Phật Thuyết Nhân Vương Hộ Quốc Bát Nhã Ba La Mật Kinh Giảng Nghĩa

2.2.1. Phẩm Thứ Hai: Quán Không Phẩm Đệ Nhị

觀空品第二

Quán Không: Chữ Quán (觀) đọc theo Khứ Thanh (tức là Quán, không phải Quan). Quán chính là chánh trí có thể quán. Không là diệu cảnh được quán. Dùng trí vô tướng để quán cảnh vô tướng. Trí và cảnh ngầm hợp, cảnh hợp với trí, cảnh và trí hợp nhất, Năng (chủ thể thực hiện quán) và Sở (đối tượng được quán) đều vắng lặng, tức là quán Không!

Hơn nữa, Quán là vô đắc chánh quán. Không là Thật Tướng Chân Không, chẳng phải là cái Không trơ trơ như phàm phu thường nhận biết, hoặc Đoạn Không như ngoại đạo chấp trước, hoặc Thiên Không được chứng bởi Nhị Thừa, mà là Đại Thừa Bồ Tát dùng chánh trí Bát Nhã để quán Không chẳng phải là Không, trong Không có trọn đủ Diệu Hữu. Vì thế nói là “quán Không”.

(Kinh) Nhĩ thời, Phật cáo đại chúng tri: - Thập lục đại quốc vương, ý dục vấn hộ quốc độ nhân duyên.

(經)爾時，佛告大眾知：十六大國王，意欲問護國土因緣。

(Kinh: Lúc bấy giờ, đức Phật bảo cho đại chúng biết: - Mười sáu vị đại quốc vương ý muốn hỏi nhân duyên thủ hộ đất nước).

Đây là đức Phật nói rõ với đại chúng. “Nhĩ thời” (Lúc bấy giờ) chính là lúc cảm ứng đạo giao trong sáu thứ thành tựu. Phật trí chiếu soi căn cơ, biết ý muốn hỏi của các vị vua, cho nên bảo rõ với đại chúng: Các vị nên biết, mười sáu vị đại quốc vương, tuy quốc độ khác nhau, nhưng ý niệm hộ quốc giống nhau, muốn khiến cho bảy nạn chẳng dấy lên, tai nạn yêu dị tiêu diệt, bốn phương yên bình, muôn dân an lạc. Vì thế, muốn hỏi về nhân duyên hộ quốc. Đấy chính là sanh khởi phần kinh văn dạy về ngoại hộ trong phần sau.

(Kinh) Ngô kim tiên vị chư Bồ Tát thuyết hộ Phật quả nhân duyên, hộ Thập Địa hạnh nhân duyên.

(經)吾今先為諸菩薩說護佛果因緣，護十地行因緣。

(Kinh: Ta nay trước hết vì các vị Bồ Tát nói nhân duyên thủ hộ Phật quả và nhân duyên thủ hộ hạnh Thập Địa).

Đây là ý hứa sẽ chỉ dạy. Xét ý Phật hứa chỉ dạy và ý các vua muốn hỏi, dường như chẳng phù hợp. Thật ra, đức Phật muốn nói pháp hộ quốc căn bản. Quốc gia hưng hay suy là do sự thiện ác của nhân dân chuyển dời. Nhân dân thiện hay ác là do sự giáo hóa, hướng dẫn của vua làm tiêu chuẩn. Nay muốn thủ hộ quốc độ này, cần phải coi trọng nhân dân. Muốn dân chúng tốt lành, đầu mối là giáo hóa. Muốn thực hiện sự giáo hóa, trước hết phải lập nội hạnh. Nếu nội hạnh đã thành, ngoại hộ sẽ đầy đủ. Vì thế, trước hết phải nói về nội hộ. “Hộ Phật quả” sanh khởi phần kinh văn thủ hộ cái quả trong phẩm này. Hộ Thập Hạnh sanh khởi kinh văn nói về cái nhân thủ hộ trong phẩm Giáo Hóa kế tiếp, [cả hai phẩm] đều thuộc về nội hộ. Quốc độ chính là ngoại hộ vậy.

(Kinh) Đế thính, đế thính! Thiện tư niệm chi, như pháp tu hành.

(經)諦聽，諦聽！善思念之，如法修行。

(Kinh: Lắng nghe, lắng nghe! Hãy khéo suy nghĩ, đúng như pháp mà tu hành).

Đây là răn Tư Tu, khích lệ hãy vận dụng Tam Huệ. Nghe mà nói là Đế, tức là hãy chân thật lắng nghe. Không chỉ nghe lời nói, cốt yếu là nghe nghĩa và nghe ý, tức là Văn Huệ. “Tư niệm” (Suy nghĩ) mà nói là Thiện, tức chẳng phải tư duy bằng ý niệm, mà là Chánh Tư Duy và Chánh Niệm, tức Tư Huệ. Tu hành mà nói là “như pháp” (đúng pháp) tức là đúng như pháp do Phật đã dạy, vâng theo lời dạy mà hành trì, tức Tu Huệ.

(Kinh) Thời, Ba Tư Nặc vương ngôn: “Thiện! Đại sự nhân duyên cố, tức tán bách ức chủng sắc hoa, biến thành bách ức bảo trướng, cái chư đại chúng”.

(經)時，波斯匿王言：「善！大事因緣故，即散百億種色華，變成百億寶帳，蓋諸大眾」。

(Kinh: Khi đó, vua Ba Tư Nặc nói: “Lành thay! Vì đại sự nhân duyên mà con rải trăm ức loại hoa nhiều màu, biến thành trăm ức trướng báu che các đại chúng”).

Vua nói “thiện” chính là lời tín thuận. Tin biết Như Lai khéo hiểu tình kiến của chúng sanh, khéo có thể khơi gợi, cho nên nói là Thiện. “Đại sự nhân duyên”: Kinh Pháp Hoa coi “khai thị ngộ nhập tri kiến của Phật” là đại sự nhân duyên. Chúng sanh vốn sẵn đủ tri kiến của Phật, chỉ vì một mực trầm mê, bị vùi lấp trong núi Ngũ Uẩn, như vàng còn trong quặng. Phật vì chúng sanh khơi mở cái vốn sẵn có, khiến cho nó hiển hiện, chỉ bày sự bình đẳng: Chúng sanh và Phật giống nhau. Sự khai thị ấy là nói theo phía Như Lai: Muốn cho chúng sanh ngộ Phật tri kiến vốn sẵn trọn đủ; nhập Phật tri kiến hòng tiến nhập Phật đạo. Sự ngộ nhập ấy là nói theo phía chúng sanh.

Kinh này nói rõ “nhân quả thành Phật chính là đại sự nhân duyên”. Đại Trí Độ Luận nói: “Đức Phật nói Bát Nhã, vô ương số chúng sanh sẽ nối tiếp Phật chủng. Đó là đại sự”. Kinh Đại Phẩm lại nói: “Tu Bồ Đề bạch Phật ngôn: - Thế Tôn! Bát Nhã vi đại sự cố khởi” (Tu Bồ Đề bạch Phật rằng: - Bạch Thế Tôn! Bát Nhã vì đại sự mà dấy lên). Long Thọ Bồ Tát chú thích rằng: “Có thể phá các đại phiền não của chúng sanh, có thể ban cho vô thượng đại y của chư Phật thì gọi là đại sự”. Tám trăm ức các thứ hoa có nhiều màu dùng để cung kính cúng dường, biểu thị hạnh nhân. “Biến thành bách ức bảo trướng” (Biến thành trăm ức trướng báu): Biểu thị đắc quả. “Cái chư đại chúng” (Che các đại chúng): Biểu thị từ bi lợi ích chúng sanh, che chở trọn khắp chúng sanh.

(Kinh) Nhĩ thời, Đại vương phục khởi tác lễ, bạch Phật ngôn:

“Thế Tôn! Nhất thiết Bồ Tát, vân hà hộ Phật quả? Vân hà hộ Thập Địa hạnh nhân duyên?”

(經)爾時，大王復起作禮，白佛言：「世尊！一切菩薩，云何護佛果？云何護十地行因緣？」

(Kinh: Lúc bấy giờ, đại vương lại đứng lên làm lễ, bạch Phật rằng: - Bạch Thế Tôn! Nhân duyên để hết thảy các vị Bồ Tát thủ hộ Phật quả là như thế nào? Thủ hộ hạnh Thập Địa là như thế nào?)

Đây là Nguyệt Quang thưa hỏi nhân duyên nội hộ. Người kết tập kinh trước hết trần thuật nghi thức thỉnh pháp. “Phục khởi tác lễ” (Lại đứng lên làm lễ) là thân nghiệp cung kính. “Bạch Phật ngôn: - Thế Tôn” là khẩu nghiệp cung kính. Thân và miệng ắt do ý nghiệp phát động, tức là tam nghiệp cung kính. Sau đó là lời thỉnh, do nghe Như Lai nói “trước hết vì các Bồ Tát nói nhân duyên thủ hộ Phật quả, thủ hộ hạnh Thập Địa”, cho nên nhắc lại lời ấy để thưa thỉnh.

(Kinh) Phật ngôn: - Bồ Tát hóa tứ sanh, bất quán Sắc như, Thọ, Tưởng, Hành, Thức như, chúng sanh ngã nhân, thường lạc ngã tịnh như, tri kiến thọ giả như, Bồ Tát như, Lục Độ, Tứ Nhiếp, nhất thiết hạnh như, Nhị Đế như.

