Tây Phương Hiệp Luận

Giáo Tướng

Giáo lý thâm sâu trong Đại tạng cũng như đồ vật chứa hư không. Hư không thì không có hình tướng mà đồ vật lại có hình dáng vuông, tròn. Khi trừ bỏ đồ vật rồi, thì hư không không còn bị giới hạn trong đồ vật nữa. Khi nhân duyên hết, thì giáo pháp cũng tiêu vong. Cho nên, Như Lai tùy duyên ứng hiện khắp nơi rồi cũng thể nhập chân như, niết bàn như đồ vật kia. Chuyên trì danh tướng thì xứng hợp với trí tự tại như hư không.

Thuốc không có bài thuốc cố định, chỉ cho thuốc theo từng căn bệnh. Đâu có thể nói rằng mạt ngọc, san hô là thuốc vô cùng tuyệt diệu có thể điều trị bốn trăm lẻ bốn chứng bệnh. Thuốc trị hết bệnh là loại thuốc quý thì nước tiểu tức là đề hồ (thuốc hay). Còn đối với những chứng bệnh khác nhau mà chỉ dùng một loại thuốc thì phục linh, nhân sâm cũng trở thành độc dược; huống chi thuốc của y sĩ bậc nhất điều trị cho bậc tam thừa xuất thế gian, và chữa trị những bệnh ung nhọt cho phàm phu, người, trời, thanh văn v.v… Vì vậy, đứng về phương diện giáo nghĩa, tiên đức hoặc nói một, hoặc nói nhiều. Danh tướng tuy có muôn vàn khác biệt nhưng lý thú chỉ có một mà thôi. Tôi không ngại sự hiểu biết giới hạn ở tôi, dựa vào lời của các nhà hiền triết thời xưa, phân biệt các câu để làm sáng tỏ nghĩa lý nhất thừa, để khiến cho người xem qua biết được pháp môn Tịnh Độ bao hàm cả giáo pháp mà Thích Tôn đã tuyên thuyết trong một đời. Chớ để bị mê hoặc bởi những người chỉ biết qua loa về Thiền tông mà lại khinh khi giáo nghĩa.

1/ Giáo giả có.

2/ Giáo hướng về chỗ vắng lặng.

3/ Giáo hữu dư.

4/ Giáo vô dư

5/ Giáo đốn ngộ.

6/ Giáo viên cực.

1/ Giáo giả có

Kẻ phàm phu đam mê, đắm chìm trong biển cả ái dục rồi tạo đủ thứ nghiệp dữ. Như Lai thương xót, chỉ bày những nỗi khổ trong địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh, và nỗi khổ của chúng sinh không có phước đức, chấp chặt vào cái ta và những gì thuộc về cái ta. Muốn sinh trong cõi trời, cõi người, chúng sinh nên tu tập căn lành như mới thành đạo, Phật vì Đề Vị mà tuyên thuyết nguyên lý nhân quả thế gian. Khi đó có năm trăm người lái buôn cùng thọ năm giới. Trước tiên, họ sám hối những tội lỗi như tội ngũ nghịch, thập ác, tội khinh chê pháp … Đây là giáo giả có. Quán kinh chỉ dạy tu tập ba điều phước:

1/ Hiếu dưỡng cha mẹ, phụng sự sư trưởng

2/ Tâm từ bi không sát sinh.

3/ Tu tập mười nghiệp lành.

Kinh Vô Lượng Thọ hết sức răn nhắc về nỗi khổ do tạo năm điều dữ mà hiện đời bị chính quyền trừng trị, thân bị tai nạn khốn cùng; đời sau chịu quả báo trong ba đường dữ. Kinh dạy mọi người tu tập năm điều lành cũng bao hàm nghĩa này. Nhưng mà, kinh này chỉ dạy chúng sinh ngăn dứt các điều dữ vì cầu vãng sinh, chứ không phải vì ưa thích quả nhỏ của người, trời. Việc tu tập tuy giống nhau nhưng sự chứng quả có thiên sai vạn biệt. Kinh Lăng nghiêm, kinh Hoa nghiêm và các kinh Phương đẳng tuy không nói riêng nhưng vẫn bao hàm nghĩa này, không nên cho đó là giáo giả có. Quán kinh sao ghi: “Hành giả tu tập bên giáo viên đốn đâu có trái nghịch với đường lối của các vị xuất gia bên tiểu thừa, cũng đâu có trái nghịch với tam qui, giới luật, các oai nghi v.v…”. Lại nói: ”Người mới đến giai vị trước thì không đạt được các giai vị sau, người đến được giai vị sau thì đã đạt được các giai vị trước”. Tại sao vậy? Vì tất cả đức Phật đều từ mười điều lành mà được giải thoát. Kinh Hoa nghiêm ghi: “Mười điều chẳng lành là nguyên nhân tái sinh trong cõi địa ngục, súc sinh, ngạ quỷ, còn mười điều lành chính là nguyên nhân tái sinh trong cõi người, cõi trời cho đến cõi trời Hữu Đảnh”.

– Đối với mười điều lành thượng phẩm này, hành giả vận dụng trí tuệ để tu tập, do tâm lượng hẹp hòi, do sợ hãi nỗi khổ trong ba cõi, do thiếu tâm đại bi, do nghe lời dạy từ người khác mà tỏ ngộ nên thành bậc thanh văn thừa.

– Đối với mười điều lành thượng phẩm này, hành giả do tu tập thanh tịnh, không do người khác chỉ dạy, do tự mình giác ngộ, do phương tiện đại bi không đầy đủ, do giải ngộ thâm sâu pháp nhân duyên nên thành bậc độc giác thừa.

– Đối với mười điều lành thượng phẩm này, hành giả do tu tập thanh tịnh, do tâm rộng lớn vô lượng, do đầy đủ lòng thương xót, do phương tiện tiếp nhận, do phát nguyện rộng lớn, do không bỏ rơi chúng sinh, do mong cầu trí tuệ thâm sâu, rộng lớn như đức Phật, do tu tập thanh tịnh các địa của bồ tát , do tu tập thanh tịnh tất cả các độ nên thành tựu hạnh rộng lớn của bồ tát.

– Đối với mười điều lành thượng phẩm này, hành giả do tất cả các thứ thanh tịnh cho đến chứng nhập mười lực, vô úy nên tất cả Phật pháp đều thành tựu.

Vì vậy, hôm nay, chúng ta tu tập mười điều lành khiến cho tất cả chúng sinh đều được thanh tịnh viên mãn cho đến bồ tát tích lũy căn lành, thành tựu căn lành, thêm lớn căn lành, suy xét căn lành, buộc niệm căn lành, phân biệt căn lành, ưa thích căn lành, tu tập căn lành, an trụ căn lành. Vị đại bồ tát đã tích lũy các căn lành như thế, vận dụng kết quả mà căn lành này thành tựu để tu hạnh bồ tát. Ở trong mỗi niệm thấy vô lượng Phật, theo sự ứng hiện của các Ngài để thừa sự cúng dường. Lại nói: “Dù không có làm gì hết nhưng thường an trụ căn lành. Dù biết các pháp không có chỗ nương tựa nhưng nói được giải thoát do dựa vào pháp lành”. Kính khuyên các vị tỏ ngộ chớ khinh thường giới luật, chớ tham đắm hư danh, hãy mạnh dạn xét rõ lời răn ngài Vĩnh Gia về tai hại của sự chấp không mà sớm tìm bạn bất thỉnh trong Bạch Liên xã thì Liên Bang không cách xa. Xin hãy cố gắng!

2/ Giáo hướng về chỗ vắng lặng

Giáo hướng về chỗ vắng lặng tức là giáo tịch diệt của nhị thừa hướng về niết bàn. Đối với sự lợi tha của pháp môn Tịnh Độ, nhị thừa không ưa thích. Đó là sự khác biệt giữa giáo lý tiểu thừa với Tịnh Độ đại thừa. Bây giờ nói về phần tiếp nhận:

Kinh Vô Lượng Thọ và Quán kinh đều có nói đến quả tu đà hoàn cho đến quả a la hán. Tiên đức nói rằng: “Hàng tiểu thừa không sinh về Tịnh Độ, vì căn cứ vào tánh quyết định”. Ở đây nói nhị thừa được sinh về Tịnh Độ, vì ở thế gian, trước tiên, những người này phát tâm đại thừa huân tập thành hạt giống . Về sau, tâm lui sụt xuống địa vị thấp. Thế nhưng, đến khi lâm chung, họ chuyển tâm tiểu thừa để hướng về đại thừa.

