biểu tượng cho “bánh xe pháp” (pháp luân). Bánh xe này gồm có tám nan (biểu thị cho giáo pháp “bát chánh đạo”, hoặc mười hai nan (biểu thị cho giáo pháp “thập nhị nhân duyên”). Bàn tay và bàn chân Phật có tướng bánh xe một ngàn nan, cũng ứng vào ý nghĩa này.

Nhân tiện đây, người dịch xin nêu lên điều này: Trong bốn đại châu, châu ở phương Đông tên là Thắng thân, từ Phật học Hán Việt gọi là “Đông Thắng thân châu”. Từ trước đến nay, các sách Phật học Việt ngữ (kể cả bộ Phật Học Từ Điển của Đoàn Trung Còn), đều viết tên châu này là Đông Thắng thần châu. Có lẽ đó là viết theo Đinh Phúc Bảo trong Phật Học Đại Từ Điển. Trong khi đó, các bộ từ điển sau này như Phật Quang Đại Từ Điển, Từ Nguyên, v.v..., và cả tác giả ở đây, đều viết là “Đông Thắng thân châu”, Phật Quang Đại Từ Điển có ghi thêm chữ Phạn là “Purva videha” và giải thích “thắng thân” là thân tướng thù thắng. Có điều ngạc nhiên, Đinh Phúc Bảo (trong bộ Phật Học Đại Từ Điển), viết thì là “Đông Thắng thần châu”, nhưng cũng giải thích là thân tướng thù thắng. Trong khi đó, sách Trung Anh Phật Học Từ Điển (A Dictionary of Chinese Buddhist Terms) thì ghi ở một trang là “Đông Thắng thân châu” và ở một trang khác là “Thắng thần châu”; cả hai từ cùng được ghi kèm chữ Phạn là Purvavideha, và giải thích là đại lục ở phía Đông núi Tu di. Vậy thì, châu đó tên là Thắng thần hay Thắng thân? Trong chữ Phạn VIDEHA, thì ngữ vĩ “deha” (dịch âm Hán ngữ là “đề ha”), trong Trung Anh Phật Học Từ Điển, nó được dịch nghĩa là “the body”; và trong Phật Quang Đại Từ Điển, nó được dịch nghĩa là “thân”. Do đó, tên “Thắng thân” là chính xác.

(05) Bốn báu: Theo luận Đại Trí Độ, bốn món báu gồm có: vàng, bạc, tì lưu li, và pha lê. (Xin xem thêm phụ chú số 7 ở dưới.)

(06) Chuyển luân thánh vương cũng có 32 tướng tốt như Phật, nhưng theo luận Đại Trí Độ, một cách tổng quát, tướng Phật là tướng giải thoát, dứt tuyệt sinh tử luân hồi; còn tướng của Luân vương vẫn còn là tướng phàm phu, vẫn còn mắc kẹt trong vòng sinh tử luân hồi. Theo kinh Vô Lượng Thọ, 32 tướng của Phật rõ ràng, viên mãn; còn 32 tướng của Luân vương thì mờ nhạt, không trọn vẹn.

(07) Bảy báu: Kinh luận Phật giáo thường nêu lên bảy vật báu dùng trang nghiêm các cõi tịnh độ, mà cũng là những thứ trân quí nhất của thế gian. Theo các kinh Trường A Hàm, A Di Đà, luận Đại Trí Độ v.v..., bảy món báu đó gồm có vàng, bạc, lưu li, pha lê, xa cừ, mã não, và xích châu.

1) Vàng (kim, hay hoàng kim): Theo luận Đại Trí Độ, vàng là do từ cát đá, đồng đỏ trong núi sinh ra. Vàng có bốn đặc điểm: màu sắc không biến đổi; thể chất không ô nhiễm; thay đổi hình trạng (từ vòng sang xuyến, sang tượng cốt, chén đĩa, v.v...) không bị trở ngại; làm cho người ta trở nên giàu sang. Bốn đặc điểm này cũng có thể dùng làm tỉ dụ cho bốn đức Thường, Tịnh, Ngã và Lạc của pháp thân Phật. Cũng từ những ý nghĩa đó, thân của Phật tốt đẹp trang nghiêm vi diệu, nên được gọi là “kim thân”.

2) Bạc (ngân, hay bạch ngân): Theo luận Đại Trí Độ, bạc là do từ đá cháy sinh ra. Vàng và bạc là hai loại quí kim mà mọi người đều biết; riêng trong Phật giáo, đôi khi chúng được dùng để chỉ cho các chốn già lam, như “kim địa”, “ngân địa”, v.v...

