Tông Phái Phật Giáo Nhật Bản

III-LUẬN VỀ SỰ TỒN TẠI VÀ PHÁP GIỚI DUYÊN KHỞI

Dẫn lời của Đàm Thiên, tác giả cuốn “Vong thị phi luận” đời Tùy và “Nhiếp Đại Thừa luận”, cùng các kinh Hoa Nghiêm, Đại Thừa Khởi Tín luận thuộc hệ kinh điển Đại Thừa Phật Giáo và luận rằng, theo “Vong thị phi luận”: nếu thị phi hoàn toàn trở nên “PHI”, và như vậy, vô thị phi trở nên “THỊ” thì lập luận THỊ PHI đều bị phá đổ ngay. Như thế thì, không có thế giới đối lập và chính cái thế giới vô đối lập đó là điều chúng ta cần phải suy nghĩ, vì cái THỊ PHI ở đây trở thành vô nghĩa. Theo đó ta có thể nói Thị Phi là cái thế giới đối lập hoàn toàn với Vô Thị Phi. Như thế, thế giới của thị phi là thế giới mê mờ, còn thế giới của vô thị phi có thể hiểu là thế giới của Niết Bàn (Nirvana) tức cảnh giới giải thoát khỏi mọi sự ràng buộc thế gian.

Song, nếu bỏ đi cái thế giới thị phi và chỉ còn lại thế giới của vô thị phi, là điều sai lầm tai hại-không thể chấp nhận được-vì mọi vật đều có sự hỗ tương sinh tốn, cho dù trong ý chí quyền lực hay trong sự xung khắc đấu tranh, cái sinh mệnh của Phật vẫn là của sự chân thật. Vì thế, Đàm Thiên đã vạch ra điểm sai lầm trên thật chính xác.

Trong khi đó, chỗ cứu cánh mà tông Hoa Nghiêm chủ trương là PHÁP GIỚI TRÙNG TRÙNG DUYÊN KHỞI, được quan niệm như một vấn đề then chốt của thế giới hiện thât. Theo quan niệm duyên khởi của Phật Giáo nguyên thủy về “HỮU”, so sánh với sự “TỒN TẠI” thì hoàn toàn không có vật tồn tại độc nhất, riêng rẽ mà chủ trương phải có sự tương quan tương duyên với nhau thành thế giới hiện thật.

Theo quan niệm sự lý “VÔ NGẠI”, thì tất cả chúng sanh đều thành chánh giác, vì giữa Phật và Chúng Sanh vốn “BÌNH ĐẲNG VÔ TƯỚNG”, nên không thể phân biệt tách rời. Dù Phật hay chúng sanh vẫn không Tăng không Giảm, nếu so sánh theo lý, đó là điều chân thật của Vô Tướng. Thật tướng của pháp giới “Sự Vô Ngại” theo phái Hoa Nghiêm chủ trương, có chia ra thành “Thập huyền duyên khởi vô ngại pháp môn” hay “Thập Huyền Môn” (9) mà đệ nhị tổ của tông Hoa Nghiêm là ngài Trí Nghiêm gọi là Nhất Thừa Thập Huyền Môn. Tiếp theo đệ tam tổ là ngài Pháp Tạng trong bộ “Hoa Nghiêm ngũ giáo chương” gọi là “Thám Huyền Ký” và sau đó còn có ngài Huệ Uyển trong tập “San Định Ký” cũng có bàn về đức tướng và nghiệp dụng trong nhị trùng của Thập Huyền Môn, vẫn có cùng một lập luận: trong một vi trần (10) gồm có tất cả các pháp. Trong trường hợp vi trần A có trước, vi trần B có sau, vi trần A tạm gọi là chủ, nhưng vi trần B không thể bảo là khách được, vì hoàn toàn không thể nào phân chia ra được đầu đuôi, sau trước. Có thể lấy thêm một thí dụ khác, giả sử có hai vật A và B ta không thể nào lẫn lộn chúng với nhau được, vì A lúc nào cũng vẫn là A và không thể nào trở thành B được mà phải nói A nương B để hình thành trong quan niệm của “Pháp Giới Duyên Khởi”, và A có khả năng thay B trong lập trường “Nhứt tức nhứt thiết” và “Nhứt thiết tức nhứt” (1l) là điểm thứ tư trong lập luận của Thập Huyền Môn.

IV-SỰ TỒN TẠI THEO QUAN NIỆM CỦA MẬT GIÁO

Mật Giáo thành hình vào khoảng thế kỷ thứ 7, căn cứ vào bộ Kinh “Đại Tỳ Lô Giá Na thành Phật thần biến gia trì” và bộ “Đại Nhật kinh” dựa theo bốn pháp môn làm tiêu chuẩn là: Đà La Ni (Chân Ngôn), Ấn Khế, Mạn Đà La (Quán Đãnh) và Pháp Cúng Dường. Ngoài ra, theo hai trào lưu Phật Giáo của hai phái TRUNG QUÁN và phái DUY THỨC DU GIÀ HÀNH vào thời kỳ ngài Long Thọ Bồ Tát (150-250) và ngài Di Lặc (270-350) cũng đã có sự tranh luận và trao đổi tư tưởng thuộc hai hệ phái Phật Giáo rất sôi nổi.

Mật Giáo căn cứ vào nguyên lý về lập trường “KHÔNG” theo như kinh Bát Nhã “SẮC TỨC THỊ KHÔNG, KHÔNG TỨC THỊ SẮC” và triển khai chỗ thâm áo của tư tưởng này để thành lập tông. Ở đây, tác giả lập luận rằng, đức Phật Tỳ Lô Giá Na thị hiện trong thế giới này do sự thần biến, vì chư Phật, Bồ Tát, Thanh Văn, Duyên Giác cũng có thể gọi là Người và các vị Thần trên các cõi trời cũng như người thường của chúng ta ở thế gian không khác, hoặc đối với sự tồn tại của thế giới ngạ quỉ hay địa ngục, nếu đem so sánh cái dục của con người và của các vị thần đó đều biểu hiện nơi hành vi và có thể nói, đó là do cách hóa hiện khác nhau mà thôi.

Có sự khác biệt xấu xa giữa sự tồn tại theo quan niệm Phật giáo với sự tồn tại theo quan niệm Tây Phương. Đó là quan niệm về siêu hình học của Ar-istote với sự tồn tại theo quan niệm của Thiên Chúa giáo về thời Trung Cổ và thuyết hiện tượng học để bàn về tính đối tượng của ý thức. Theo siêu hình học của triết học biện chứng Hégel, của Heidegger, Sartre và của Jaspers mà trong đó đã có luận về thực tại, và đây coi như bốn hệ phái đại biểu cho triết học Tây phương. Như vậy, tất cả tồn tại và sự vật tồn tại theo cái “Ngã” hoặc theo “Tánh Thật Thể” đã bị phủ nhận; còn theo như Phật giáo có hai điểm đáng chú ý là Nhơn Vô Ngã và Pháp Vô Ngã.

