Phật Thuyết Nhân Vương Hộ Quốc Bát Nhã Ba La Mật Kinh Giảng Nghĩa

(Kinh: Do vậy, công đức Bát Nhã chẳng thể hành theo hạnh của chúng sanh, chẳng thể hành theo hạnh thuộc Ngũ Ấm, chẳng thể hành theo hạnh thuộc cảnh, chẳng thể hành theo hạnh thuộc giải).

Hai chữ “thị dĩ” (do vậy) nhằm thừa tiếp ý của câu trên, hòng giải thích Bát Nhã Không hạnh và công đức của Chân Không Bát Nhã. Do Sanh Không, chẳng thể nương vào hạnh của chúng sanh để hành. Do Pháp Không, chẳng thể nương vào hạnh trong Ngũ Ấm để hành. Do Cảnh Không, chẳng thể nương vào hạnh thuộc cảnh để hành. Do Trí Không, chẳng nương vào hạnh thuộc giải để hành.

(Kinh) Thị cố, Bát Nhã bất khả tư nghị, nhi nhất thiết chư Bồ Tát ư trung hành cố, diệc bất khả tư nghị. Nhất thiết chư Như Lai, ư huyễn hóa vô trụ pháp trung hóa, diệc bất khả tư nghị.

(經)是故，般若不可思議，而一切諸菩薩於中行故，亦不可思議。一切諸如來，於幻化無住法中化，亦不可思議。

(Kinh: Vì thế, Bát Nhã chẳng thể nghĩ bàn, nhưng hết thảy các Bồ Tát do hành trong ấy thì cũng chẳng thể nghĩ bàn. Hết thảy các Như Lai hóa độ trong pháp huyễn hóa vô trụ thì cũng chẳng thể nghĩ bàn).

Câu đầu tiên tán thán công đức của mười bốn môn Nhẫn. Lìa nói năng, bặt suy tưởng, thì gọi là “bất khả tư nghị” (chẳng thể nghĩ bàn). Tam Hiền, Thập Thánh, chẳng nương theo “sanh, pháp, cảnh, giải” để hành, nhưng hành theo hạnh trong các môn Nhẫn này, cũng là chẳng thể nghĩ bàn. Hết thảy các đức Như Lai nương theo “vô hóa” trong các môn Nhẫn này để giáo hóa, tuy giáo hóa mà chẳng giáo hóa. Ba chữ “pháp trung hóa” nối liền với hai từ ngữ “huyễn hóa” và “vô trụ”. Chẳng giáo hóa mà giáo hóa, tức là giáo hóa trong pháp huyễn hóa. Giáo hóa mà chẳng giáo hóa tức là giáo hóa trong pháp vô trụ. Cái thứ nhất chính là chẳng có chúng sanh để có thể độ, mà suốt ngày độ sanh. Điều kế tiếp là tuy độ chúng sanh, nhưng chẳng chấp vào tướng độ. Vì thế, sự giáo hóa ấy cũng là chẳng thể nghĩ bàn.

(Kinh) Thiện nam tử! Thử công đức tạng, giả sử vô lượng Hằng hà sa đệ thập tam quán đảnh Khai Sĩ, thuyết thị công đức bách thiên ức phần trung, như vương sở thuyết như hải nhất trích.

(經)善男子！此功德藏，假使無量恆河沙第十三灌頂開士，說是功德百千億分中，如王所說如海一滴。

(Kinh: Này thiện nam tử! Công đức tạng này, giả sử vô lượng Hằng hà sa bậc Khai Sĩ thuộc địa vị thứ mười ba nói một phần của trăm ngàn phần công đức này thì cũng giống như vua [Ba Tư Nặc] nói ra một giọt nước biển vậy).

“Công đức tạng này” chính là mười bốn môn Nhẫn Bát Nhã, bao hàm hết thảy các công đức, chẳng thể nói cùng tận. Vì thế, nói so sánh rằng: Giả sử bậc Pháp Vân Địa Bồ Tát thuộc địa vị thứ mười [trong Thập Địa] nhiều như số cát trong vô lượng sông Hằng nói một phần của trăm ngàn ức phần công đức của môn Bát Nhã này, giống như vua Nguyệt Quang đã nói trong hiện thời, [những gì được nói ấy chỉ] giống như một giọt nước biển cả, chẳng thể nào sánh bằng những điều do bậc Khai Sĩ thuộc địa vị thứ mười ba là Quán Đảnh Bồ Tát đã nói, [những điều do bậc Quán Đảnh Bồ Tát nói] giống như biển cả. Pháp Vân Địa Bồ Tát khi chứng nhập môn Nhẫn thứ mười ba, được trí thủy của Như Lai rưới lên đỉnh đầu, thọ đại trí chức, cho nên được gọi là Quán Đảnh.

(Kinh) Ngã kim lược thuật phần nghĩa công đức, hữu đại lợi ích nhất thiết chúng sanh. Diệc vi quá khứ lai kim, vô lượng chư Như Lai chi sở thuật khả. Tam Hiền, Thập Thánh tán thán vô lượng. Thị Nguyệt Quang vương phần nghĩa công đức.

(經)我今略述分義功德，有大利益一切眾生。亦為過去來今，無量諸如來之所述可。三賢、十聖讚歎無量。是月光王分義功德。

(Kinh: Ta nay lược thuật một phần nghĩa công đức, có lợi ích to lớn cho hết thảy chúng sanh. [Công đức ấy] cũng được quá khứ, vị lai, hiện tại vô lượng các đức Như Lai trần thuật, hứa khả. Tam Hiền, Thập Thánh tán thán vô lượng. Đó là một phần nghĩa công đức của vua Nguyệt Quang).

Đây là trần thuật lợi ích. “Ngã” là Phật Thích Ca tự xưng. Ngài lược thuật ý nghĩa chút phần công đức của Bát Nhã do vua Nguyệt Quang đã nói. [Công đức ấy tạo] lợi ích to lớn cho hết thảy chúng sanh. Không chỉ ta là Phật Thích Ca nói như thế, mà [công đức ấy] cũng được ba đời chư Phật tán thán, trần thuật, ấn khả. Tam Hiền, Thập Thánh cũng lại tán thán Bát Nhã có vô lượng công đức. Vua Nguyệt Quang có thể nói ý nghĩa “chút phần công đức của Bát Nhã” tuy như một giọt nước biển, nhưng đã trọn đủ vị của trăm sông.

(Kinh) Thiện nam tử! Thị thập tứ pháp môn, tam thế nhất thiết chúng sanh, nhất thiết tam thừa, nhất thiết chư Phật chi sở tu tập, vị lai chư Phật diệc phục như thị. Nhược nhất thiết chư Phật, Bồ Tát, bất do thử môn đắc Tát Bà Nhã giả, vô hữu thị xứ. Hà dĩ cố? Nhất thiết chư Phật cập Bồ Tát, vô dị lộ cố.

(經)善男子！是十四法門，三世一切眾生、一切三乘、一切諸佛之所修習，未來諸佛亦復如是。若一切諸佛、菩薩，不由此門得薩婆若者，無有是處。何以故？一切諸佛及菩薩，無異路故。

(Kinh: Này thiện nam tử! Mười bốn pháp môn này được ba đời hết thảy chúng sanh, hết thảy tam thừa, hết thảy chư Phật tu tập. Vị lai chư Phật cũng giống như thế. Nếu hết thảy chư Phật, Bồ Tát chẳng do môn này mà đắc Tát Bà Nhã, thì chẳng có lẽ ấy. Vì cớ sao? Hết thảy chư Phật và Bồ Tát chẳng có con đường nào khác!)

Từ đây trở đi là sự kết khuyến tu học, kinh văn gồm ba đoạn:

Trước hết, tán thán pháp môn thù thắng, trọng yếu, tức [là tán thán] pháp môn mười bốn món Nhẫn. Hết thảy chúng sanh phát tâm tu hành trong ba đời, “chúng sanh” ở đây là nói tới đại tâm phàm phu, hết thảy tam thừa thánh nhân, hết thảy quá khứ và hiện tại chư Phật, đều phải nên cùng tu tập pháp này. Vị lai chư Phật cũng chẳng thể bỏ pháp môn này. Vì thế nói “diệc phục như thị” (cũng giống như thế).

“Nhược nhất thiết chư Phật, Bồ Tát” (Nếu hết thảy chư Phật, Bồ Tát): Hai chữ “nhất thiết” bao quát mười phương ba đời. Nếu chẳng do mười bốn pháp môn Nhẫn này mà [chư Phật, Bồ Tát] có thể đắc Nhất Thiết Chủng Trí thì chẳng có lẽ ấy. Điều này nói rõ [các pháp Nhẫn này] được hiền thánh cùng tu. Ba câu kể từ “hà dĩ cố” (vì cớ sao) trở đi, gạn hỏi nhằm giải thích ý nghĩa “cùng tu”. Hết thảy chư Phật, Bồ Tát mà bỏ pháp môn này, sẽ chẳng có con đường nào khác! “Dị” tức là hai; như kinh Lăng Nghiêm đã dạy: “Thập phương Bà Già Phạm, nhất lộ Niết Bàn môn” (Mười phương chư Thế Tôn, một đường thông Niết Bàn).

(Kinh) Thị cố, nhất thiết chư thiện nam tử! Nhược hữu nhân văn chư Nhẫn pháp môn, Tín Nhẫn, Chỉ Nhẫn, Kiên Nhẫn, Thiện Giác Nhẫn, Ly Đạt Nhẫn, Minh Huệ Nhẫn, Diễm Huệ Nhẫn, Thắng Huệ Nhẫn, Pháp Hiện Nhẫn, Viễn Đạt Nhẫn, Đẳng Quán Nhẫn, Huệ Quang Nhẫn, Quán Đảnh Nhẫn, Viên Giác Nhẫn giả, thị nhân siêu quá bách kiếp thiên kiếp vô lượng Hằng hà sa sanh sanh khổ nạn, nhập thử pháp môn, hiện thân đắc báo.

(經)是故，一切諸善男子！若有人聞諸忍法門：信忍、止忍、堅忍、善覺忍、離達忍、明慧忍、燄慧忍、勝慧忍、法現忍、遠達忍、等觀忍、慧光忍、灌頂忍、圓覺忍者，是人超過百劫千劫無量恆河沙生生苦難，入此法門，現身得報。

(Kinh: Vì thế, hết thảy các thiện nam tử! Nếu có người nghe pháp môn các nhẫn: Tín Nhẫn, Chỉ Nhẫn, Kiên Nhẫn, Thiện Giác Nhẫn, Ly Đạt Nhẫn, Minh Huệ Nhẫn, Diễm Huệ Nhẫn, Thắng Huệ Nhẫn, Pháp Hiện Nhẫn, Viễn Đạt Nhẫn, Đẳng Quán Nhẫn, Huệ Quang Nhẫn, Quán Đảnh Nhẫn, Viên Giác Nhẫn, người ấy vượt khỏi khổ nạn trong trăm kiếp, ngàn kiếp, vô lượng Hằng hà sa các đời, nhập pháp môn này, hiện thân được báo).

Đây là tán thán lợi ích, khuyên tu tập. Hai chữ “thị cố” (vì thế) nhằm thừa tiếp đoạn trước, dẫn khởi đoạn sau, tức là vì [mười bốn môn Nhẫn] chính là con đường cùng phải theo của các bậc thánh, ta nay lại bảo cho các thiện nam tử biết: Nếu có người nghe pháp môn mười bốn môn Nhẫn này, sẽ có thể siêu việt khổ nạn trong trăm ngàn kiếp vô lượng đời. Đấy là lợi ích “lìa khổ”. Nếu có thể tu tập, tiến nhập mười bốn pháp môn Nhẫn này, chẳng đợi “cách đời” (sanh sang đời khác), mà ngay trong thân hiện tại, sẽ đạt được quả báo. Đấy là lợi ích “được vui”.

Trong kinh văn, Tín Nhẫn chính là địa vị Thập Trụ thuộc Tập Chủng Tánh. Chỉ Nhẫn tức là địa vị Thập Hạnh thuộc Tánh Chủng Tánh. Kiên Nhẫn là địa vị Thập Hồi Hướng thuộc Đạo Chủng Tánh. Từ Thiện Giác Nhẫn cho tới Quán Đảnh Nhẫn chính là các địa vị trong Thập Địa thuộc Thánh Chủng Tánh. Viên Giác Nhẫn chính là nhân viên quả mãn, dự vào địa vị Đại Giác, tức Phật địa.

(Kinh) Thời, chư chúng sanh hữu thập ức đồng danh Hư Không Tạng Hải Bồ Tát, hoan hỷ pháp lạc, các các tán hoa; ư hư không trung, biến thành vô lượng hoa đài, thượng hữu vô lượng đại chúng, thuyết thập tứ chánh hạnh. Thập bát Phạm, Lục Dục thiên vương, diệc tán bảo hoa; các tọa hư không đài thượng, thuyết thập tứ chánh hạnh, thọ trì, độc tụng, giải kỳ nghĩa lý. Vô lượng chư quỷ thần hiện thân, tu hành Bát Nhã Ba La Mật.

(經)時，諸眾生有十億同名虛空藏海菩薩，歡喜法樂，各各散華；於虛空中，變成無量華臺，上有無量大眾，說十四正行。十八梵、六欲天王，亦散寶華；各坐虛空臺上，說十四正行，受持、讀誦、解其義理。無量諸鬼神現身，修行般若波羅密。

(Kinh: Khi đó, trong các chúng sanh có mười ức vị cùng tên là Hư Không Tạng Hải Bồ Tát do hoan hỷ bởi pháp lạc, ai nấy đều rải hoa. Ở trong hư không, [các hoa ấy] biến thành vô lượng đài hoa, trên đó có vô lượng đại chúng nói mười bốn chánh hạnh. Mười tám Phạm vương, Lục Dục thiên vương cũng rải hoa báu, ai nấy ngồi trên đài trong hư không, nói mười bốn chánh hạnh, thọ trì, đọc tụng, giảng giải nghĩa lý của các chánh hạnh ấy. Vô lượng các quỷ thần hiện thân, tu hành Bát Nhã Ba La Mật).

Đoạn kinh văn này trần thuật nghe pháp đạt được lợi ích. Hư Không Tạng: Coi lìa tướng là hư không. “Không” có nghĩa là “bao hàm”, có thể chứa đựng vạn hữu. Vì thế, gọi là Tạng. Bồ Tát dùng từ ngữ này làm danh hiệu, vì đã tu “lìa tướng”, trọn đủ vạn hạnh. Danh đồng, hạnh cũng đồng. “Mười ức” là nêu số lượng. Nghe pháp hoan hỷ, tâm đạt được pháp lạc, cho nên ai nấy đều rải hoa cúng dường. Hoa ấy ở trên hư không biến thành vô lượng đài hoa. Trên mỗi đài, có vô lượng đại chúng do tin hiểu mà nói chánh hạnh mười bốn Nhẫn. Hạnh được gọi là Chánh vì là con đường tu hành chân chánh vậy.