3) Lưu li (hay tì lưu li): một loại đá ngọc màu xanh, ánh sáng trong suốt, là thần vật sinh từ thiên nhiên, không phải do người làm được. Tuy nhiên, cũng có thứ ngọc lưu li do người luyện thành, nhưng đó chỉ là loại ngọc giả mà thôi. Ngày xưa nước Tần (Trung quốc) nổi tiếng có nhiều loại ngọc thiên nhiên; riêng ngọc lưu li này cũng có đến mười loại (màu): đỏ, hồng, trắng, đen, tím, vàng, xanh, lam nhạt, da trời, và lá cây.

4) Pha lê (tức thủy tinh): Theo luận Đại Trí Độ, hai loại lưu li và pha lê là do từ trong các hang núi sinh ra. Giá tuyết đóng băng, trải qua ngàn năm thì thành ngọc, gọi là pha lê (nghĩa là ngọc nước). Loại thủy tinh ngày nay thường dùng làm các vật gia dụng như li, chén, bình cắm hoa, v.v..., là do con người lấy cát chế biến ra, không phải là ngọc pha lê thiên nhiên nói trên.

5) Xa cừ: một loại ốc biển rất lớn, vỏ dầy và cứng. Mặt ngoài của vỏ có nhiều lằn sâu như khắc, mặt trong thì trắng, sáng như ngọc; cho nên được xem là một loại đá ngọc, và được chế biến thành các vật trang sức quí giá. Cũng có người gọi loại san hô trắng là xa cừ. Nhưng, từ điển Từ Nguyên còn dẫn ở sách Nghệ Văn Loại Tụ của Trung quốc, có điều mục nói rằng, xa cừ là một loại ngọc quí ở Tây vực; và đó mới là một trong bảy món báu đề cập ở đây.

6) Xích châu (hay xích chân châu): là một loại ngọc màu đỏ, do một loài sâu đỏ sinh ra. Theo luận Đại Trí Độ, loại chân châu này cực kì quí báu, không phải là san hô. Loại chân châu thường thì có màu xám hoặc xám nhạt, nhưng loại xích chân châu thì có ửng màu đỏ; nếu được loại màu thuần đỏ thì quí giá vô cùng, trên đời hiếm thấy.

7) Mã não: là loại ngọc quí màu xanh biếc, rất sáng; khác với loại mã não thường thấy, là loại đá có vân đỏ.

BÀI TẬP

1) Hãy kể tên bốn hạng Luân vương. Các vị Luân vương ấy xuất hiện vào lúc tuổi thọ con người là bao nhiêu? Thống trị bao nhiêu châu?

2) Bảy thứ quí báu riêng của vị Chuyển luân thánh vương là gì?

3) Chuyển luân thánh vương có bốn thứ phước báo; bốn phước báo ấy là những gì?

4) Vào lúc Chuyển luân thánh vương xuất hiện, tình trạng của châu Nam Thiệm bộ như thế nào?

5) Luân vương sau khi mạng chung sẽ sinh về đâu? Tình trạng bảy thứ quí báu riêng của ông, sau đó sẽ như thế nào?

Ba Khổ - Tám Khổ

Ba cõi không an ổn, đau khổ dẫy đầy. Không phải chỉ riêng thế giới Ta bà(1) của chúng ta mới như thế, mà tất cả các quốc độ trong khắp mười phương, chỉ trừ quốc độ của chư Phật, còn thì đều giống nhau một tình trạng như vậy cả. Chúng sinh ở nơi đây lấy khổ làm vui, không nghĩ đến việc rời bỏ, cho nên Phật đã nói pháp Tứ Đế, trước hết đề cập đến sự đau khổ; khiến cho biết khổ mới lo trừ nguyên nhân của khổ; muốn đạt niết bàn mà lo tu tập chánh đạo. Cả ngàn đức Phật ra đời, đều một lệ như vậy.

Các kinh nói đến khổ, có nhiều phẩm loại khác nhau, như: hai khổ, ba khổ, bốn khổ, năm khổ, tám khổ, mười khổ, một trăm khổ. Thật ra, trong đời ác với năm thứ dơ bẩn, thì không một việc gì là không phải khổ, phẩm loại rất nhiều, ngôn từ không thể nói hết được. Không cần nói đến ba đường dữ làm gì, chỉ nói về cõi Người mà thôi. Chúng ta, ai cũng phải trải qua bốn hoàn cảnh khổ đau của một kiếp người, mà chỉ cần nói đến một sự “sinh khổ” thôi, là đã sợ đến biến sắc! Rồi đây, còn ba sự khổ ác liệt hơn nữa, là già, bệnh và chết, sẽ chồng chất lên thân chúng ta; vậy nên phải vượt ra khỏi ba cõi để dứt tuyệt cội rễ của khổ đau.