Theo Đại Nhật kinh, các pháp môn bí yếu theo quan niệm của Mật Giáo là đạt đến giác ngộ bằng phương pháp đốn ngộ, và như thế thì TÂM trụ vào đâu? Cho dù ở trong, ở ngoài, giữa, trung gian, hay xanh, vàng, đỏ, trắng, dài, ngắn... cho đến dục giới, sắc giới, vô sắc giới.. thiên, long, dạ xoa và ngay cả nhãn giới, nhỉ, tỷ, thiệt, thân, ý giới... cho đến sự phán đoán, hiển sắc, hay ngay cả đến 18 giới, 12 xứ đều không tất cả, nhưng tất cả đều nằm trong phán đoán, và như thế, căn cứ vào sự chấp trước TÂM không chỗ đắc, và thật tánh của nó vốn bổn lai “Không sanh không diệt” hay tất cả đều thanh tịnh rốt ráo vậy. Và sau đây, phần thứ hai, luận về thời gian cũng có bốn điểm:

I-PHẬT GIÁO NGUYÊN THỦY LUẬN VỀ THỜI GIAN

THEO LUẬN A TỲ ĐẠT MA

Nói một cách dễ hiểu, thời gian căn cứ vào chiếc kim đồng hồ lăn đi giáp một vòng qua 12 số thứ tự là đơn vị MỘT giờ - theo quan niệm thông thường – nhưng trên thực tế, khi nói về thời gian lại khác, vì từ sự thay đổi của một vật được ghi nhận là điểm thời gian dùng làm đơn vị đo lường, và đó là thời gian do sự biến hóa của một vật do nhận thức mà hình thành. Ngoài ra, chúng ta cũng nên biết rằng sự thay đổi ngoại giới hoàn toàn – đôi khi – cũng không thể nào giải thích được, nhưng phải hiểu cái qua đi nhanh chóng của thời gian. Trong trường hợp này, thời gian không thể nào biết được trực tiếp như lúc bụng đang đói hay thân thể bị mệt mỏi (do sự thay đổi của cơ thể) thì thời gian là sự thay đổi thuộc về sinh lý. Tuy nhiên, sự biến đổi sinh lý có trường hợp cũng không thể nhận thức được như dòng ý thức luân lưu chẳng hạn.

Trong trường hợp dòng ý thức bị ngưng đọng lại, nhận thức về thời gian không còn ý nghĩa. Ví dụ, ta phải đối diện với sự nguy hiểm, vì tánh mạng đang bị đe dọa thì ngay trong trường hợp này, sự hoạt động của tâm thức bị ngưng đọng, và lúc đó chỉ trong khoảnh khắc ngắn ngủi mà ta cứ tưởng là một chuỗi thời gian dài lê thê không khác. Cho nên sự biến đổi của ý thức tùy thuộc vào thời gian để tồn tại hoặc một khi dòng ý thức mất sự quân bình, nhận thức về thời gian cũng thay đổi. Ví dụ, rượu với lúc say thì thời gian có đi qua cũng thành vô nghĩa. Vì trong lúc đang say rượu, trong suốt một đêm dài trên đường đi bộ trở về nhà mà ta cứ tưởng lầm là trong phút giây ngắn ngủi. Theo đó, sự nhận thức về thời gian có thể xem như phải tùy thuộc hoàn toàn vào dòng ý thức. Song nếu chúng ta cho rằng có một thế giới không do sự biến đổi mà hoàn toàn do tự nhiên mà có, thì quan niệm về thời gian khôngcòn là gì cả. Ví dụ: thế giới Cực Lạc là cõi sống lâu vô cùng. Cực Lạc cũng còn là ánh quang minh chiếu soi nên không có ban đêm và mọi người ở đó thường không bệnh mà được trẻ mãi không già, cho dù lúc sinh cũng không có sự thay đổi. Dĩ nhiên, con người ở đấy vẫn mang dòng ý thức, nhưng lại là những kẻ đã giác ngộ hoàn toàn. Ta có thể nói được rằng, họ đã rời khỏi quan niệm về thời gian. Ở đó, thời gian hẳn phải tùy thuộc vào dòng ý thức, và đồng thời ý thức về thời gian không thể không xuất hiện nơi thế giới của sinh già, bịnh, chết, vì thời gian có cùng lúc với sự chết, theo cùng với sự vật mà thành hình.

Ngoài ra, y cứ vào bốn quan niệm trong Tứ Niệm Xứ là quán thân bất tịnh, thọ nhận là khổ, tâm vô thường và các pháp đều vô ngã, theoquan niệm của Phật Giáo nguyên thủy, và lập luận rằng, VÔ THƯỜNG biểu hiện trạng thái lưu động không ngừng và là cái LỰC tạo ra trạng thái kia. Riêng đối với chúng ta, cái LỰC này là vật ràng buộc cái chết. Nó, đối với pháp là phần nội tại và là một pháp quan trọng tứ niệm xứ là quán Vô Thường để nhận chân ra cái LỰC này vậy.

II-THỜI GIAN THEO ĐẠI THỪA PHẬT GIÁO

Căn cứ theo luận A Tỳ Đạt Ma, thời gian là một vấn đề quan trọng, theo phái Thuyết Nhứt Thiết Hữu Bộ (12) chủ trương cho rằng, sự tồn tại thuộc về thực thể mà không bàn về thời gian, thì không thành lập được gì cả.

Còn theo như Đại Thừa Phật Giáo, tư tưởng này đã được triển khai qua nhiều phương diện, cho nên trong trường hợp thấy được một vật, rồi đem so sánh với con mắt quan sát được, hẳn trong đó đã có hàm chứa ý niệm thời gian rồi vậy.

Thời gian theo kinh Bát Nhã là cái Vô Tự Tánh của sự vật, là ánh sáng trí tuệ Như Lai tạng hay cảnh giới Niết Bàn. Nếu ta đem so sánh thời gian với vật tồn tại theo nhận thức hay cái biết về cái VÔ TỰ TÁNH thì quan niệm về thời gian là nguyên nhân của phiền não, chấp trước, làm duyên khởi mà căn nguyên đều bắt nguồn từ vô minh.

Thời gian với tư tưởng KHÔNG trong Trung Quán luận của Ngài Long Thọ (Nagarjuna: 150-250) thì nếu đem so sánh với sự tồn tại, chúng ta sẽ thấy, theo nhận thức thông thường, tất cả đều có nguyên nhân phát sinh và điều kiện để tồn tại theo lý duyên khởi. Nói một cách khác, nếu luận về sự tồn tại, cái Thật Thể của nó đã không có, theo nhận thức luận, có rất nhiều điều kiện quy định giả lập có sự vật tồn tại trong thuyết “CÓ” hoặc “Giả Sử CÓ”, và cho rằng tất cả đều KHÔNG. Tất nhiên chúng ta phải chọn một trong hai trường hợp và phải xa lìa sự phán đoán cả HỮU lẫn VÔ cho thật dứt khoát, rõ ràng. Thời gian với tư tưởng KHÔNG của ngài Aryadeva (Thánh Đề Bà, tk.thứ 3), căn cứ vào bộ “TỨ BÁCH LUẬN”, chương 10: phủ nhận cái NGÃ; chương 1l, phủ nhận Thời Gian và nhất là bốn đặc tính của các pháp hữu vi (hình thành sự vật) là Sanh, Trụ, Dị, Diệt (13) đều hướng tới chỗ phủ định tất cả. Theo đó, phủ nhận luôn cả quá khứ, hiện tại và vị lai, cũng như phủ định luôn cả sự liên tục cố định trong sự tồn tại theo lý duyên khởi.

Thời gian theo tư tưởng Duy Thức, Phật Giáo Đại Thừa ở Ấn Độ chịu ảnh hưởng tư tưởng Trung Quán luận về thời gian. Ngoài ra, còn có phái Du Già Hành cũng giữ một vai trò khá quan trọng. Phái này y cứ vào tư tưởng KHÔNG trong kinh Bát Nhã làm căn cứ, và phân tích TÂM qua nhiều lãnh vực mà thức Alaya (A Lại Da thức) là phần cốt cán hơn cả. Nó là nơi chứa nhóm nên còn gọi là Tàng Thức. Do ngài Vô Trước (Asanga: khoảng 310-390) và ngài Thế Thân (Vashu-bandhu: khoảng 320-400) sáng lập nên, và tư tưởng này gọi là tư tưởng Duy Thức.