“Mười tám Phạm thiên” xem giải thích trong phần trước. Lục Dục thiên vương cũng giống như thế. Họ đều có thể thọ trì, đọc tụng, giải ngộ nghĩa lý trong ấy. Điều được kinh văn diễn tả thì gọi là Nghĩa, cái để nghĩa nương vào thì gọi là Lý.

“Vô lượng chư quỷ thần đẳng, hiện thân tu hành Bát Nhã” (Vô lượng các hàng quỷ thần hiện thân tu hành Bát Nhã): Bát Nhã chính là mười bốn món Nhẫn, giống như “thừa cấp giới hoãn” trong quá khứ. Do giới hoãn mà đọa trong đường quỷ. “Thần” chính là quỷ có phước đức. Do thừa cấp cho nên nghe pháp liền có thể tu hành. Phần kinh văn trên đây nhằm giải đáp câu hỏi thứ nhất của Nguyệt Quang: “Bồ Tát thủ hộ hạnh Thập Địa, hãy nên hành các hạnh nào?” Câu hỏi thứ hai là “giáo hóa chúng sanh như thế nào?” Hai câu hỏi ấy đã được giải đáp xong.

(Kinh) Phật cáo đại vương: Nhữ tiên ngôn vân hà chúng sanh tướng khả hóa?

(經)佛告大王：汝先言云何眾生相可化？

(Kinh: Đức Phật bảo đại vương: - Trước đó, ông đã nói tướng chúng sanh như thế nào thì có thể hóa độ?)

Đây là giải đáp câu hỏi thứ ba. Do đến đây đã cách kinh văn [thưa hỏi] quá xa, cho nên [đức Phật] nhắc lại lời hỏi để giải đáp.

(Kinh) Nhược dĩ huyễn hóa thân, kiến huyễn hóa giả, thị Bồ Tát chân hành hóa chúng sanh.

(經)若以幻化身，見幻化者，是菩薩真行化眾生。

(Kinh: Nếu dùng cái thân huyễn hóa để thấy người huyễn hóa thì là Bồ Tát thật sự hóa độ chúng sanh).

Đây là chánh thức giải đáp câu hỏi thứ ba. “Huyễn hóa thân”: Biết hết thảy thân tướng vốn tự chẳng sanh, vô sanh mà sanh, phương tiện hiện thân, cho nên gọi là “huyễn hóa thân”. “Kiến huyễn hóa giả” (Thấy kẻ huyễn hóa): Chữ Giả chỉ chúng sanh. Tuy chúng sanh theo nghiệp mà thọ thân, nương vào huyễn nghiệp mà cảm huyễn báo, thân ấy cũng là huyễn. Do vậy gọi là “huyễn hóa giả” (kẻ huyễn hóa). Bồ Tát dùng huyễn thân để hóa độ huyễn chúng, người có thể hóa độ và kẻ được hóa độ đều từ duyên sanh. Vì thế gọi là “huyễn hóa”. Như kinh Tịnh Danh nói: “Thí như huyễn sĩ, vị huyễn nhân thuyết pháp” (Ví như người huyễn hóa vì kẻ huyễn thuyết pháp). Đó là thật sự hóa độ chúng sanh, còn ở đây là dùng tướng huyễn hóa của chúng sanh để giải đáp [câu hỏi “tướng chúng sanh như thế nào”] thì có thể hóa độ.

(Kinh) Chúng sanh thức: Sơ nhất niệm thức dị mộc thạch, sanh đắc thiện, sanh đắc ác. Ác vi vô lượng ác thức bổn, thiện vi vô lượng thiện thức bổn. Sơ nhất niệm, kim cang chung nhất niệm, ư trung sanh bất khả thuyết bất khả thuyết thức, thành chúng sanh sắc tâm, chúng sanh căn bản.

(經)眾生識：初一念識異木石，生得善，生得惡。惡為無量惡識本，善為無量善識本。初一念，金剛終一念，於中生不可說不可說識，成眾生色心，眾生根本。

(Kinh: Chúng sanh thức: Một niệm thức đầu tiên khác với gỗ, đá, sanh ra thiện, hay sanh ra ác. Ác là cái gốc của vô lượng ác thức, thiện là cái gốc của vô lượng thiện thức. Trong khoảng giữa một niệm ban đầu và một niệm Kim Cang (kim cang hậu tâm) rốt cục, sanh ra bất khả thuyết bất khả thuyết thức, tạo thành sắc và tâm của chúng sanh, là căn bản của chúng sanh).

Đây là xét theo huyễn hữu của Tục Đế để nói về tướng chúng sanh. “Chúng sanh thức”: Chúng sanh chỉ nương vào huyễn thức mà có, tích tụ Ngũ Ấm thành thân. “Sơ nhất niệm thức dị mộc thạch” (Một niệm thức đầu tiên khác với gỗ, đá), tức là Chân Như tối sơ chẳng giữ lấy tự tánh, bỗng dấy động một niệm, sanh ra tướng vô minh, chẳng sanh, chẳng diệt, hòa hợp với sanh diệt, tạo thành A Lại Da Thức. Đó là “sơ nhất niệm thức”. Thức ấy có hai nghĩa là giác và bất giác. Do vậy, khác với gỗ, đá vô tri. “Sanh đắc thiện, sanh đắc ác”: Thức thứ tám là A Lại Da có thể thâu nhiếp hết thảy các pháp, có thể sanh ra hết thảy các pháp, có chủng tử “thiện, ác, nhiễm, tịnh”. “Sanh đắc thiện” tức là từ Chân Như tự tánh làm chánh nhân, sanh ra chủng tử thiện. “Sanh đắc ác” tức là từ cái nhân sanh bởi vô minh huân tập, sanh ra chủng tử ác.

“Ác, vi vô lượng ác thức bổn; thiện vi vô lượng thiện thức bổn” (Ác là cái gốc của vô lượng ác thức; thiện là cái gốc của vô lượng thiện thức): Nương vào chủng tử ác làm nhân, lại gặp cảnh giới ác làm duyên, có thể sanh ra ác thức phân biệt. Vì thế nói là Bổn. Chủng tử thiện cũng giống như thế.

“Sơ nhất niệm, kim cang chung nhất niệm”: “Sơ” chính là một niệm vô minh tối sơ, bất giác vọng động, dấy lên thành nghiệp thức. Một niệm ấy chính là vô minh nghiệp thức. Nay muốn bỏ mê về giác, quay về nguồn cội, đạt tới kết cục là kim cang hậu tâm, đoạn trừ sanh tướng vô minh, phá hòa hợp thức tướng, tận hết một niệm này thì mới thành Đại Giác.

“Ư trung sanh bất khả thuyết bất khả thuyết thức” (Trong khoảng giữa sanh ra bất khả thuyết bất khả thuyết thức), tức là trong vô minh nghiệp thức, do nhân duyên hòa hợp, bèn hư vọng có sanh. Do nghiệp thức, lại sanh ra bảy chuyển thức (nhãn thức, nhĩ thức… cho đến mạt na thức), thức tướng vô lượng phân biệt. Vì thế nói là “bất khả thuyết bất khả thuyết thức”. “Thành chúng sanh sắc tâm, chúng sanh căn bản” (Thành sắc và tâm của chúng sanh, là căn bản của chúng sanh): Thành tựu thân Ngũ Ấm của chúng sanh. Ấm đầu tiên trong Ngũ Ấm là Sắc, bốn Ấm sau đó là Tâm. Sắc và Tâm hòa hợp, bèn thành huyễn thân. Tâm pháp nương vào Kiến Phần của thức thứ tám mà có. Sắc pháp nương vào Tướng Phần của thức thứ tám mà có. Do đó, một niệm thức là căn bản của chúng sanh huyễn hóa.

(Kinh) Sắc, danh Sắc Cái. Tâm, danh Thức Cái, Tưởng Cái, Thọ Cái, Hành Cái.

(經)色，名色蓋。心，名識蓋、想蓋、受蓋、行蓋。

(Kinh: Sắc được gọi Sắc Cái. Tâm được gọi là Thức Cái, Tưởng Cái, Thọ Cái, Hành Cái.

Đây là nêu ra tên gọi của Ngũ Ấm. Cái (蓋) chính là Ấm (蔭), vì Ấm có nghĩa là “cái phú” (蓋覆, che lấp). Chúng sanh vốn sẵn có Chân Như Phật tánh, nhưng bị năm pháp này che trùm đến nỗi [Chân Như Phật tánh] chẳng thể hiện tiền.

(Kinh) Cái giả, ấm phú vi dụng. Thân danh tích tụ. Đại vương! Thử nhất Sắc pháp sanh vô lượng Sắc; nhãn sở đắc vi Sắc, nhĩ sở đắc vi Thanh, tỵ sở đắc vi Hương, thiệt sở đắc vi Vị, thân sở đắc vi Xúc. Kiên trì danh Địa, thủy danh nhuận, hỏa danh nhiệt, khinh động danh phong. Sanh ngũ thức xứ, danh Căn. Như thị nhất sắc, nhất tâm, hữu bất khả tư nghị sắc tâm.

(經)蓋者，陰覆為用。身名積聚。大王！此一色法，生無量色；眼所得為色，耳所得為聲，鼻所得為香，舌所得為味，身所得為觸。堅持名地，水名潤，火名熱，輕動名風。生五識處名根。如是一色一心，有不可思議色心。

(Kinh: “Cái” là có tác dụng che phủ. Thân là “tích tụ”. Này đại vương! Một Sắc pháp này sanh ra vô lượng Sắc, cái được mắt đạt được là Sắc, cái được tai đạt được là tiếng, cái được mũi đạt được là hương, cái được lưỡi đạt được là vị, cái được thân đạt được là xúc. Cứng chắc là đất, nước là thấm ướt, lửa là nóng, nhẹ nhàng lay động là gió, chỗ sanh ra năm thức gọi là Căn. Một sắc, một tâm như thế có chẳng thể nghĩ bàn sắc và tâm).

Từ đây trở đi, giảng rộng ý nghĩa “thành chúng sanh sắc tâm” (tạo thành sắc và tâm của chúng sanh). “Cái” là tác dụng che trùm, tác dụng hư vọng hiện tiền, chân thể ẩn lấp. Thân là tích tụ, do Ngũ Ấm tích tụ thì mới thành huyễn thân. Từ “đại vương” trở đi, “thử nhất Sắc pháp” (Sắc pháp này) chỉ Sắc thuộc Tướng Phần của thức thứ tám. “Sanh vô lượng Sắc”: Sáu căn đối ứng sáu trần, không gì chẳng phải là Sắc pháp. Nay chẳng nói tới pháp trần là do tỉnh lược; bởi lẽ, Tứ Đại hợp thành ngũ căn cũng thuộc về Sắc pháp, chỉ có ý căn thuộc vào tâm pháp. “Kiên trì”: Tánh cứng chắc, có thể gìn giữ hết thảy thì gọi là Địa Đại. Thấm ướt là Thủy Đại. Nóng ấm là Hỏa Đại. Nhẹ nhàng lay động là Phong Đại. Tứ Đại hòa hợp có thể sanh ra ngũ căn.

“Sanh ngũ thức xứ danh Căn” (Chỗ sanh ra năm thức thì gọi là Căn): Năm thức nương vào năm căn mà sanh. Căn là chỗ sanh ra thức. Một sắc, một tâm như thế có thể sanh ra chẳng thể nghĩ bàn sắc tâm. Hết thảy sắc và tâm đều nương vào vọng thức mà có, đều chẳng có thật thể, thảy đều như huyễn.

(Kinh) Đại vương! Phàm phu lục thức thô, cố đắc giả danh thanh, hoàng, phương, viên đẳng, vô lượng giả sắc pháp. Thánh nhân lục thức tịnh, cố đắc thật pháp sắc, hương, vị, xúc, nhất thiết thật sắc pháp.

(經)大王！凡夫六識麤，故得假名青黃方圓等，無量假色法。聖人六識淨，故得實法色香味觸，一切實色法。

(Kinh: Này đại vương! Sáu thức của phàm phu thô, cho nên đạt được các giả danh như xanh, vàng, vuông, tròn v.v… vô lượng pháp giả sắc. Thánh nhân do sáu thức thanh tịnh, cho nên đạt được sắc, hương, vị, xúc nơi thật pháp, hết thảy pháp thật sắc).

Đây là nói rõ “sắc tâm sai biệt” giữa thánh và phàm: Do sáu thức thô hay tịnh khác nhau, cho nên cái được thấy sẽ là giả hay thật chẳng bình đẳng. Sáu thức của phàm phu do Biến Kế chấp trước thô thiển, cho nên họ thấy toàn là pháp giả sắc. Sáu thức của thánh nhân xa lìa Biến Kế, diệt vô thường sắc, đạt được thường sắc thanh tịnh, cho nên trông thấy pháp thật sắc.

(Kinh) Chúng sanh giả, Thế Đế chi danh dã. Nhược hữu, nhược vô, đản sanh chúng sanh ức niệm, danh vi Thế Đế. Thế Đế giả cuống, huyễn hóa cố hữu.

(經)眾生者，世諦之名也。若有若無，但生眾生憶念，名為世諦。世諦假誑，幻化故有。

(Kinh: Chúng sanh là tên gọi trong Thế Đế. Dù có hay không, chỉ do sanh ra sự ức niệm của chúng sanh mà gọi là Thế Đế. Thế Đế giả dối, do huyễn hóa mà có).

Phần trước đã nói Ngũ Ấm là “pháp giả”, chấp có chúng sanh tức là tiếp nhận cái giả. Chúng sanh chính là giả danh trong Thế Tục Đế, chẳng phải là Chân Đế thật sự có chúng sanh. Đấy tức là “danh giả”. “Nhược hữu, nhược vô”: Xét theo Tục Đế, chẳng có mà tựa hồ là có, giống như kẻ ở trong mộng. Vì thế nói là “nhược hữu” (như là có). Xét theo Chân Đế, tuy có, nhưng thật sự là không, giống như trăng trong nước. Vì thế nói là “nhược vô”. Chỉ do ức tưởng vọng niệm phân biệt của chúng sanh mà sanh, thì gọi là Thế Đế. Thế Đế đều là giả dối, chẳng thật, giống như huyễn sư (ảo thuật gia) biến ra huyễn nhân (người hư huyễn). Vì thế nói là “huyễn hóa cố hữu” (do huyễn hóa mà có).

(Kinh) Nãi chí lục đạo huyễn hóa, chúng sanh kiến huyễn hóa,

huyễn hóa kiến huyễn hóa. Bà la môn, Sát lợi, Tỳ xá, Thủ thí, thần ngã đẳng sắc tâm, danh vi Huyễn Đế, huyễn đế pháp.