(經)佛言：菩薩化四生，不觀色如，受想行識如，眾生我人，常樂我淨如，知見壽者如，菩薩如，六度，四攝，一切行如，二諦如。

(Kinh: Đức Phật dạy: - Bồ Tát hóa độ tứ sanh, chẳng quán Sắc như, Thọ, Tưởng, Hành, Thức như, chúng sanh, ta, người, thường lạc ngã tịnh như, tri kiến, thọ giả như, Bồ Tát như, Lục Độ, Tứ Nhiếp, hết thảy các hạnh như, Nhị Đế như).

Kể từ đây có ba lượt vấn đáp. Đoạn trên đây là Nguyệt Quang thưa hỏi lần thứ nhất, và đức Phật giải đáp lần thứ nhất, giảng về Pháp Không và Sanh Không, Trung Đạo tịch diệt, và Phật quả chẳng hai. “Phật ngôn: Bồ Tát hóa tứ sanh” (Đức Phật nói: - Bồ Tát hóa độ tứ sanh): Bồ Tát lấy lợi ích chúng sanh làm sự nghiệp, cùng vận dụng Bi và Trí, tùy theo căn cơ mà thực hiện sự giáo hóa, tạo lợi ích to lớn.

“Tứ sanh” (noãn, thai, thấp, hóa) bao quát tam giới lục đạo. Trời và địa ngục chỉ có hóa sanh. Nhân đạo, A Tu La đạo, và súc sanh đạo đều có bốn loại sanh. Quỷ đạo có thai sanh và hóa sanh. Nhân đạo sanh bằng bào thai, ai nấy đều biết. Ba mươi hai anh em Tỳ Xá Tín Di La sanh từ trứng. Thấp Sanh Vương sanh từ chỗ ẩm ướt. Bảo nữ của Luân Vương hóa sanh từ hoa sen. Tu La mà hóa sanh thì thuộc về thiên đạo, thai sanh thuộc về nhân loại, noãn sanh thì thuộc về đường quỷ, thấp sanh thì thuộc về đường súc sanh. Đối với súc sanh, loài thú là thai sanh, chim chóc là noãn sanh. Côn trùng và thủy tộc thuộc hai loại thấp sanh và hóa sanh. Bồ Tát vận tâm bình đẳng đều hóa độ trọn khắp.

“Bất quán Sắc như”: Bản dịch khác [của kinh này] thì ghi thành hai câu: “Chẳng quán sắc tướng, chẳng quán sắc như”. Câu này cũng bao gồm hai nghĩa, tức là chẳng quán Sắc, chẳng quán Như. Sắc đứng đầu Ngũ Ấm, cho nên nói trước. Sắc có nghĩa là “vật chất ngăn ngại”. Năm căn bên trong và sáu trần bên ngoài đều là Sắc. Kinh văn ở đây nói đến Sắc của tứ sanh. Quán (hãy nên đọc theo Khứ Thanh) chính là cái trí có thể quán, còn Sắc chính là cảnh được quán [bởi cái trí ấy]. Bồ Tát hóa độ tứ sanh, chẳng quán sắc tướng của tứ sanh “noãn, thai, thấp, hóa”. Đấy là có trí, có thể liễu giải Sắc chính là Chân Không, chẳng chấp vào Hữu. Và cũng chẳng quán Sắc Như của tứ sanh (Sắc Như tức là Không). Đấy là có Bi, có thể liễu đạt Sắc là huyễn hữu, chẳng chấp vào Vô. Hữu lẫn Vô đều chẳng chấp, hoàn toàn quy vào Trung Đạo. Tuy nói là “suốt ngày hóa độ tứ sanh”, nhưng thật sự chẳng có tứ sanh để có thể hóa độ, thì gọi là “hóa độ tứ sanh”.

Phàm phu thấy hư vọng, cho là sắc tướng thật sự có. Vì thế, đối với Sắc, dấy lòng yêu, ghét, tạo tác các nghiệp, luân hồi không ngơi, như con chó đến giếng, tự cắn bóng mình. Do cắn sủa mà dấy lên ác tâm, đến nỗi rơi xuống giếng mà chết! Hàng Nhị Thừa chán ngán Sắc là chướng ngại, chia chẻ Sắc, quy vào Không, vướng mắc nơi hóa thành, chẳng thể dấn mình vào cõi tục hòng lợi lạc chúng sanh. Đấy cũng là thiên kiến. Bồ Tát quán trí hiện tiền, biết rõ “Sắc chính là Không, Không chính là Sắc”, vô sanh, vô diệt, tánh thể tự như, chẳng nhờ vào trí suy luận mới

biết là Như. Nếu dùng trí để bỏ Sắc giữ lấy Như thì vẫn là quán tâm chưa tịnh. Nay đã quán trọn vẹn, chẳng quán Như thì chẳng bị Không và Hữu ràng buộc, cảnh lẫn Trí đều tịch.

“Thọ, Tưởng, Hành, Thức như”: Thọ có nghĩa là “lãnh nạp”. Tưởng có công năng chấp giữ hình tượng. Hành lấy sự chuyển dời làm tướng. Thức có tác dụng phân biệt. Cứ theo phần trên mà suy thì cũng biết đấy là nói rõ Ngũ Ấm là Pháp Không. Ba câu kể từ “chúng sanh nhân ngã” trở đi, nói về Sanh Không. Chúng sanh là do tứ đại Địa, Thủy, Hỏa, Phong và bốn tâm Thọ, Tưởng, Hành, Thức, các pháp hòa hợp mà sanh, cho nên gọi là Chúng Sanh. “Nhân ngã” (Ta, người): Đối với Ngũ Ấm vốn sẵn vô ngã, vô nhân, lại hư vọng chấp thật sự có tướng “ta, người”. Nay chẳng quán tướng chúng sanh, mà cũng chẳng quán Như.

“Thường, lạc, ngã, tịnh”: Chúng sanh đối với vô thường chấp là thường, coi khổ là lạc, đối với vô ngã mà chấp là ngã, so đo bất tịnh là tịnh. Đó là bốn thứ điên đảo. Như Lai đã chứng [“thường, lạc, ngã, tịnh” chân thật], đó là Tứ Đức. Bồ Tát biết rõ điên đảo vốn chẳng điên đảo, cho nên nói là Như. Nay chẳng quán tướng điên đảo, mà cũng chẳng quán Như, tức là tâm lẫn cảnh cùng mất.

“Tri kiến, thọ giả”: Ý thức gọi là Tri. Nhãn Thức thấy rõ. Sắc và tâm duy trì lẫn nhau, trụ thế trong một khoảng thời gian thì gọi là Thọ Giả. Cũng chẳng quán Như, hoặc thấy thọ giả là Như. Tự tánh của chúng sanh vốn không tịch, chẳng đợi quán rồi mới là Không. Đó là nói về Sanh Không.

“Bồ Tát như”: Chẳng phải chỉ chúng sanh được giáo hóa là Không, ngay cả Bồ Tát là người có thể giáo hóa cũng là “tánh vốn tự Không”. Lục Độ, Tứ Nhiếp (bố thí, ái ngữ, lợi hành, đồng sự), hết thảy các hạnh môn, cùng với Chân Đế và Tục Đế, không gì chẳng phải đều là Không! Chỉ là dùng sức phương tiện để dẫn dắt chúng sanh.

Hỏi: Chân nghĩa của việc chẳng quán Pháp Như và Sanh Như trên đây, há chẳng mâu thuẫn với điều được dạy trong kinh Tịnh Danh: “Nhất thiết chúng sanh giai như dã, nhất thiết pháp diệc như dã, hiền thánh diệc như dã, chí ư Di Lặc diệc như dã” (Hết thảy chúng sanh đều là như, hết thảy các pháp cũng đều là như, hiền thánh cũng là như, cho đến Di Lặc cũng là như)?

Đáp: Kinh Tịnh Danh quán Như để lìa Hữu Kiến và Thường Kiến. Ở đây, “chẳng quán Như” nhằm lìa Vô Kiến và Đoạn Kiến. Chẳng phải là mâu thuẫn, mà là tiến cao hơn một tầng, duyên lẫn quán đều tịch!

(Kinh) Thị cố, nhất thiết pháp tánh chân thật không, bất lai, bất khứ, vô sanh, vô diệt, đồng Chân Tế, đẳng pháp tánh, vô nhị, vô biệt, như hư không.

(經)是故，一切法性真實空，不來、不去、無生、無滅，同真際，等法性，無二、無別，如虛空。

(Kinh: Vì thế, hết thảy pháp tánh là chân thật không, chẳng đến, chẳng đi, chẳng sanh, chẳng diệt, giống như Chân Tế, bình đẳng với pháp tánh, không hai, không khác, như hư không).

Hai chữ “thị cố” (vì thế) là từ ngữ để tiếp nối phần trước, mở ra phần sau. Tức là do Sanh Không và Pháp Không, hết thảy các pháp tánh vốn là Chân Không. “Hết thảy” có nghĩa là “bao quát”. Chữ Thiết (切) đọc theo Khứ Thanh, chớ nên hiểu như chữ Thiết trong Thiết Vật (vật để cắt, vật sắc bén). Hết thảy các pháp là Sự, tánh là Lý. Sự thì sai biệt vô lượng, Lý thì bình đẳng duy nhất. Sự nương vào Lý mà khởi, Sự chẳng lìa Lý. Pháp nương vào tánh mà khởi, pháp chẳng lìa tánh. Như dựa vào vàng mà làm ra đồ vật, đồ vật nương vào vàng mà thành. Đồ vật chẳng lìa khỏi vàng. Tướng của đồ vật sai biệt vô lượng, nhưng tánh của đồ vật chỉ là vàng, là một! Hết thảy các pháp sai biệt, chẳng lìa một tánh bình đẳng, cũng giống như thế.