“Khổ đế” là sự thật quan yếu đầu tiên trong Bốn Sự Thật, không thể không nói tới. Nay hãy xin tạm đề cập đến những sự khổ hết sức phổ thông, đó là “ba khổ” và “tám khổ”; tuy đó chỉ như một muỗng nước trong biển cả, nhưng cứ nếm thử muỗng nước này thì tức khắc biết được cái vị của nước trong toàn biển cả. Nghe một biết mười, là cơ cảm vốn có sẵn nơi chư vị học giả vậy.

BA KHỔ là đối với “ba thọ” mà nói. Các lãnh vực cảm thọ của chúng sinh ở trong sáu đường, không ra ngoài ba loại: cảm thọ khổ, cảm thọ vui và cảm thọ không khổ không vui; và cả ba loại thọ này, hết thảy đều là KHỔ. Những cảm thọ đau khổ như đói khát, đau đớn, lạnh buốt, nóng bức, nghèo khó, bệnh tật v.v..., khi thân tâm thọ nhận chúng liền sinh ra đau khổ; đó là “khổ khổ”(2). Những cảm thọ vui sướng như giàu sang, sống lâu, hoa đẹp, trăng tròn v.v..., khi cảnh vui đã hết liền sinh ra đau khổ; đó là “hoại khổ”(3). Những cảm thọ không khổ không vui, tuy không phải là khổ, nhưng ở ngoại giới thì bốn tướng(4) biến đổi luôn luôn, nội tâm thì các tư tưởng tiếp nối nhau không dứt; đó là “hành khổ”(5). Cõi Dục đầy đủ cả ba loại khổ; cõi Sắc chỉ có hai loại là hoại khổ và hành khổ; còn cõi Vô sắc thì chỉ có một loại duy nhất là hành khổ.

TÁM KHỔ gồm có: 1) Sinh khổ: Ở trong bào thai như bị giam trong tù ngục; ra khỏi bào thai như chui qua kẽ hở; đó là nỗi khổ của sự sinh.(6) 2) Lão khổ: Mắt mờ, tai điếc, tinh thần suy kém, thể chất yếu đuối; đó là nỗi khổ của tuổi già. 3) Bệnh khổ: Bốn yếu tố không điều hòa, mặt vàng, mình gầy; đó là nỗi khổ của bệnh tật. 4) Tử khổ: Bệnh tật hại chết, nước lửa làm cho mất mạng; đó là nỗi khổ của sự chết. 5) Ái biệt li khổ: Cốt nhục(7) chia lìa để cho hồn mộng vấn vương; đó là nỗi khổ của những người yêu thương nhau mà phải xa cách nhau. 6) Oán tắng hội khổ: Kẻ thân quyến độc ác phá nát cửa nhà, những người cừu địch của nhau lại gặp nhau; đó là nỗi khổ của sự oán ghét mà gặp mặt. 7) Cầu bất đắc khổ: Mưu tìm những thứ như danh vọng, quyền lợi, ái tình, khoái lạc v.v..., nhưng không toại nguyện; đó là nỗi khổ của sự mong cầu mà không được. 8) Ngũ ấm xí thạnh khổ: Tác dụng của năm ấm(8) nổi lên hừng hực, che lấp chân tính, khiến cho chết thân này lại phải sinh thân khác; đó là nỗi khổ của năm ấm hừng hực. Nỗi khổ sau cùng là nguyên nhân của bảy nỗi khổ trước.

Nếu xét mối liên hệ giữa tám khổ và ba khổ, thì ba nỗi khổ sinh, oán tắng hội và cầu bất đắc, thuộc về khổ khổ; nỗi khổ ái biệt li thuộc về hoại khổ; ngũ ấm xí thạnh thuộc về hành khổ; còn ba nỗi khổ lão, bệnh và tử thì thuộc cả khổ khổ và hoại khổ.

CHÚ THÍCH

01. Hai khổ: 1) Khổ bên trong, có hai loại: mọi tật bệnh làm cho thân khổ; lo âu, phiền muộn, ghen ghét, hận thù, v.v... làm cho tâm khổ. 2) Khổ ở ngoài, cũng có hai loại: một là trộm cướp, giặc giã, ác thú, v.v... làm hại; hai là gió, mưa, lạnh, nóng, v.v... gây tai họa.