Ngoài sáu thức là mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, và ý thức ra, còn có Mạt Na thức hay Tự Ngã thức hoặc thức thứ bảy và thức Alaya là nơi mà các hành vi thiện ác tập thành từ quá khứ và có ảnh hưởng tiềm tàng đưa tới kết quả trong hiện tai, cũng như trong tương lai, theo một “Lực” dẫn dắt. Đó là cái Chủng Tử vậy. Do đó, tất cả vạn vật tồn tại đều nằm trong biểu tượng trong sự lưu chuyển của nhận thức.

III-THỜI GIAN THEO NGÀI ĐẠO NGUYÊN (THẾ KỶ THỨ 13)

So sánh sự tồn tại và thời gian của Heidegger với Hữu Thời Chánh Pháp Nhãn Tạng của Đạo Nguyên Thiền Sư, chúng ta nhận thấy theo truyền thống triết học Tây phương không thể đem so sánh toàn diện với tư tưởng của Đạo Nguyên được. Tuy nhiên, cả hai đều lập luận có sự giống nhau kỳ diệu ở một điểm là thời gian và sự tồn tại. Theo Hữu Thời Chánh Pháp Nhãn Tạng, chỉ có một thể tánh duy nhất gắn liền với nhau là tự kỹ, quang minh, tự tại của thời gian và luận rằng, thời gian gắn liền vào sự tồn tại và ngược lại. Như vậy, theo Heidegger, bàn về tánh thời gian của quá khứ, hiện tại và tương lai thì sự tồn tại của con người do căn nguyên chiếu sáng. Và trong lập luận đối lại quan niệm này, Đạo Nguyên đã đề cập ngay từ trong căn bản đã có sự khác biệt nhau. Tác giả có dẫn lời đối đáp giữa Nam Nhạc Hoài Nhượng (677-744) với Mã Tổ Đạo Nhứt (709-788) qua câu chuyện như sau: Mã Tổ theo thầy học đạo và quen với sinh hoạt thiền môn trải qua hơn mười năm, nhưng trong các sinh hoạt đó, lúc nào cũng tỏ ra bất như ý, ngay trong việc tọa thiền cũng không chuyên tâm chánh niệm. Biết được tâm ý của đệ tử, một hôm Nam Nhạc tìm cách tới viếng thiền thất của Mã Tổ. Khi đó Mã Tổ ra đón tiếp thầy và câu thoại đầu giữa hai thầy trò diễn ra như sau:

- Nam Nhạc: Trước hết Ông cho tôi biết mấy lúc này Ông đang làm gì? * Mã Tổ: Chỉ chuyên tâm vào việc tọa Thiền vậy. - Nam Nhạc: Tọa Thiền để tỏ ngộ được gì?

* Mã Tổ: Để được làm Phật.

Tới đây Nam Nhạc bèn mang nửa mãnh bình vỡ đi tới cạnh thiền thất của Mã Tổ, nơi đó có một hòn đá và bắt đầu mài. Mã Tổ thấy vậy bèn ngạc nhiên hỏi: * Mã Tổ: Hòa Thượng làm gì kỳ cục vậy?

- Nam Nhạc: Đang mài chiếc bình vỡ.

* Mã Tổ: Mài bình vỡ để trở thành cái gì?

- Nam Nhạc: Để làm kiếng soi vậy.

* Mã Tổ: Mài bình vỡ làm sao có thể thành kiếng soi cho được?

- Nam Nhạc: Tọa Thiền tại sao có thể làm Phật cho được?

Đó là những lời thâm áo trong việc truyền tâm ấn giữa thầy trò trong đạo Thiền, và cũng là những lời khích lệ tất yếu trong việc tu hành, đối với hành giả nào chưa tỏ ngộ chân lý phải tự thức tỉnh để tấn tu.

Tóm lại, về những điểm vừa nêu, tác giả đã khái lược căn nguyên hình thành thế giới mà theo Đạo Nguyên, nó cùng một thể tánh với tự kỹ, quang minh, tự tại theo thời gian, cũng như khắp cả mười phương thế giới cùng với Phật tánh, thần thông, đại ngộ rạng chiếu tự tại không ngằn (không ranh giới) như đại viên cảnh trí.

IV-TƯ TƯỞNG THỜI KỲ MẠT PHÁP

Sau khi đức Phật Thích Ca diệt độ khoảng 2000 năm, còn là thời kỳ của chánh pháp và tượng pháp (13a), nhưng sau đó là thời kỳ Mạt Pháp – trong đời ngũ trược ác thế (14) – và đó là lời di chúc sau cùng của đức Phật tại Long cung cho hàng đệ tử thân tín. Ngài Thân Loan (Shinran: 1173-1262) đã diễn ý này trong một bài tán ca về ba thời kỳ: Chánh, Tượng và Mạt pháp lúc Ngài khoảng 85-86 tuổi, là thời kỳ mà Phật Giáo có thể nói đang thạnh hành nhất ở vào thời đại Kamakura để báo hiệu thời kỳ ngũ trược ác thế sắp diễn ra. Và luận rằng, đức Phật Thích Ca nhập diệt từ 500 đến 1000 năm sau là thời kỳ mà chánh pháp còn đầy đủ và có nhiều người tu chứng đắc đạo. Sau 1000 năm, giáo pháp dần dần bị thất truyền là thời kỳ tượng pháp và mãi đến một vạn năm sau những lời dạy của Phật tổ không còn nữa và lúc đó Phật giáo phải diệt vong là thời kỳ Mạt pháp vậy.

Ngài Tín Hành đời Tùy, niên hiệu Khai Hoàng (581) có luận về Phật Pháp tam giai, và chia Phật Giáo thành ba giai đoạn: giai đoạn một: Nhất thừa giáo (15); giai đoạn hai: Tam thừa giáo (16) và giai đoạn ba: Phổ Pháp (17), cũng như khoảng thời gian giữa ba giai đoạn như sau: sau Phật diệt độ khoảng 500 năm (giai đoạn một); từ 1000 năm trở đi (giai đoạn hai) và từ 1500 năm trở về sau (giai đoạn ba)

sau khi đức Thích Ca tịch diệt.

Sau cùng, triển khai tư tưởng Mạt Pháp thời đại Bình An (Heian: tk thứ 8) và Phật giáo thời kỳ Kamakura tại Nhật Bản vào khoảng thế kỷ thứ tám, thứ chín mà đại diện cho thời kỳ này có ngài Tối Trừng (Saicho: 767-822) trong sách “Chánh Tượng Mạt văn” (18) có luận rằng, ở vào thời kỳ Chánh Pháp, tuổi thọ mạng con người lên đến 2000, rồi dần dần giảm còn 1000 rồi 500 tuổi, vào thời Tượng Pháp và cuối cùng còn độ 200 đến 100 tuổi là thời kỳ Mạt Pháp và cũng chính là thời đại của chúng ta đang sống vậy.

Tóm lại, tư tưởng Phật Giáo khởi nguyên từ Ấn Độ, sau truyền đến Trung Quốc, rồi qua Nhật Bản, Việt Nam, Triều Tiên... và được triển khai như một tôn giáo mới tại các quốc độ này, để cho phù hợp với phong tục, tánh tình của mỗi dân tộc ở từng địa phương. Tại Nhật Bản có ngành trà đạo, hoa đạo, nhu đạo, kiếm đạo...; Trung Hoa có Thiền thoại đầu hay Thiền Lâm Tế. Tại Việt Nam, Triều Tiên hay các nước theo Phật Giáo Đại Thừa đều thấm nhuần tư tưởng Viên Dung Vô Ngại để áp dụng Phật Giáo vào trong nhân gian như một triết lý sống động cho cuộc đời có nhiều bất hạnh, khổ não, oan khiên, sa đọa... này, và chỉ có tư tưởng ĐẠI HÙNG, ĐẠI LỰC, ĐẠI TỪ BI và trí tuệ của Phật Giáo, trong thuyết nhân duyên, duyên khởi, luân hồi và nhân quả mới đủ cơ duyên đưa con người tìm tới sự an lạc trong nguồn vui giải thoát theo tinh thần phá ngã như kinh Kim Cang và vạn pháp đều Vô Tướng như kinh Bát Nhã.