“Chân thật Không” tức là nói hết thảy pháp tánh là Chân Như Thật Tế, sạch làu các vọng nhiễm. Đấy chẳng phải là cái Không trơ trơ như phàm phu trông thấy, cũng chẳng phải là Đoạn Không do ngoại đạo chấp trước, cũng chẳng phải Thiên Không do Nhị Thừa đã chứng, mà là Đệ Nhất Nghĩa Không, tức là Chân Không viên mãn phổ biến. Chẳng từ đâu tới, chẳng đi về đâu; vì thế nói “bất lai, bất khứ” (chẳng đến, chẳng đi). Vốn tự vô sanh, rốt ráo vô diệt, cho nên nói là “vô sanh, vô diệt”. “Đồng Chân Như Thật Tế” (Giống như Chân Như Thật Tế): Giống như pháp tánh viên minh. “Vô nhị” (Chẳng hai): Phàm và thánh đều như một. “Vô biệt” (Chẳng khác): Mê và ngộ có cùng một Thể. “Dụ như hư không” (Ví như hư không): Bất biến tùy duyên, tùy duyên bất biến, rộng lớn bình đẳng, không đâu chẳng trọn vẹn, giống như kinh Lăng Nghiêm đã dạy: “Nhất thiết chúng sanh bổn nguyên Chân Như” (Hết thảy chúng sanh vốn là Chân Như). Đó chính là chân thể thành Phật của Như Lai.

(Kinh) Thị cố, Ấm, Nhập, Giới vô ngã, vô sở hữu tướng. Thị vi Bồ Tát hành hóa Thập Địa Bát Nhã Ba La Mật.

(經)是故，陰、入、界無我，無所有相。是為菩薩行化十地，般若波羅密。

(Kinh: Do vậy, Ấm, Nhập, Giới vô ngã, chẳng có tướng. Đó là Bát Nhã Ba La Mật để Bồ Tát thực hiện và giáo hóa Thập Địa).

“Thị cố, Ấm, Nhập, Giới vô ngã, vô sở hữu tướng” (Do vậy, Ấm, Nhập, Giới vô ngã, chẳng có tướng): Do hết thảy các pháp chẳng hai, chẳng khác. “Ấm” là Ngũ Ấm, còn gọi là Ngũ Uẩn. “Uẩn” (蘊) có nghĩa là “tích tụ”, còn Ấm có nghĩa là “che lấp”. Ý nói: Tích tụ năm pháp, che lấp chân tánh. [Nói Ngũ Uẩn là] gom Sắc pháp làm một, tách tâm pháp thành bốn (tức Thọ, Tưởng, Hành, Thức). “Nhập” là Thập Nhị Nhập, tức lục căn và lục trần. “Nhập” có hai nghĩa:

- Một, Căn có công năng tiến nhập trần.

- Hai, Căn là chỗ để trần (sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp) tiến nhập.

Vì thế, gọi là Nhập. [Đây chính là] tách Sắc pháp thành năm căn và sáu trần, gộp Tâm pháp thành một pháp duy nhất là Ý Căn.

“Giới” là Thập Bát Giới, tức lục căn, lục trần và lục thức, ba lần sáu hợp thành mười tám giới: Tách Sắc pháp thành sáu trần và năm căn đầu tiên (mắt, tai, mũi, lưỡi, thân), tách Tâm pháp thành Ý Căn và sáu thức. Mỗi pháp đều có giới hạn, chẳng hỗn độn. Vì thế, gọi là Giới (界).

“Vô ngã”: Các pháp vốn chẳng có ngã. Chúng sanh hư vọng tưởng Ngũ Ấm, Lục Căn, Lục Thức và Sắc, Tâm là ngã. Đã có sự mê muội chấp Ngã, cái tâm tham, sân, si, mạn sẽ nẩy sanh, tạo tác nghiệp giết, trộm, dâm, dối. Cả nước đều như thế, ắt lòng người ngày một hiểm trá. Thế đạo ngày càng sai trái, đất nước ngày càng loạn. Lại giữa các nước với nhau, do có Ngã Kiến tồn tại, sẽ nhiều lượt xâm đoạt, nhiễu nhương, tai họa chiến tranh bùng lên, thế giới chẳng đạt được hòa bình. Vì thế, đức Phật nói Ấm, Nhập, Giới vô ngã nhằm chỉ rõ Sanh Không. Liễu đạt Sanh Không thì Ngã còn chẳng thể đắc, hết thảy Hoặc nghiệp sẽ do đâu mà sanh? Ai nấy đều như thế thì chẳng thủ hộ đất nước mà đất nước tự được thủ hộ!

“Vô sở hữu tướng” nghĩa là tướng của các pháp vốn là Không, vốn vô sở hữu, giống như cảnh trong mộng. Kinh Kim Cang dạy: “Phàm sở hữu tướng, giai thị hư vọng” (Phàm những gì có tướng đều là hư vọng). Kẻ mê hư vọng chấp trước các pháp là thật sự có, giống như người nằm mộng. Do mộng tưởng điên đảo, hư vọng chấp mộng cảnh là thật. Mộng được cảnh đẹp dạ, liền sanh yêu thích. Mộng thấy cảnh trái ý, liền sanh tức giận. Cảnh ấy chẳng đợi tỉnh mộng, mà đã vốn là Không. Ngay trong khi đang mộng, vốn chẳng có tướng. Hết thảy chúng sanh cũng như vậy, chưa từng giác ngộ, đều ở trong giấc mộng lớn. Các pháp hiện tiền trong thế gian, không gì chẳng phải là mộng cảnh! Đây chẳng phải là thí dụ, mà là lời nói chân thật! Thế giới là một giấc mộng lớn, hết thảy chúng sanh ưa thích, ham muốn khác nhau, tức là “đồng sàng dị mộng”. Tôi nói lời lẽ như thế, chỉ sợ có người chẳng tin, cho là ban đêm thì có mộng, chứ ban ngày lấy gì làm mộng? Hãy nên biết mộng trong mỗi đêm là tiểu mộng, giấc mộng suốt một đời là đại mộng. Gia Cát Vũ Hầu (Gia Cát Lượng) nói: “Đại mộng ai tỉnh trước, bình sanh ta tự hay”. Há chẳng phải là nói cuộc đời là một giấc mộng lớn ư? Hết thảy các pháp hoàn toàn là mộng cảnh. Do vậy, chẳng có tướng. Đó là nói về Pháp Không. Liễu đạt Pháp Không, chẳng sanh tham ái. Chẳng tham sẽ chẳng tranh, chẳng tranh thì đất nước bình trị, thiên hạ thanh bình!

“Thị vi Bồ Tát hành hóa Thập Địa, Bát Nhã Ba La Mật” (Đó là Bát Nhã Ba La Mật để Bồ Tát thực hành và hóa độ Thập Địa): Đây là kết quy Sanh Không và Pháp Không trên đây; đó chính là kim chỉ nam cho Bồ Tát hành hóa. Bồ Tát hóa độ chúng sanh, chẳng quán Sắc, chẳng quán Như, cảnh lẫn trí đều vắng lặng, tiến nhập Thập Địa, đạt đến bờ kia Niết Bàn. Thập Địa sai biệt, nhưng chẳng lìa Bát Nhã, tức là như kinh Kim Cang đã dạy: “Nhất thiết hiền thánh, giai dĩ vô vi pháp nhi hữu phân biệt” (Hết thảy các hiền thánh đều do pháp vô vi mà có phân biệt).

(Kinh) Bạch Phật ngôn: - Nhược chư pháp nhĩ giả, Bồ Tát hộ hóa chúng sanh, vi hóa chúng sanh da?

(經)白佛言：若諸法爾者，菩薩護化眾生，為化眾生耶？

(Kinh: [Vua Ba Tư Nặc] bạch Phật rằng: - Nếu các pháp là như thế, Bồ Tát thủ hộ, giáo hóa chúng sanh thì là hóa độ chúng sanh đấy chăng?)

Đây là lần vấn đáp thứ hai. Nguyệt Quang lãnh hội ý nghĩa Sanh Không và Pháp Không trên đây, bèn Hỏi: Chúng sanh còn chẳng thể đạt được thì giáo hóa như thế nào? “Nhược chư pháp nhĩ giả” (Nếu các pháp là như thế), nhắc lại các câu trong phần trước, Tứ Sanh đã giống như Chân Tế, bằng với pháp tánh, rốt ráo không tịch, vậy thì Bồ Tát “thủ hộ, giáo hóa chúng sanh”, đó có phải là “có hóa độ chúng sanh” hay không? Hay là chẳng có chúng sanh để có thể hóa độ?

(Kinh) Đại vương! Pháp tánh, Sắc, Thọ, Tưởng, Hành, Thức, thường, lạc, ngã, tịnh, bất trụ Sắc, bất trụ phi Sắc, bất trụ phi phi Sắc, nãi chí Thọ, Tưởng, Hành, Thức diệc bất trụ, phi phi trụ. Hà dĩ cố? Phi Sắc như, phi phi Sắc như.