(經)乃至六道幻化，眾生見幻化，幻化見幻化。婆羅門、剎利、毗舍、首施、神我等色心，名為幻諦，幻諦 法。

(Kinh: Cho tới lục đạo huyễn hóa, chúng sanh thấy huyễn hóa, huyễn hóa thấy huyễn hóa. Bà la môn, Sát lợi, Tỳ xá, Thủ thí, thần ngã v.v… các thứ sắc tâm như thế được gọi là Huyễn Đế, là pháp thuộc về Huyễn Đế).

Từ một chúng sanh như huyễn, cho đến suy ra cùng tận hết thảy chúng sanh trong lục đạo đều là huyễn. Có chúng sanh thấy là huyễn, tiến thêm bước nữa là đối với huyễn hóa, cũng thấy là huyễn. Vì thế nói “huyễn hóa thấy huyễn hóa”. Bà la môn (Brāhmaṇa) trong tiếng Phạn được phương này dịch là Tịnh Duệ (淨裔, hậu duệ của bậc thanh tịnh). Sát lợi (Kṣatriyaḥ) được phương này dịch là Vương Chủng (dòng dõi nhà vua). Tỳ xá (Vaiśya) được phương này dịch là Thương Cổ (商賈, thương nhân, lái buôn). Thủ thí (Śūdra) được phương này dịch là Nông Phu. Tây Vực phân chia bốn chủng tánh lớn “sang, hèn, trí, ngu”. “Thần ngã” (Puruṣa) chỉ ngoại đạo. Ngoại đạo có hai mươi lăm Đế, Đế cuối cùng là Thần Ngã. Ở đây, nêu ra sắc tâm của phàm phu, ngoại đạo, được gọi là Huyễn Đế. Chúng sanh chính là pháp thuộc vào Huyễn Đế, cho nên gọi là Huyễn Đế pháp.

(Kinh) Vô Phật xuất thế tiền vô danh tự, vô nghĩa danh. Huyễn pháp huyễn hóa, vô danh tự, vô thể tướng. Vô tam giới danh tự, vô thiện ác quả báo, lục đạo danh tự.

(經)無佛出世前無名字，無義名。幻法幻化，無名字，無體相。無三界名字，無善惡果報，六道名字。

(Kinh: Trước khi có Phật xuất thế thì chẳng có danh tự, chẳng có nghĩa danh. Huyễn pháp, huyễn hóa chẳng có danh tự, chẳng có thể tướng. Chẳng có danh tự tam giới, chẳng có các danh xưng như quả báo thiện ác và lục đạo).

Đây là giải thích về “danh giả”. Trước hết nói về vô danh (không có danh tự, tên gọi), sau đó nói về chuyện lập danh. “Phật vị xuất thế tiền vô danh tự” (Trước khi đức Phật xuất thế, chẳng có danh tự), tức là không có “nghĩa danh”. “Nghĩa danh” là gì? Nói “danh là giả” thì chính là “nghĩa danh”. Trừ đức Phật ra, không ai nói tới. Vì thế nói là “vô nghĩa danh” (chẳng có nghĩa danh). Ba câu kể từ “huyễn pháp, huyễn hóa” trở đi, ý nói: Hết thảy các pháp là vọng huyễn, giống như các pháp do huyễn sư biến hóa ra, vì chẳng có thật danh và thật thể. Ba câu từ “vô tam giới danh tự” (chẳng có danh tự tam giới) trở đi, [ý nói: Khi] Phật chưa xuất thế, chẳng có ai có thể nói tam giới là chỗ quả báo của thiện ác. Thiện nghiệp thì sanh vào ba đường lành, ác nghiệp bèn sanh vào ba đường ác. Do không có Phật để nói, cho nên chẳng có các danh tự tam giới, quả báo và lục đạo.

(Kinh) Đại vương! Thị cố Phật Phật xuất hiện ư thế, vị chúng sanh cố, thuyết tác tam giới lục đạo danh tự. Thị danh vô lượng danh tự, như Không pháp, tứ đại pháp, tâm pháp, sắc pháp.

(經)大王！是故佛佛出現於世，為眾生故，說作三界六道名字。是名無量名字，如空法、四大法、心法、色 法。

(Kinh: Này đại vương! Vì thế, từng vị Phật xuất hiện trong thế gian, vì chúng sanh mà nói ra danh tự tam giới, lục đạo. Đó gọi là vô lượng danh tự, như Không pháp, pháp Tứ Đại, tâm pháp, sắc pháp).

“Thị cố” (Vì thế) [tức là] do chẳng có danh tự “quả báo thiện ác, lục đạo”, [khiến cho] chúng sanh chẳng biết bỏ ác theo thiện. Do vậy, đức Phật đại bi thị hiện, xuất sanh trong thế gian, vì chúng sanh chỉ bày tam giới là chỗ chúng sanh nương theo nghiệp mà thọ báo. Do nghiệp của chúng sanh có thiện hay ác khác nhau, cho nên quả báo có khổ hay lạc sai khác. Trong lục đạo, trời, người, A Tu La là ba thiện đạo, chính là quả báo do thiện nghiệp cảm vời. Địa ngục, quỷ, súc sanh là ba ác đạo; đó là quả báo do ác nghiệp cảm vời. Quả báo khổ hay lạc trong lục đạo hoàn toàn do cái tâm thiện hay ác của chúng sanh tạo thành. Vì thế nói: “Tâm tạo thiên đường, tâm tạo địa ngục”.

Đức Phật nói Ngũ Giới, Thập Thiện, pháp nhân thiên thừa vì muốn khiến cho chúng sanh đoạn ác, tu thiện, vĩnh viễn lìa ác đạo. Đấy chính là pháp cứu thế, mà cũng chính là phương cách để hộ quốc. Quốc gia nếu thật sự có thể nói tới nhân quả của Phật giáo, khiến cho phổ cập, sẽ có thể tự khiến cho lòng người có phạm vi, bổ trợ các chỗ thiếu sót trong chánh trị và pháp luật, vãn hồi thế đạo, củng cố nền tảng đất nước há khó khăn chi? Mỗi nước đều có thể đề xướng thì sẽ là thế giới đại đồng, tức là nhân gian Tịnh Độ vậy!

“Tam giới lục đạo” là danh xưng chung. Trong mỗi giới, mỗi đường, lại có vô lượng danh tự sai khác, vì thế nói là “thị danh vô lượng danh tự” (đó gọi là vô lượng danh tự). Ba câu cuối liệt kê vô lượng danh tự, như các danh tự Không pháp, pháp Tứ Đại, tâm pháp, sắc pháp v.v… Không gì chẳng phải là giả!

(Kinh) Tương tục giả pháp, phi nhất, phi dị. Nhất diệc bất tục, dị diệc bất tục. Phi nhất, phi dị, cố danh Tục Đế.

(經)相續假法，非一、非異。一亦不續，異亦不續。非一、非異，故名續諦。

(Kinh: Giả pháp liên tục, chẳng một, chẳng khác. Một cũng chẳng tiếp tục, khác cũng chẳng tiếp tục. Do chẳng một, chẳng khác, cho nên gọi là Tục Đế).

Đây là nói về giả pháp liên tục. Ba câu từ “phi nhất, phi dị” trở đi giải thích ý nghĩa “tương tục”. “Phi nhất, phi dị”: Chẳng phải là Thường Kiến hay Đoạn Kiến. Thường Kiến ngoại đạo nói “con người đời đời kiếp kiếp làm người, súc vật đời đời kiếp kiếp làm súc vật”. Thuyết bài bác “chẳng có nhân quả” ấy có thể phá hoại tâm lý của chúng sanh, cho nên là sai trái. Đoạn Kiến chúng sanh cho rằng “chết rồi là đoạn diệt, chẳng có đời sau”. Đấy cũng là bài bác “chẳng có nhân quả”, chẳng phải là tri kiến chân chánh, cho nên cũng là sai trái. Hơn nữa, sanh diệt đổi dời, đắp đổi, cho nên chẳng phải là một. Trước sau tiếp nối, cho nên chẳng phải là khác!

“Nhất diệc bất tục, dị diệc bất tục” (“Một” cũng chẳng phải là tiếp tục, “khác” cũng chẳng phải là tiếp tục): Nếu nói là Nhất (một), tức là Thường Kiến. “Thường” thì chẳng phải là tiếp nối. Vì lẽ nào? Do chẳng đoạn tuyệt. Nếu nói là Dị, thì chính là Đoạn Kiến. “Đoạn” cũng chẳng phải là tiếp nối. Vì lẽ nào? Do chẳng liên kết, dính líu với nhau. Hai câu cuối giải thích chánh nghĩa. Đức Phật biết pháp trước sanh ra pháp sau, pháp trước là nhân, pháp sau là quả. Pháp sau lại theo thứ tự sanh khởi. Đấy là nói chánh nghĩa của nhân duyên tiếp nối, lìa Thường, lìa Đoạn, chẳng một, chẳng khác. Vì thế gọi là Tương Tục Đế.

(Kinh) Tương đãi giả pháp, nhất thiết danh tương đãi, diệc danh bất định tương đãi, như ngũ sắc đẳng pháp, hữu vô nhất thiết đẳng pháp. Nhất thiết pháp giai duyên thành, giả thành chúng sanh.

(經)相待假法，一切名相待，亦名不定相待，如五色等法，有無一切等法。一切法皆緣成，假成眾生。

(Kinh: Giả pháp đối đãi thì hết thảy các danh là đối đãi, cũng gọi là đối đãi chẳng nhất định, như năm pháp Sắc, Thọ v.v… hoặc các pháp như hữu, vô, hết thảy v.v… Hết thảy các pháp đều do duyên mà thành, giả thành chúng sanh).

Đây là nói về “tương đãi giả” (tương đối là giả). Có hai loại: Một là tương đối đãi, hai là tương hình đãi. “Nhất thiết danh tương đãi” chính là tương đối đãi. Như Nhãn Thức do đối ứng với Nhãn Căn và Sắc Trần mà định. Pháp đối đãi này tạm sanh liền diệt, cho nên nói là Giả, cũng gọi là Bất Định Tương Đãi. Tương Hình Đãi là như xanh do đối lập với vàng mà tỏ lộ, dài đối lập với ngắn mà bộc lộ. Nói bất định thì xanh đối với đỏ, trắng, là xanh chẳng phải đỏ, là xanh chẳng phải trắng. Lại nữa, dài đối với vuông tròn thì là dài chẳng phải vuông, là dài chẳng phải tròn v.v… Xanh, vàng, đỏ, trắng, dài, ngắn, vuông, tròn so sánh bất định. Vì thế nói là Bất Định Tương Đãi. Có, không, đoạn, thường, tăng, giảm, hết thảy các pháp cứ phỏng theo đó mà biết.

“Nhất thiết pháp giai duyên thành” [nghĩa là] hết thảy các pháp đều do nhân duyên hòa hợp mà thành. Tức là chúng sanh cũng từ duyên giả hợp mà thành, như do Tứ Vi mà thành Tứ Đại, Tứ Đại thành ngũ căn, ngũ căn thành chúng sanh, cho nên nói là “giả thành chúng sanh”.

(Kinh) Câu thời nhân quả, dị thời nhân quả, tam thế thiện ác, nhất thiết huyễn hóa, thị huyễn đế chúng sanh.

(經)俱時因果，異時因果，三世善惡，一切幻化，是幻諦眾生。

(Kinh: Nhân quả đồng thời, nhân quả khác thời, thiện ác ba đời, hết thảy huyễn hóa, đó là chúng sanh thuộc vào huyễn đế).

Đây là giải thích “sanh nhân giả”, nhân đã chẳng thật, quả cũng như huyễn. “Câu thời nhân quả”: Ngay trong khi tạo nghiệp thiện ác, đồng thời liền đạt được khổ báo hay lạc báo. Chẳng hạn như phát tâm bi to lớn, xả tài cứu tai, đó là nhân. Mọi người coi trọng, tán dương, cung kính, đó là quả. Nhân và quả đồng thời, như hang vọng tiếng. Lại như bỗng dấy tâm tham, đoạt tài, sát hại tánh mạng, đó là nhân. Bị chánh quyền bắt bớ, hành hình trị tội; đó là quả. Nhân quả báo ứng như bóng theo hình.

“Dị thời nhân quả”: Lúc này làm thiện, tạo ác; lúc khác chịu khổ, hưởng vui. “Tam thế thiện ác” tức là tiền nhân, hậu quả. Kiếp trước làm lành, đời này hưởng vui. Kiếp này làm ác, đời sau chịu khổ. Cổ đức nói: Muốn biết nhân đời trước, những gì hứng chịu trong đời này chính là nó đấy. Muốn biết cái quả trong đời sau, [hãy nhìn vào] những gì đã làm trong đời này, dù nhân hay quả, chẳng sai sót mảy may!

“Nhất thiết huyễn hóa”: Nhân quả thiện ác do tâm kiến lập, vốn chẳng có tự thể, cũng đều là huyễn hóa. Do huyễn hoặc tạo huyễn nghiệp, nương vào huyễn nghiệp mà hứng chịu huyễn báo. Tương ứng với lý hư vọng mà hiện tại có khổ hay lạc. Như cảnh trong mộng, khổ hiện khổ thọ, lạc hiện lạc thọ, chớ nên do thấy huyễn hóa mà bài bác chẳng có nhân quả. Huyễn đế chúng sanh cũng chẳng lìa nhân quả. Do huyễn nhân thiện hay ác mà cảm vời huyễn quả, vì thế nói là “huyễn đế chúng sanh”.

(Kinh) Đại vương! Nhược Bồ Tát như thượng sở kiến chúng sanh huyễn hóa giai thị giả cuống, như không trung hoa. Thập Trụ Bồ Tát, chư Phật ngũ nhãn, như huyễn đế nhi kiến. Bồ Tát hóa chúng sanh vi nhược thử.

(經)大王！若菩薩如上所見眾生幻化皆是假誑，如空中華。十住菩薩，諸佛五眼，如幻諦而見。菩薩化眾生為若此。

(Kinh: Này đại vương! Nếu Bồ Tát thấy chúng sanh huyễn hóa đều là giả dối như trên, giống như hoa đốm trong hư không. Thập Trụ Bồ Tát, chư Phật ngũ nhãn đều thấy như huyễn đế. Bồ Tát hãy nên hóa độ chúng sanh như thế đó).

Đoạn kinh văn này dùng thí dụ để chỉ bày hòng kết quy. Chúng sanh huyễn hóa giống như hoa đốm trong hư không. Hư không lặng lẽ, vốn chẳng có tướng hoa đốm, do mắt bị bệnh mà hư vọng thấy là có. Pháp giới thanh tịnh vốn chẳng có chúng sanh, do vô minh vọng thức mà có [chúng sanh]. Thập Trụ Bồ Tát đã trừ khử, dùng huệ nhãn quán Không, dùng pháp nhãn quán Giả. Chư Phật ngũ nhãn trọn đủ, dẫu thấy chúng sanh mà đều thấy đúng như huyễn đế. Ông hỏi Bồ Tát nên đối với chúng sanh tướng như thế nào mà hóa độ ư? Bồ Tát hóa độ chúng sanh là như thế đó. “Nhược” là như. Hãy đúng như vừa nói trên đây [mà hóa độ]!