Hỏi: Đã chuyển tâm hướng về đại thừa, tại sao họ sinh về cõi nước kia lại chứng quả vị nhỏ?

Đáp: Vì tâm đại thừa của họ lui sụt đã lâu mà công phu huân tập bên tiểu thừa lại thâm sâu. Cho nên, vì thích hợp với thói quen, Phật A Di Đà nói pháp tiểu thừa khiến cho họ chứng đắc quả vị. Về việc chứng đắc quả vị nhỏ này, họ không mắc kẹt vào quả vị nhỏ mà khởi tâm rộng lớn. Vì vậy, sự chứng quả càng mau chóng, hoặc năm kiếp, hoặc mười kiếp chứng đắc sơ quả. Tiến trình tu tập như thế thật là thù thắng, cho nên có sự bất đồng. Trong kinh này cũng có nói đến vua Tần Bà Sa La chứng quả a na hàm, nhưng không phải là căn cơ được tiếp nhận chính yếu của giáo này. Bây giờ, Phật dạy Vi Đề Hy mười sáu phép quán về Tịnh Độ còn không phải thông giáo, biệt giáo, chẳng lẽ là tiểu thừa sao? Phật Thích Ca Văn ra đời cũng có thanh văn nhưng rốt cuộc hướng về đại thừa. Đây chính là xe dê, xe nai, v.v… chứ không phải xe thật.

3/ Giáo hữu dư

Bậc thấu suốt chân lý nhị không, tu tập vạn hạnh để hướng về quả Phật của đại thừa thì không chấp nhận xiển đề, nhị thừa thành Phật vì cho rằng xiển đề không có Phật tánh, nhị thừa có tánh quyết định. Nếu nói như thế thì chưa thông suốt chân lý của đại thừa, cho nên gọi là hữu dư. Kinh này nói rằng: “Trừ những kẻ tạo tội ngũ nghịch thì không sinh về Tịnh Độ”. Lại nói rằng: “Nhị thừa cũng không sinh về Tịnh Độ”, nghĩa lý của giáo này ở trên đã giải thích rồi.

Kinh nói những kẻ tạo tội ngũ nghịch không được sinh về Tịnh Độ vì khinh chê pháp, vì không tin tưởng, vì tánh quyết định nên không thể nào thành tựu. Quán kinh ghi: “Người phá giới, đến khi lâm chung, thấy các tướng dữ. Người này nghe thiện tri thức tán dương công đức của Phật nên địa ngục, lửa dữ biến thành gió mát cho đến kẻ tạo tội ngũ nghịch, thập ác niệm danh hiệu Phật đầy đủ mười niệm thì thấy hoa sen vàng giống như vầng mặt trời, trong khoảng giây phút liền được vãng sinh”. Đây là do công đức không thể nghĩ bàn của tự tánh, và cũng do nương tựa năng lực Phật không thể nghĩ bàn mà thành tựu. Nếu không có Phật tánh viên mãn thì như hòn đá cứng ngắc, như nước vẩn đục, vầng trăng làm sao có thể soi bóng? Sự niệm Phật vãng sinh có khả năng hiển bày tự tánh như vậy. Đó là do năng lực của tự tánh, như mặt trời có thể chiếu sáng khắp hư không chứ hư không chẳng phải là nhân của mặt trời. Tất cả chúng sinh đều thành Phật. Vì vậy, giáo Tịnh Độ viên đốn này không đồng với giáo hữu dư của đại thừa thỉ giáo.

4/ Giáo vô dư

Tự tánh của tất cả chúng sinh thì bình đẳng, đều sẽ thành Phật. Đó là giáo cực tắc của đại thừa; chỉ một tự tâm là thể của giáo, cho nên nói vô dư. Nay pháp môn Tịnh Độ này dựa vào pháp chánh tín, nguyện v.v… nhưng đến chỗ cứu cánh chỉ trở về nhất tâm mà thôi. Kinh ghi: “Nhật tâm bất loạn liền được vãng sinh”. Lại nữa, kinh Vô Lượng Thọ nói ba tầng lớp người được vãng sinh đều do phát tâm bồ đề vô thượng. Tâm bồ đề tức là Phật tánh. Kinh Hoa nghiêm ghi: “Tâm bồ đề như hạt giống có khả năng sinh tất cả pháp của các đức Phật. Tâm bồ đề như mảnh ruộng tốt có thể tăng trưởng pháp lành thanh tịnh. Tâm bồ đề như đất đai có thể dung chứa tất cả thế gian. Tâm bồ đề như nước sạch có thể gội rửa tất cả phiền não bợn nhơ. Tâm bồ đề như ngọn gió lớn thổi khắp cả thế gian mà không trở ngại. Tâm bồ đề như ngọn lửa bừng cháy có thể thiêu đốt tất cả củi kiến chấp”. Những điều ấy được nói rộng trong kinh Hoa nghiêm. Nên biết, tâm bồ đề là loại thuốc nổ nhạy nhất trong nòng súng đại bác, còn niệm Phật là ngòi nổ. Kinh Hoa nghiêm ghi: “Khi mới phát tâm liền thành chánh giác” tức là nghĩa này. Trong năm giai vị tu chứng của bồ tát, gia hạnh vị chỉ là ngòi thuốc nổ. Vô lượng hạnh tuyệt diệu đâu có pháp môn nào khác hơn pháp Nhất hạnh tam muội này.

5/ Giáo đốn ngộ

Hoa nghiêm hiệp luận của trưởng giả Lý Thông Huyền nói rằng: “Chỉ một niệm không sinh tức là Phật, không cần bàn luận theo địa vị, thứ lớp, nên gọi là đốn giáo”. Kinh Tư ích ghi: “Nếu tỏ ngộ được tánh của các pháp thì không cần trải qua từ địa vị này đến địa vị khác”. Kinh Lăng già ghi: “Thập địa tức là sơ địa, sơ địa tức là bát địa cho đến không có thứ lớp nào cả”. Nên biết, đốn ngộ nghĩa là không trải qua các giai vị. Quán kinh sớ của tông Thiên Thai ghi: “Đốn ngộ rồi thì dần dần thể nhập. Đó là đốn giáo, như Vi Đề Hy và các thị nữ đều là phàm phu, chưa chứng nhập quả nhỏ. Vì thế, nên biết, đốn này không theo tiệm mà vào”. Và giải thích thêm rằng “Hiện nay, đốn của kinh này chính là hóa pháp, lấy viên làm đốn. Tại sao vậy? Vì biệt giáo ở sơ địa, viên giáo ở sơ trụ, người phàm phu thuộc biệt giáo tu tập trải qua vô số kiếp mới đến địa vị vô sinh pháp nhẫn; chỉ có viên giáo ngay đời này có thể chứng nhập, như Vi Đề Hy ngay thân đời này chứng nhập vô sinh pháp nhẫn. Phán giáo là đốn thuộc về viên đốn”. Kinh khác nói: “Người phàm phu từ khi mới thọ giới bồ tát và đời nào cũng giữ giới hạnh không khuyết phạm, trải qua một kiếp, hai kiếp, ba kiếp mới đến địa vị sơ phát tâm trụ, và tiếp tục tu tập mười ba la mật với vô lượng hạnh nguyện,…nối nhau không ngừng, đủ một vạn kiếp đến đệ lục chánh tâm trụ. Từ đây tu tập tiến thêm nữa mới đến đệ thất bất thoái trụ. Nay kinh này nói: “Kẻ phàm phu tạo tội ngũ nghịch, thập ác mà trì danh hiệu Phật liền được vãng sinh, bước lên địa vị bất thoái” chính là phù hợp với nghĩa đốn . Quán kinh ghi: “Tâm này làm Phật, tâm này là Phật”. Lời nói ấy chỉ thẳng Tâm tông không có quanh co. Hơn nữa, một tiếng A Di Đà quét sạch cả thị phi. Thẳng tắt biết bao! Người xưa nói rằng: “Một câu niệm Phật là công án bậc nhất trong các công án”. Dưới đáy của vạc nước sôi sùng sục thì đâu thể chứa giá băng! Ở trong đống lửa cháy hừng hực thì đâu thể dung một ngọn cỏ! Dù cho Đạt Ma có sống lại nhưng mà không dễ gì làm lay chuyển được lời nói của tôi. Còn nếu như cứ ngập ngừng, do dự thì trễ muộn cả muôn dặm, ngàn năm.