(經)大王！法性、色受想行識、常樂我淨、不住色、不住非色、不住非非色、乃至受想行識亦不住、非非住。何以故？非色如，非非色如。

(Kinh: Này đại vương! Pháp tánh, Sắc, Thọ, Tưởng, Hành, Thức, thường, lạc, ngã, tịnh chẳng trụ Sắc, chẳng trụ vào phi Sắc, chẳng trụ vào “chẳng phải phi Sắc”, cho đến Thọ, Tưởng, Hành, Thức cũng chẳng trụ, chẳng phải là không trụ. Vì cớ sao? Chẳng phải là Sắc như, chẳng phải là không phải Sắc như).

Đây là nói rõ: Thật sự không có hóa độ! “Pháp tánh” chính là Chân Không Thật tánh của các pháp. Chẳng đợi quán rồi mới là Không, vì tánh nó vốn sẵn là Không. Ngũ Ấm của chúng sanh, Tứ Đức của Như Lai, mỗi mỗi không gì chẳng phải là toàn thể pháp tánh. Do vậy, chẳng trụ vào hai bên Hữu và Vô. “Bất trụ Sắc” là chẳng trụ vào bên Sắc. “Bất trụ phi Sắc”: Chẳng trụ vào bên Không. “Bất trụ phi phi Sắc”: Sau chữ “bất trụ” tỉnh lược hai chữ Phi Sắc (ý nói câu này phải hiểu là “bất trụ phi Sắc, phi phi Sắc”), tức là chẳng trụ vào phi Sắc phi Không. Trước chữ Bất Trụ, tỉnh lược câu “diệc Sắc, diệc phi Sắc”. Lại nữa, “bất trụ Sắc” là gạt bỏ Sắc pháp, “bất trụ phi Sắc” là loại trừ Không pháp, “bất trụ phi phi Sắc” là loại trừ Không Không pháp.

Ngài Trí Giả lại sớ giải rằng: “Phải nên nói đầy đủ là chẳng trụ sắc, chẳng trụ phi Sắc, chẳng trụ vừa là Sắc vừa chẳng phải là Sắc, chẳng trụ phi sắc phi phi sắc”. Ở đây, kinh văn tỉnh lược câu thứ ba và hai chữ “phi Sắc” trong câu thứ tư. Do Sắc chính là Không, cho nên chẳng trụ Sắc. Do Không chính là Sắc, cho nên chẳng trụ phi Sắc (phi Sắc tức là Không). Do Sắc và Không chẳng phải hai mà là hai, cho nên chẳng trụ “vừa là Sắc vừa là phi Sắc”. Do Sắc và Không là hai mà chẳng phải là hai, cho nên chẳng trụ “chẳng phải Sắc, chẳng phải không là Sắc”. Bốn câu đều lìa để hiển thị hạnh “bất trụ”.

“Nãi chí Thọ, Tưởng, Hành, Thức diệc bất trụ, phi phi trụ” (Cho đến Thọ, Tưởng, Hành, Thức cũng chẳng trụ, chẳng phải không trụ): Hai chữ “nãi chí” là từ ngữ tỉnh lược, tức là tỉnh lược Tứ Đức chẳng bàn đến, cứ phỏng theo phần nói về Sắc sẽ có thể biết. Thọ, Tưởng, Hành, Thức cũng đều chẳng trụ, tức là lìa Hữu. “Phi phi trụ” (Chẳng phải là không trụ), tức là lìa Không. Đối với chữ Phi thứ hai, hiểu là Bất thì lý dễ hiển lộ rõ ràng: Cùng lìa Không và Hữu, tự nhiên quy vào Trung Đạo.

Từ chữ “hà dĩ cố” (vì sao vậy) trở đi, gạn hỏi ý nghĩa của “bất trụ”. Do “phi Sắc như”, cho nên chẳng thể nói nhất định là “trụ Sắc”. Do “phi phi Sắc như”, cho nên chẳng thể nói nhất định là “trụ phi Sắc”. Sắc và phi Sắc cả hai đều chẳng thể trụ, thì mới là chân tông vô trụ của Bát Nhã.

(Kinh) Thế Đế cố, tam giả cố, danh kiến chúng sanh.

(經)世諦故，三假故，名見眾生。

(Kinh: Do Thế Đế, do tam giả, nên gọi là “thấy chúng sanh”).

Xét theo Tục Đế thì có hóa độ. Thế Đế chính là Tục Đế. Phần trên là nói theo Chân Đế, hết thảy các pháp đều là Không. Ở đây, nói theo Tục Đế, hết thảy các pháp đều có. Nếu thiên lệch về Không, chẳng tránh khỏi hoại tướng thế gian, chẳng thể thành tựu hạnh lợi sanh. Nay thuận theo Thế Tục Đế, kiến lập môn hóa độ. Tam Giả là Pháp Giả, Thọ Giả, Danh Giả, như đã giải thích trong phần trước. Do ba thứ giả nhân duyên của Thế Đế ấy, cho nên Sanh Tướng và Pháp Tướng rành rành, thì gọi là “thấy chúng sanh”, có thiện ác nhân quả, tam giới, lục đạo, y báo và chánh báo, khổ, lạc, thăng, trầm v.v… tức là có người hóa độ và kẻ được hóa độ.

(Kinh) Nhất thiết pháp tánh thật cố.

(經)一切法性實故。

(Kinh: Do tánh của hết thảy các pháp là thật).

Đây là kết lại ý nghĩa Sanh Không. “Hết thảy các pháp” là nói đến Tứ Sanh noãn, thai, thấp, hóa. Tướng của chúng tuy có sanh diệt, nhưng tánh vốn chân thật. Khế Kinh dạy: “Nhất thiết chúng sanh, tức Niết Bàn tướng, bất phục cánh diệt” (Hết thảy chúng sanh chính là tướng Niết Bàn, chẳng còn diệt nữa). Kinh Kim Cang dạy: “Thật vô chúng sanh, đắc diệt độ giả” (Thật sự chẳng có chúng sanh được diệt độ) cũng là ý nghĩa của tánh chân thật.

(Kinh) Nãi chí chư Phật, tam thừa, thất hiền, bát thánh, diệc danh kiến. Lục thập nhị kiến diệc danh kiến.

(經)乃至諸佛，三乘、七賢、八聖、亦名見。六十二見亦名見。

(Kinh: Cho đến chư Phật, tam thừa, thất hiền, bát thánh cũng gọi là Kiến. Sáu mươi hai Kiến cũng gọi là Kiến).

Đây là nói về tà kiến và chánh kiến, đều là Kiến. Cho đến chư Phật cực quả, nếu hễ có ý niệm thấy có Phật, và hàng Đại Thừa Bồ Tát, Trung Thừa Duyên Giác, Tiểu Thừa Thanh Văn, Thất Hiền (Ngũ Đình Tâm, Biệt Tướng Niệm, Tổng Tướng Niệm, Noãn Địa, Đảnh Địa, Nhẫn Địa, Thế Đệ Nhất Địa), bát thánh (Tứ Quả, Tứ Hướng), nếu chấp vào danh tướng, phân biệt các pháp, thì cũng gọi là Kiến Trước (見著, chấp trước vào cái thấy, hoặc kiến giải chấp trước), chẳng thấy thật tánh của các pháp.

Sáu mươi hai Kiến chính là Tà Kiến, tức “chấp Ngũ Ấm là có” thì là Thường Kiến. Chấp “Ngũ Ấm chẳng có” tức là Đoạn Kiến. Lấy hai kiến chấp Đoạn và Thường ấy làm gốc, lần lượt so đo hư vọng, sẽ tạo thành sáu mươi hai kiến. [Mỗi vị chú giải] sẽ giải thích khác nhau, tra trong Pháp Số sẽ tự thấy rõ. Đây là luận định thánh lẫn phàm đều có kiến, đều là Kiến Trước, tức là như kinh Lăng Nghiêm nói: “Tri kiến lập tri, tức vô minh bổn. Tri kiến vô kiến, tư tức Niết Bàn” (Từ trên tri kiến mà lập ra một cái biết, đó chính là cái gốc của vô minh. Đối với tri kiến mà chẳng có kiến chấp, đó chính là Niết Bàn).

(Kinh) Đại vương! Nhược dĩ danh, danh kiến nhất thiết pháp, nãi chí chư Phật, tam thừa, tứ sanh giả, phi phi kiến nhất thiết pháp dã.

(經)大王！若以名，名見一切法，乃至諸佛，三乘、四生者，非非見一切法也。

(Kinh: Này đại vương! Nếu chỉ coi đó là tên gọi, thì gọi là “thấy

hết thảy các pháp”, cho đến đối với chư Phật, tam thừa, tứ sanh, đừng chẳng thấy “hết thảy các pháp [chỉ là giả danh]”).

Ở đây nói “giả danh” gọi là Kiến, đó là chánh kiến. Đức Phật lại gọi “đại vương” để bảo: Nếu chỉ thuận theo thế tục, dùng giả danh để nói là “thấy hết thảy các pháp”, nhưng chẳng chấp năng kiến (chủ thể trông thấy) và sở kiến (đối tượng được thấy) là thật có, thì đấy mới là chánh kiến. Từ câu “nãi chí chư Phật” (cho đến chư Phật) trở đi, [hàm ý]: Hết thảy thánh phàm nhìn vào hết thảy các pháp, trước đó còn thêm vào một chữ Phi, ý nói [nếu] chẳng [thấy các pháp chỉ là] giả danh mà gọi là Kiến (tức là chẳng thấy chúng thật sự là giả danh, mà cho là chúng có thật), đó chính là “chẳng thật sự thấy tánh của hết thảy các pháp”.