(Kinh) Thời, chư hữu vô lượng thiên tử, cập chư đại chúng, đắc Phục Nhẫn giả, đắc Không Vô Sanh Nhẫn, nãi chí nhất địa, thập địa bất khả thuyết đức hạnh.

(經)時，諸有無量天子，及諸大眾，得伏忍者，得空無生忍，乃至一地，十地不可說德行。

(Kinh: Khi đó, vô lượng thiên tử trong các hữu và các đại chúng đạt được Phục Nhẫn, đắc Không Vô Sanh Nhẫn, cho đến chẳng thể nói các đức hạnh thuộc Nhất Địa, Thập Địa).

Đây là nghe pháp đạt được lợi ích. Do đại chúng căn cơ chẳng bình đẳng, cho nên đạt được lợi ích cũng có sâu hay cạn. “Chư hữu” chính là hai mươi lăm Hữu (tam giới). “Vô lượng thiên tử” tức là nói tới Lục Dục và Phạm vương trong đường trời. “Cập chư đại chúng” (Và các đại chúng) bao gồm [chúng sanh thuộc] các đường khác. Hoặc đắc Phục Nhẫn thuộc địa vị Tam Hiền, hoặc đắc Không Vô Sanh Nhẫn thuộc địa vị Thập Địa. “Bất khả thuyết đức hạnh” trong câu cuối [hàm ý] đức hạnh giống như hư không, chẳng thể nghĩ bàn!

2.2.4. Phẩm Thứ Tư: Nhị Đế Nhị Đế Phẩm Đệ Tứ

二諦品第四

Nhị Đế là Thế Đế và Chân Đế. Các pháp vốn chẳng hai, do vì nhân duyên mà phải nói thành hai. Do nhân duyên nên từ Không mà Có; đó là Thế Đế. Do nhân duyên tuy Có mà chính là Không; đó là Chân Đế. Vì thế gọi là phẩm Nhị Đế. Phẩm này do kinh văn trong hai phẩm trước là Quán Không và [Bồ Tát] Giáo Hóa đều nói về phương tiện của Thật Trí, đều là do Không bất nhị mà có. Trí là năng quán (chủ thể có thể quán), cảnh là sở quán (đối tượng được quán). Trí năng quán chẳng hai, cảnh sở quán thì có hai. Vì thế, nói phẩm này để vấn nạn, biện minh. Trong phẩm này, có ba lượt vấn đáp, biện luận Nhị Đế chẳng hai:

- Một, biện luận Nhị Đế chẳng hai.

- Hai, biện minh thuyết pháp chẳng hai.

- Ba, biện minh pháp môn chẳng hai.

2.2.4.1. Biện luận Nhị Đế chẳng hai

(Kinh) Nhĩ thời, Ba Tư Nặc vương ngôn: Đệ Nhất Nghĩa Đế trung hữu Thế Đế phủ? Nhược ngôn vô giả, trí bất ưng nhị. Nhược ngôn hữu giả, trí bất ưng nhất. Nhất nhị chi nghĩa, kỳ sự vân hà?

(經)爾時，波斯匿王言：第一義諦中有世諦不？若言無者，智不應二。若言有者，智不應一。一二之義，其事云何？

(Kinh: Lúc bấy giờ, vua Ba Tư Nặc nói: - Trong Đệ Nhất Nghĩa Đế, có Thế Đế hay không? Nếu nói là không, trí chẳng nên có hai. Nếu nói là có, trí chẳng nên có một. Ý nghĩa một và hai là như thế nào?)

Đệ Nhất Nghĩa Đế chính là lý Nhất Thừa Trung Đạo tối thượng, cùng ngăn che hai bên (cùng phủ định Hữu và Không), cùng chiếu hai bên (cùng phủ định “chẳng phải Hữu, chẳng phải Không”). Nhà vua hỏi có Thế Đế hay không là do nghi vấn đối với chuyện “Hữu Vô đều mất”. Nếu nói là “không”, tức là không có Thế Đế thì trí chẳng nên có hai. “Hai” chính là Chân Trí và Tục Trí. Nếu nói là “có”, do đã có Thế Đế, vậy thì trí chẳng nên là một. “Một” chính là Đệ Nhất Nghĩa Đế. Ý chỉ Hữu Vô chưa định, nghĩa “một, hai” chưa rõ. Do vậy, thưa hỏi đó là chuyện như thế nào?

(Kinh) Phật cáo đại vương: Nhữ ư quá khứ thất Phật, dĩ vấn nhất nghĩa, nhị nghĩa. Nhữ kim vô thính, ngã kim vô thuyết. Vô thính, vô thuyết, tức vi nhất nghĩa, nhị nghĩa. Đế thính, đế thính! Thiện tư niệm chi! Như pháp tu hành!

(經)佛告大王：汝於過去七佛，已問一義二義。汝今無聽，我今無說。無聽無說，即為一義二義 。諦聽諦聽！

善思念之！如法修行！

(Kinh: Đức Phật bảo đại vương: - Ông đã đối trước bảy đức Phật trong quá khứ hỏi nghĩa một, nghĩa hai. Nay ông chẳng nghe, nay ta chẳng nói. “Chẳng nghe, chẳng nói” chính là nghĩa một, nghĩa hai. Lắng nghe! Lắng nghe! Khéo suy nghĩ lấy, đúng như pháp mà tu hành!)

Đoạn kinh văn này trước hết nêu ra Bổn địa của vua Ba Tư Nặc: Vua đã đối trước quá khứ thất Phật hỏi ý nghĩa “một, hai”. Từ “nhữ kim” (nay ông) trở đi là phần giải đáp. “Nhữ kim thính nhi vô thính, ngã kim thuyết nhi vô thuyết” (Ông nay nghe mà chẳng nghe, ta nay nói mà chẳng nói): Nói và nghe đều là Không, tức chẳng hai. Đó là nghĩa “một”. Chẳng nghe mà nghe, chẳng nói mà nói, nói và nghe rành rành, tức là “chẳng một”. Đó là nghĩa “hai”. Đó gọi là “trên đảnh Diệu Cao, trước nay chẳng cho thương lượng. Trên đỉnh núi thứ hai, chư Tổ tạm cho nói năng”. Ba câu từ “đế thính” (lắng nghe) trở đi, răn truyền siêng tu Tam Huệ.

(Kinh) Thất Phật kệ như thị: Vô tướng Đệ Nhất Nghĩa, vô tự, vô tha tác. Nhân duyên bổn tự hữu, vô tự, vô tha tác.

(經)七佛偈如是：無相第一義，無自無他作。因緣本自有，無自無他作。

(Kinh: Kệ của thất Phật như sau: - Đệ Nhất Nghĩa vô tướng, chẳng tự, chẳng khác làm. Nhân duyên vốn tự có, chẳng tự, chẳng khác làm).

Xét ra, kệ của thất Phật tổng cộng gồm ba mươi bốn câu, [chia thành bốn đoạn]:

- Một, mười hai câu đầu giảng giải Nhị Đế.

- Hai, mười hai câu kế tiếp, giải thích nghĩa “bất nhị”.

- Ba, tám câu kế đó, dùng thí dụ để nói rõ ý nghĩa.

- Bốn, hai câu sau cùng kết lại để khuyên răn, căn dặn mọi người.

Trong bài kệ đầu tiên này, “vô tướng Đệ Nhất Nghĩa” chính là Thật Tướng Bát Nhã. Thật Tướng chẳng phải là có tướng, chẳng phải là không có tướng. Chữ Vô ở đây có nghĩa là “chẳng”. Chẳng phải là các tướng “có, không, nhiễm, tịnh”, cùng xả cả hai bên Chân và Tục, hoàn toàn quy vào Trung Đạo Đệ Nhất Nghĩa Đế. Lại nữa, “vô tướng” chính là ly tướng. Lìa hết thảy các tướng thì gọi là Đệ Nhất Nghĩa. Trung Đạo, Thật Tướng, chẳng Chân, chẳng Tục, nhưng có đủ cả Chân lẫn Tục.

“Vô tự, vô tha tác” có ý nghĩa “dứt bặt đối đãi!” Nếu có tự và tha, tức là trở thành đối đãi. Nay cái tâm linh diệu dứt bặt đối đãi, vốn sẵn vô tướng, chẳng giống như pháp hữu vi tạo tác; đó là Chân Đế. Lại nữa, pháp vô vi chẳng phải là “tự tác”, hay chẳng phải là “không tự tác”, chẳng phải là “tha tác”, hay chẳng phải là “không tha tác”. Chữ Tác cùng gắn kết với “vô tự, vô tha” trước đó, [hàm nghĩa] lìa hẳn tướng tự tha hữu vi. Hai câu “nhân duyên bổn tự hữu…” (nhân duyên vốn tự có…) hàm nghĩa: Do nương vào nhân duyên mà các pháp được thành lập. Đó là Tục Đế. Đấy cũng là vốn tự sẵn có, chẳng phải là nay mới có, chẳng nhờ vào tạo tác. Đại Trí Độ Luận nói: “Mười hai nhân duyên do ai tạo? Đức Phật dạy: Chẳng do Phật tạo, chẳng do Bồ Tát tạo, cho đến chẳng phải do hết thảy thánh nhân tạo tác”. Vì thế cũng nói là “vô tự, vô tha tác”.

(Kinh) Pháp tánh bổn vô tánh, Đệ Nhất Nghĩa Không như. Chư hữu bổn hữu pháp, tam giả tập giả hữu.

(經)法性本無性，第一義空如。諸有本有法，三假集假有。

(Kinh: Pháp tánh vốn vô tánh, Đệ Nhất Nghĩa Không như. Các hữu vốn có pháp, tam giả cùng tụ tập, mà thành ra giả hữu).

Bài kệ này nhằm giải thích ý nghĩa của bài kệ trước đó. “Pháp tánh” chính là thật tánh của các pháp. Thật tánh tức là Thật Tướng; tên gọi khác nhau, ý nghĩa giống nhau. Thật Tướng vốn vô tướng; vì vậy, ở đây nói “thật tánh vốn vô tánh”, [nghĩa là] chẳng có các tánh “có, không, nhiễm, tịnh” v.v… hoàn toàn quy vào Trung Đạo Đệ Nhất Nghĩa Không, như như bất động, vốn sẵn thanh tịnh. Hai câu “chư hữu bổn hữu pháp…” nghĩa là: “Chư hữu” như Ngũ Ấm, sắc, tâm v.v… hết thảy các hữu tướng thuộc Tục Đế, cũng thuộc vào pháp vốn sẵn có. Bản Đường dịch ghi là “chư hữu huyễn hữu pháp” (các hữu là pháp huyễn có), ý nghĩa càng rõ ràng. Câu kế đó nhằm giải thích ý nghĩa: Do là pháp giả, thọ giả, và danh giả, ba thứ giả ấy tụ họp mà thành, tức là “giả hữu”, chẳng phải là thật sự có. Nếu chấp chúng là thật có, thì gọi là Pháp Chấp.

(Kinh) Vô vô đế thật vô, tịch diệt đệ nhất không. Chư pháp nhân duyên hữu, hữu vô nghĩa như thị.

(經)無無諦實無，寂滅第一空。諸法因緣有，有無義如是。

(Kinh: Chẳng hề có tướng Hữu, chẳng hề có tướng Vô, Hữu Vô thật chẳng có. Tịch diệt đệ nhất Không. Pháp do nhân duyên có, nghĩa Hữu Vô như thế).

Đây là kết lại ý nghĩa của Nhị Đế trong phần trước. Chữ Vô trong câu thứ nhất là “vô Hữu tướng” (chẳng có tướng Có), tức “Tục Đế thật sự là Không”. Chữ Vô thứ hai nghĩa là “vô Vô tướng” (chẳng có tướng Không), tức “Chân Đế thật sự là Không”. Chân và Tục đều mất, quy vào tịch diệt Đệ Nhất Nghĩa Không. “Chư pháp nhân duyên hữu” (Các pháp do nhân duyên mà có): Sợ [người nghe] ngờ rằng Chân lẫn Tục đều mất, dùng gì để thấy các pháp “thánh, phàm, nhiễm, tịnh” trong hiện tại? Vì thế, giải trừ mối nghi rằng: Các pháp do nhân duyên hòa hợp bèn hư huyễn mà có! “Hữu Vô nghĩa như thị” (Nghĩa Hữu và Vô là như thế): Hữu nghĩa là Tục Đế, Vô nghĩa là Chân Đế. Muốn biết nghĩa Chân Đế và Tục Đế thì đúng như bài kệ trước đó đã nói. Câu này nhằm tổng kết vậy!

(Kinh) Hữu Vô bổn tự nhị, ví như ngưu nhị giác, chiếu giải kiến vô nhị, Nhị Đế thường bất tức.

(經)有無本自二，譬如牛二角，照解見無二，二諦常不即。

(Kinh: Hữu Vô vốn là hai, ví như trâu hai sừng, chiếu giải thấy chẳng hai, Nhị Đế thường chẳng tức).

Mười hai câu từ đây trở đi, giải thích ý nghĩa “Nhị Đế bất nhị”. Nửa bài kệ trước dựa theo tình kiến, tức là [trong tình kiến chấp trước của phàm phu], hữu vi Tục Đế và vô vi Chân Đế vốn là hai, ví như trâu có hai sừng, đối lập rõ ràng! “Chiếu giải kiến bất nhị” (Chiếu giải thấy chẳng hai): Nửa bài kệ này xét theo cái Thấy do đã giải ngộ. Chân Đế vốn là Không, Tục Đế cũng là Không, rốt ráo bất nhị. “Chiếu” tức Bát Nhã trí chiếu hiện tiền. “Giải” tức là giải ngộ các pháp thanh tịnh. Nương theo Giải để thấy thì Chân và Tục vốn tự chẳng hai, chỉ là Đệ Nhất Nghĩa Không. Như trâu có hai sừng, nhưng chỉ là một đầu. Đã chẳng thấy tướng Nhị Đế, thì lìa tướng tịch diệt, há có thể nói là “tức” ư? Nếu có hai tướng Chân và Tục thì mới có thể nói là “tức”! Như nói hình chụp tức là ta, nay do thấy chẳng hai, cho nên “Nhị Đế thường chẳng tức” (tức là “Chân Đế chẳng tức là Tục Đế, Tục Đế chẳng tức là Chân Đế”).

(Kinh) Giải tâm kiến bất nhị, cầu nhị bất khả đắc, phi vị Nhị Đế nhất, phi nhị hà khả đắc?

(經)解心見不二，求二不可得，非謂二諦一，非二何可得？

(Kinh: Tâm giải thấy chẳng hai. Cầu hai chẳng thể được. Chẳng phải là toan nói, Nhị Đế chính là một. Chẳng hai há được gì?)