6/ Giáo viên cực

Từ Ân Thông Tán nói: “Phương này, các bậc tiên đức đều phán quyết kinh, luận có bốn tông:

1/ Lập tánh.

2/ Phá tánh.

3/ Phá tướng.

4/ Hiển thật.

Kinh Niết bàn, kinh Pháp hoa, kinh Hoa nghiêm, … đã làm sáng tỏ nghĩa thật tướng trung đạo: xả bỏ hóa thành để trở về bảo sở. Cho nên, kinh A Di Đà chính là tông Hiển thật. Lại nữa, nếu lấy giáo để làm khuôn vàng thước ngọc cho tông thì tông có tám thứ:

1/ Ngã , pháp đều có.

2/ Có pháp, không ngã.

3/ Pháp không tới, lui.

4/ Hiện thông giả thật.

5/ Tục vọng chân thật.

6/ Các pháp chỉ là giả danh.

7/ Thắng nghĩa đều không.

8/ Ứng lý viên thật.

Kinh Hoa nghiêm , kinh A Di Đà là tông thứ tám. Thiền sư Chơn Yết Liễu v.v… lấy lưới báu có ngàn hạt châu của trời Đế Thích để phát minh nghĩa viên dung của Tịnh Độ. Các sách đều có ghi đầy đủ nghĩa này. Gần đây, các bậc lão túc lấy kinh Hoa nghiêm phối hợp với kinh A Di Đà, cho rằng viên giáo bao hàm hoàn toàn kinh A Di Đà, còn kinh A Di Đà chỉ bao hàm được một phần của viên giáo. Căn cứ vào kinh để phán quyết nghĩa thì rất đúng tông chỉ. Thế nhưng, nghĩa viên cực không phải toàn phần mà cũng không phải từng phần, như đêm rằm trăng chiếu vằng vặc xuống vô số dòng sông thì dòng sông nào cũng đều có bóng trăng cho đến cái bình chứa nước ao hồ, một giọt nước cũng đại loại như vậy, vì trăng không có phân biệt; như gió thổi vi vút qua các hàng cây thì thân cây nào cũng đều thấm nhuần gió mát cho đến lá cây, ngọn cỏ cũng đại loại như vậy, vì gió không có phân biệt. Nếu trong viên có từng phần thì viên có từng đoạn rời rạc. Nếu trong viên có từng phần, chẳng phải toàn phần, thì viên không còn trùm khắp nữa. Vì vậy, từng phần, toàn phần đối chọi nhau thì nghĩa viên không đứng vững được.

Bây giờ đứng về phương diện viên cực của Liên tông chia ra năm nghĩa:

1/ Mười phương thế giới dung chứa lẫn nhau.

2/ Một thời trong ba thời.

3/ Vô tình làm Phật.

4/ Y báo, chánh báo đều vô ngại.

5/ Trùm khắp chẳng động.

1/ Mười phương thế giới dung chứa lẫn nhau

Cõi nước, báo thân, hóa thân của tất cả các đức Phật đều dung nhiếp vào lẫn nhau. Cái này vào cái kia, cái kia vào cái này, chứ không có chướng ngại gì. Nếu cho rằng không thể vào nhau được thì đây chính là cái tri kiến sai lầm, không thật như một căn nhà choáng một khoảng hư không, trong đó các loại hoặc người, hoặc quỷ, hoặc súc vật, hoặc côn trùng, hoặc ghế, hoặc bình, hoặc giá, … đều dựa vào hư không để tồn tại. Khi hư không thuộc về người thì quỷ, súc vật, côn trùng, ghế, bình, giá,… dựa vào hư không đều thuộc về người thuộc về người, cho đến hư không thuộc về giá thì người, quỷ, súc vật, côn trùng, ghế, bình, … dựa vào hư không đều thuộc về giá. Tất cả đều vào nhau mà không lẫn lộn, lìa mà không tách rời , chẳng vào nhau mà cũng không phải chẳng vào nhau. Kinh ghi: “Ánh sáng trong cõi nước thì thanh tịnh, trùm khắp vô cùng tận, chiếu suốt vô lượng, vô số thế giới không thể nghĩ bàn, như gương sáng thì hiện muôn hình vạn trạng”. Nên biết, ánh sáng của uế độ, tịnh độ đan xen vào nhau như ngàn ngọn đèn rực sáng trong một căn phòng.

2/ Một thời trong ba thời

Tri kiến sai lầm của chúng sinh chấp có ba thời gian: quá khứ,hiện tại, vị lai. Đứng về phương diện thật tướng thì thể của thời gian không có bản chất chân thật. Tại sao vậy? Nếu chấp sáng, tối là thời gian thì sáng, tối là tướng của nghiệp, như nguời bệnh mắt thấy có bóng lòa, chứ bóng lòa không phải là tướng cố định. Nếu chấp tuổi già, tuổi trẻ là thời gian thì thật ra, bản chất của già, trẻ là hư huyễn như gió ở trong cái lưới rách, chứ không phải là bản chất cố định. Làm sao ở trong thời gian này có nghĩa chân thật được! Bây giờ đứng về phương diện hai nghĩa: thời gian dài, thời gian ngắn vào nhau để nói về thể của thời gian.

a/ Trong thời gian ngắn có thời gian dài

Như người chìm trong giấc ngủ thấy rõ ràng những thành phố, thị trấn, thôn xóm, những người quen biết trước kia và những chuyện buồn , vui trải qua thời gian nhiều tháng, nhiều năm. Khi giật mình tỉnh dậy, anh ta liền hỏi kẻ hầu cận:

– Thời gian mà tôi ngủ say là bao lâu?

Kẻ hầu cận Đáp:

– Thời gian mà Ngài ngủ say bằng thời gian đếm vài ngàn đồng tiền.

Người kia tự suy nghĩ: “Ta ngủ chẳng bao lâu, tại sao trải qua những trạng thái khác thường như vậy? Không phải do bệnh mà cũng không phải do ngủ say. Rõ ràng là do ký ức” , suy nghĩ mãi về nghĩa này mới vỡ lẽ ra là thời gian không có bản chất chân thật.

b/ Trong thời gian dài có thời gian ngắn

Như người hai mươi tuổi bỗng nhiên bị bệnh tâm thần, anh ta nuốt dao, cầm lửa hoặc nói những việc vị lai với người khác, hoặc đối với vợ con thì cười giỡn như bình thường, hoặc sinh ra con trai, con gái, hoặc bỗng nhiên làm văn, trứ tác các loại sách vở. Trải qua thời gian đến năm ba mươi tuổi, anh ta gặp được một dị nhân niệm chú vào nước để cho uống. Như kẻ ngủ say bỗng giật mình thức dậy, anh ta cho rằng những việc xảy ra lúc hai mươi tuổi như những việc mới xảy ra vào ngày hôm qua. Người nhà vì anh ta mà bấm đốt tay, đếm những tháng, năm, chỉ rõ con trai, con gái, các loại sách vở. Còn anh ta thì tự suy xét rằng, vốn không có tháng, năm thì đâu có những việc ấy, cũng không nhớ lại chính mình có bệnh hay không có bệnh.

Từ hai ví dụ kể trên thường xuyên quán xét tới, lui thì vỡ lẽ ra rằng quá khứ, hiện tại, vị lai đều không có bản chất chân thật. Kinh ghi: “Quán xét thời gian lâu xa như ngày hôm nay, trong khoảng giây phút đi cúng dường các đức Phật khắp các cõi nước trong mười phương”. Đó là nghĩa ba thời gian không gián đoạn. Ba thời gian không gián đoạn, vì thời gian không có bản chất chân thật.

3/ Vô tình làm Phật

Quyền giáo cho rằng loài hữu tình có Phật tánh, vật vô tình thì không có Phật tánh, nghĩa là tất cả cỏ, cây, cõi nước, thế giới đều không thể thành đạo và chuyển pháp luân. Đây là kiến chấp rất sai lầm, cho rằng những gì có ý thức thì có Phật tánh, những gì vô tri thì không có Phật tánh , chứ không biết rõ các pháp đều trụ pháp vị. Tại sao vậy? Vì ý là sắc, ý là nguồn gốc của hư không, ý là thời gian (quá khứ, hiện tại, vị lai), vì ý là vô tình.