(Kinh) Bạch Phật ngôn: - Bát Nhã Ba La Mật, hữu pháp phi phi pháp, Ma Ha Diễn vân hà chiếu?

(經)白佛言：般若波羅密，有法非非法，摩訶衍云何照？

(Kinh: [Vua Ba Tư Nặc] bạch Phật rằng: - Bát Nhã Ba La Mật là hữu pháp, hay là phi phi pháp, Đại Thừa sẽ chiếu như thế nào?)

Đây là lượt vấn đáp thứ ba. Hỏi: Nếu Bát Nhã là hữu pháp thì sẽ biện định tác dụng Chiếu. Nếu là “phi phi pháp” thì tác dụng Chiếu [của Bát Nhã] là như thế nào? “Phi phi pháp”: Chính là “chẳng phải pháp Hữu, chẳng phải là pháp Vô”. Nếu là pháp Hữu, có thể nương theo Hữu để Chiếu. Nếu như là pháp Vô, có thể nương theo Vô để chiếu. Đã chẳng phải là pháp Hữu, mà cũng chẳng phải là pháp Vô thì Ma Ha Diễn (Đại Thừa) sẽ chiếu như thế nào? Ma Ha Diễn được dịch là Đại Thừa, tức Bát Nhã. Diệu trí Bát Nhã có thể chuyên chở hành nhân đến bờ kia, do vậy có ý nghĩa Thừa (乘, cỗ xe, chuyên chở).

(Kinh) Đại vương! Ma Ha Diễn kiến phi phi pháp. Pháp nhược phi phi pháp, thị danh phi phi pháp Không.

(經)大王！摩訶衍見非非法。法若非非法，是名非非法空。

(Kinh: Này đại vương! Ma Ha Diễn thấy pháp là chẳng phải Hữu, chẳng phải Vô. Nếu pháp là chẳng phải Hữu, chẳng phải Vô, thì gọi là “chẳng phải Hữu, chẳng phải Vô Không”).

Ở đây, ý nghĩa trong lời đáp của đức Phật là: Nếu chấp vào Hữu Kiến và Vô Kiến thì chẳng phải là diệu trí Bát Nhã. Chánh kiến Đại Thừa chẳng phải là pháp Hữu, mà cũng chẳng phải là pháp Vô. Nếu pháp chẳng phải là pháp Hữu, sẽ chẳng rơi vào Thường Kiến. Nếu chẳng phải là pháp Vô, sẽ chẳng rơi vào Đoạn Kiến. Câu cuối cùng, “thị danh phi phi pháp Không”: Đúng là diệu trí Bát Nhã, liễu đạt thật tánh của các pháp, giống như hình tượng trong gương, chẳng có, chẳng không. Quyết chẳng chấp vào Có và Không, kẻo trở thành Đoạn Kiến và Thường Kiến, thì gọi là “phi phi pháp Không”, chẳng đợi quán mà tự không!

(Kinh) Sở dĩ giả hà? Pháp tánh Không cố.

(經)所以者何？法性空故。

(Kinh: Vì cớ sao vậy? Do tánh của pháp là Không).

Câu trước là gạn hỏi, câu sau là giải thích. Gạn rằng: “Vì lẽ nào mà Hữu lẫn Vô đều là Không vậy?” Giải rằng: Tự tánh của các pháp vốn là Không! Đại Thừa Bát Nhã cùng chiếu Hữu lẫn Vô, [cho nên] có thể biện định tác dụng Chiếu.

(Kinh) Pháp tánh không, Sắc, Thọ, Tưởng, Hành, Thức không, thập nhị nhập, thập bát giới không, lục đại pháp không, Tứ Đế, thập nhị duyên không. Thị pháp tức sanh, tức trụ, tức diệt, tức hữu, tức không.

(經)法性空，色受想行識空，十二入，十八界空，六大法空，四諦，十二緣空。是法即生、即住、即滅、即有、即空。

(Kinh: Tánh của pháp là không, Sắc, Thọ, Tưởng, Hành, Thức là không, mười hai Nhập, mười tám Giới là không, lục đại pháp là không, Tứ Đế, mười hai duyên là không. Pháp ấy chính là sanh, chính là trụ, chính là diệt, chính là có, chính là không).

Trong phần trên, đại lược xét theo Bát Nhã để nói về Không, phần dưới liệt kê riêng từng khoa để nói đến Không, hiển lộ Bát Nhã thủ hộ Phật quả. “Pháp tánh” trong câu đầu tiên chính là thật tánh Chân Không của các pháp. Đó cũng là chánh thể Thật Tướng của Đại Thừa Bát Nhã. “Thật Tướng”: Chẳng phải là có tướng, chẳng phải là vô tướng, tướng Hữu và Vô đều là không thì là Thật Tướng. Thật Tướng lại là tánh để các pháp nương vào, thì gọi là “pháp tánh”. Pháp tánh và Thật Tướng tên khác, thể đồng. Kinh Lăng Nghiêm gọi nó là Như Lai Tạng, còn kinh Niết Bàn thì gọi là Phật Tánh. Pháp tánh ấy vốn chẳng có một vật, cho nên nói là Không. Do pháp tánh là Không, cho nên các pháp đều là Không.

“Sắc, Thọ, Tưởng, Hành, Thức Không”: Quả báo là Không. Sắc có Nội Sắc và Ngoại Sắc. Nội Sắc là căn thân chánh báo. Ngoại Sắc là y báo thế giới. Thọ, Tưởng, Hành, Thức là tâm pháp. Ngũ Ấm là Không, tức thân, tâm, thế giới đều là Không. Đấy là do công năng quán chiếu Bát Nhã sâu xa thì mới có thể được như thế. Tâm Kinh nói: “Quán Tự Tại Bồ Tát hành thâm Bát Nhã Ba La Mật Đa thời, chiếu kiến Ngũ Uẩn giai không, độ nhất thiết khổ ách”.

“Thập nhị Nhập” chính là Thọ Dụng Không. Lục căn là chủ thể có thể thọ dụng, lục trần là đối tượng được thọ dụng. Mười tám Giới là Tánh Biệt Không. Ba món “Căn, Trần, Thức”, Kiến và Kiến Duyên đều là tướng được tưởng, như hoa đốm trên hư không, vốn vô sở hữu.

Ba thứ Ấm, Nhập, Giới trên đây do Như Lai đối ứng với căn cơ mà lập giáo. Chúng sanh mê tâm và sắc, có nặng hay nhẹ khác nhau. Vì người mê tâm nặng mà nói Ngũ Ấm, tức là gộp Sắc, tách Tâm [thành bốn món là Thọ, Tưởng, Hành, Thức]. Vì người mê Sắc nặng nề mà nói mười hai Nhập, tức tách Sắc [thành mười một pháp gồm năm căn trước (mắt, tai…) và sáu trần], gộp tâm thành một là Ý Căn. Vì kẻ mê Sắc và Tâm đều nặng mà nói mười tám Giới, tức là Tâm và Sắc đều tách ra [thành mười một pháp thuộc Sắc và bảy pháp thuộc Tâm (tức Ý Căn và sáu thức)].

Lục Đại đều gọi là Biến Đáo Không. Kinh A Hàm dạy: [Mỗi Đại trong] Lục Đại đều tranh chấp mình lớn nhất. Địa Đại nói: “Ta hơn hẳn vì có thể chở hết thảy vạn vật”. Thủy Đại nói: “Ta có thể nhuần thấm hết thảy”. Hỏa Đại nói: “Ta có thể đốt và chiếu hết thảy”. Phong Đại nói: “Ta có thể khiến cho hết thảy lay động”. Thức Đại nói: “Nếu không có ta, Sắc sẽ bại hoại”. Tuy mỗi Đại đều tự xưng mình to lớn, Thức là chủ. Sáu đại (Địa, Thủy, Hỏa, Phong, Không, Thức) rốt ráo vô tánh. Vì thế nói “lục đại pháp Không”.

“Tứ Đế, Thập Nhị Nhân Duyên Không”: Tứ Đế là Cảnh Không, mười hai duyên là Nghĩa Không. Khổ là khổ quả trong thế gian, Tập (ngũ trụ phiền não) là cái nhân tạo nghiệp chuốc khổ. Diệt là lạc quả xuất thế. Đạo là pháp “lìa khổ, đắc lạc”. Mười hai nhân duyên có hai môn là Lưu Chuyển và Hoàn Diệt. Lưu Chuyển Môn là Vô Minh duyên Hành (hai chi này là cái nhân trong quá khứ), Hành duyên Thức, Thức duyên Danh Sắc, Danh Sắc duyên Lục Nhập, Lục Nhập duyên Xúc, Xúc duyên Thọ (năm chi này là cái quả trong hiện tại), Thọ duyên Ái, Ái duyên Thủ, Thủ duyên Hữu (ba chi này là cái nhân trong hiện tại), Hữu duyên Sanh, Sanh duyên Lão Tử (hai chi này là cái quả trong vị lai). Xét theo tam thế, luận định hai tầng nhân quả lưu chuyển sanh tử, chẳng có ngưng nghỉ, tức là hai nghĩa Khổ Đế và Tập Đế. Hoàn Diệt Môn từ Vô Minh diệt cho đến Già Chết diệt, tức là nghĩa Diệt Đế và Đạo Đế. “Không” là nói mười hai nhân duyên vốn tịch diệt, Nhị Thừa chẳng thể biết được!