“Giải tâm” là cái tâm giải ngộ. Do đó, thấy Chân và Tục chẳng hai. Câu thứ hai giải thích ý nghĩa bất nhị. Do cái Thấy đã lìa tướng, cho nên cầu hai tướng sẽ chẳng thể được! Hai câu từ “phi vị Nhị Đế Nhất” (chẳng phải là nói “Nhị Đế là một”) trở đi, [hàm nghĩa]: Do sợ [thính chúng] nghe nói “bất nhị” sẽ chấp là một; vì thế, lại phá rằng: Chẳng phải là nói “Nhị Đế là một”. “Chẳng phải là hai” thì có gì để có thể được! Hai chữ “phi nhị” tức là chữ “nhất”, hàm ý: Vốn đối với hai mà nói “chẳng phải hai”. Tướng “hai” đã không có, “một” làm sao có được? Đó chính là hiển lộ ý nghĩa “vô nhị” vậy!

(Kiến) Ư giải thường tự nhất, ư Đế thường tự nhị. Thông đạt thử vô nhị, chân nhập Đệ Nhất Nghĩa.

(經)於解常自一，於諦常自二。通達此無二，真入第一義。

(Kiến: Với Giải, thường tự một. Với Đế, thường tự hai. Thông đạt vô nhị ấy, thật nhập Đệ Nhất Nghĩa).

Đây là kết lại lời tán thán. Đối với cái tâm giải ngộ, dùng trí vô phân biệt để thấy: “Nhị Đế vốn chẳng hai”, cho nên nói là “thường tự nhất”. Nhưng Chân Đế và Tục Đế rạch ròi, chẳng rối ren, do chẳng hiểu “nhất” bèn phá hoại tướng Chân và Tục. Vì vậy nói “ư Đế thường tự nhị” (đối với Đế, thường tự hai). Hai câu sau đó cùng nhằm kết lại lời tán tHán: Nếu có thể thật sự thông đạt ý chỉ “Nhị Đế chẳng hai”, sẽ thật sự nhập Đệ Nhất Nghĩa Đế.

(Kinh) Thế Đế huyễn hóa khởi, thí như hư không hoa. Như ảnh tam thủ vô, nhân duyên cố cuống hữu. Huyễn hóa kiến huyễn hóa, chúng sanh danh huyễn đế. Huyễn sư kiến huyễn pháp, đế thật tắc giai vô.

(經)世諦幻化起，譬如虛空華。如影三手無，因緣故誑有。幻化見幻化，眾生名幻諦。幻師見幻法，諦實則皆無。

(Kinh: Thế Đế huyễn hóa khởi, ví hoa đốm trên không. Như ảnh, tay thứ ba, cả ba món đều không, do nhân duyên dối có. Huyễn hóa thấy huyễn hóa, chúng sanh gọi huyễn đế. Huyễn sư thấy huyễn pháp, chân thật thì đều không).

Tám câu này là dùng thí dụ để giảng rõ ý nghĩa “Thế Đế tức là Tục Đế, đều do huyễn hóa mà dấy lên”. Không gì chẳng phải là “dường như có”; tuy có, nhưng thật sự là không, chỉ là huyễn hóa. Ví như hoa đốm trên hư không “hữu danh vô thật”. Lại như hình bóng trong gương, hoặc cánh tay thứ ba [đều là những thứ] chỉ có danh xưng, vốn chẳng có cánh tay thứ ba để có thể hiện. Do nhân duyên mà hư dối có, vốn chẳng thật sự có. Như người do mắt bị bệnh, hư dối thấy có hoa đốm (những đốm sáng lởn vởn) trên hư không. Do nhân duyên tạo tác nên mới hư dối có cánh tay thứ ba. Bản dịch đời Đường ghi là “huyễn hữu”, ý nghĩa của kinh văn càng rõ.

“Huyễn hóa kiến huyễn hóa” (Huyễn hóa thấy huyễn hóa): Do chúng sanh là huyễn hóa, thấy các pháp huyễn hóa. Người trông thấy và pháp được thấy đều như huyễn. Vì thế, chúng sanh được gọi là huyễn đế! “Huyễn sư kiến huyễn pháp” (Ảo thuật gia thấy các pháp biến huyễn): Chư Phật, Bồ Tát ví như người làm ảo thuật. Do các pháp chẳng thật, cho nên gọi là “huyễn pháp”. Các huyễn pháp do huyễn sư biến hiện, kẻ khác nhìn vào, chẳng biết đó là huyễn! Nhưng người làm ảo thuật nhìn thấy, sẽ biết là huyễn. “Đế thật tắc giai vô” (Xét theo Chân Đế và thật trí thì đều là không): Dùng Thật Trí để chiếu các pháp thuộc Tục Đế, sẽ thấy chúng chẳng có tự tướng để có thể đạt được.

(Kinh) Danh vi chư Phật quán, Bồ Tát quán diệc nhiên.

(經)名為諸佛觀，菩薩觀亦然。

(Kinh: Gọi là chư Phật quán, Bồ Tát quán cũng thế).

Hai câu này nhằm kết lại để khuyên bảo, căn dặn mọi người, tức là: Có thể quán Nhị Đế bất nhị thì gọi là “quán trí viên minh”. Đó là cách quán của chư Phật. Bồ Tát phần chứng Phật trí, các Ngài cũng quán như thế. Trích dẫn bài kệ của thất Phật đã xong!

(Kinh) Đại vương! Bồ Tát Ma Ha Tát ư Đệ Nhất Nghĩa trung, thường chiếu Nhị Đế hóa chúng sanh.

(經)大王！菩薩摩訶薩於第一義中，常照二諦化眾 生。

(Kinh: Này đại vương! Bồ Tát Ma Ha Tát trong Đệ Nhất Nghĩa, thường chiếu Nhị Đế để hóa độ chúng sanh).

Phần trước là dẫn chứng, phần này giải thích điều vấn nạn, nêu rõ “Nhị Đế bất nhị”. Kinh văn gồm có ba đoạn:

- Một, nêu ra cái quả đối ứng với cái nhân để minh thị.

- Hai, từ “ngũ nhãn” trở xuống, riêng dùng cái quả để giải thích.

- Ba, từ “Bồ Tát vị thành Phật” (Bồ Tát chưa thành Phật) trở đi, cùng kết lại nhân và quả để giải thích. Nay đức Phật bảo “đại vương! Bồ Tát Ma Ha Tát” là nêu ra Thật Giáo Bồ Tát để nói. Thật Giáo Bồ Tát thì mới gọi là đại Bồ Tát, mới thấy Đệ Nhất Nghĩa.

“Ư Đệ Nhất Nghĩa trung, thường chiếu Nhị Đế, hóa chúng sanh” (Trong Đệ Nhất Nghĩa, thường chiếu Nhị Đế để hóa độ chúng sanh): Đệ Nhất Nghĩa chiếu cả hai bên, ngăn che hai bên. Ở đây nói “thường chiếu Nhị Đế” tức là xét theo Bi và Trí cùng vận dụng, Chân và Tục cùng chiếu để nói. Chiếu Tục Đế thì suốt ngày vận dụng lòng Bi, rộng độ chúng sanh; chẳng giống Nhị Thừa trầm trệ nơi không tịch. Chiếu Chân Đế thì suốt ngày vận dụng trí, chẳng có chúng sanh để có thể độ, chẳng giống với Quyền Giáo chấp tướng tu hành.

Kinh Kim Cang Bát Nhã dạy: “Nhược noãn sanh, nhược thai sanh, nhược thấp sanh, nhược hóa sanh, nhược hữu sắc, nhược vô sắc, nhược hữu tưởng, nhược vô tưởng, ngã giai linh nhập Vô Dư Niết Bàn, nhi diệt độ chi. Như thị diệt độ vô lượng vô số vô biên chúng sanh, thật vô chúng sanh đắc diệt độ giả” (Dù là noãn sanh, hay thai sanh, hay thấp sanh, hay hóa sanh, hay có sắc, hay không sắc, hay có tưởng, hay không tưởng, ta đều khiến cho họ nhập Vô Dư Niết Bàn để được diệt độ. Diệt độ vô lượng vô số vô biên chúng sanh như thế, nhưng thật sự chẳng có chúng sanh được diệt độ). Đấy chính là “chiếu Nhị Đế, hóa độ chúng sanh” vậy!

(Kinh) Phật cập chúng sanh, nhất nhi vô nhị. Hà dĩ cố? Dĩ chúng sanh Không cố, đắc trí Bồ Đề không. Dĩ Bồ Đề không cố, đắc trí chúng sanh không.

(經)佛及眾生，一而無二。何以故？以眾生空故，得置菩提空。以菩提空故，得置眾生空。

(Kinh: Phật và chúng sanh là một, chẳng hai. Vì sao vậy? Do chúng sanh là Không, cho nên Bồ Đề là Không. Do Bồ Đề là Không, cho nên chúng sanh Không).

Đây là nói “chúng sanh và Phật chẳng hai”. Nêu ra Phật quả để so sánh với chúng sanh. Nếu hư vọng phân biệt, sẽ thấy có chúng sanh và Phật sai khác. Bậc thấu đạt lý, biết rõ Phật và chúng sanh vốn sẵn tịch diệt, cho nên nói “nhất nhi vô nhị” (là một, chẳng hai). “Hà dĩ cố?” (Vì sao vậy?) là lời gạn hỏi. Trước hết là cật vấn: “Vì sao chúng sanh và Phật chẳng hai?” Tiếp đó, giải thích: Do chúng sanh là Không, cho nên đạt đến Phật quả Bồ Đề cũng là Không. Đây là dùng nhân để suy ra quả, đã chẳng có “cái được hóa độ” (sở hóa), lấy đâu ra “cái có thể hóa độ” (năng hóa)? Lại do Bồ Đề là Không, cho nên chúng sanh nghiệp báo cũng là Không. Đây là dùng quả để so với nhân: Đã không có người giáo hóa, há có kẻ nào được giáo hóa? Tuy có hai danh xưng “chúng sanh” và Phật, nhưng vốn là một Thể. Lại nữa, “chúng sanh Không” là Nhân Không, Bồ Đề Không thì là Pháp Không.

(Kinh) Dĩ nhất thiết pháp Không cố, Không Không. Hà dĩ cố? Bát Nhã vô tướng, Nhị Đế hư không. Bát Nhã không ư vô minh, nãi chí Tát Bà Nhã vô tự tướng, vô tha tướng cố.

(經)以一切法空故，空空。何以故？般若無相，二諦虛空。般若空於無明，乃至薩婆若無自相、無他相故。

(Kinh: Vì hết thảy các pháp là Không, cái Không ấy cũng là Không. Vì sao vậy? Bát Nhã vô tướng, Nhị Đế như hư không. Do Bát Nhã chẳng có vô minh, cho đến Tát Bà Nhã chẳng có tướng tự, chẳng có tướng tha).

Đây là nói “cảnh và trí chẳng hai”. “Dĩ” [ở đây có nghĩa] là “vì”. “Nhất thiết” (Hết thảy) mang ý nghĩa bao hàm trọn hết, chẳng riêng gì Tục Đế là Không, mà ngay cả Chân Đế cũng là Không. Do “hết thảy các pháp đều là Không”, cho nên cái trí “có thể Không” cũng là Không. Vì thế nói là Không Không. Do chúng sanh chỗ nào cũng chấp Có, đức Phật bèn mượn Không trí để trừ khử Hữu. Sợ họ lại trầm trệ nơi Không, cho nên Ngài lại dùng Không để đối trị Không. Vì thế nói là Không Không.

Từ “hà dĩ cố” (vì cớ sao) trở đi, gạn hỏi nhằm giải thích ý nghĩa của Không Không. Gạn rằng: “Vì sao ngay cả trí cũng là Không?” Giải rằng: Bát Nhã Chân Không diệu trí vốn sẵn vô tướng. Chân Đế và Tục Đế đều giống như hư không, rốt ráo thanh tịnh, lìa các danh tướng. Từ “Bát Nhã không ư vô minh” trở đi, dùng trí hoặc (智惑, sự mê lầm vô minh nơi trí) để đối ứng, nhằm hiển lộ ý chỉ “vô tướng”. Bát Nhã là cái trí “có thể Không”, vô minh là Hoặc bị không (tức là có thể được quán chiếu bởi cái trí để thấy bản thể của nó là Không). Dùng trí Bát Nhã để “không” vô minh Hoặc, từ nhân tới quả, cho tới biển Tát Bà Nhã, tu tập lìa tướng, chẳng có tự tướng Bát Nhã, mà cũng chẳng có tha tướng của vô minh.

(Kinh) Ngũ nhãn thành tựu thời, kiến vô sở kiến. Hành diệc bất thọ, bất hành diệc bất thọ, phi hành phi bất hành diệc bất thọ, nãi chí nhất thiết pháp diệc bất thọ.

(經)五眼成就時，見無所見。行亦不受 ，不行亦不受

，非行非不行亦不受，乃至一切法亦不受。

(Kinh: Khi ngũ nhãn thành tựu, sẽ thấy mà không có gì để thấy. Hành cũng chẳng thọ, bất hành cũng chẳng thọ, “chẳng phải hành, chẳng phải bất hành” cũng chẳng thọ, cho đến hết thảy các pháp cũng chẳng thọ).

Đây là chỉ rõ “Năng và Sở chẳng hai”, riêng dùng ngũ nhãn để biện định. Ngũ nhãn là nhục nhãn, thiên nhãn, huệ nhãn, pháp nhãn, và Phật nhãn. Ngũ nhãn gồm thâu mười pháp giới. Bốn đường “người, A Tu La, súc sanh, địa ngục” chỉ có nhục nhãn, thiên tiên quỷ thần do có nghiệp báo ngũ thông, sẽ có hai loại mắt trước (nhục nhãn và thiên nhãn). La Hán và Bích Chi Phật thiếu hai loại mắt sau (pháp nhãn và Phật nhãn). Bồ Tát có đủ bốn loại trước, chỉ Phật là có trọn đủ năm loại mắt. Khi ngũ nhãn thành tựu tức là lúc Phật đạo viên mãn. Có bài tụng về ngũ nhãn như sau: “Thiên nhãn thông phi ngại, nhục nhãn ngại phi thông, pháp nhãn duy quán Tục, huệ nhãn liễu tri Không, Phật nhãn như thiên nhật, chiếu dị thể hoàn đồng. Viên minh pháp giới nội, vô xứ bất hàm dung” (Thiên nhãn thông suốt chẳng trở ngại, nhục nhãn bị trở ngại chẳng thông suốt. Pháp nhãn chỉ quán Tục Đế, huệ nhãn biết rõ không. Phật nhãn như ngàn mặt trời, chiếu thấu dị thể vẫn là tương đồng. Viên minh trong pháp giới, không chỗ nào chẳng dung nhiếp).