Hễ một pháp vô tình thì tất cả pháp đều vô tình. Do đó, màu sắc xanh, vàng là ý; âm vang của gió thổi, của chim hót, của hang động là ý; cỏ, cây, ngói, đá là ý, là loài hữu tình. Hễ một pháp là hữu tình thì tất cả pháp đều là hữu tình. Vì thế, nên biết, tình đó là Tình, cũng có thể nói là mình, cũng có thể nói là vật. Không nên nói rằng cái nào là hữu tình? Cái nào là vô tình? Như cặp vợ chồng có một đứa con, không nên nói rằng ai sinh ra? Ai không sinh ra? Tóc, lông, răng, móng cũng là vô tình. Vô tình cùng với ta đều có Phật tánh hay vô tình cùng với ta đều không có Phật tánh? Như người nằm chiêm bao thấy núi, sông, cây, đá cũng là vô tình. Đó thuộc về cái tưởng của tình thức hay không thuộc về cái tưởng của tình thức? Nên biết, trong giấc chiêm bao kia không phải là ta, cũng không phải là phi ta. Tại sao lại chấp là hữu tình, là vô tình? Kinh ghi: “Đạo tràng, cây báu đều có thể làm thanh tịnh các căn. Âm vang của nước, của gió, của cây đều phát ra pháp âm vi diệu”. Không một vật nào chẳng phải là thân Phật. Không một vật nào chẳng chuyển pháp luân. Đâu phải là tri kiến sai lầm có thể suy lường đến được.

4/ Y báo, chánh báo đều vô ngại

Y báo là cõi nước, thế giới. Chánh báo là thân thể. Nếu đứng về phương diện tư tưởng phàm phu thì chấp có y báo, chánh báo. Kiến chấp đó không đúng. Tại sao vậy? Nếu nói hư không là y báo thì như người há miệng ra, hư không lọt vào trong miệng cho đến ở bên trong lỗ chân lông, khớp xương, tim, bụng đều có hư không. Như vậy, hư không là y báo hay chánh báo? Nếu nói đất, nước, gió, lửa là y báo thì nước dãi của con người khạc vào ống nhổ là nước, tóc hơ khô là đất, hai bàn tay chà sát vào nhau sinh ra hơi nóng là lửa, hơi thở khì khịt là gió. Những thứ ấy là y báo hay là chánh báo? Kinh ghi: “Vô lượng hoa báu thì ở trong hoa nào cũng đều phóng ra ba mươi sáu ức trăm triệu trăm ngàn ánh sáng, ánh sáng nào cũng đều phóng ra ba mươi sáu ức trăm triệu trăm ngàn đức Phật nói tất cả pháp khắp cả mười phương”. Đó là do năng lực của Phật biến hiện có hoa báu. Vì có hoa báu nên lại hiện các đức Phật. Vì thế, nên biết, khắp một cõi nước đều là thân Phật và cõi nước nào cũng đều như thế. Không một thân nào chẳng phải là cõi Phật và thân nào cũng đều như thế. Không phải là năng lực thần thông của Phật biến hiện mà chỉ do trí nhất chân pháp giới của các đức Phật làm y báo, chánh báo mà thôi.

5/ Trùm khắp chẳng động

Chúng sinh chấp sai lầm rằng thân Phật có đến, có đi. Nhưng thật ra thân Phật chẳng đến, chẳng đi mà cũng không phải chẳng đến , chẳng đi như đàn chim tung bay giữa hư không bao la vô hạn, một ngày bay cả ngàn dặm. Hư không chẳng phải đuổi theo chim và chim cũng chẳng phải tách rời hư không. Kinh ghi: “Phật A Di Đà thường trú ở Tây Phương”. Lại ghi: ‘Phật đến chỗ của tất cả hành giả”. Trong kinh Niết bàn, Phật nói: “Này thiện nam tử, thành Ba La Nại có một ưu bà di đã gieo trồng các căn lành trong vô lượng đức Phật thời quá khứ. Trong ba tháng hạ , ưu bà di này cung thỉnh chúng tăng để cúng dường thuốc. Bấy giờ, trong chúng tăng có một thầy tỳ kheo lâm bệnh trầm trọng. thầy thuốc chẩn đoán, bảo rằng phải có thuốc được làm bằng chất thịt thì bệnh mới khỏi. Khi ấy, ưu bà di tự tìm con dao, cắt thịt ở bắp vế của mình để làm canh thịt dâng cho thầy tỳ kheo. Sau khi dùng xong, bệnh trạng của thầy giảm bớt. Nhưng, ưu bà di bị vết thương hành hạ nhức nhối không thể nào chịu nổi, liền niệm to lên”Nam mô Phật Đà! Nam mô Phật Đà!”. Khi ấy, ở thành Xá Vệ, nghe được âm thanh kia, đối với ưu bà di, ta khởi tâm đại từ. Ưu bà di thấy ta sử dụng thuốc bôi trên vết thương nên thân thể được lành lặn như trước kia, và nghe ta thuyết pháp. Ưu bà di này vui mừng, phát tâm bồ đề vô thượng. Này thiện nam tử, thật ra, khi ấy, ta không có đến thành Ba La Nại làm những việc như vậy. Tất cả đều do năng lực căn lành của tâm từ khiến cho ưu bà di thấy những việc như thế.

– Lại nữa, thiện nam tử, Điều Đạt là kẻ độc ác, tham ăn quá độ. Do uống nhiều sữa cho nên đầu đau, bụng trướng, phải chịu vô cùng thống khổ. Điều Đạt liền niệm:”Nam mô Phật Đà! Nam mô Phật Đà!”. Bấy giờ, ở thành Ưu Thiền Ni, nghe âm thanh kia, ta liền khởi tâm từ. Khi ấy, Điều Đạt thấy ta đến chỗ của ông ấy, lấy tay xoa vào đầu, bụng trao cho nước muối nóng. Sau đó khỏi được cơn bệnh. Này thiện nam tử, thật ra, ta không có đến chỗ của Điều Đạt làm những việc đó. Tất cà đều do năng lực căn lành của tâm từ khiến cho Điều Đạt thấy những việc như vậy.

– Lại nữa, thiện nam tử, nước Kiều Tát La có năm trăm kẻ trộm cướp kết hợp lại thành đảng cướp. Vua Ba Tư Nặc cho quân lính truy lùng ráo riết và bắt được đảng cướp này. Sau khi bị bắt, chúng bị trừng trị bằng cách móc mắt, tống vào rừng rậm đen tối. Chúng chịu khổ não ghê gớm và gào khóc thảm thiết. Chúng đều niệm vang lên: “Nam mô Phật Đà! Nam mô Phật Đà!”. Bấy giờ, ở tinh xá Kỳ Hoàn, nghe được âm thanh này, ta liền khởi tâm từ. Khi ấy, có ngọn gió mát thổi các loại thuốc hương thơm ngào ngạt từ trong núi hương. Thuốc hương này lắp đầy vào vành mắt của chúng, cho nên mắt chúng được sáng tỏ như trước kia. Khi mở mắt ra, chúng thấy Như Lai đứng ở trước mình để thuyết pháp. Sau khi nghe pháp, chúng liền phát tâm bồ đề vô thượng. Này thiện nam tử, thật ra, khi ấy, ta không có làm những việc như thế. Tất cả đều do năng lực căn lành của tâm từ khiến cho chúng thấy những việc như vậy.

Các việc kể trên đâu có thể nghĩ bàn. Tất cả đều là nhất chân pháp giới (Pháp thân bình đẳng của các đức phật). Không được nói là tự tâm cảm hiện, cũng không được nói là tâm Phật hòa hợp, vì trong Phật địa lìa tự, lìa tha, lìa hòa hợp. Cho nên, bước vào cửa này thì không đồng với tri kiến sai lầm, phân biệt, suy lường của phàm phu, như ngài Thanh Lương nói: “Phật A Di Đà tức là bổn sư Lô xá na” cũng hãy còn là sự suy lường của thức tình. Tại sao vậy? Vì mười phương thế giới chỉ có một trí cảnh, chứ không có Phật nào khác.