“Thị pháp tức sanh, tức trụ, tức diệt, tức hữu, tức không”: Năm chữ Tức ấy nhằm giải thích ý nghĩa Bát Nhã Chân Không. “Thị pháp” (Các pháp ấy) tức là nói đến các pháp như Sắc v.v… trong phần trên. Nói thông thường, các pháp trước là sanh, kế đó là trụ, sau đấy là diệt, có tướng trạng ba đời, tức quá khứ, hiện tại, vị lai. Nay chẳng phải vậy! Do các pháp vô thường, chuyển biến không ngừng. Kinh Lăng Già nói: “Sơ sanh tức hữu diệt, bất vị ngu giả thuyết” (Thoạt đầu có sanh liền có diệt, chẳng nói với kẻ ngu). Như kinh Tịnh Danh nói: “Nhữ kim tức thời diệc sanh, diệc lão, diệc diệt dã” (Ngay trong lúc này, ông cũng là sanh, cũng là già, cũng là diệt). “Tức Hữu, tức Không”: Chẳng hoại tướng để thấy Không, bởi Sắc chính là Không. Những điều khác cứ phỏng theo đây mà suy!

(Kinh) Sát-na sát-na, diệc như thị. Pháp sanh, pháp trụ, pháp diệt. Hà dĩ cố? Cửu thập sát-na vi nhất niệm, nhất niệm trung nhất sát-na, kinh cửu bách sanh diệt. Nãi chí Sắc nhất thiết pháp diệc như thị. Dĩ Bát Nhã Ba La Mật Không cố, bất kiến duyên, bất kiến đế, nãi chí nhất thiết pháp Không.

(經)剎那剎那，亦如是。法生、法住、法滅。何以 故？九十剎那為一念，一念中一剎那，經九百生滅。乃至色一切法亦如是。以般若波羅密空故，不見緣，不見諦，乃至一切法空。

(Kinh: Trong từng sát-na cũng giống như thế, pháp sanh, pháp trụ, pháp diệt. Vì sao vậy? Chín mươi sát-na là một niệm, mỗi sát-na trong một niệm đã trải qua chín trăm lần sanh diệt. Cho đến Sắc, hết thảy các pháp cũng đều như thế. Do Bát Nhã Ba La Mật là Không, cho nên chẳng thấy duyên, chẳng thấy Đế, cho đến hết thảy các pháp là Không).

Trong phần trước, xét rộng khắp các pháp để biện định Không. Ở đây chỉ biện định Không dựa trên tâm pháp. Sát-na (Kṣana) là khoảng thời gian ngắn nhất trong cách tính thời gian. Cái tâm của chúng sanh trong mỗi sát-na, sanh diệt trong mỗi niệm. “Diệc như thị” (Cũng giống như thế): Xét ra tâm pháp cũng giống như các pháp (giống như trong phần trên đã nói về hết thảy các sắc pháp). “Pháp sanh, pháp trụ, pháp diệt”: Tâm pháp cũng có ba tướng, tức sanh, tức trụ, tức diệt. “Hà dĩ cố” (Vì sao vậy) là lời cật vấn: “Từ trước đến nay, sanh và diệt trái nghịch nhau, vì sao lại có thể chính là lẫn nhau?” Giải rằng: Chín mươi sát-na hợp thành một niệm. Trong một niệm, cứ mỗi sát-na là chín trăm lần sanh diệt. Chín mươi nhân chín trăm thành ra một niệm có tất cả tám mươi mốt ngàn lần sanh diệt. Đó gọi là “vừa mới sanh liền có diệt!”

Chúng sanh đều chấp tâm pháp là có thật, chẳng hiểu rõ tự tánh vốn là Không. Vì thế, đức Phật nêu ra “một niệm vô Thể” để biện định cái Không. Đã là chín trăm lần sanh diệt hợp thành một sát-na, tức là “sát-na vô Thể” (chẳng có cái Thể). Chín mươi sát-na gộp thành một niệm, tức là niệm chẳng có Thể. Từ đây mà suy ra, cho đến Sắc và hết thảy các pháp cũng đều như thế, bởi các pháp cũng giống như tâm pháp, cũng tức sanh, tức diệt, tức có, tức không!

“Dĩ Bát Nhã Ba La Mật Không cố” (Do Bát Nhã Ba La Mật là Không): Không chỉ “chẳng có gì được chiếu” mà cũng “chẳng có gì để có thể chiếu”. Do trong trí Bát Nhã, chẳng có mảy may thật pháp, cho nên chiếu mà chẳng có gì để chiếu. Đã không có gì để chiếu thì cái có thể chiếu cũng là Không. Do đó, chẳng thấy mười hai nhân duyên, chẳng thấy Tứ Đế. Hai pháp này tuy thuộc về pháp vô lậu, cũng lại chẳng thể được. “Bất kiến” (Chẳng thấy): Do là Không, cho nên chẳng thấy. Cho đến hết thảy các pháp là Không. Đây là tổng kết “các pháp đều là Không”, dùng Bát Nhã như thế để thủ hộ Phật quả.

(Kinh) Nội Không, Ngoại Không, Nội Ngoại Không, Hữu Vi Không, Vô Vi Không, Vô Thỉ Không, Tánh Không, Đệ Nhất Nghĩa Không, Bát Nhã Ba La Mật Không, Nhân Không, Phật quả Không, Không Không, cố Không.

(經)內空、外空、內外空、有為空、無為空、無始空、性空、第一義空、般若波羅密空、因空、佛果空、空空，故空。

(Kinh: Do Nội Không, Ngoại Không, Nội Ngoại Không, Hữu Vi Không, Vô Vi Không, Vô Thỉ Không, Tánh Không, Đệ Nhất Nghĩa Không, Bát Nhã Ba La Mật Không, Nhân Không, Phật quả Không, Không Không, cho nên là Không).

Đây là nói rõ “các pháp vốn sẵn là Không”: Thế gian, xuất thế gian, hữu lậu, vô lậu, đều vốn là không tịch. Do vốn là Không, ngay cả cái Không “có thể Không” cũng là Không. Nếu xét theo Đại Trí Độ Luận, thì luận ấy nói ra mười tám món Không. [Trong luận ấy, đã có nêu câu] hỏi rằng: “Nếu nói rộng các pháp đến vô lượng, thì Không do thuận theo các pháp cũng phải là vô lượng. Nói đại lược thì chỉ là một cái Không, tức ‘hết thảy các pháp đều là Không’. Nay sao chỉ nói mười tám món Không?” Ngài Long Thọ giải Đáp: “Nếu nói đại lược thì Sự chẳng trọn vẹn. Nếu nói rộng thì Sự phồn tạp, [người học sẽ] khó thể ngộ. Như uống thuốc ít thì bệnh chẳng lành. Uống nhiều thì càng tăng thêm bệnh. “Không” cũng giống như thế. Nếu nói một thứ Không thì chẳng thể phá các thứ tà kiến và các phiền não. Nếu nói nhiều, sẽ trở thành tản mạn. Nay nói mười tám món Không thì sẽ vừa đúng”. Kinh này chỉ nói mười hai món Không, cũng có ý nghĩa như thế đó!

Nội Không tức là sáu căn bên trong do các duyên hòa hợp mà có, vốn chẳng có Thần Ngã. Ngoại Không: Sáu trần bên ngoài cũng do tâm sanh mà pháp sanh, cũng chẳng phải là cái mà ta có. Nội Ngoại Không: Gộp chung Căn và Trần để quán, hễ lìa Trần thì Căn chẳng có tự tánh. Hễ lìa Căn thì Trần chẳng có tự tướng. Kinh Lăng Nghiêm dạy: “Kiến dữ kiến duyên, tịnh sở tưởng tướng, như hư không không hoa, bổn vô sở hữu” (Kiến và kiến duyên, cùng với tướng được tưởng, như hoa đốm trên hư không, vốn chẳng có sở hữu).

Hữu Vi Không: Ấm, Nhập, Giới v.v… là pháp hữu vi, do nhân duyên hòa hợp, hư vọng gọi là “có Sanh”. Nhân duyên chia lìa thì hư vọng gọi là Diệt, vốn thuộc về danh tướng huyễn vọng. Do vậy là Không. Vô Vi Không: Vô Vi tức là không có gì thực hiện, tức là pháp Vô Lậu Niết Bàn. Cổ đức nói: “Niết Bàn và sanh tử giống như hoa đốm trên hư không”. Đấy cũng là Không. Vô Thỉ Không: Ngoại đạo coi Minh Sơ (冥初) là khởi đầu. Do phá kiến chấp ấy, nên gọi là Vô Thỉ Không.