02. Ngoại trừ khổ khổ, hoại khổ và hành khổ được nêu ra trong bài này, còn có hai thuyết khác nói về ba khổ: Một thuyết nói rằng, những nỗi khổ mà thân tâm thọ nhận, gọi là “y nội khổ” (khổ từ bên trong mình); những nỗi khổ mà người và vật bị hại, gọi là “y ngoại khổ” (khổ từ ngoại giới gây nên); những nỗi khổ về gió, tuyết, lũ, hạn, gọi là “y thiên khổ” (khổ do thiên nhiên). Một thuyết nói rằng, tất cả chúng sinh đều có ba sự khổ về thân là già, bệnh và chết; ba sự khổ về tâm là tham, sân và si; và ba sự khổ chờ sẵn cho đời sau là địa ngục, ngạ quỉ và súc sinh.

03. Bốn khổ là sinh, già, bệnh và chết.

04. Năm khổ: tức bốn sự khổ vừa kể trên, cộng thêm sự khổ về tù ngục. Người vi phạm pháp luật phải chịu hình phạt, bị gông cùm, không được tự do; đó là một nỗi khổ.

05. Mười khổ: Bốn sự khổ về sinh, già, bệnh, chết, cộng thêm: buồn rầu, oán hận, khổ thọ, lo lắng, bực tức, và lưu chuyển trong sinh tử.

06. Hai mươi lăm hữu (tức ba cõi) đều có bốn tướng hữu vi là sinh, trụ, dị, và diệt. Sinh trụ dị diệt tức là vô thường, mà vô thường là khổ; cho nên tổng cộng có tất cả là một trăm sự khổ.

07. “Chước” là một loại đồ dùng để uống nước thời xưa, hình dáng giống như cái muỗng canh.

08. Bốn tướng sinh, trụ, dị, và diệt biến đổi không ngừng. Cái này diệt thì cái kia sinh; cái này sinh thì cái kia diệt.

09. Bốn yếu tố không điều hòa, tức là đất, nước, gió, lửa trong thân thể con người trở nên bất ổn, thì sinh bệnh; cho nên thuật ngữ “tứ đại bất điều” chính là cách nói khác của từ “sinh bệnh”.

10. Thuật ngữ “xả khí báo thân” (bỏ báo thân này) là cách nói khác của từ “tử” (chết).

PHỤ CHÚ

(01) “Ta bà” là dịch âm từ chữ Phạn “saha”, dịch ra Hán ngữ là nhẫn, kham nhẫn, hay nhẫn độ; chỉ cho thế giới Ta bà (Saha lokadhatu), nơi đức Phật Thích Ca Mâu Ni ra đời hóa độ chúng sinh, mà giáo pháp của Ngài hiện còn đang truyền bá rộng rãi. Chúng sinh ở thế giới này đa phần làm mười điều ác, cam chịu bao nhiêu đau khổ do vô minh phiền não hành hạ, mà không có ý muốn thoát li; đó là ý nghĩa của chữ “nhẫn”, tức là chịu đựng. Mặt khác, đức Phật và chư vị Bồ tát ở thế giới này, trong công cuộc hành đạo để cứu độ chúng sinh, cũng phải chịu đựng nhiều khổ não để tỏ rõ đức vô úy và tâm từ bi; có thế mới đem lại lợi lạc cho chúng sinh một cách hữu hiệu; đó cũng là ý nghĩa của từ “kham nhẫn”. Ngoài ra, thế giới Ta bà cũng được hiểu là nơi có ba đường dữ, có năm loài Trời, Người, Bàng sinh, Ngạ quỉ, và Địangục cùng ở chung lộn với nhau. Từ “Ta bà” nguyên được dùng chỉ cho châu Diêm phù đề, nơi cư trú của con người chúng ta, nhưng về sau nó được dùng để chỉ rộng ra cả một “ba ngàn đại thiên thế giới”, tức là toàn thể phạm vi giáo hóa của đức Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni.

(02) Khổ khổ: tức là nhiều nỗi khổ chồng chất lên nhau. Thân tâm con người vốn đã là khổ, lại còn bị vô vàn nỗi khổ khác (như bệnh tật, đói khát, gió bão, mưa lụt, giá lạnh, nóng bức, hiếp đáp, lăng nhục, hành hạ, chiến tranh, v.v...) làm cho khổ thêm; cho nên gọi là “khổ khổ”.

(03) Hoại khổ: tức là sự hoại diệt làm cho khổ. Những người ta thương yêu mà mất đi, những vật ta ưa chuộng mà hư nát, đều làm cho ta đau khổ. Những thú vui, lúc ta đang hưởng thụ thì cảm thấy rất vui, nhưng khi những thú vui ấy tàn thì ta thấy tiếc nuối, nhớ nhung, buồn phiền, đau khổ. Ngay như bốn yếu tố (đất, nước, gió, lửa) trong thân ta, lúc không được điều hòa, cũng làm ta đau khổ. Những nỗi khổ như thế gọi là “hoại khổ”.