“Kiến vô sở kiến” (Thấy “không có gì để thấy”): Chữ Kiến trước là chân kiến chẳng thấy, vì là chân kiến, cho nên chẳng có gì để thấy. Nếu có gì để thấy, tức là Năng (người thấy) lẫn Sở (cái được trông thấy) đều là vọng, như do con mắt bị bệnh mà thấy hoa đốm trên hư không. Chân kiến như mắt thanh tịnh, quán Không trong lặng, chỉ là cái Không trong lặng, trọn chẳng có gì!

Lại nữa, nói “kiến” là tùy thuận Tục Đế, như kinh Pháp Hoa dạy: “Phật nhãn kiến lục đạo chúng sanh” (Mắt Phật thấy chúng sanh trong sáu đường). “Vô sở kiến” (Chẳng có gì được thấy) là do tương xứng chân lý, như kinh Đại Phẩm [Bát Nhã] nói: “Ngũ nhãn bất kiến chúng sanh” (năm mắt chẳng thấy chúng sanh). Kinh này hiển thị Nhị Đế viên dung, thuận theo thế tục bèn chẳng thấy mà thấy, tức là chữ Kiến trước (trong “kiến vô sở kiến”), tương xứng với lẽ Chân thì thấy mà chẳng có gì để thấy, tức là ba chữ sau (vô sở kiến).

“Hành diệc bất thọ, bất hành diệc bất thọ” (Hành cũng chẳng thọ (tiếp nhận), bất hành cũng chẳng thọ): Đối với hành và bất hành, đều chẳng chấp trước. Đại Trí Độ Luận nói: “Hành cũng chẳng thọ nhằm đối trị Hữu kiến (kiến giải thấy là Có). Bất hành cũng chẳng thọ nhằm trừ Vô kiến. Nói Vô nhằm đối trị Hữu, chẳng phải là có một cái Vô. Nói Hữu để trừ Vô, chẳng phải là có một cái Hữu! Nói Vô chưa từng Vô, nói Hữu mà chưa từng Hữu nhằm đối trị nhân duyên, cho nên có cách nói ấy”. Muốn cho kẻ có hai thứ kiến chấp đó đều cùng đạt được chánh quán, do Hữu và Vô đều là sanh diệt, đạo lẫn tục đều mất, hai bên đều diệt mất; vì thế nói “hành và bất hành đều chẳng thọ”.

“Phi hành, phi bất hành diệc bất thọ” (“Chẳng phải hành, chẳng phải không hành” cũng chẳng thọ): “Phi hành” (Chẳng phải hành) chính là lìa tướng Vô mà tu. “Phi bất hành” (Chẳng phải là không hành) tức là thuận theo tướng Hữu mà tu. Đối với hai thứ “phi” ấy đều chẳng chấp. “Nãi chí nhất thiết pháp diệc bất thọ giả” (Cho đến đối với hết thảy các pháp cũng chẳng thọ) tức là “diệc hành, diệc bất hành” và “phi hành, phi bất hành” cũng đều chẳng thọ. Hai chữ “nhất thiết” (hết thảy) bao gồm thánh, phàm, y báo, chánh báo, nhiễm, tịnh, [đối với các pháp ấy] đều nhất loạt chẳng chấp trước. Nói theo Đại Trí Độ Luận thì chính là chẳng thọ, mà cũng chẳng phải là không thọ!

(Kinh) Bồ Tát vị thành Phật thời, dĩ Bồ Đề vi phiền não. Bồ Tát thành Phật thời, dĩ phiền não vi Bồ Đề. Hà dĩ cố? Ư Đệ Nhất Nghĩa nhi bất nhị cố, chư Phật Như Lai, nãi chí nhất thiết pháp như cố.

(經)菩薩未成佛時，以菩提為煩惱。菩薩成佛時，以煩惱為菩提。何以故？於第一義而不二故，諸佛如來，乃至一切法如故。

(Kinh: Khi Bồ Tát chưa thành Phật, coi Bồ Đề là phiền não. Khi Bồ Tát thành Phật, coi phiền não là Bồ Đề. Vì lẽ nào vậy? Do trong Đệ Nhất Nghĩa thì chẳng hai, do chư Phật Như Lai cho đến hết thảy các pháp đều là Như).

Đây là kết lại “nhân quả bất nhị”. Bồ Tát khi chưa thành Phật tức là khi còn là chúng sanh đang tu nhân, do mê mà bất giác, chuyển Bồ Đề thành phiền não, ví như nước đông cứng thành băng. Khi Bồ Tát thành Phật, tức là lúc thành tựu quả địa nơi Chánh Giác, đã giác thì chẳng mê, chuyển phiền não thành Bồ Đề, ví như băng tan thành nước. Nước và băng tuy có hai tên, nhưng nước và băng vốn có cùng một Thể. Nhân tâm (cái tâm tu nhân) chẳng lìa quả giác, quả giác chẳng ra ngoài nhân tâm. Chỉ là mê hay giác chia tách, chứ nhân quả có bao giờ là hai?

“Hà dĩ cố” (Vì lẽ nào vậy?) tức là gạn hỏi “vì sao nhân quả chẳng hai?” Giải rằng: Do trong Đệ Nhất Nghĩa là chẳng hai. “Ư” có nghĩa là “tại”. Trong cái Thể của Đệ Nhất Nghĩa Đế, phiền não và Bồ Đề vốn vô sở hữu. “Mê, giác, sanh, diệt” đều là giả danh, chỉ là Nhất Chân Thật Tướng. Vì thế nói là “bất nhị”.

“Chư Phật Như Lai, nãi chí nhất thiết pháp như cố” (Do chư Phật Như Lai cho đến hết thảy các pháp đều là Như). “Chư Phật” bao gồm hữu tình chánh báo, “hết thảy các pháp” bao gồm vô tình y báo. Ý nói: Không chỉ chúng sanh và Phật, mê và giác chẳng hai, mà ngay cả hết thảy các pháp, không gì chẳng đều là Như. Phần biện định Nhị Đế đã xong.

2.2.4.2. Biện minh thuyết pháp chẳng hai

(Kinh) Bạch Phật ngôn: Vân hà thập phương chư Như Lai, nhất thiết Bồ Tát bất ly văn tự, nhi hành chư pháp tướng?

(經)白佛言：云何十方諸如來，一切菩薩不離文字，而行諸法相？

(Kinh: [Vua Ba Tư Nặc] bạch Phật rằng: - Vì sao mười phương các đức Như Lai, hết thảy các Bồ Tát chẳng lìa văn tự mà hành các pháp tướng?)

Đây là biện minh “thuyết pháp chẳng hai”. Vua Ba Tư Nặc do [nghe] phần kinh văn trước đó đã dạy: “Hết thảy các pháp đều là Không, đều là Như”. Vì thế, dấy lên sự biện định, vấn nạn: Các pháp đã đều là Không, văn tự cũng là Không, cớ sao chư Phật, Bồ Tát lại thuyết pháp độ sanh, chẳng lìa văn tự mà nói danh tướng các pháp thuộc mười hai bộ loại vậy?

(Kinh) Đại vương! Pháp luân giả, pháp bổn như, trùng tụng như; thọ ký như, bất tụng kệ như, vô vấn nhi tự thuyết như, giới kinh như, thí dụ như, pháp giới như, bổn sự như, phương quảng như, vị tằng hữu như, luận nghị như. Thị danh vị cú âm thanh quả. Văn tự ký cú nhất thiết như. Nhược thủ văn tự giả, bất hành Không dã.

(經)大王！法輪者，法本如，重誦如，受記如，不誦偈如，無問而自說如，戒經如，譬喻如，法界如，本事如，方廣如，未曾有如，論議如。是名味句音聲果 。文字記

句一切如。若取文字者，不行空也。

(Kinh: Này đại vương! Pháp luân là pháp bổn như, trùng tụng như, thọ ký như, bất tụng kệ như, vô vấn tự thuyết như, giới kinh như, thí dụ như, pháp giới như, bổn sự như, phương quảng như, vị tằng hữu như, luận nghị như. Danh, vị, cú là cái quả của âm thanh. Văn tự, câu nói trần thuật, hết thảy đều là Như. Nếu chấp lấy văn tự thì chẳng phải là hành Không).

Đây là giải đáp “Văn Tự Bát Nhã chẳng lìa Thật Tướng”. “Mười hai bộ kinh Như” tức là giáo pháp Nhị Đế như. “Pháp luân” là giáo pháp của Như Lai được sánh ví như bánh xe. Đó là vì bánh xe có công năng chuyên chở, dùng “luân” để biểu thị ý nghĩa “viên dung”. Pháp do Như Lai nói Chân và Tục vô ngại, vì Nhị Đế viên dung. Từ “pháp bổn như” trở đi, [kinh văn] nêu ra mười hai bộ loại (thể loại), mỗi mỗi đều Như. Pháp Bổn tức kinh văn thuộc loại Trường Hàng, có thể diễn tả giáo pháp và lý pháp, cho nên gọi là “pháp bổn”. “Như”: Tánh của văn tự là Không. Chẳng lìa văn tự mà được giải thoát. “Trùng tụng Như”: Dùng kệ để nhắc lại ý nghĩa trong phần Trường Hàng, rút gọn, súc tích, giản lược, [phần kệ ấy được gọi là Trùng Tụng]. “Thọ Ký như”: Tiên đoán các chuyện thành Phật trong tương lai như tên của kiếp, cõi nước, các thứ trang nghiêm v.v… “Bất tụng kệ như”: [Kệ tụng] chẳng trùng tụng [các ý nghĩa được nói trong] kinh văn Trường Hàng, mà là tự khởi lên để nói [thì gọi là Bất Kệ Tụng, tức Cô Khởi Tụng]. “Vô vấn nhi tự thuyết như”: Quan sát cơ duyên đã chín muồi, chẳng đợi thưa hỏi mà nói. “Giới kinh như”: Tức là nhân duyên kinh, do [trong tăng đoàn] có chuyện [vi phạm, trái lý, gây tỵ hiềm] mà phải chế định giới. “Thí dụ như”: Dùng thí dụ để thuyết pháp, nhờ vào Sự mà hiển Lý. “Pháp giới như” tức là Bổn Sự Bộ nhằm nói chuyện trong mười tám giới. “Bổn sanh như”: Nói về sự tích trong cuộc đời của đức Phật. “Phương Quảng như”: Dùng để giảng nói chánh lý rộng lớn của Pháp Không. “Vị tằng hữu như”: Khi thuyết pháp, phóng quang, hiện điềm lành, đạt được điều chưa từng có. “Luận nghị như”: Dùng vấn đáp để nêu rõ, biện định minh bạch lý thú.

“Thị danh, vị, cú, âm thanh, quả”: Tức là danh, ngôn, chương cú, nghĩa vị của mười hai bộ loại [kinh điển] chính là cái quả của âm thanh. Nương theo âm thanh mà thành “danh, cú, văn” ba thân. “Vị” tức là ý nghĩa trong câu chữ. Chữ Cú lẽ ra phải ở trước chữ Vị. “Văn tự ký cú, nhất thiết Như” (Văn tự, câu nói trần thuật, hết thảy đều là Như): Do tánh của nơi bản thể của tất cả văn tự là Không, Tục chính là Chân, chẳng lìa Thật Tướng.

“Nhược thủ văn tự” (Nếu giữ lấy văn tự) tức là chấp trước văn tự, chẳng liễu giải tánh Không, bị văn tự gây chướng ngại chẳng hành Không. Mười hai bộ loại kinh điển do đức Như Lai đã nói chẳng lìa văn tự, chẳng phải chính là văn tự. Kinh Kim Cang Bát Nhã dạy: “Thuyết pháp giả, vô pháp khả thuyết, thị danh thuyết pháp” (Thuyết pháp là không có pháp nào để có thể nói thì gọi là thuyết pháp) cũng chính là ý nghĩa này.

(Kinh) Đại vương! Như như văn tự, tu chư Phật trí mẫu, nhất thiết chúng sanh tánh căn bản trí mẫu, tức vi Tát Bà Nhã thể.

(經)大王！如如文字，修諸佛智母，一切眾生性根本智母，即為薩婆若體。

(Kinh: Này đại vương! Dùng văn tự như như để tu mẹ trí huệ của chư Phật, trí mẫu căn bản nơi tánh của hết thảy chúng sanh chính là cái Thể của Tát Bà Nhã).

Đức Phật gọi “đại vương” để bảo ban. “Như như văn tự, tu chư Phật trí mẫu” (Dùng văn tự như như để tu mẹ trí huệ của chư Phật): Chữ Như thứ nhất [hàm nghĩa] mười hai bộ kinh đều Như. Chữ Như thứ hai hàm nghĩa “văn tự ký cú, hết thảy đều là Như”. Văn tự có thể diễn tả, hiển thị lý tánh, thì văn tự chính là Bát Nhã. Nương theo Văn Tự Bát Nhã để tu quán chiếu Bát Nhã, chiếu Thật Tướng Bát Nhã. Bát Nhã có thể sanh ra mười phương chư Phật, là trí mẫu (mẹ trí huệ) của chư Phật. Chư Phật không vị nào chẳng sanh từ Bát Nhã trí mẫu. Trí tức là Bát Nhã, “mẫu” hàm nghĩa “có thể sanh”. Kinh Kim Cang Bát Nhã dạy: “Nhất thiết chư Phật cập chư Phật A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề pháp giai tùng thử kinh xuất” (Hết thảy chư Phật và pháp Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác của chư Phật đều từ kinh này mà ra), có cùng một ý nghĩa [với điều đang nói ở đây].

“Nhất thiết chúng sanh tánh căn bản trí mẫu, tức vi Tát Bà Nhã Thể” (Trí mẫu căn bản nơi tánh của hết thảy chúng sanh chính là cái Thể của Tát Bà Nhã): [Nói] “tánh của hết thảy chúng sanh” là nói đến Phật tánh vốn sẵn có. Tánh ấy có thể sanh ra hết thảy các pháp [cho nên gọi là “căn bản trí mẫu”]. Hết thảy các pháp đều nương vào tánh ấy để làm Thể. Đó chính là cái Thể của Nhất Thiết Trí nơi chư Phật.

(Kinh) Chư Phật vị thành Phật, dĩ đương Phật vi trí mẫu, vị đắc vi tánh, dĩ đắc vi Tát Bà Nhã. Tam thừa Bát Nhã bất sanh, bất diệt, tự tánh thường trụ, nhất thiết chúng sanh dĩ thử vi giác tánh cố.

(經)諸佛未成佛，以當佛為智母，未得為性，已得為薩婆若。三乘般若，不生不滅，自性常住，一切眾生以此為覺性故。

(Kinh: Chư Phật chưa thành Phật, [Thật Tướng] sẽ là trí mẫu của Phật. Khi chưa đắc [Phật quả, Thật Tướng] sẽ là tánh (Phật tánh sẵn có). Khi đã đắc, [Thật Tướng] chính là Tát Bà Nhã. Vì Bát Nhã của tam thừa bất sanh, bất diệt, tự tánh thường trụ, hết thảy chúng sanh dùng điều này làm giác tánh).