Tánh Không: Tự tánh của các pháp vốn là Không. Kẻ mê vọng chấp là thật sự có. Vì phá kiến chấp ấy, cho nên nói Tánh Không. Đệ Nhất Nghĩa Không: Vì đối với Thế Đế bất liễu nghĩa mà nói Đệ Nhất Nghĩa tối thắng. Thế Đế vốn là Không, cái Không ấy cũng chẳng lập. Nếu lập, sẽ thuộc về pháp ái. Bát Nhã Ba La Mật Không: Cái trí “có thể chứng” chính là Không. Hễ chấp vào cái trí “có thể chứng”, tức là thuộc về trí ái. Nhân Không: Từ kim cang trở xuống, nhân hạnh đã tu đều là không tịch. Vì thế gọi là Nhân Không. Quả Không: Viên mãn Bồ Đề, trở về chỗ “không có gì để đạt được”. Cho nên gọi là Quả Không. “Không Không cố Không”: Trước là dùng Không để rỗng không các pháp, cái Không ấy chính là năng Không (cái có thể chứng nhập các pháp là Không), các pháp là sở Không (đối tượng bị cái trí có thể quán không ấy quán chiếu bản thể của chúng là Không). Nếu trụ vào cái Không ấy, tức là bệnh chấp Không chưa trừ, cũng gọi là “đảnh đọa tế chướng”. Như thế thì bản thể của cái Không “có thể Không [các pháp]” cũng là Không. Như dùng thuốc để chữa bệnh, hễ bệnh lành thì thôi dùng thuốc. Nếu chấp chặt thuốc chẳng bỏ, uống thuốc vào sẽ thành bệnh. Nếu có thể hiểu “các pháp vốn là Không” thì gọi là thật sự thủ hộ Phật quả.

(Kinh) Đản pháp tập cố hữu, Thọ tập cố hữu, Danh tập cố hữu, Nhân tập cố hữu, Quả tập cố hữu, Thập Hạnh cố hữu, Phật quả cố hữu, nãi chí lục đạo nhất thiết hữu.

(經)但法集故有，受集故有，名集故有，因集故有，果集故有，十行故有，佛果故有，乃至六道一切有。

(Kinh: Chỉ vì các pháp (sắc và tâm) tụ tập mà có, do Thọ tụ tập mà có, do danh tụ tập mà có, do nhân tụ tập mà có, do quả tụ tập mà có, do Thập Hạnh mà có, do Phật quả mà có, cho đến hết thảy trong lục đạo bèn có).

Phần trước là dùng trí như lý của Bát Nhã để chiếu Chân hòng biện định Không, còn ở đây là dùng trí phương tiện của Bát Nhã để chiếu Tục hòng biện định Hữu. “Đản pháp tập cố hữu” (Chỉ vì các pháp tụ tập mà có): Dùng ngay Không để quán Hữu, chẳng giống như phàm phu hư vọng chấp “các pháp là thật sự có”. “Pháp” tức là các pháp Sắc và Tâm, do nhân duyên hòa hợp bèn có. Thọ tức là lãnh nạp, từ Căn và Trần hòa hợp, nhóm lại mà có. “Danh” tức là giả danh, do câu và chữ hòa hợp, tụ họp mà có.

“Nhân tập cố hữu” (Do các nhân tụ tập mà có): Do Hoặc nghiệp từ các duyên nhóm họp mà dấy lên, đó là cái nhân của sanh tử, tức Tập Đế. “Quả tập cố hữu” (Do quả nhóm họp bèn có): Do sắc tâm từ kết nghiệp nhóm họp mà dấy lên; đó chính là cái quả sanh tử, tức là Khổ Đế. “Thập Hạnh cố hữu” (Do Thập Hạnh mà có): Từ Thập Tín tới Thập Địa, từ duyên nhóm họp mà dấy lên, thì gọi chung là “do Thập Hạnh mà có”, tức là Đạo Đế. “Phật quả cố hữu” (Do Phật quả mà có): Niết Bàn từ nhân hạnh nhóm họp mà dấy lên. Vì thế gọi là “Phật quả cố hữu”, tức Diệt Đế. “Nãi chí lục đạo nhất thiết hữu” (Cho đến lục đạo, hết thảy đều có): Xét theo hai mươi lăm Hữu trong tam giới, mỗi mỗi nhân quả đều chẳng mất, cho nên hết thảy đều có.

(Kinh) Thiện nam tử! Nhược Bồ Tát kiến pháp, chúng sanh, ngã nhân tri kiến giả, tư nhân hành thế gian, bất dị ư thế gian.

(經)善男子！若菩薩見法、眾生、我人知見者，斯人行世間，不異於世間。

(Kinh: Này thiện nam tử! Nếu Bồ Tát thấy có pháp, chúng sanh, tri kiến “ta, người”, vị ấy đi trong thế gian mà chẳng khác thế gian).

Đoạn văn này nêu ra những mất mát [do chấp trước], sẽ được nói rõ trong kinh văn thuộc phần sau. Nếu Bồ Tát thấy pháp là có thật, và thấy chúng sanh, tức là Sanh lẫn Pháp đều chẳng Không, tri kiến “ta, người” chưa dứt. Chữ “tư nhân” (người ấy) chỉ Bồ Tát. “Hành ư thế gian” (Đi trong thế gian) hoàn toàn giống như tình kiến của phàm phu, chẳng khác thế gian. Như kinh Kim Cang nói: “Nhược tác thị ngôn: Ngã đương diệt độ vô lượng chúng sanh, tức bất danh Bồ Tát” (Nếu nói như thế này: “Ta sẽ diệt độ vô lượng chúng sanh” thì chẳng gọi là Bồ Tát).

(Kinh) Ư chư pháp nhi bất động, bất đáo, bất diệt, vô tướng, vô

vô tướng, nhất thiết pháp diệc Như dã. Chư Phật, Pháp, Tăng diệc như dã, thị tức Sơ Địa nhất niệm tâm, cụ túc bát vạn tứ thiên Bát Nhã Ba La Mật. Tức tải danh Ma Ha Diễn, tức Diệt vi Kim Cang, diệc danh Định, diệc danh Nhất Thiết Hạnh. Như Quang Tán Bát Nhã Ba La Mật trung thuyết.

(經)於諸法而不動、不到、不滅、無相、無無相，一切法亦如也。諸佛，法，僧亦如也，是即初地一念心，具足八萬四千般若波羅密。即載名摩訶衍、即滅為金剛，亦名定，亦名一切行。如『光讚般若波羅密』中說。

(Kinh: Đối với các pháp mà bất động, chẳng đến, chẳng diệt, vô tướng, chẳng phải là không có tướng, hết thảy các pháp cũng là Như. Chư Phật, Pháp, Tăng cũng là Như. Đấy chính là một niệm tâm của Sơ Địa, trọn đủ tám vạn bốn ngàn Bát Nhã Ba La Mật. Xét theo công năng chuyên chở của Bát Nhã, bèn gọi là Ma Ha Diễn, luận theo Diệt thì là Kim Cang, cũng gọi là Định, cũng gọi là hết thảy các hạnh, như đã nói trong Quang Tán Bát Nhã Ba La Mật).

Đây là phần kinh văn giảng rõ: Dùng trí Bát Nhã để chiếu, liễu đạt các pháp vốn là Không, cho nên chẳng bị lay động. “Bất đáo” (Chẳng đến): Trí Độ Luận nói: “Pháp bình đẳng hết thảy các thánh nhân đều chẳng thể đạt đến”. Ngài Thiện Cát (Tu Bồ Đề) bạch Phật: “Các vị thánh nhân khác chẳng thể đến, vì sao Phật chẳng đến?” Phật dạy: “Ngay cả Phật cũng chẳng thể đến. Vì sao vậy? Phật tức là bình đẳng, bình đẳng chính là Phật. Phật và bình đẳng chẳng hai; do vậy gọi là chẳng đến”. “Bất diệt”: Pháp vốn chẳng sanh, cho nên chẳng diệt. Ví như hoa đốm trên hư không, vốn chẳng có chỗ sanh, còn có chỗ nào diệt? Đều là do mắt có bệnh mà hư vọng thấy có sanh diệt.

“Vô tướng, vô vô tướng”: Liễu đạt Sắc tức là Không, cho nên vô tướng. Không chính là Sắc, cho nên “vô vô tướng”. Ắt cần phải dựa theo cả Sắc lẫn Không để hiểu, chớ nên chỉ dựa theo một phía sắc tướng để hiểu. Vô vô tướng chính là tiến cao hơn một cấp, ngay cả vô tướng cũng chẳng có!

“Nhất thiết pháp diệc Như” (Hết thảy các pháp cũng là Như): Tổng quát hết thảy các pháp, Thể chính là pháp giới. Pháp giới nhất tướng, Như Như bất động. Vì thế cũng là Như. Chư Phật, Pháp, Tăng, tên gọi Tam Bảo tuy khác, nhưng Thể của Tam Bảo chẳng khác, cũng lấy pháp giới làm Thể. Vì thế nói “cũng là Như”. “Thị tức Sơ Địa nhất niệm tâm, cụ túc bát vạn tứ thiên Bát Nhã Ba La Mật” (Đấy chính là một niệm tâm của Sơ Địa, trọn đủ tám vạn bốn ngàn Bát Nhã Ba La Mật): Sơ Địa Bồ Tát một niệm tương ứng, đích thân chứng chân tâm Thật Tướng. Tâm ấy trọn đủ tám vạn bốn ngàn pháp môn. Dựa theo kinh Hiền Kiếp để biện định ba trăm năm mươi Độ (Ba La Mật), bắt đầu từ Tu Hành Độ cho tới rốt cục là Phân Xá Lợi Độ, chính là ba trăm năm mươi môn công đức, mỗi mỗi môn đều tu Lục Độ, hợp thành hai ngàn một trăm Độ (350 x 6 = 2.100). Lại ghép với Thập Thiện, thành hai vạn một ngàn môn (2.100 x 10 = 21.). Lại do bốn thiện căn, mỗi thiện căn đều có đủ hai vạn một ngàn Độ, hợp thành tám vạn bốn ngàn các Ba La Mật (4 x 21. = 84.), tức là đối trị tám vạn bốn ngàn các môn trần lao.