CHÚ THÍCH:

(1) Nhứt thiết vạn hữu: tất cả các pháp có hình tướng, mọi hiện tượng vũ-trụ; sum la vạn tượng: sơn hà, đại địa, cây cỏ, lùm rừng...

(2) Năm uẩn hay còn gọi là năm ấm, tức 5 chỗ chứa nhóm như: sắc, thọ, tưởng hành, thức là các yếu tố che lấp cái chân tính con người.

(3) Nhãn, nhỉ, tỷ, thiệt, thân và ý thuộc về cơ thể nên gọi là nội xử.

(4)

Sắc, thanh, hương, vị, xúc và pháp thuộc cảnh giới bên ngoài thuộc về ngoại xử.

(5)

Sáu giác quan nhận biết phân biệt sự vật, 6 nội xử và 6 ngoại xử hợp thành 18 giới.

(6) Những sự vật nào ta có thể dùng mắt quan sát được đều thuộc về hữu vi; còn những gì do tâm phân biệt mới hình dung được, như Chân Không, Diệu Hữu, Niết Bàn...

(7)

Những gì thuộc thế gian và bị vô minh phiền não chi phối khiến con người phải lăn lộn trong đường sanh tử đều gọi là pháp hữu lậu (lậu: lọt, thấm ướt, chảy tràn lan...), và pháp vô lậu, khi đã đạt đến các quả Thánh không còn phiền não nhiễm ô nữa nên không phải bị đọa lạc trầm luân. (8)

Trong khoảng thời gian một tích tắc, như hơi thở ra vào của con người, và sự tồn tại của mọi sinh vật đều thay đổi trong từng khoảnh sát na, nhưng mắt chúng ta khó hình dung ra được. Ngay cả thân xác của chúng ta cũng vậy, chứ không phải khi tuổi già sức yếu ta mới thấy rõ sự thay đổi ấy. (9)

Đồng thời cụ túc tương ưng môn, quãng hiệp tự tại vô ngại môn, nhất đa tương dung bất đồng môn, chủ pháp tương tức tự tại môn, bí mật ẩn hiện câu thành môn, vi tế tương dung an lập môn, nhân đà la võng cảnh giới môn, thát sự hiển pháp sanh giải môn, thập thế cách pháp dị thành môn, chủ bạn viên dung cụ đức môn.

(10)

Hạt bụi là đơn vị vật chất nhỏ nhất chỉ nhìn thấy qua kính hiển vi.

(11)

(12)

(13)

(13a)

(14)

(15)

(16)

(17) (18) -112- Một là tất cả, tất cả tức là một, vì vạn pháp trong vũ trụ tương quan tương duyên với nhau mà tồn tại, nên cái này có thì cái kia có, cái này sanh cái kia sanh; cái này diệt cái kia diệt.

Phái đứng đầu trong Thượng Tọa bộ và là một trong 20 bộ phái chỉ hình thành sau khi đức Phật nhập diệt khoảng 200 năm.

Sinh ra, tồn tại, thay đổi và mất đi hay còn gọi theo một cách khác Thành, trụ, hoại, không.

Giáo pháp do chính đức Phật thuyết hay Phật Pháp chánh tông; và sau khi Phật diệt độ, những lời giáo huấn của Ngài được sao chép lại và chỉ còn mang tính cách tượng trưng thôi.

Kiếp sống đầy ô uế bẩn thỉu, chúng sanh mang đủ mọi hình tướng thô xấu, mắt chứng kiến những sự nhiễm ô nhơ nhớp, phiền não ác nghiệp làm cho con người điêu đứng và thân mạng chứa chất những thứ bất tịnh như ổ vi trùng bám rỉa thân xác ngày đêm không ngừng nghỉ.

Trực chỉ đạt ngộ chân lý đến thành Phật, do căn cơ tu tập đã thuần thục trong nhiều đời.

Thanh Văn, Duyên Giác và Bồ Tát thừa, tức phải tu trải qua ba giai đoạn mới chứng đắc.

Phổ: rộng khắp; gồm có ba: phổ chân, phổ quy và phổ chánh. Luận về 3 thời kỳ: chánh pháp, tượng pháp và Mạt pháp vậy.

TÂM LÝ HỌC và

CON NGƯỜI

THEO QUAN NIỆM

PHẬT GIÁO

THÍCH BẢO LẠC

Tâm Lý học và Con Người

Theo Quan Niệm Phật Giáo

Thích Bảo Lạc

Thuyết luân hồi trong Phật Giáo bao hàm tất cả muôn loài hữu tình trong đó gồm có sáu loài mà, con người là trung tâm điểm trong sự tồn tại ở thế gian này. Ở đây có thể gọi là loài hoặc CON ĐƯỜNG đều được cả, vì ở mỗi một cảnh giới đều có một cách thể hiện hữu khác nhau như: trời, người, a tu la, địa nguc, ngã quỉ, súc sanh. Giá trị đích thực của con người theo quan niệm của Phật Giáo, căn cứ vào đâu để tồn tại? Vì con người có lý tánh, để phân biệt được với loài thú và nhờ đó liên lạc quan hệ được thấu suốt với thần linh, đó là quan niệm về con người theo người Ấn Độ. Do đó, con người và thú vật đều cùng chung một thể là đều có mạng sống như nhau, nếu nói rộng hơn, vấn đề còn bao hàm được tới loài thực vật nữa. Vì thế Phật Giáo tôn trọng sinh mạng của mỗi loài cũng như không phân biệt giai cấp và triệt để áp dụng tinh thần từ bi, tức là lòng thương yêu tất cả mọi loài như nhau, không có sự phân biệt bỉ, thử, nhân, ngã. Đương thời (khi Đức Phật còn tại thế) tại Ấn Độ có chia ra làm bốn giai cấp khác nhau là Bà La Môn (Brahman hay là hàng Giáo Sĩ), Sát Đế Lợi (Ksatriya hay giới quý tộc), Phệ Xá (Vasya hay hạng người nghèo khổ) và Thủ Đà La (Sudra) mà trong đó hạng người sau chót bị liệt vào hàng hạ tiện nhất, tức là họ không được quyền tiếp xúc (untoucheables) với các chủng tộc khác trong mọi trường hợp.