Phần trên chỉ nói Thật Tướng Bát Nhã là cái Thể của Tát Bà Nhã, phần này lần lượt nói [Thật Tướng Bát Nhã là] cái Thể của mười pháp giới. Lúc chư Phật chưa thành Phật, vốn sẵn đủ Thật Tướng Bát Nhã; do chắc chắn sẽ thành Phật, cho nên gọi là “trí mẫu”. “Vị đắc vi tánh” (Khi chưa đắc [Phật quả] thì là tánh): Trước khi chưa thành Phật, Thật Tướng Bát Nhã bị vùi lấp trong vô minh, chỉ gọi là “Phật tánh vốn sẵn có”, như châu Ma Ni rơi vào bùn lầy, tuy chẳng thể phát sanh tác dụng chiếu soi, nhưng tánh báu bất hoại.

“Dĩ đắc vi Tát Bà Nhã” (Đã đắc Phật quả, [tánh ấy] là Tát Bà Nhã): Khi đã thành Phật, Bổn Giác thoát khỏi trói buộc, Phật tánh mới hiển lộ. Như Lý Trí, Như Lượng Trí không gì chẳng trọn đủ, chính là Nhất Thiết Trí. Như châu Ma Ni thoát khỏi bùn lầy, trong ngần, thanh khiết, sáng ngời, Thể lẫn Dụng cùng phô bày.

“Tam thừa Bát Nhã, bất sanh, bất diệt, tự tánh thường trụ”: Nối tiếp ý trong phần trên, há chỉ riêng chư Phật lấy Thật Tướng Bát Nhã làm Thể, ngay cả tam thừa thánh nhân tu nhân chứng quả cũng nương vào Thật Tướng Bát Nhã, bất sanh, bất diệt, tự tánh thường trụ, lấy đó làm Thể. Hai câu “bất sanh, bất diệt” nhằm giải thích ý nghĩa của Thật Tướng.

“Nhất thiết chúng sanh dĩ thử vi giác tánh cố” (Hết thảy chúng sanh dùng điều ấy làm giác tánh): Không chỉ riêng tam thừa dùng điều này làm Thể, mà ngay như hết thảy chúng sanh trong lục đạo khởi Hoặc tạo nghiệp, tuy suốt ngày mê muội, nhưng suốt ngày chẳng lìa Thật Tướng Bát Nhã, cũng dùng Thật Tướng ấy để làm tánh Bổn Giác, làm cái Thể để thành Phật.

(Kinh) Nhược Bồ Tát vô thọ, vô văn tự, ly văn tự vi phi văn tự. Tu vô tu vi tu. Tu vô tu giả, đắc Bát Nhã chân tánh, Bát Nhã Ba La Mật.

(經)若菩薩無受無文字，離文字為非文字。修無修為修。修無修者，得般若真性，般若波羅密。

(Kinh: Nếu Bồ Tát chẳng có thọ, chẳng có văn tự, lìa văn tự là chẳng phải văn tự. Tu “vô tu” là tu. “Tu vô tu” thì sẽ đắc chân tánh Bát Nhã và Bát Nhã Ba La Mật).

Nếu Bồ Tát chẳng thọ, tức là Thọ Không. Chẳng có văn tự tức là Văn Tự Không. Hai câu “ly văn tự” nhằm giải thích ý nghĩa “vô văn tự”, tức là lìa tướng văn tự, chẳng chấp trước văn tự; đấy chính là Chân Đế. “Vi phi văn tự” (Là chẳng phải văn tự): Chẳng phải là hoàn toàn không có văn tự. Đấy chính là Tục Đế. Bốn câu kể từ “tu vô tu vi tu” trở đi, chữ Tu hàm ý “chẳng phế bỏ tu học”. “Vô tu” tức là chẳng chấp vào tướng tu. Đó gọi là “tu chứng tức là chẳng không; nhiễm ô chính là chẳng được!” Đó gọi là “xứng tánh mà tu”, tu chính là vô tu. “Tu vô tu” là câu nhắc lại ý nghĩa trong phần trên. Người có thể thật sự tu vô tu thì mới đạt được chân không pháp tánh trong Thật Tướng Bát Nhã. Do Bát Nhã mà đạt đến bờ kia Niết Bàn.

(Kinh) Đại vương! Nhược Bồ Tát hộ Phật, hộ hóa chúng sanh, hộ Thập Địa hạnh, vi nhược thử!

(經)大王！若菩薩護佛，護化眾生，護十地行，為若此。

(Kinh: Này đại vương! Nếu Bồ Tát thủ hộ Phật, thủ hộ, giáo hóa chúng sanh, thủ hộ hạnh Thập Địa, hãy nên làm như thế đó).

Đây là kết lại lời giải đáp. “Nhược Bồ Tát hộ Phật” (Nếu Bồ Tát thủ hộ Phật) chính là thủ hộ cái quả. “Hộ hóa chúng sanh”: Thủ hộ hạnh lợi tha. “Hộ Thập Địa hạnh” là thủ hộ cái nhân. Ông hỏi như thế nào thì [lời giải đáp] là [hãy thực hiện] như thế đó. Phần “phân biệt thuyết pháp” đã xong.

2.2.4.3. Biện minh pháp môn bất nhị

(Kinh) Bạch Phật ngôn: Vô lượng phẩm chúng sanh, căn diệc vô lượng, hạnh diệc vô lượng, pháp môn vi nhất, vi nhị, vô lượng da?

(經)白佛言：無量品眾生，根亦無量，行亦無量，法門為一為二無量耶？

(Kinh: [Vua Ba Tư Nặc] bạch Phật rằng: - Chúng sanh có vô lượng phẩm, căn cơ cũng vô lượng, hạnh cũng vô lượng, [vậy thì] pháp môn là một, là hai, hay là vô lượng?)

Đây là biện minh “pháp môn chẳng hai”. Vua Ba Tư Nặc có ý nói: Chân tánh là một, nhưng chúng sanh được thủ hộ, giáo hóa có phẩm loại vô lượng sai biệt. Phẩm loại đã là vô lượng, căn tánh cũng lại là vô lượng, chẳng biết pháp môn Bát Nhã để giáo hóa là một, hay là hai, hay là vô lượng?

(Kinh) Đại vương! Nhất thiết pháp quán môn, phi nhất, phi nhị, nãi hữu vô lượng. Nhất thiết pháp diệc phi hữu tướng, phi phi vô tướng.

(經)大王！一切法觀門，非一非二，乃有無量。一切法亦非有相，非非無相。

(Kinh: Này đại vương! Quán môn của hết thảy các pháp chẳng phải một, chẳng phải hai, mà có vô lượng. Hết thảy các pháp cũng chẳng phải là có tướng, chẳng phải là không phải không có tướng).

Đây là giải đáp “pháp môn chẳng hai”. “Nhất thiết pháp quán môn” (Quán môn của hết thảy các pháp): Đức Như Lai nói hết thảy các pháp đều dùng cái trí có thể quán để làm cửa ngõ nhập đạo. Vì thế nói là “quán môn”. “Phi nhất, phi nhị” (Chẳng phải một, chẳng phải hai): Do [thuận theo] căn cơ mà thí giáo, giống như [lương y] căn cứ theo chứng bệnh mà kê toa. Do căn cơ chẳng nhất định, cho nên giáo chẳng phải là một hay là hai!

Đối với câu “nãi hữu vô lượng” (bèn có vô lượng), đáng nên có hai cách giải thích:

- Một, chiếu theo kinh văn ở đây, do chúng sanh phẩm loại vô lượng, cho nên nói có vô lượng quán môn.

- Hai, xét theo ý hỏi [pháp môn] là một, là hai, hay là vô lượng. Câu trước đó “phi nhất, phi nhị” nhằm giải đáp câu hỏi “là một, hay là hai?”. Câu này đáng lẽ phải là “phi vô lượng” (chẳng phải là vô lượng), nhưng kinh văn lại chép là “nãi hữu vô lượng”, e rằng phải là “phi hữu vô lượng” (chẳng phải là có vô lượng), nhưng do khi sao chép, đã ghi lại sai ngoa. Bởi lẽ, Như Lai thuyết pháp chỉ là một sự, chẳng có vô lượng. “Một sự” chính là đại sự nhân duyên!

“Nhất thiết pháp diệc phi hữu tướng, phi phi vô tướng” (Hết thảy các pháp đều chẳng phải là có tướng, mà cũng chẳng phải là không có tướng): Đây là nhắc lại bốn câu (có, không, chẳng có chẳng không, cũng có cũng không) đều lìa, nhằm hiển thị bất nhị. Ý nói: Quán môn của hết thảy các pháp cũng chẳng phải là có tướng. Đó là phá tướng Hữu. Giữa đó, phải nên có câu “phi vô tướng, phi diệc hữu tướng, phi diệc vô tướng, phi phi hữu tướng” (chẳng phải là vô tướng, chẳng phải là cũng có tướng, chẳng phải là cũng vô tướng, chẳng phải là không có tướng); câu cuối cùng mới là “phi phi vô tướng” (chẳng phải là không phải không có tướng). Chỉ nêu câu đầu tiên và cuối cùng, các câu giữa đó lược đi. Như Lai thuyết pháp vốn lìa tứ cú, tuyệt bách phi, sao có “vô lượng” để có thể nói ư?

(Kinh) Nhược Bồ Tát kiến chúng sanh, kiến nhất, kiến nhị, tức bất kiến nhất, bất kiến nhị. Nhất nhị giả, Đệ Nhất Nghĩa Đế dã.

(經)菩薩見眾生，見一見二，即不見一 ，不見二。一

二者，第一義諦也。

(Kinh: Nếu Bồ Tát thấy chúng sanh, thấy một, thấy hai, tức là chẳng thấy một, chẳng thấy hai. “Một, hai” là Đệ Nhất Nghĩa Đế).

Đây là nêu ra “chẳng phải” nhằm hiển thị “chính là”. Bồ Tát thấy chúng sanh, nếu “thấy có một hay hai” thì tức là giống như phàm phu, dùng cái tâm phân biệt để thấy Thật Tướng là một, Nhị Đế là hai. Đó là cái thấy hư vọng chấp tướng, chẳng thể thật sự thấy Nhất Thừa Thật Tướng, mà cũng chẳng thể thấy Chân Tục Nhị Đế. “Nhất nhị giả, Đệ Nhất Nghĩa Đế dã” (“Một, hai” là Đệ Nhất Nghĩa Đế): “Nhất, nhị” ở đây chính là chân thật thấy “một, hai”, biết rõ một vốn chẳng phải là một, hai vốn chẳng hai. Lại còn biết rõ Thật Tướng chẳng nhất định là một, Nhị Đế chẳng nhất định là hai. Giải ngộ như thế, thật sự thấy Đệ Nhất Nghĩa Đế chính là pháp môn bất nhị.

(Kinh) Đại vương! Nhược hữu nhược vô giả, tức Thế Đế dã. Dĩ Tam Đế nhiếp nhất thiết pháp, không đế, sắc đế, tâm đế. Cố ngã thuyết “nhất thiết pháp bất xuất Tam Đế, ngã nhân tri kiến, Ngũ Thọ Ấm Không, nãi chí nhất thiết pháp Không”.

(經)大王！若有若無者，即世諦也。以三諦攝一切法，空諦、色諦、心諦。故我說一切法不出三諦，我人知見，五受陰空，乃至一切法空。

(Kinh: Này đại vương! “Như là Có, như là Không” chính là Thế Đế. Do Tam Đế bao gồm hết thảy các pháp, không đế, sắc đế, tâm đế. Vì thế, ta nói “hết thảy các pháp chẳng ra ngoài Tam Đế, ngã nhân tri kiến, Ngũ Thọ Ấm Không, cho đến hết thảy các pháp đều là Không”).

Đây là nói “các Đế vốn là Không”. “Nhược hữu, nhược vô” (Dường như là Có, dường như là Không): Chẳng phải là Có mà dường như Có, thì nói là “nhược Hữu”. Tuy Có mà thật sự là Không, nên nói là “nhược vô”. Như hình bóng trong gương, như trăng trong nước, đấy chính là Thế Đế. “Dĩ Tam Đế nhiếp nhất thiết pháp” (Do Tam Đế bao gồm hết thảy các pháp): [Tam Đế] ở đây chẳng phải nói Chân, Tục, Trung Tam Đế, mà là nói đến ba Đế thuộc về Thế Đế. Kinh nêu ra danh xưng của chúng là Không Đế, Sắc Đế (vô tình thế gian chẳng ngoài hai thứ Sắc và Không), Tâm Đế (chính là tâm pháp thuộc hữu tình thế gian). Sắc, Không, Tâm pháp bao gồm chẳng sót các pháp trong thế gian. Vì thế, “ngã thuyết nhất thiết pháp bất xuất Tam Đế” (ta nói “hết thảy các pháp chẳng ra ngoài Tam Đế”).

Từ “ngã nhân tri kiến” trở đi, hiển lộ Tam Giả. “Ngã nhân tri kiến”: Các pháp vốn vô ngã, bất quá giả gọi là Ngã. Do Ngã mà hiển lộ Nhân. Tất cả tri kiến nhân ngã đều thuộc về Danh Giả. “Ngũ Thọ Ấm Không”: Ngũ Ấm mà nói là Thọ (tiếp nhận), vì chúng sanh do tiếp nhận Ngũ Ấm hòa hợp mà thành thân thể. Chiếu kiến Ngũ Uẩn đều là không, tức thuộc về Thọ Giả (受假, cảm nhận đều là giả). “Nãi chí nhất thiết pháp Không” (Cho đến hết thảy các pháp đều là Không): Bổn tánh của hết thảy các pháp đều là Không, tức là thuộc về Pháp Giả. [Những điều vừa nói trên đây] đủ để hiển thị Thế Đế hoàn toàn quy vào Không.

(Kinh) Chúng sanh phẩm phẩm căn hạnh bất đồng, cố phi nhất phi nhị pháp môn.

(經)眾生品品根行不同，故非一非二法門。

(Kinh: Mỗi phẩm loại chúng sanh căn hạnh khác nhau, cho nên pháp môn chẳng phải một, chẳng phải hai).

Đây là tổng kết sự đối ứng khác nhau. “Chúng sanh phẩm phẩm căn hạnh bất đồng” (Chúng sanh có nhiều phẩm, căn hạnh của mỗi phẩm khác nhau) tức là chúng sanh có từng phẩm, phẩm loại vô lượng. Vì thế, căn cơ và hành tướng cũng mỗi mỗi phẩm đều sai khác. Do vì lẽ đó, pháp môn được nói ra cũng chẳng phải là một, chẳng phải hai!