(04) Bốn tướng ở đây là nói về bốn tướng trạng hiển bày sự chuyển biến sinh diệt của các pháp hữu vi. Đối với các loài hữu tình, bốn tướng trạng đó là: sinh, già, bệnh, và chết. Đối với các loài vô tình, bốn tướng đó là sinh (sản sinh, tạo thành), trụ (tồn tại), dị (biến đổi tính chất, hình dáng), và diệt (tiêu hủy). Đối với thế giới, bốn tướng đó là: thành (hình thành), trụ (tồn tại), hoại (suy tàn), và không (tiêu diệt).

(05) Hành khổ: Chữ “hành” ở đây có nghĩa là sự trôi chảy, biến đổi và sinh diệt của vạn vật. Mọi pháp hữu vi trong vũ trụ đều do duyên sinh, luôn luôn trôi chảy, trải qua quá khứ, hiện tại và vị lai, không có giây phút nào được yên ổn. Bản chất của vạn pháp vốn là vô thường, không có tự ngã, luôn luôn biến đổi, sinh diệt, không chân thật. Điều đó làm cho ai thấy cũng sinh buồn phiền đau khổ.

(06) Chữ “sinh” không phải chỉ có nghĩa là sinh ra đời, mà còn có nghĩa là đời sống. Vì vậy, từ “sinh khổ” cũng còn được hiểu là những đau khổ mà con người phải gánh chịu trong cuộc tranh đấu để sống còn trong suốt cuộc đời. Sự làm lụng vất vả, gian nan, nguy hiểm; những suy nghĩ, lo toan, phiền muộn; những áp bức, tra tấn, hành hạ, lăng nhục, chém giết, tù ngục, v.v...; tất cả những nỗi bi thảm, đau khổ cùng cực đó đều là “sinh khổ”.

(07) Cốt nhục: ruột thịt, máu mủ, chỉ cho những người có quan hệ huyết thống trong gia đình, đó là cha mẹ con cái, anh chị em ruột.

(08) Năm ấm: tức năm uẩn. Chữ Hán “ấm” có nghĩa là che khuất, ngày xưa được các nhà “cựu dịch” dùng để dịch chữ Phạn “skandha”; vì quan niệm rằng, năm thứ sắc, thọ, tưởng, hành, thức che lấp chân tính, làm cho chúng sinh trôi lăn trong sinh tử luân hồi, cho nên năm thứ ấy được gọi là “năm ấm”. Nhưng chữ “skandha” cũng còn có nghĩa là chứa nhóm, và các nhà “tân dịch” quan niệm rằng, năm yếu tố sắc, thọ, tưởng, hành, thức vốn không có tính che lấp, mà chúng chỉ tích tụ lại, hòa hợp lại để làm nên thân tâm con người; vì vậy, chữ Phạn “skandha” đã được dịch lại là “uẩn” (có nghĩa là tích tụ). Quan niệm này rất hợp lí. Xem như đức Phật, thân tâm của Ngài cũng do năm yếu tố sắc, thọ, tưởng, hành, thức hòa hợp tạo nên, nhưng chúng có che lấp chân tính của Ngài đâu! Cho nên, che lấp hay không che lấp, đều do bởi chính con người, không phải do bản chất của năm yếu tố ấy. Dù vậy, do thói quen, ngày nay hai từ “ngũ ấm” và “ngũ uẩn” vẫn được dùng song hành.

BÀI TẬP

1) Phật nói pháp Tứ Đế, vì sao lấy “khổ đế” làm đầu? 2) Hai khổ là gì?

3) Sao gọi là “y nội khổ”? “Y ngoại khổ”? “Y thiên khổ”?

4) Những gì là ba thứ khổ của thân; ba thứ khổ của tâm; ba thứ khổ ở đời sau?

5) Ba cảm thọ là gì? Ba cảm thọ sinh ra ba loại khổ như thế nào?

6) Cõi Dục, cõi Sắc và cõi Vô sắc, mỗi cõi có những loại khổ nào trong ba khổ? 7) Tám khổ gồm những gì? Trong đó, cái khổ nào là nhân, cái khổ nào là quả?

8) Mối liên hệ giữa tám khổ và ba khổ như thế nào? (Thử vẽ một đồ biểu để chỉ rõ mối liên hệ đó.)