Được coi như sống một cuộc đời ô nhục bên lề của xã hội, vì mọi sinh hoạt của chủng tộc Thủ Đà La đều bị cô lập bởi các giai cấp kia. Nhân một hôm đang đỉ thuyết giáo Đức Thế Tôn gặp hai thanh niên, một người dòng hạ tiện và người kia dòng dõi Bà La Môn đang đối mặt nhau qua câu chuyện tranh luận về giá trị con người đến hồi gây cấn, không bên nào chịu nhượng bộ bên nào. Phật bèn dừng lại và bảo: “này hai anh, cho dù cha hay mẹ ta cũng đều do một căn duyên thuần khiết và đều cùng ở trong thai bào mà ra cả, cho đến bảy đời cha mẹ cũng đều có liên hệ máu huyết với nhau mà chưa từng có sự phân biệt giữa sự, sang, hèn, quý, tiện, vì tất cả mọi người đều chung cùng nhịp thở và cùng một nhịp đập của con tim, nên không thể có giai cấp trong dòng máu cùng đỏ, cũng như trong giọt nước mắt cùng mặn. Con người không những chỉ có giá trị thực tiễn trong hiện tại thôi mà còn lưu lại đời sau tất cả những hành vi Thiện Ác của đời này nữa. Do đó, sự sang hèn, quý tiện, trai gái, trẻ già đều có một cách thể hiện hữu qua nhân phẩm nên phải được tuyệt đối tôn trọng. Ngoài ra, theo Tân Ước Thánh Kinh, trong phần luận về lòng Bác Ái có dẫn ra một câu chuyện sau đây: “giả sử có một kẻ ác tâm nào đó dùng tay đánh vào má bên phải của anh, anh nên đưa má bên trái ra cho người ta đánh, tiếp”. Câu chuyện có ý khuyên ta không nên gây thêm thù oán với người mà phải rộng lòng tha thứ và nên coi việc làm kia của kẻ đối phương là thiếu sáng suốt mà thôi. Mặt khác, ta phải biết làm việc nghĩa để phục vụ tha nhân, hầu an ủi họ trong lúc thế cùng, lực kiệt. Chẳng hạn như trong trường hợp của người bịnh, ta cố gắng tìm cách thăm nom, săn sóc họ thật chu đáo, có như vậy ta mới tỏ ra xứng đáng là một con người đúng nghĩa.

Nói một cách khác, khi nào con người biết tự trọng và biết mở rộng lòng thương với mọi loài thì cũng sẽ được người khác tôn trọng lại vậy.

- THEO PHẬT GIÁO TRUNG HOA Theo khoa học nhân văn biện chứng thì người Trung Hoa quan niệm rằng con người là trung tâm của vũ trụ. Vì thế, thuyết nhân quả của Phật Giáo và sự kỳ nguyện, chú thuật... để mong, đời sau được chuyển nghiệp đến một cảnh giới an lạc hơn mà chỉ có tư tưởng của Phật Giáo đại thừa mới mở lối cho con người tìm tốt được con đường giảt thoát mà thôi.

Đương thời, tại xã hội Trung Quốc với nền đạo lý cổ truyền là Nho Giáo, vốn chủ trương kính thờ cha mẹ, tổ tiên và xếp, đặt mối giềng của Xã hội theo một trật tự là QUÂN SƯ PHỤ, tức là đạo vua tôi, nghĩa thầy trò, tình cốt nhục giữa cha con với nhau mà không hề đề cập tới đời sau sẽ giải quyết ra sao, khi xác thân này tan rã. Còn như đạo Lão lại chủ trương theo phép trường sinh bất tử với thuật tu tiên, cũng không thể nào giải quyết ổn thỏa được cái khát ngưỡng của con người muốn tìm tới chỗ rốt ráo của kiếp nhân sinh trong đời sau.

Riêng về tư tưởng Đại Thừa Phật Giáo bao hàm, trong các kinh như: Ma Ha Chỉ Quán, Pháp Hoa Huyền Nghĩa, Đại Trí Độ Luận (Các bộ kinh này do ngài La Thập – cuối thế kỷ thứ IV tây lịch – dịch từ chữ Phạn sang chữ Hán). Tất cả những kinh điển Đại Thừa do ngài dịch còn truyền lại cho đến ngày nay và ở phần mở đầu mỗi kinh đều có ghi câu: (Diêu Tần Tam Tạng pháp sư CƯU MA LA THẬP, phụng chiếu dịch, tức là ngài ở vào đời vua Diêu Tần và vâng theo chiếu chỉ của vua để phiên dịch) thì chủ trương có thập giới (1) và tất cả chúng sanh dù MÊ hay NGỘ đều cùng ở trong một thể của CHÂN TÂM thanh tịnh, tức là tất cả mọi người đều có khả năng làm Phật, Thánh, Thiên Thần hay làm Ma Quỉ. Nếu con người biết tu sửa cái CHÂN TÂM ấy đến chỗ thuần thiện, thì sẽ được giải thoát khỏi mọi khổ não ràng buộc, còn nếu cứ lao theo VỌNG NIỆM, ĐIÊN ĐẢo sẽ bị khổ não, đọa lạc. Còn theo luận ĐẠI THỪA KHỞI TÍN thì chủ trương pháp: nhất tâm nhị môn, tức có ý nói cùng một cái TÂM thôi nhưng có hai cửa (2) để chọn lựa, rồi theo đó kéo theo một nghiệp lực trong đời sau. Nhưng điểm căn bản vẫn là dù Phật hay chúng sanh cũng đều nằm trong một pháp giới tâm thanh tịnh và cùng do TÂM là chủ tể sanh ra các pháp.

TÂM sanh thì PHÁP sanh, TÂM diệt PHÁP cũng diệt. Do đó chỉ trong một niệm mà tư tưởng có thể bao trùm cả ba ngàn đại thiên thế giới, giữa CHÂN và VỌNG không lìa nhau, mà có sự hòa hợp lẫn nhau thành một thể tánh duy nhứt, do Ý THỨC hay A LẠI DA THỨC hoặc thức thứ tám chi phối. Nói một cách khác, thức thứ tám có công năng chứa giữ như một cái kho để làm duyên khởi cho các thức trước nên còn gọi là Tạng Thức. Giữa chúng sanh và Phật không có khái niệm đối lập mà cả hai đều có sự quan hệ trực tiếp lẫn nhau, cũng như rời khỏi phiền não thì không thể có được Bồ-Đề vậy. Khởi đi từ quan niệm hỗ tương sanh tồn này là một điểm đặc sắc trong hệ tư tưởng Phật Giáo đại thừa thuộc Phật Giáo Trung Quốc vậy.

- THEO TỊNH ĐỘ TÔNG Đức Phật Thích Ca đã làm một cuộc đại cách mạng bản thân để chiến thắng được giặc phiền não và ma chướng và giác ngộ đạo Vô Thượng dưới cội Bồ Đề sau nhiều ngày nhẫn nhục tu tập tinh tấn mới đạt được.

Bánh xe pháp chuyển lần đầu tiên tại vườn Lộc Uyển, đức Phật đã độ cho năm anh em ông Kiều Trần Như là những người đồng tu lúc trước qua pháp Tứ Đế đạo mầu là do quan sát các hoặc nghiệp lưu chuyển của kiếp người mà thành tựu viên mãn.

Đối với người căn tánh cạn mỏng tức là còn sơ cơ chưa thể tu tập theo pháp môn đốn ngộ để trực chỉ đạt đến viên thành đạo quả, Phật chỉ dạy pháp môn tu Tịnh Độ là con đường dễ đi và cũng dễ hành trì. Người thực hành pháp môn Tịnh Độ chỉ cần TÍN HẠNH NGUYỆN là ba món tư lương thật cần thiết. Lòng tin thật bền vững, rồi phải lập hạnh cho thật vững vàng và nguyện lực thật sâu dày quyết cầu vãng sanh về cảnh giới Cựu Lạc sau khi xả báo thân này ở cõi trần. Pháp môn này gồm có niệm danh hiệu Đức Phật A Di Đà (5), trì tụng kinh A Di Đà, kinh Quán Vộ Lượng Thọ... rất đơn giản, chỉ cần sự chí thành (nhất tâm bất loạn) trong lúc tự tu, tất nhiên sẽ được Đức Phật A Di Đà và chư Thánh chúng tiếp rước vãng sanh sau khi chết.