Lý Đế

Ngay nơi tánh tức là tướng. Vậy thì tánh, tướng chẳng phải có, chẳng phải không; cánh cửa lý, sự cũng không có trở ngại . Cho nên, lời nói khẳng định, lời nói phủ định đều sử dụng bổ túc lẫn nhau. Nói không cũng như hồ trong trăng chiếu, như trăm ngàn bóng hoa hiện trên tấm gương sáng, khác với cái không của lông rùa, sừng thỏ. Nói có cũng như gió cuốn, mây bay, khác với cái có cứng rắn, trở ngại của vàng ròng, đá núi. Vì vậy, những kẻ chấp vào danh tướng là phàm phu tục tử. Nếu bài nhân, bác quả thì rơi vào kiến chấp không của ngoại đạo. Tuy biết cõi Phật trong mộng nhưng đều nguyện vãng sinh. Mặc dù biết thánh hiền như bóng bọt nhưng vẫn tha thiết chiêm ngưỡng. Nói chân, nói tướng cũng như da lành nổi ung nhọt. Nói có, nói không cũng như chấm tuyết trên lò lửa hồng. Vì vậy, đứng về phương diện chân đế, xin phân biệt làm bốn môn:

1/ Ngay nơi tướng tức là tâm.

2/ Ngay nơi tâm tức là tướng.

3/ Không phải tâm mà cũng không phải tướng.

4/ Ly tức ly phi.

1. Ngay nơi tướng tức là tâm

Tịnh độ cảnh quán yếu môn nói: “Kinh ghi: Chân tâm trùm khắp thái hư, lượng khắp châu sa giới”. Lại nói: “Tâm như họa sĩ vẽ ra các thứ ngũ ấm; trong tất cả thế gian đều do tâm tạo ra. Hồ báu, đất báu, cây báu, ba mươi hai tướng, thân chánh báo của đại chúng…ở cõi Cực Lạc đều sẵn đầy đủ trong tự tâm của ta, đều do tâm ta làm ra, chứ không phải do ai khác mà được, cũng không phải từ bên ngoài đến”. Nếu biết rõ được điều này thì mới có thể bàn luận về ngay nơi tự tâm mà quán Phật. Quán kinh ghi:”Các đức Phật Như Lai là thân pháp giới đi vào trong tâm tưởng của tất cả chúng sinh”, đến câu “Tám mươi vẻ đẹp tùy hình”. Đại sư Thiên Thai giải thích hai nghĩa:

– Đứng về phương diện cảm ứng đạo giao.

– Đứng về phương diện kiến giải và thực hành đi đôi với nhau.

Nếu không có lời giải thích đầu tiên thì sự tu quán không phải là quán Phật . Nếu không có lời giải thích thứ hai thì cho rằng ngoài tâm có Phật cho đến giải thích: “Tâm này làm Phật, tâm này là Phật”.

Nếu đứng về phương diện tu quán mà nói, thì mệnh danh tâm này làm Phật. Nếu đứng về phương diện sẵn đủ mà nói, thì mệnh danh tâm này là Phật. Đó là nghĩa trùm khắp từ đầu đến cuối của kinh này. Cũng một đoạn khác của kinh này nói: “Tâm này quán tưởng mặt trời thì tâm này là mặt trời, tâm này quán tưởng Thế Chí thì tâm này là Thế Chí”, cho đến trong chín phẩm theo cảnh để quán tưởng cũng đều như vậy. Lại nói: “Quán tâm, quán Phật đều thuộc cảnh hư vọng”, ý muốn nói rằng rõ được vọng tức là chân thì không cần phá vọng, sau đó liền hiển bày cái chân thật. Ngài Kinh Khê nói: “Nói duy tâm chẳng lẽ chỉ có chân tâm sao? Phải biết tâm phiền não trùm khắp, ông còn không biết tâm phiền não trùm khắp thì làm sao ông có thể biết rõ sắc chất sinh tử trùm khắp? Tại sao sắc chất trùm khắp? Vì sắc tức là tâm. Nếu như vậy, không cần phải nhiếp Phật trở về nguồn tâm mới gọi là quán Phật trong tâm. Hiểu rõ như thế thì không những hiểu sâu được ý Phật mà cũng là vượt hẳn thường tình”.

Tông cảnh lục ghi: “Tự tâm trùm khắp tất cả chỗ. Vì thế, nếu thấy tha Phật thì thấy tự Phật, chứ không phá hoại cảnh giới của tự, tha, vì chỉ là một tâm mà thôi. Chúng sinh như khuôn bao phủ tượng Phật, nếu đập vỡ được khuôn thì thấy được tự Phật, mà cũng thấy được tha Phật. Tại sao vậy? Tuy thấy tha Phật nhưng cũng là thấy tự Phật, vì từ một khuôn đúc ra, mà cũng không hoại tha Phật. Bởi lẽ, trên bản chất của tự Phật, dù có biến hiện ra hình ảnh của tha Phật mà vẫn là tự tướng phần”. Lại nói: “Tự tâm cảm hiện, thân Phật đến tiếp dẫn”. Thế nhưng, thân Phật thường tịch không có đến, đi. Tâm thức của chúng sinh nương nhờ năng lực công đức thù thắng của bản Phật mà thấy có đến, đi, như muôn ngàn hình tượng trên mặt gương, khác gì những việc trong chiêm bao. Hình tượng trên mặt gương kia chẳng phải bên trong, chẳng phải bên ngoài. Tính chất của chiêm bao chẳng phải có mà cũng chẳng phải không, chỉ là tự tâm biến hiện, chứ không có quan hệ gì đến Phật biến hiện.

Vì thế, nên biết, khi tịnh nghiệp chín muồi thì hành giả thấy thân Phật. Khi quả ác sắp thành thì tâm hiện địa ngục, như người có phước đức thì cầm nắm đá nhưng trở thành vàng, người có nghiệp bần cùng thì cầm nắm vàng nhưng trở thành đá. Đá không phải là vàng mà vàng tự hiện, vàng không phải là đá mà đá tự bày. Có được vàng chỉ là tâm sinh, đá hiện bày chỉ từ tâm hiện. Những sự chuyển biến ấy là do tự tâm của ta, chứ không do đâu khác mà có đá, vàng. Kinh Chánh pháp niệm xứ ghi: “Như họa sĩ thông minh, khéo léo, sử dụng đủ loại màu sắc, anh ta sử dụng màu trắng thì vẽ ra màu trắng. Anh ta sử dụng màu đỏ, màu vàng, màu xám tro, màu đen thì vẽ ra màu đỏ, màu vàng, màu xám tro, màu đen. Tâm nghiệp ví như họa sĩ cũng theo đây suy ra mà biết. Tâm nghiệp nghĩ đến màu trắng thì sử dụng màu trắng; ở trong cõi trời, cõi người vẽ ra màu trắng. Màu trắng có ý nghĩa gì? Màu trắng chỉ về việc không bị các dục, các lậu dơ bẩn làm ô nhiễm. Tâm nghiệp ví như họa sĩ sử dụng màu đỏ; ở trong cõi trời, cõi người có thể vẽ màu đỏ. Màu đỏ có ý nghĩa gì? Màu đỏ chỉ về sự ưa thích thinh, hương, vị, xúc. Tâm nghiệp ví như họa sĩ sử dụng màu vàng; ở trong cõi súc sinh có thể vẽ ra màu vàng. Màu vàng có ý nghĩa gì? Màu vàng chỉ về những chúng sinh uống máu, ăn thịt lẫn nhau; tham lam, giận dữ, si mê, giết hại với nhau. Tâm nghiệp ví như họa sĩ sử dụng màu xám tro; ở trong cõi ngạ quỷ suy tư, quán sát để vẽ ra màu xám tro dơ bẩn. Màu xám tro có ý nghĩa gì? Màu xám tro chỉ về thân kia giống như rừng cây bị thiêu đốt, mà cũng chỉ về sự đói khát làm khó chịu, các thứ khổ bức bách. Tâm nghiệp ví như họa sĩ sử dụng màu đen; ở trong cõi địa ngục vẽ ra màu đen. Màu đen có ý nghĩa gì? Màu đen chỉ về những nghiệp ác như rơi vào địa ngục có bức tường bằng sắt màu đen, bị trói, bị đốt thân thể đen ngòm. Tâm nghiệp ví như họa sĩ khéo sử dụng màu sắc thuộc về thiền định, nghĩ về cảnh giới trong sáng để khéo vẽ ra những màu sắc tươi đẹp. Tất cả đều là tự tâm, chứ không phải do một người nào khác làm ra. Vì thế, nên biết, tâm nghiệp ví như họa sĩ sử dụng màu sắc thuần tịnh vẽ tịnh độ cũng theo đây suy ra mà biết”.