(Kinh) Đại vương! Thất Phật thuyết Ma Ha Bát Nhã Ba La Mật, ngã kim thuyết Bát Nhã Ba La Mật, vô nhị, vô biệt.

(經)大王！七佛說摩訶般若波羅密，我今說般若波羅密，無二無別。

(Kinh: Này đại vương! Ma Ha Bát Nhã Ba La Mật do bảy đức Phật nói và Ma Ha Bát Nhã Ba La Mật do ta nói chẳng hai, chẳng khác).

Đây là nói “Phật, Phật đạo đồng”. “Thất Phật”: Ba vị Phật cuối cùng trong một ngàn vị Phật thuộc quá khứ Trang Nghiêm Kiếp, và bốn vị Phật trong một ngàn vị Phật thuộc hiện tại Hiền Kiếp, Phật Thích Ca xếp hàng thứ tư. [Đoạn kinh văn này] chỉ rõ pháp do Ngài nói hoàn toàn giống như chư Phật [đã nói], hiển thị pháp chân chánh đều cùng là vô sở đắc, chẳng hai, chẳng khác.

(Kinh) Nhữ đẳng đại chúng, thọ trì, độc tụng, giải thuyết thị kinh công đức, hữu vô lượng bất khả thuyết bất khả thuyết chư Phật, nhất nhất Phật giáo hóa vô lượng bất khả thuyết chúng sanh, nhất nhất chúng sanh giai đắc thành Phật. Thị Phật phục giáo hóa vô lượng bất khả thuyết chúng sanh, giai đắc thành Phật. Thị thượng tam Phật, thuyết Bát Nhã Ba La Mật kinh, bát vạn ức kệ, ư nhất kệ trung, phục phân vi thiên phần, ư nhất phần trung, thuyết nhất phần cú nghĩa, bất khả cùng tận.

(經)汝等大眾，受持讀誦，解說是經功德，有無量不可說不可說諸佛。一一佛教化無量不可說眾生，一一眾生皆得成佛。是佛復教化無量不可說眾生，皆得成佛。是上三佛，說般若波羅密經，八萬億偈，於一偈中復分為千分，於一分中說一分句義，不可窮盡。

(Kinh: Đại chúng các ngươi thọ trì, đọc tụng, giải nói kinh này, sẽ có công đức [được diễn tả như sau]: Có vô lượng bất khả thuyết bất khả thuyết chư Phật, mỗi vị Phật giáo hóa vô lượng bất khả thuyết chúng sanh, mỗi chúng sanh đều được thành Phật. Các vị Phật [vừa được thành Phật] ấy lại giáo hóa vô lượng bất khả thuyết chúng sanh [khiến cho họ] đều được thành Phật. Ba loại Phật trên đây nói kinh Bát Nhã Ba La Mật tám vạn ức bài kệ, trong một kệ lại chia thành một ngàn phần, nói một phần ý nghĩa của câu kinh trong một phần ấy [thì công đức đạt được] đã là chẳng thể cùng tận).

Đây là [diễn nói] công đức trì kinh. “Thọ trì”: Đại Trí Độ Luận giảng: “Nghe rồi phụng hành là Thọ, [gìn giữ] lâu ngày chẳng mất là Trì”. [Tụng niệm kinh mà] đối trước kinh bổn là Đọc, nhớ thuộc lòng thì là Tụng. “Giải thuyết”: Giải thích, tuyên nói nghĩa lý trong kinh. Nếu có thể như thế, sẽ tự đạt được công đức chẳng thể nghĩ bàn, giống như kinh Kim Cang Bát Nhã đã nói: “Thị kinh nghĩa bất khả tư nghị, quả báo diệc bất khả tư nghị” (Kinh này nghĩa lý chẳng thể nghĩ bàn, quả báo cũng chẳng thể nghĩ bàn).

“Hữu vô lượng bất khả thuyết bất khả thuyết chư Phật” (Có vô lượng bất khả thuyết bất khả thuyết chư Phật): Vô Lượng và Bất Khả Thuyết đều là danh xưng của mười con số lớn tại Ấn Độ. Đầu tiên là A tăng kỳ (Asāṃkhya), tức là Vô Số, kế đó là Vô Lượng, cho đến con số thứ mười là Bất Khả Thuyết Bất Khả Thuyết. Đấy là nói tột cùng số lượng Phật rất nhiều. “Nhất nhất Phật giai giáo hóa vô lượng bất khả thuyết chúng sanh, nhất nhất chúng sanh, giai đắc thành Phật. Nhất nhất Phật phục giáo hóa vô lượng bất khả thuyết chúng sanh, tề thành Phật đạo. Thị thượng tam chư Phật, đồng thuyết Bát Nhã Ba La Mật kinh, bát vạn ức kệ” (Mỗi vị Phật đều giáo hóa vô lượng bất khả thuyết chúng sanh. Mỗi một chúng sanh đều được thành Phật. Mỗi vị Phật lại giáo hóa vô lượng chẳng thể nói chúng sanh đều thành Phật đạo. Ba đời chư Phật như trên đây cùng nói kinh Bát Nhã Ba La Mật, tám vạn ức bài kệ): Cho thấy pháp được nói sâu rộng. Trong mỗi bài kệ, lại chia thành một ngàn phần. Trong một phần ngàn ấy, nếu nói một phần cú nghĩa thì đã đạt được công đức chẳng thể cùng tận. Câu cuối cùng là nói về công đức, kinh văn ghi tỉnh lược.

(Kinh) Huống phục ư thử kinh trung, khởi nhất niệm tín, thị chư chúng sanh siêu bách kiếp, thiên kiếp Thập Địa đẳng công đức, hà huống thọ trì, độc tụng, giải thuyết công đức giả, tức thập phương chư Phật đẳng vô hữu dị.

(經)況復於此經中，起一念信，是諸眾生超百劫千劫十地等功德，何況受持讀誦解說功德者，即十方諸佛等無有異。

(Kinh: Huống hồ đối với kinh này, dấy lên một niệm tin tưởng thì các chúng sanh ấy vượt hơn công đức của bậc Thập Địa trong trăm kiếp, ngàn kiếp, huống hồ là công đức của người thọ trì, đọc tụng, giải nói, [công đức ấy] bằng với công đức của mười phương chư Phật chẳng khác).

Đây là so sánh sự thù thắng. Tiếp nối [phần kinh văn nói về công đức của người giải nói] ý nghĩa của một phần ngàn bài kệ trong phần trước, công đức ấy còn là vô cùng. Huống hồ là người có thể sanh khởi một niệm tịnh tín đối với kinh này, chẳng sanh ngờ vực, do kinh này là liễu nghĩa chân thật. Các chúng sanh ấy sẽ đạt được vô lượng vô biên công đức, nhanh chóng vượt thoát khổ nạn sanh tử trong trăm kiếp, ngàn kiếp, mà cũng vượt hơn công đức của bậc Thập Địa. Một niệm tín tâm còn có thể siêu phàm vượt thánh, huống hồ thọ trì, đọc tụng, giải nói, tự hành, dạy người thì công đức ấy há có bến bờ ư? Tức là [công đức ấy] bằng với công đức của mười phương chư Phật, bình đẳng chẳng khác!

(Kinh) Đương tri thị nhân tức thị Như Lai, đắc Phật bất cửu.

(經)當知是人即是如來，得佛不久。

(Kinh: Hãy nên biết người ấy chính là Như Lai, chẳng lâu nữa sẽ thành Phật).

“Đương tri thị nhân” (Hãy nên biết người ấy): Đức Phật chứng minh người ấy giống như Phật, cho nên bảo đại chúng “hãy nên biết”. “Tức thị Như Lai” (Chính là Như Lai): Do có thể thọ trì, đọc tụng pháp Thật Tướng để tự giác. [Lại còn] vì người khác giải nói, tức là giác tha. Tự giác và giác tha hoàn toàn giống hệt hạnh của Phật. Như Sơ Trụ trong Viên Giáo có thể phân thân trong một trăm thế giới, thị hiện tám tướng thành đạo. Vì thế nói “tức thị Như Lai”. Nhưng do còn thuộc vào địa vị tu nhân, chưa dự vào Quả Giác, cho nên nói “đắc Phật bất cửu” (chẳng lâu sau sẽ thành Phật). Nói “bất cửu” tức là [người ấy] sẽ đắc Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác.

(Kinh) Thời, chư đại chúng văn thuyết thị kinh, thập ức nhân đắc Tam Không Nhẫn, bách vạn ức nhân đắc Đại Không Nhẫn, Thập Địa tánh.

(經)時，諸大眾聞說是經，十億人得三空忍 ，百萬億

人得大空忍，十地性。

(Kinh: Khi đó, các đại chúng nghe nói kinh này, mười ức người đắc Tam Không Nhẫn, trăm vạn ức người đắc Đại Không Nhẫn, Thập Địa tánh).

Đây là nghe kinh đạt được lợi ích. Mười ức người đắc Tam Không Nhẫn, tức là địa vị Tam Hiền, chia thành Ngã Không, Pháp Không, [Ngã Pháp] Câu Không. Trăm vạn ức người đắc Đại Không Nhẫn, Thập Địa Tánh, tức là đắc Đệ Nhất Nghĩa Không, chứng nhập Thánh Chủng Tánh Thập Địa.

(Kinh) Đại vương! Thử kinh danh vi Nhân Vương Vấn Bát Nhã Ba La Mật Kinh. Nhữ đẳng thọ trì Bát Nhã Ba La Mật kinh. Thị kinh phục hữu vô lượng công đức, danh vi Hộ Quốc Độ Công Đức, diệc danh Nhất Thiết Quốc Vương Pháp Dược, phục hành vô bất đại dụng, hộ xá trạch công đức, diệc hộ nhất thiết chúng sanh thân, tức thử Bát Nhã Ba La Mật, thị hộ quốc độ, như thành, tiệm, tường bích, đao, kiếm, mâu, thuẫn. Nhữ ưng thọ trì Bát Nhã Ba La Mật diệc phục như thị.

(經)大王！此經名為『仁王問般若波羅密經』。汝等受持『般若波羅密經』。是經復有無量功德，名為護國土功德，亦名一切國王法藥，服行無不大用，護舍宅功德，亦護一切眾生身，即此般若波羅密，是護國土，如城塹牆壁刀劍鉾楯。汝應受持般若波羅密亦復如是。

(Kinh: Này đại vương! Kinh này tên là kinh Nhân Vương Vấn Bát Nhã Ba La Mật. Các ông thọ trì kinh Bát Nhã Ba La Mật. Kinh này lại có vô lượng công đức, gọi là Hộ Quốc Độ Công Đức, cũng gọi là Nhất Thiết Quốc Vương Pháp Dược (thuốc pháp của hết thảy quốc vương), uống vào không ai chẳng có tác dụng to lớn, có công đức thủ hộ nhà cửa, và cũng thủ hộ thân của hết thảy chúng sanh, tức là Bát Nhã Ba La Mật này thủ hộ quốc độ như thành, hào, tường vách, đao, gươm, mâu, khiên. Các ông hãy nên thọ trì Bát Nhã Ba La Mật cũng lại như thế).

Đây là kết lại bằng cách đặt tên kinh. Kinh này tên là Nhân Vương Vấn Bát Nhã Ba La Mật, tức là dùng người thỉnh pháp để đặt tên. Người kết tập kinh thêm vào công năng để đặt tên kinh, cho nên gọi là Phật Thuyết Nhân Vương Hộ Quốc Bát Nhã Ba La Mật Kinh; thật ra là thủ hộ hết thảy các thứ suy não v.v… Do hộ quốc là chuyện trọng yếu, cho nên dùng điều đó để đặt tên. Hết thảy chúng sanh đều nên thọ trì kinh này. Từ câu “thị kinh phục hữu vô lượng công đức” (kinh này lại có vô lượng công đức) trở đi, hiển lộ công năng của kinh. “Danh vi Hộ Quốc Độ Công Đức” (Tên là Hộ Quốc Độ Công Đức): Pháp hộ quốc cần phải nhờ vào Bát Nhã. Dùng Bát Nhã để giáo hóa dân chúng, dân chúng sẽ tốt lành. Dân tốt lành, thói tục sẽ tốt đẹp. Thói tục tốt đẹp, đất nước sẽ bình trị. Dân chính là cái gốc của đất nước. Bát Nhã lại là cái gốc để giáo hóa dân. Hộ quốc mà nếu có thể hoằng dương Bát Nhã, ắt đạt được cái gốc này. Đã đạt được cái gốc này, bốn biển sẽ trong lành, muôn dân an lạc, còn lo gì quốc gia chẳng bình trị!

“Diệc danh Nhất Thiết Quốc Vương Pháp Dược” (Cũng gọi là thuốc pháp của hết thảy các quốc vương): Thuốc thế gian có thể trị bệnh nơi thân của chúng sanh, có thể cứu người, nhưng Bát Nhã có thể trị hai chứng bệnh thân và tâm. Vua có thể nương theo môn Bát Nhã này để trở thành vị vua nhân từ, những gì vua thực hiện đều là sự cai trị bằng lòng nhân. Các bệnh xấu ác trong tâm đều có thể hóa trừ, vì thế gọi là “pháp dược”. “Phục hành vô bất đại dụng” nghĩa là có thể uống pháp dược Bát Nhã này, nương theo pháp này để hành, không ai chẳng đạt được lực dụng rộng lớn của kinh này. Lực dụng gì vậy? Có thể thủ hộ thân vua được tự tại an lạc, lìa các chuyện sợ hãi, suy não v.v… Đã có thể thủ hộ vua thì hộ quốc cũng bao gồm trong đó.

“Hộ xá trạch công đức, diệc hộ nhất thiết chúng sanh thân” (Có công đức thủ hộ nhà cửa, và cũng thủ hộ thân của hết thảy chúng sanh): Đây là nói tới lực dụng thủ hộ chung. Vua nương theo Bát Nhã, có thể hộ quốc, hộ thân; hết thảy chúng sanh có thể nương theo Bát Nhã, không gì đều chẳng vậy, sẽ tự có thể thủ hộ gia đình, thủ hộ bản thân. Tức là môn Bát Nhã này chính là pháp để thủ hộ quốc độ mạnh mẽ nhất. Bát Nhã như thành, hào, tường vách, kiên cố chẳng thể phá. Bát Nhã như đao, gươm, mâu, khiên, sắc bén chẳng thể chạm.

“Nhữ ưng đương thọ trì thị kinh” (Các ông hãy nên thọ trì kinh này), lời dạy trong đoạn kinh văn này dường như trùng lặp phần trước. Suy xét cặn kẽ ý Phật thì phần trước là căn dặn chung dành cho đại chúng, còn ở đây là riêng căn dặn quốc vương. Công lực của kinh này như thành, hào, vách tường, đao, gươm, mâu, khiên, có thể hộ quốc. Vì thế nói “diệc phục như thị” (cũng giống như thế). Phần kết lại để khuyên thọ trì đã xong.