Theo Duy Thức Tam Thập Tụng về bộ Bách Pháp Minh Môn Luận của ngài Thế Thân (340-400) có luận về căn bản của phiền não do từ tham, sân, si (vô minh), mạn, nghi, ác kiến và tai hại nhất là trong ác kiến lại còn có những kiến chấp sai lầm tai hại, khiến cho tâm ta bị ràng buộc, câu thúc trong phiền não nên không thể nào giải thoát được. Như vậy, phần căn bổn phiền não là đầu mối của Vô Minh che lấp chân tâm, nên chúng sanh bị trầm luân trong ba nẻo (6), sáu đường (7) không có hạn kỳ ra khỏi cảnh tối tăm trong đêm dài mờ mịt. Tất cả các phiền não gồm có thô và tế che lấp mất căn tánh thiện của chúng sanh, do đó việc đạt ngộ chân lý rất vất vả, khó khăn. Cho nên hành giả phải chuyên tâm trong chánh niệm mới mong xa lìa khỏi những hoặc nghiệp, vô minh chi phối. Pháp môn tu Tịnh Độ tại Nhật Bản còn được các ngài Pháp Nhiên (Ho-nen: 1133- 1212) và ngài Thân Loan (Shin-Ran: 1173-1262) triệt để áp dụng và khuyến khích nhiều người tu tập rất có hiệu quả chắc chắn vào cuối thời kỳ Bình An (Heian) và vào đầu thời kỳ Kiêm Thương (Kamakura: TK thứ 9-TK thứ 13). Chính ngài Pháp Nhiên là tổ khai sáng tông Tịnh Độ tại Nhật Bản và đệ tử là ngài Thân Loan kế truyền và ra sức xiển dương pháp môn tu Tịnh Độ, để dẫn dắt người tu tập theo pháp môn niệm Phật, đã được rất nhiều người quy ngưỡng, hành trì.

Ngay nay Tịnh Độ Chân Tông vẫn còn có nhiều tín đồ thực hành tại Nhật và các nước sớm chịu ảnh hưởng của Phật Giáo Đại Thừa.

- THEO PHẬT GIÁO THIỀN TÔNG Mọi người đều có sẵn Phật tánh và tất cả chúng sanh đều có khả năng thành Phật là một chủ trương thật bình đẳng mà Phật đã chỉ dẫn cho chúng ta. Kẻ chưa giác ngộ là chúng sanh, còn bậc đã giác ngộ được cái chân tâm thanh tịnh sáng suốt ấy gọi là Phật vậy.

Phật và chúng sanh bản tánh đều cùng một thể như nhau, nhưng Phật nhờ chuyên tâm tu tập và khắc phục được mọi phiền não mà đạt được giác ngộ, trong khi chúng sanh do sự giải đãi, phóng túng, buông lung nên tâm ý tán loạn theo ngoại cảnh, rồi bị hoàn cảnh chi phối nên không thể và chưa đủ khả năng đạt đến giải thoát rốt ráo được, bởi còn bị vướng mắc vào mọi phiền tạp của thế gian. Theo “Lục Tổ Đàn Kinh” của ngài Huệ Năng (8) có bàn về lòng ái dục của con người. con người do đắm nhiễm theo 5 món dục: tài, sắc, danh, ăn uống, ngủ nghỉ nên khó ngộ được chân tâm. Chỉ khi nào con người lìa được lòng ái dục thì ngay trong khoảnh khắc chứng đắc được đạo chân thật, tức kiến tánh thành Phật hay giác ngộ được chân lý giải thoát vậy. Ngoài ra, kinh Tứ Thập Nhị Chương, Phật cũng lưu ý các thầy Tỳ Kheo là chỗ móng tâm mới quan trọng. Tâm còn tưởng nghĩ cũng thành vô ích, không thể nào thành đạo chứng quả được.

Muốn đoạn diệt được Tam Độc (tham, sân, si) thì triệt để áp dụng tam tụ tịnh giới Phật. Theo như các kinh và luận: Như Y Bảo Châu chuyển luân bí mật hiện thân thành Phật kim luân chú vương, Biện, hiển mật nhị giáo luận” và trong bộ “ Tức thân thành Phật nghĩa” của ngài Không Hải đều nhắm tới chỗ trực chỉ thành Phật. Sau đây là một vài đoạn vấn đáp qua ý nghĩa của việc chứng quả Bồ Đề, căn cứ theo bộ luận Tức Thân thành Phật:

Hỏi: Trong bài tụng nói: “Tam mật gia trì tốc tật hiển nghĩa” là thế nào? Đáp: Người thật hành, theo Chân ngôn có 3 pháp môn bí mật để tu chứng thành Phật ngay tức khắc trong đời này.

Hỏi: Tam Mật ấy là gì?

Đáp: Một là Thân, hai là Miệng, ba là Tâm hợp lại thành.

Hỏi: Như vậy thì chính thân, khẩu và ý gọi là tam mật được sao?

Đáp: Mỗi hành giả đều có ngay pháp tam mật nơi thân này. Thân, khẩu, ý có đủ vạn hạnh nhớ đó người tu hành nương vào đạt đến chân lý, thì cái tên của nó cũng không còn nữa nên gọi là mật vậy.

Hỏi: Như thế ngay thân xác này có đủ vạn hạnh của tam mật và cũng chính thân xác này chứng được đạo quả giải thoát chăng?

Đáp: Tay bắt ấn khế và lúc truyền thừa sự nghiệp của Như Lai thì chính nơi tự thân của ta là một phần thân của chư tôn Phật. Miệng đọc tụng chú Chân Ngôn, tiếng vang kia dội lại thì ngay tự thân là một phần của hoa sen hàm tiếu, hiển hiện pháp mầu vi diệu và ý như mặt trăng tròn đầy, thấu suốt thanh tịnh. Khi đó thân xác này là một phần thân kim cương của chư Phật.

Có thể lấy thêm một ví dụ nữa để làm rõ vấn đề qua lời vấn đáp sau đây:

Hỏi: Chân ngôn tông chủ trương cho rằng tức thân thành Phật chăng?

Đáp: Đúng như vậy. Điều này đã được thành lập.

Hỏi: Cách thành lập này thế nào?

Đáp: Tức thân thành Phật gồm có 3 giai đoạn.

Hỏi: Ba giai đoạn đó là những gì?

Đáp: Ba giai đoạn như sau: một là lý cụ hay tin tưởng, hai là gia trì hay thực hành pháp tu và ba là hiển đắc thành Phật tức là nguyện lực sâu bền vậy. Hỏi: Nếu không hội đủ lý cụ mà có ý muốn hiển đắc thành Phật thì thế nào?

Đáp: Trong tất cả chúng sanh đều có kim cang thai tạng mạn đà la, nếu xa lìa nghiệp ác tức là có được lý cụ làm tư lương cho công việc tu tập đạt thành Phật quả và cũng chính do tâm chứng được chánh đẳng chánh giác, tâm chứng được đại Niết Bàn tâm phát khởi phương tiện và cũng chính do cái tâm này trang nghiêm thanh tịnh cõi Phật.

Phần vấn nạn tiếp theo là nếu phiền não không đoạn trừ có thể nào tức thân để thành Phật được không? Trong lời giải đáp có luận dẫn rằng, theo ý của tông thì phiền não không đoạn diệt cũng có thể thành Phật được, theo như chủ trương: phiền não tức Bồ Đề. Trong phần vấn nạn tiếp theo nói về bốn loại pháp thân: tự tánh thân, thọ dụng thân, biến hóa thân và đẳng lưu thân để chỉ cho sự ứng hóa biến hiện cùng khắp đều từ một thân nào mà ra.

Chủ trương tức thân thành Phật không cần, phải trải qua nhiều đời nhiều kiếp, hễ một khi tâm thức này vắng lặng không còn bị phiền não chi phối, chính đó là trí Phật sáng tỏa khắp mười phương vậy.

* VỀ TÂM LÝ HỌC

- THEO LUẬN A TỲ ĐẠT MA CỦA PHẬT GIÁO NGUYÊN THỦY

Phật giáo vốn chủ trương diệt khổ bằng cách xa lìa lòng tham lam, sân hận và si mê để đạt được sự an lạc hoàn toàn.