Kinh Bát chu tam muội ghi: “Khi được tam muội này, bồ tát dù đang ngồi ở chỗ của mình nhưng thấy Phật A Di Đà, như có người nghe nước Tỳ Da Ly có dâm nữ Am La Bà Lợi, nước Xá Vệ có dâm nữ Tu Mạn Na, thành Vương Xá có dâm nữ Ưu Bát La Bàn Na. Khi ấy có ba người khách mà người nào cũng đều nghe người khác khen ngợi ba cô kia vô cùng xinh đẹp. Ngày đêm, ba người khách đều ôm lòng thầm yêu trộm nhớ cho đến trong giấc chiêm bao cũng thấy hình bóng kiều diễm kia. Khi giật mình thức dậy, cả ba người đều suy nghĩ rằng: “Cô kia không đến, ta cũng không đi mà việc dâm thành tựu”. Do đó, họ ngộ tất cả pháp đều như vậy chăng? Họ đến bạch vói bồ tát Bạt Đà Hòa, bồ tát nói: “Thật vậy, các pháp đều từ tự tâm sinh ra”. Ba người khách liền đắc bất thoái chuyển”.

Ở trong cõi nước này, nghe danh hiệu Phật A Di Đà, bồ tát thường niệm. Vì thường niệm nên bồ tát thấy Phật A Di Đà, như có người đi xa đến một địa phương khác, tâm tư nhớ về quê xưa, vợ chồng, bà con thân thuộc, tài sản. Trong giấc chiêm bao, người ấy trở về cố hương thấy vợ chồng, bà con thân thuộc vui mừng, trò chuyện với nhau. Khi giật mình thức dậy, người ấy kể lại cho người tri thức biết về những việc mộng mị của mình.

Đại loại như vậy, nghe danh hiệu Phật ở phương hướng nào, bồ tát thường nhớ đến phương hướng ấy và cũng mong muốn thấy Phật, bồ tát thấy tất cả Phật, như có thầy tỳ kheo quán tưởng xương cốt của người chết ở trước mặt mình. Có khi quán tưởng xương cốt màu xanh, có khi quán tưởng xương cốt màu trắng, màu đỏ, màu đen. Những xương cốt kia không có ai đem đến, không có xương cốt kia, mà cũng không từ chỗ khác đến, chỉ do ý niệm quán tưởng xương cốt mà thôi. Đại loại như vậy, bồ tát muốn thấy Phật ở phương nào thì liền thấy. Tại sao vậy? Vì năng lực oai thần của Phật, năng lực tam muội của Phật, năng lực công đức sẵn có của Phật. Vì vận dụng ba năng lực ấy cho nên thấy được Phật, như cô gái trẻ đẹp sử dụng cái bình sạch sẽ đựng dầu mè loại thượng hạng hoặc đựng nước trong vắt, hoặc cô ta cầm tấm gương mới mài bằng đồng, hoặc gương thủy tinh. Vậy thì vóc dáng của cô ta phản chiếu ở trên các mặt phẳng ấy. Tại sao vậy? Vì các mặt phẳng ấy trong sáng thì tự thấy được bóng của mình. Cái bóng kia không phải từ các mặt phẳng ấy xuất hiện, cũng không phải từ bên ngoài bước vào. Vì bồ tát khéo thanh tịnh tâm nên tùy ý thấy các đức Phật. Khi thấy các đức Phật rồi, thì tâm tư vui mừng, phấn chấn. Bồ tát suy nghĩ: “Phật từ đâu đến, thân ta cũng không đi”. Ngay khi ấy liền biết rằng: “Phật không đến, ta cũng không đi”. Bồ tát lại suy nghĩ: “Tất cả các pháp trong ba cõi đều do tâm tạo ra. Tại sao vậy? Vì tùy theo sự suy nghĩ của tâm thảy đều thấy được, vì tâm thấy Phật, vì tâm làm Phật, tâm tức là Phật, tâm tức là thân ta. Tâm không tự biết mà cũng không tự thấy. Nếu người nào muốn nắm bắt tướng của tự tâm thì đó là người ngu si. Tâm cũng dối trá đều do vô minh sinh ra. Người liễu ngộ được tướng của tự tâm tức là thể nhập thật tướng của các pháp”.

Vì thế, nên biết, ngoài tâm thấy Phật tức là cảnh giới của ma. Tại sao vậy? Vì không có một pháp nào ở ngoài tự tâm, vì tâm tánh không có pháp nào ở ngoài. Vậy thì tất cả các pháp trong mười phương, ba đời đều không ở ngoài tự tâm. Nếu hành giả thông suốt được ngoài tâm không có pháp nào hết thì cảnh giới ma tức là cảnh giới Phật, vì chỉ có một chân như chứ không phải có hai chân.

2. Ngay nơi tâm tức là tướng

Nếu nói các pháp tất cánh không thì phải có các pháp. Nếu các pháp có tánh quyết định thì các pháp không thể nào thành lập được. Kinh Bát nhã ghi: “Nếu các pháp không thể không thì không có đạo pháp, không có chứng quả”. Kinh Pháp cú ghi: “Ở trong cái tất cánh không, bồ tát tích cực thành lập vạn hạnh”. Kinh Hoa Nghiêm ghi: “Vị đại bồ tát biết rõ thân của mình cũng như thân của chúng sinh xưa nay tịch diệt mà siêng tu phước trí không bao giờ thỏa mãn. Đối với các cảnh giới, bồ tát vĩnh viễn xa lìa tham dục, thường ưa thích chiêm ngưỡng, phụng thờ sắc thân của các đức Phật. Mặc dù biết cõi Phật như hư không nhưng mà bồ tát thường trang nghiêm cõi Phật. Vì nghĩa này, cho nên bồ tát ưa thích tu Tịnh Độ”. Luận Quần nghi có câu Hỏi: “Cõi nước các đức Phật đều không, hành giả quán sát chúng sinh như đại thứ năm thì đâu được chấp tướng mà bỏ Ta Bà, cầu sinh về Cực Lạc?

Đáp: Các đức Phật nói pháp không rời chân đế và tục đế. Kinh nói: “Thành tựu tất cả pháp mà lìa tướng các pháp”. Thành tựu tất cả pháp tức là các pháp tục đế. Lìa tướng các pháp tức là đệ nhất nghĩa đế (chân đế) vô tướng. Lại nói: “Tuy biết cõi nước của các đức Phật cùng với chúng sinh đều không, nhưng thường tu Tịnh Độ, giáo hóa quần sinh”. Ông chỉ thấy giáo nói về viên thành thật tướng và văn phá biến kế sở chấp để đạt cái tất cánh không mà không tin giáo nói về nhân duyên y tha khởi tánh thì ông là người không tin nhân quả. Nếu ông nói về tướng đoạn diệt của các pháp thì ông là người ngoại đạo, tà kiến”.

Luận Thập nghi ghi: “Lý bất sinh bất diệt nghĩa là lý các pháp do nhân duyên hòa hợp, chứ không có tự tánh. Vì vậy, mong cầu cái thể của sinh cũng không bao giờ được. Đối với sự sinh này, ngay khi các pháp sinh ra cũng không từ đâu đến, nên gọi là bất sinh. Khi các pháp tan rã cũng không đi về đâu, nên gọi là bất diệt. Lý bất sinh bất diệt không phải ngoài nhân duyên sinh diệt mà có, cũng không phải không cầu sinh về Tịnh Độ mới gọi là vô sinh”. Luận Trung quán ghi:

“Các pháp do duyên sinh,

Ta nói tức là không.

Đó gọi là giả danh,

Cũng là nghĩa trung đạo”.

Lại nói: “Các pháp không tự sinh, không từ cái khác sinh, không cộng sinh mà cũng không phải vô nhân, cho nên nói vô sinh…”

Lại nói: “Như có người xây cất nhà cửa, nếu xây cất trên mảnh đất trống trải thì tùy ý không có chướng ngại gì. Nếu xây cất giữa hư không thì không bao giờ được. Các đức Phật thuyết pháp thường dựa vào chân đế và tục đế, không phá bỏ cái giả danh để nói thật tướng của các pháp. Người trí nóng lòng sốt ruột cầu sinh về Tịnh Độ, biết rõ thể của sinh không thật có tức là vô sinh chân thật. Ở đây nói tâm thanh tịnh thì cõi Phật thanh tịnh. Kẻ ngu si bị cái sinh trói buộc, nghe nói sinh liền nghĩ là sinh, nghe nói vô sinh liền chấp là không sinh, chứ không biết sinh tức là vô sinh, vô sinh tức là sinh. Vì không biết rõ lý này nên họ khởi tâm tranh chấp thị phi, khinh chê người cầu sinh về Tịnh Độ. Ôi, thật là mê lầm làm sao!”

Trường Lô nói: “Người cho rằng sinh là sinh, đó là lối chấp sai lầm thuộc thường kiến. Người cho rằng vô sinh là không sinh, đó là lối chấp sai lầm thuộc đoạn kiến. Sinh mà không sinh, không sinh mà sinh, đó là đệ nhất nghĩa đế”. Vĩnh Minh nói: “Ngay nơi tánh của tướng thì dụng không lìa thể. Ngay nơi tướng của tánh thì thể không lìa dụng. Nếu muốn tán dương tánh thì chính là tán dương tướng. Nếu muốn hủy diệt tướng thì chỉ là hủy diệt tánh mà thôi”. Thiên Như nói rằng: “Tánh có thể hiển bày tuớng, không sinh tức là sinh. Tướng do tánh mà hiển bày, sinh tức là không sinh”.

Vậy thì ở trong âm thanh mà không phải âm thanh như âm vang của nước, của cây, của gió; ở trong sắc mà không phải sắc như cây báu, lan can, đâu có đồng với cái ngoan không của khói tắt, tro bay, cũng đâu có đồng với quyến thuộc của ma phá bỏ nguyên lý nhân quả.

3. Không phải tâm mà cũng không phải tướng

Luận Tỳ bà sa ghi: “Bồ tát mới phát tâm, trước tiên phải nhớ nghĩ đến sắc tướng, tướng thể, tướng nghiệp, tướng quả, tướng dụng của Phật, đó là sức dụng công bậc hạ. Kế tiếp, tâm nhớ nghĩ đến mười tám pháp bất cộng của Phật, đó là sức dụng công bậc trung. Kế nữa, tâm nhớ nghĩ đến thật tướng Phật, đó là sức dụng công bậc thượng. Bồ tát không vướng mắc vào sắc thân và pháp thân. Kệ nói rằng:

Không tham đắm sắc thân,

Không chấp chặt pháp thân,

Khéo biết tất cả pháp,

Thường tịch như hư không”.

Luận Bảo tánh có nói: “Vì dựa vào nghĩa Phật, kinh ghi: “Phật bảo A Nan rằng, Như Lai không phải là pháp có thể thấy, cho nên nhãn thức không thể thấy được Như Lai”. Vì dựa vào nghĩa Pháp, kinh ghi: “Pháp không phải là điều có thể nói, cho nên nhĩ thức không thể nghe được Pháp”. Vì dựa vào nghĩa Tăng, kinh ghi:”Tăng nghĩa là vô vi, cho nên thân tâm không thể cúng dường, lễ lạy, tán dương được Tăng”. Kinh Ma ha bát nhã ghi: “Vị đại bồ tát không vì sắc mà niệm Phật, không vì thọ, tưởng, hành, thức mà niệm Phật. Do tự tánh của các pháp rỗng không, cho nên bồ tát không vì ba mươi hai tướng tốt, tám mươi vẻ đẹp, giới, định, tuệ, giải thoát, giải thoát tri kiến, mười lực, bốn vô sở úy, bốn vô ngại trí, mười tám pháp bất cộng mà niệm Phật. Tại sao vậy? Vì tự tánh của các pháp ấy thì rỗng không. Tự tánh rỗng không thì không có đối tượng để niệm. Không có đối tượng để niệm, đó là niệm Phật”. Luận Trí độ ghi : “Nếu bồ tát chấp tướng, phân biệt đối với các đức Phật quá khứ mà hồi hướng thì không phải là hồi hướng. Tại sao vậy? Vì có tướng là một bên, không tướng là một bên, lìa cả hai bên ấy mà thực hành trung đạo, đó là thật tướng của các đức Phật. Thế nên nói các đức Phật quá khứ thì rơi vào sự chấp tướng. Nếu không chấp tướng mà hồi hướng thì không điên đảo”. Kinh Phật tạng ghi: “Thấy thật tướng của các pháp chính là thấy Phật. Thật tướng của các pháp là những gì? Đó là các pháp tất cánh không, không có gì cả. Vì thế, tất cánh không, không có gì cả chính là pháp Niệm Phật cho đến hành giả niệm Phật thì lìa bỏ các tưởng, các tưởng không sinh, tâm không có phân biệt, không có danh tự, không có chướng ngại, không dục, không đắc, không khởi giác quán. Tại sao vậy? Xá Lợi Phất ! Vì theo niệm khởi thì tất cả tưởng đều là tà kiến. Xá Lợi Phất ! Vì theo cái không có gì cả nên không có giác, không có quán, không có sinh, không có diệt, thấu suốt được lẽ này gọi là niệm Phật. Trong niệm ấy không có tham, không có vướng mắc, không có nghịch, không có thuận, không có danh, không có tưởng. Xá Lợi Phất ! Không có tưởng niệm, không có ngôn ngữ chính là niệm Phật cho đến trong ấy không có một niệm nhỏ nhiệm vi tế, huống chi nghiệp của thân, khẩu, ý thô. Chỗ mà không có nghiệp của thân, khẩu, ý thì không có nắm lấy, không có xả bỏ, không có tranh cãi, không có thưa kiện, vô niệm, vô phân biệt, rỗng không, vắng lặng, vô tánh, diệt các giác quán, đó là niệm Phật. Xá Lợi Phất ! Nếu người niệm Phật được như thế mà muốn chuyển quả đất của bốn châu thiên hạ thì tùy ý có thể chuyển, cũng có thể hàng phục được trăm ngàn ức ma; huống là cái vô minh tồi tệ kia từ nhân duyên hư dối phát sinh, không có tướng quyết định. Như vậy, pháp ấy không có tưởng, không có hí luận, không sinh, không diệt, không thể nói hết, không thể phân biệt, không tối, không sáng, ma hoặc dân ma không thể nào suy lường được, chỉ vì sử dụng lời nói của người đời để giáo hóa mà nói rằng: “Khi niệm Phật, ông đừng chấp lấy một chút niệm nào, đừng sinh hí luận, đừng phân biệt. Tại sao vậy? Vì các pháp ấy đều rỗng không, không có thể tánh, không thể niệm nhất tướng (còn gọi là vô tướng), đó là chân thật niệm Phật”.

Lại nữa, Chỉ quán ghi: “Hành giả niệm Phật tam muội phải niệm như thế nào? Niệm Phật là trở về niệm Phật tánh của ta. Như vậy sẽ từ tâm mà được Phật hay từ thân mà được Phật? Nhưng ngặt vì không thể dùng tâm mà được Phật, không thể dùng thân mà được Phật, không thể dùng tâm mà được sắc tướng Phật, cũng không thể dùng sắc tướng mà được tâm Phật. Tại sao vậy? Tâm thì Phật vô tâm, sắc thì Phật không có sắc. Vậy thì không thể dùng sắc, tâm để được chánh đẳng giác. Sắc tướng của Phật đã tịch diệt, cho đến thức đã tịch diệt. Phật nói các pháp tịch diệt, nhưng người ngu si kia không biết. Người trí hiểu rõ không thể vận dụng thân, khẩu, trí tuệ để được Phật. Tại sao vậy? Vì trí tuệ tìm kiếm không thể được thì tự tìm kiếm nơi ta rõ ràng không thể đươc, cũng không thể thấy. Tất cả pháp vốn rỗng không, không có gì cả, vốn tịch diệt. Nếu niệm Phật đươc như vậy thì gọi là môn Niệm Phật thật tướng, cũng gọi là môn tuyệt đối”.