Theo như Kinh Pháp Cú có dẫn đoạn nói về tâm lý con người như sau: trong tất cả các pháp, tâm dẫn đầu, tâm tạo tác, rồi cũng từ nơi tâm mà ra, nếu người nào có tâm tà ác, nói và làm điều ác như trâu kéo theo xe thì sự khổ não bất hạnh sẽ theo nó cũng như vậy. Trong tất cả các pháp, tâm là chủ, tâm tiên quyết và cũng từ nơi tâm phát sinh, nếu người có tâm thiện thanh tịnh, nói và làm điều lành thì hạnh phúc sẽ theo nó như bóng không rời hình vậy. Phật giáo nguyên thủy và phái A Tỳ Đạt Ma chủ trương có cảnh tứ thiền và tứ vô sắc định... Tứ thiền gồm có: sơ thiền, lìa các ái dục, các pháp bất thiện để đạt đến niềm an vui chân thật hoàn toàn, nhị thiền là cõi mà mọi sự tìm cầu, mong đợi (tầm, tư) đều dừng lại nơi hơi thở, tâm tư trở nên lắng đọng trong sáng. Một khi tâm đã định rồi thì tầm, tư không còn đủ lý do để tồn tại được nữa, rồi từ cảnh định mà thành hỷ và lạc vậy; tam thiền là cảnh giới đã dứt lìa cả hỷ và lạc không còn vướng mắc trong việc nhớ nghĩ tạp nhiễm tức là xả niệm, tâm được an trụ trong niềm vui thanh thoát, nhẹ nhàng, tứ thiền là cảnh giới mà cả khổ và vui đều đoạn trừ. Sau khi mọi sự mừng lo đã diệt hết không còn khổ và vui nữa. Lúc bấy giờ trong mỗi niệm đều được thanh tịnh và trí tuệ sáng suốt. Tinh thần được thống nhất hành giả đi lại tự tại trong cảnh thiền định của bốn cõi định vô sắc. Bốn cõi định vô sắc là: không vô biên xứ là cảnh giới không còn các sắc tướng mà trụ vào trong hư không, vô biên, thức, vô biên xứ là cõi trời thứ hai thuộc vô sắc giới, hành giả thường an định tâm vào cảnh định kiên cường, vô sở hữu xứ là cõi trời thứ ba về vô sắc giới, các chúng sanh ở cõi này không còn móng tâm niệm chấp về ngã và ngã sở và sau cùng là cõi phi tưởng phi phi tưởng xứ, chúng sanh ở đó trụ trong cảnh định phi tưởng siêu việt.

Nếu căn cứ theo kinh A Hàm thì tâm thức có hai loại là tâm vương và tâm sở. Tâm vương chỉ cho thức thứ 8 nắm quyền chủ động tuyệt đối và tâm sở gồm có 6 thức là: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý và mạt na thức tức là thức thứ 7. Vì tất cả 7 thức trên đều phụ thuộc vào thức thứ 8 để thi hành mọi nhiệm vụ phân biệt. Tâm bao hàm trong 3 cõi: dục, sắc và cõi vô sắc mà phần căn bản do sáu phiền não: tham, sân, si, ngã mạn, hồ nghi và ác kiến hoặc do 10 món phiền não là: thân kiến, biên kiến, tà kiến, kiến thủ, giới cấm thủ mà thành. Vì trong ác kiến còn chia ra năm phần mê chấp cho rằng cái thân này là thật có ngã và chủ tế (thân kiến), hoặc chấp chặc cho rằng sau khi chết rồi thì mất hẳn hay thường còn nên không quyết tâm tu hành và vì chấp một bên nên gọi là biên kiến, còn tà kiến là cố chấp những sự mơ hồ hay bác bỏ những lý nhân quả một cách thiếu chính đáng, kiến thủ là khư khư ôm giữ những sự sai lầm tai hại của mình rồi cho là đúng nên không chịu thực hành theo những gương tu chứng giải thoát của bậc hiền thánh và giới cấm thủ là việc giữ giới sai lầm thiếu chính đáng như việc tu khổ hạnh của ngoại đạo và chấp việc giữ các giới cấm thế gian mà cho rằng đó là đạo lý chân chánh có thể dứt trừ được phiền não, do sự lầm lạc mê chấp ấy nên cứ mãi bị luân hồi sanh tử. Nếu căn cứ vào luận Nhiếp À Tỳ Đạt Ma thì tâm sở có 51 món như: 5 biến hành, 5 biệt cảnh, 11 món thiện, 20 món tùy phiền não, 6 món phiền não và 4 món bất định... (10) hợp với nhau lại thành một chuỗi liên hoàn dấy lên một phiền não chấp trước.

Tâm lý của chúng ta bị chi phối bởi hai phần là tâm vương và tâm sở tương ưng đồng thời sanh khởi và tồn tại để dẫn dắt con người thành Thánh hay thành ma trong các cõi khác nhau.

- THEO DUY THỨC HỌC

Phái Duy Thức được thành lập vào khoảng thế kỷ thứ 4-5 tây lịch, do các ngài Vô Trước (Asanga), Thế thân (Vasubandhu), Di Lặc (Maitreya) chủ xướng.

Sau đó có các ngài Trần Na (Dignaga : 480-540), An Huệ (Sthiramati : 500-570), Hộ Pháp (Dharmapala: 530-561) và nhiều học giả khác cùng nhau xiển dương tư tưởng Duy Thức đến chỗ toàn bích.

Phái Duy Thức căn cứ vào các bộ luận cơ bản như: Duy thức nhị thập tụng, đại thừa bách pháp minh môn luận, đại thừa ngũ uẩn luận, duy thức tam thập tụng, thành duy thức luận, nhiếp đại thừa luận, đại thừa A Tỳ Đạt Ma tập luận, hiển dương thánh giáo luận, du già sư địa luận mà trong đó có chia ra thành hai hệ thống là Hữu Tướng duy thức và Vô Tướng duy thức cũng như có sự đối chiếu giữa Tiểu Thừa và Đại Thừa về Tâm, Tâm Vương, Tâm Sở để phân biệt sự khác nhau sâu xa giữa các hiện tượng tâm lý. Theo Đại Thừa Phật Giáo ý nghĩa thật tiễn của chủ thể được khẳng định rõ ràng qua thuyết “Tam giới duy Tâm, Vạn Pháp duy Thức” (11) và tư tưởng này thuộc về khuynh hướng nhất nguyên luận vậy. Ngoài ra, thức A Lại Da tức thức thứ tám nắm phần quyết định như là nơi phát xuất mọi hành vi thiện ác nên có thể gọi trong 3 tên khác nhau: năng tàng, sở tàng và ngã ái chấp tàng (12) hay còn được gọi là chủng tử vì đó là nơi chứa nhóm hạt mầm quan trọng. Thức thứ tám còn có nhiệm vụ giữ lại, duy trì mọi liên hệ giữa cá nhân với hoàn cảnh của thế giới bên ngoài và đồng thời làm trọng tâm của chủ thể nữa. Trong khi đó Tâm Sở lại chia làm sáu loại:

Đức Phật Thích Ca thành đạo dưới cội Bồ Đề là một quá trình thể nghiệm chuyển mê khai ngộ qua ý thức tự giác tuyệt vời mà chỉ có bậc phi phàm mới gia công thực hành được cái chân thực vĩnh cửu ấy. Ý thức và vô ý thức là hai lãnh vực bao hàm toàn diện tâm lý có khả năng bổ túc cho nhau để hoàn thiện cuộc đời và cho nhân cách con người. Với kẻ phàm phu, tâm lý tiềm tàng trong ba lãnh vực khác nhau là hạ ngã, bản ngã và siêu ngã (theo quan niệm của Freud 1856-1939); còn đối với đức Phật là tự giác, giác tha và giác hạnh viên mãn, tức là chính mình tự soi tỏ con đường, tu chứng, nhờ sự hiểu biết chính đáng đã đạt được ấy đem hướng dẫn cho người khác cùng soi sáng tự thân về cả hai điều trên được hoàn thành một cách trọn vẹn để cùng với kẻ khác tiến bước trên đường tìm về chân lý. Phật tổ đã chiến dấu trong mọi hoàn cảnh khó khăn để thắng được cả giặc phiền não nội tâm và những chướng duyên bên ngoài như ma vương, ma ba tuần, ma nữ... đã dùng đủ, mọi hình thức để quyến rủ và làm mê hoặc đức Phật, nhưng với lòng kiên cường trong chánh định Phật đã chứng ngộ được chân lý trong vinh quang rực rỡ mà cả trời người đều tung hoa tán ngưỡng đức đại giác ngộ, đức thiên nhơn chi đạo sư, bậc phi phàm xuất thế và là đấng cha lành của tất cả chúng sanh trong ba cõi.

- THIỀN TÂM LÝ HỌC

Thiền tâm lý học là đề tài biệt lập với ngành tâm lý học mà cách 100 năm trước đây như chưa được triển khai và khảo cứu đúng mức.

Ngày nay thiền tâm lý học đã trở nên phổ thông đối với các nhà chuyên nghiên cứu về thiền học, không những chỉ dành riêng cho các nhà khảo cứu triết học Đông phương mà ngay cả những học giả Tây phương cũng đang say sưa tìm tới việc thực hành theo cách tu thiền thật hào hứng, hăng say. Động cơ nào đã khiến cho nhiều học giả tìm tới chân lý của môn Thiền học? Ở các xã hội Tây phương con người sống vật lộn với vật chất quá đầy đủ, nhưng lại không cảm thấy được thoải mái an lạc, nhất là đời sống tinh thần luôn luôn bị xáo trộn. Vì lẽ đó, chúng ta không lấy làm lạ trong thời gian gần đây có nhiều học giả Âu-Mỹ đang tiến gần tới triết lý chủ đạo sống của Đông Phương mà trong đó có thể nói môn Thiền học trong Phật Giáo là đề tài hấp dẫn hơn cả được đưa lên hàng đầu cho sự nghiên cứu và tìm hiểu này.

Theo như bộ Bách Trượng thanh qui của Tổ Bách Trượng (thế kỷ 8-9) quy định những phép tắc tham thiền nhập định để cho hành giả theo đó mà tu hành cho được nghiêm túc về giới hạnh cũng như công việc chấp lao phục dịch (làm việc lao động hết khả năng) trong lúc tu thiền để cho thân và tâm điều hòa trong chánh niệm. Còn ngài Đạo Nguyên thiền sư (1200-1253) có làm ra sách “Phổ khuyến tọa thiền nghi”

(chỉ rõ cách thức tọa thiền) để khuyến khích hành giả trong việc tu thiền. Để đạt được tới chỗ sâu sắc trong việc tu thiền, hành giả trong mỗi động tác như: đi, đứng, ngồi, nằm (4 oai nghi của người xuất gia) nói năng và làm việc như gánh nước, quét nhà, nấu cơm, bửa củi, rửa chén... đều là Thiền cả, nếu ta chú tâm vào những việc đang làm với một lòng trong sáng. Trong lúc ta làm việc như thế đồng thời cũng là cơ hội tốt để nhiếp tâm và điều thân ngay trong hơi thở là những yếu tố căn bản của một quá trình tu chứng vậy.

Việc chủ trương tu thiền bằng cách quán niệm ngay trong những việc làm hàng ngày và trong mỗi động tác làm cho hành giả thấy rõ được cái hiệu quả của công việc tu hành do chính tự bản thân mình thực hành. Các bậc tổ sư đề xướng, triển khai pháp tu thiền thực tiễn này để dẫn dắt hành giả vượt qua mọi chấp trước sai lầm mà cuộc sống đa diện xô bồ này đã làm quấy động tâm tư ta không ít.

Con người và tâm lý học theo quan niệm của Phật Giáo đã được các bậc siêu phàm và chư tổ dày công tu tập và chứng ngộ. Các ngài đem kinh nghiệm tự thân đã đạt ngộ được chân lý chỉ dẫn cho chúng ta con đường tu chứng. Dù con người có phân ra đông, tây, nam, bắc, nhưng pháp tu chỉ có một là việc tỏ ngộ được chân tinh thần sáng suốt cùng với vạn vật trong vũ trụ thành một thể tánh thanh tịnh tuyệt vời như mặt nước lóng trong. Chú Thích: (7) (8) Địa ngục, ngạ quỉ, súc sanh, thiên ,nhân, A tu la.

Ngài Huệ Năng thuộc đời nhà Đường vào thế kỷ thứ 7, thứ 8, là Tổ thứ 6 của phái Thiền tông Trung Quốc. (9) Nhiếp luật nghi giới, nhiếp thiện pháp giới, nhiêu ích chúng sanh giới (giữ gìn giới luật, thực hành các pháp lợi lành, đem nguồn vui an ổn đến tất cả chúng sanh).

(10) Năm mươi mốt món Tâm Sở gồm có: 5 biến hành: xúc, tác ý, thọ, tưởng, tư; 5 biệt cảnh: dục, thắng giải, niệm, định, huệ; 11 món thiện: tín, tàm, quí, vô tham, vô sân, vô si, cần, khinh an, bất phóng dật, hành xã, thiện; 6 món phiền não: tham, sân, si, mạn, nghi, ác kiến; 20 món tùy phiền não: phẩn, hận, phú, não, tật, xan, cuống, siểm, hại, kiêu , vô tàm, vô quí, trạo cử, hôn trầm, bất tín, giải đãi, phóng dật, thất niệm, tán loạn, bất chánh tri; 4 món bất định: hối, miên, tầm, tư hợp nhau thành một chuỗi liên hoàn dấy lên mọi phiền não chấp trước nơi ta. Dòng tâm lý con người bị chi phối bởi hai phần: Tâm Vương và Tâm Sở này.

(11) Tam giới duy tâm, vạn pháp duy thức: ba cõi này có ra đều do Tâm tạo và vạn pháp hình thành do thức biến hiện ra.

(12) Tàng là nơi chứa nhóm như nghĩa của chữ tàng trữ, tích tụ lại vậy.

(Tài liệu: lược khảo quyển thứ tư trong bộ “TƯ TƯỞNG PHẬT GIÁO” của tác giả Mitsu Yoshi Saigusa, do nhà xuất bản Rishosha Đông Kinh ấn hành năm l975).

ĐÔI DÒNG SƠ LƯỢC

VỀ DỊCH GIẢ

Thích Bảo Lạc thế danh Lê Bảo Lạc Sinh năm 1946 Tại Quảng Nam – Đà Nẵng Xuất gia 1958 tại Chùa Non Nước Ngũ Hành Sơn Đà Nẵng Thọ Tỳ Kheo 1964 tại Việt Nam Quốc Tự Du học Nhật Bản cuối năm 1974 Tốt nghiệp ngành Xã Hội Tôn Giáo, Đại Học Korazawa,

Tokyo 1980 Được tấn phong lên hàng Thượng Tọa 1983 Hiện tại đang lo việc Phật sự tại Úc Châu

TRUNG TÂM VĂN HÓA PHẬT GIÁO

* *VIỆT NAM tại TÂY ĐỨC

Chùa VIÊN GIÁC

Xuất bản _ Phật lịch 2529_1985