4. Ly tức ly phi

Vĩnh Minh nói rằng: “Nếu chấp nội lực là tự tánh, nếu chấp tha lực là tha tánh, nếu chấp cơ cảm hợp nhau là cộng tánh, nếu chấp không nhân, không duyên là vô nhân tánh thì các kiến chấp trên đều là chướng ngại, chưa được viên dung”. Nên biết, Phật lực khó nghĩ bàn, sự mầu nhiệm cũng khó suy lường như cây a ca thúc, nếu người nữ nào chạm vào nó thì nó trổ hoa. Cây kia không có cảm giác, mà cũng không phải không có cảm giác. Xúc niệm không thể nghĩ bàn của đại bồ tát cũng theo đây suy ra mà biết.

– Lại như cây tượng xỉ nhờ tiếng sấm nổ mà trổ hoa, cây tượng xỉ kia không có tai mà tại sao nó nghe được âm thanh? Nếu nó không nghe được âm thanh thì tại sao nó trổ hoa? Lại nữa, nếu do tiếng sấm nổ mà nó trổ hoa thì tất cả các vật khác lẽ ra cũng đều trổ hoa? Thinh trần không thể nghĩ bàn của đại bồ tát cũng theo đây suy ra mà biết.

– Lại như chàng dũng sĩ nghi ngờ tảng đá là bầy cọp dữ, anh ta liền bắn những mũi tên toan giết chết bầy cọp kia. Thế nhưng, những mũi tên ấy không cắm phập vào tảng đá, tảng đá cũng không ngậm những mũi tên ấy. Năng lực tính tiến không thể nghĩ bàn của đại bồ tát cũng theo đây suy ra mà biết.

– Lại như có người đi xa muôn dặm, anh ta dừng chân, tạm nghỉ ở một ngôi nhà hoang vắng. Giữa đêm, có một con quỷ vác một thây chết để ở trước mặt anh ta. Có một con quỷ thứ hai đuổi theo, bừng bừng phẫn nộ, quát rằng:

– Đó là vật của tôi.

Con quỷ thứ nhất nói:

– Tự tôi mang đến.

Con quỷ thứ hai cũng nói:

– Thực sự do tôi mang đến.

Hai con quỷ mỗi con nắm một cánh tay thây chết mà giành giựt quyết liệt với nhau.

Con quỷ thứ nhất nói:

– Ở đây có người, chúng ta phải hỏi cho ra lẽ.

Con quỷ thứ hai liền hỏi anh ta:

– Thây chết này do ai mang đến?

Anh ta trầm ngâm suy nghĩ rằng, hai con quỷ ấy có sức mạnh phi thường, ta nói dối cũng chịu chết mà thôi, đâu bằng cứ nói thật, liền nói:

– Thây chết này do con quỷ thứ nhất mang đến.

Con quỷ thứ hai nghe nói như vậy thì nổi giận đùng đùng, nó nắm cánh tay của anh ta bứt lìa ra, vứt bỏ xuống đất. Con quỷ thứ nhất đem cánh tay của thây chết để lắp dính vào chỗ bị đứt kia. Cứ tiếp tục như thế, hai tay, hai chân, đầu, thân của anh ta hoàn toàn thay đổi. Hai con quỷ ấy ăn cái thây đã hoán đổi kia xong, chúng lau miệng, bỏ đi. Anh ta miên man suy nghĩ: “Chính mắt ta thấy thân thể ta đã bị quỷ ăn hết rồi. Bây giờ, hình hài này là thịt của thây chết lắp vào”. Trong tất cả thời, anh ta quán tưởng đến thân khác nên không đắm nhiễm ngũ dục, không cung dưỡng, không sinh tâm yêu mến vợ con cho đến đối với những lời trách móc, nhục mạ, anh ta đều chấp nhận. Vì là thân khác nên không còn kiêu mạn nữa. Về sau, bỗng nhiên , anh ta vỡ lẽ ra: “Nếu là thân khác thì không có ta. Nếu không phải là thân khác thì cái thân khác hiện tại này, trong đó chẳng có gì là thân khác, không phải ta, mà cũng không phải chẳng có ta, ta cũng không có bản chất chân thật, thân khác cũng không có bản chất chân thật. Xưa nay, nó hằng tự nhiên như vậy”, lập tức anh ta biết được tất cả pháp là ngã, mà cũng không phải ngã. Tất cả chỉ là hư vọng mà thôi. Năng lực quán chiếu không thể nghĩ bàn của đại bồ tát thấy tự Phật, tha Phật cũng theo đây suy ra mà biết.

– Lại như Thương Khâu Khai là kẻ nghèo khổ, anh ta tin người giàu sang nói rằng vào lửa không bị chết cháy, vào nước không bị chết chìm, từ trên cao rớt xuống không bị thương tích gì hết. Vì tin những lời giả dối kia, nên anh ta được bảo vật thật. Thế nhưng, kẻ nghèo ấy không có phép thuật của người kia. Tham dục không thể nghĩ bàn của đại bồ tát mong được địa vị bảo vương của Phật cũng theo đây suy ra mà biết.

– Lại như hang sâu trống rỗng, tùy theo âm thanh phát ra mà có tiếng vang dội. Tiếng vang dội kia không phải từ hư không đến, không phải từ hang sâu đến, cũng không phải từ âm thanh đến. Nếu tiếng vang dội từ hư không đến thì hư không phải có tiếng vang dội. Nếu từ hang sâu đến thì trong hang sâu, bất cứ lúc nào cũng có tiếng vang dội. Nếu từ âm thanh đến thì ở chỗ đất bằng phẳng, tiếng vang dội cũng lan truyền, cho đến tiếng vang dội không phải hòa hợp đến, không phải nhân duyên đến, không phải tự nhiên đến. Tướng âm thanh không thể nghĩ bàn của đại bồ tát không đến, không đi cũng theo đây suy ra mà biết.

– Lại như nhà ảo thuật sử dụng ảo thuật, đem con ngựa mà ông trưởng giả yêu mến bỏ vào cái bình nhỏ, bình không lớn thêm mà con ngựa vẫn chạy nhảy lung tung một cách tự nhiên. Trưởng giả bày thức ăn xong, con ngựa vẫn được cột ở chỗ cũ. Pháp huyễn thuật không thể nghĩ bàn của đại bồ tát biến hiện cõi Phật cũng theo đây suy ra mà biết.

– Lại như thuốc ha trạch ca, người ta sử dụng một lượng thuốc này để biến một ngàn lượng đồng thành vàng ròng. Thế nhưng, không phải một ngàn lượng đồng có thể chế biến thành thuốc được. Thuốc tinh chế không thể nghĩ bàn của đại bồ tát biến hiện cõi uế trở thành cõi tịnh cũng theo đây suy ra mà biết.

– Lại như có người sử dụng thuốc an thiện na để bôi vào mắt mình, tuy người ấy đi vào chốn đông người nhưng những người khác không thể nào thấy được. Công dụng thuốc không thể nghĩ bàn của đại bồ tát ở trong mỗi niệm sinh diệt liên tục mà được cái thân vô sinh cũng theo dây suy ra mà biết.

– Lại như hương thơm vô nan thắng, nếu có người sử dụng hương thơm này bôi lên mặt trống thì khi dóng trống lên, tất cả quân địch đều bỏ chạy tán loạn.

– Lại như Chuyển Luân Thánh Vương có hương thơm hải tạng, nếu người ta đốt một viên thì vua và tứ quân đều bay vút lên hư không. Hương chánh niệm không thể nghĩ bàn của đại bồ tát hàng phục được bọn ma quân, vượt thoát ba cõi cũng theo đây suy ra mà biết.

Vì thế, nên biết, Niệm Phật tam muội không thể nghĩ bàn, như lỗ chân lông không thể nghĩ bàn của Phổ Hiền, như cái bụng không thể nghĩ bàn của phu nhân Ma Da, như trượng thất không thể nghĩ bàn của Tịnh Danh, như cái bình nhỏ không thể nghĩ bàn của ưu bà di Cụ Túc. Tại sao vậy? Vì tất cả các pháp đều không thể nghĩ bàn. Nếu có một pháp nào bằng một mảy lông mà có thể nghĩ bàn thì không phải là biển pháp giới tánh.

Như trên đã nói tâm, nói cảnh, nói hữu tướng, nói vô tướng đều là pháp nghĩ bàn. Nhưng nếu thể nhập được cảnh giới giải thoát không thể nghĩ bàn thì biết tất cả mọi sự phân biệt về tâm, cảnh, hữu tướng, vô tướng niệm Phật cũng đều không thể nghĩ bàn.