“Tức tải danh Ma Ha Diễn” (Xét theo công năng chuyên chở bèn gọi là Ma Ha Diễn): “Tức” ở đây phải hiểu là “tựu” (xét theo). Luận theo công năng chuyên chở của Bát Nhã thì Bát Nhã đáng gọi là Đại Thừa. “Thừa” (Cỗ xe) có công năng vận tải, kham chở hành nhân đến địa vị Như Lai. “Tức Diệt danh Kim Cang” (Luận theo Diệt thì gọi là Kim Cang): Luận theo lực dụng phá Hoặc của Bát Nhã thì đáng nên gọi là Kim Cang. Kim Cang có thể phá hoại hết thảy, nhưng hết thảy chẳng thể phá hoại Kim Cang. Có thể lìa tán loạn, Tịch mà thường Chiếu, cho nên cũng gọi là Định. Có thể tự lợi và lợi ích người khác, hướng dẫn họ tu các hạnh, thì cũng gọi là Nhất Thiết Hạnh (hết thảy các hạnh). Câu cuối là dẫn chứng, [nói chi tiết thì] như trong Quang Tán Bát Nhã đã nói.

(Kinh) Đại vương! Thị kinh danh vị cú, bách Phật, thiên Phật, bách thiên vạn Phật, thuyết danh vị cú. Ư Hằng hà sa tam thiên đại thiên quốc độ trung, thành vô lượng thất bảo, thí tam thiên đại thiên quốc độ trung chúng sanh, giai đắc Thất Hiền, Tứ Quả, bất như ư thử kinh trung, khởi nhất niệm tín, hà huống giải nhất cú giả!

(經)大王！是經名味句，百佛、千佛、百千萬佛，說名味句。於恆河沙三千大千國土中，成無量七寶，施三千大千國土中眾生，皆得七賢、四果，不如於此經中，起一念信，何況解一句者。

(Kinh: Này đại vương! Đối với từ ngữ, ý nghĩa và câu chữ trong kinh này, trăm Phật, ngàn Phật, trăm ngàn vạn Phật sẽ đều nói các danh từ, câu chữ, ý nghĩa ấy. [Giả sử] trong các tam thiên đại thiên quốc độ nhiều như cát sông Hằng, đều thành vô lượng bảy báu, đem thí cho chúng sanh trong tam thiên đại thiên quốc độ, [khiến cho ai nấy] đều được bảy báu, và đều đắc Thất Hiền, Tứ Quả [thì phước báo ấy] chẳng bằng [công đức của người] dấy một niệm tin tưởng kinh này, huống hồ [công đức của] người có thể hiểu một câu).

Phần trước nói về hai thứ Thật Tướng Bát Nhã và Quán Chiếu Bát Nhã, phần này nói về Văn Tự Bát Nhã. Văn Tự là cái có thể diễn nói (能詮, năng thuyên), còn Thật Tướng và Quán Chiếu là cái được diễn nói (所詮, sở thuyên). Vì thế, [đức Phật] lại gọi “đại vương” để bảo ban. “Thị kinh danh vị cú” (Danh từ, ý nghĩa, câu trong kinh này): Một chữ thì gọi là Tự, hai chữ thì gọi là Danh, chẳng hạn như Bồ Đề, Như Lai [là danh]. Nhiều chữ hợp thành Cú (câu), hoặc bốn chữ là một Cú, hoặc năm sáu chữ hợp thành Cú không chừng. Danh và Vị được diễn nói trong một Cú. Vị chính là nghĩa vị (ý nghĩa). Chữ Cú đứng trước chữ Vị thì là đúng thứ tự. Đối với tất cả “danh, cú, vị” trong kinh này, hết thảy chư Phật đều nói các “danh, cú, vị” ấy, dùng điều này để chứng tỏ “Phật Phật đạo đồng, nói các pháp chẳng hai”.

Từ “ư Hằng hà sa” trở đi, nêu thí dụ để người nghe sẽ suy ra điều thù thắng hơn. Trước hết là nói bố thí của báu trong các thế giới nhiều như cát sông Hằng, khiến cho đại chúng vui sướng. Kế đó, lại dùng pháp để bố thí, khiến cho họ đắc quả. Tuy có đủ Pháp Thí và Tài Thí, chẳng bằng dấy lên một niệm tin tưởng kinh này! Tín mà nói là “nhất niệm” thì chính là thanh tịnh tín. Do chẳng chấp tướng, tin biết các pháp, tánh vốn là chân không, tức là nhất niệm tương ứng. Nhất niệm niệm Phật thì niệm niệm đều tương ứng. Niệm nào cũng là niệm Phật, đó là siêu thắng. Nhất niệm tín tâm còn là như thế, “hà huống giải nhất cú” (huống hồ hiểu một câu): Chữ “hà huống” là từ ngữ nói ngược lại để chỉ rõ. Đã có thể hiểu, ắt sẽ tự có thể nói, có thể khiến cho chính mình và người khác chẳng đoạn Phật chủng, [vậy thì] Tài Thí và Pháp Thí hữu tướng há sánh bằng được ư?

(Kinh) Cú, phi cú, phi phi cú. Cố Bát Nhã phi cú, cú phi Bát Nhã. Bát Nhã diệc phi Bồ Tát.

(經)句、非句、非非句。故般若非句，句非般若。般若亦非菩薩。

(Kinh: Câu, chẳng phải câu, chẳng phải là không phải câu. Do vậy, Bát Nhã chẳng phải là câu, câu chẳng phải là Bát Nhã, Bát Nhã cũng chẳng phải là Bồ Tát).

“Cú” là văn tự. “Phi cú”: Lìa tướng văn tự. “Phi phi cú”: Chữ Phi thứ nhất, cũng phải hiểu là “lìa”; [“phi phi cú”] là hoàn toàn lìa khỏi phi cú. Hai câu ấy nhằm chỉ rõ tánh của văn tự là Không. Do vậy, trí Bát Nhã chẳng phải là văn tự hay ngôn cú. Văn tự, ngôn cú chẳng phải là trí Bát Nhã. Hai câu này chỉ rõ văn và nghĩa đều là Không! “Bát Nhã diệc phi Bồ Tát” (Bát Nhã cũng chẳng phải là Bồ Tát): Bát Nhã là pháp, Bồ Tát là người. Trong Bát Nhã mà cầu Bồ Tát thì chẳng thể được. Câu này nhằm nói rõ Nhân và Pháp đều là Không.

(Kinh) Hà dĩ cố? Thập Địa tam thập sanh Không cố. Thỉ sanh, trụ sanh, chung sanh bất khả đắc. Địa địa trung tam sanh Không cố, diệc phi Tát Bà Nhã, phi Ma Ha Diễn, Không cố.

(經)何以故？十地三十生空故。始生、住生、終生不可得，地地中三生空故，亦非薩婆若，非摩訶衍，空故。

(Kinh: Vì sao vậy? Ba mươi sanh trong Thập Địa là Không. Thỉ sanh, trụ sanh, chung sanh đều chẳng thể được, vì ba thứ sanh ấy trong mỗi địa đều là Không, cũng không phải là Tát Bà Nhã, chẳng phải là Đại Thừa, vì là Không).

“Hà dĩ cố?” (Vì sao vậy?) là lời gạn hỏi nhằm giải thích ý nghĩa “nhân và pháp đều là không” trong phần trên. “Thập Địa”: Bát Nhã chia thành mười địa, mỗi địa vị đều có thỉ sanh, trụ sanh và chung sanh, gộp thành ba mươi thứ sanh. Thỉ sanh là lúc từ địa vị của chính mình [đang trụ] mới hướng tới địa vị cao hơn. Chặng giữa là lúc tăng tấn trong vô ngại đạo thì là Trụ. Trong giải thoát đạo, lúc chứng địa vị trên đó (cao hơn địa vị trước đó một bậc) thì gọi là Chung Sanh. Tam sanh (thỉ sanh, trụ sanh, chung sanh) đều chẳng thể được, cho nên là Không. Mấy câu này nhằm giải thích ba mươi sanh của Thập Địa đều là Không, và cũng nói rõ: Do Bát Nhã chẳng phải là Bồ Tát, chẳng chấp trước nhân hạnh của Bồ Tát.

“Phi Tát Bà Nhã” (Chẳng phải là Tát Bà Nhã): Tát Bà Nhã chính là tên khác của Phật Quả, dịch nghĩa là Nhất Thiết Chủng Trí. “Phi” nghĩa là chẳng chấp vào quả chứng của Như Lai. “Phi Ma Ha Diễn”: Ma Ha Diễn (Mahāyāna) nghĩa là Đại Thừa. Nhân nhân (người còn đang tu nhân) và quả nhân (người đã chứng quả) trong “cái có thể thừa” đều là Không; pháp được thừa (pháp để nương theo đó mà tu tập) cũng là Không. Từ “Bát Nhã phi Bồ Tát” đến đây, Phật, Pháp, Tăng Tam Bảo đều chẳng phải là [Bát Nhã], tức là Tam Bảo trong phần trước cũng có ý nghĩa như thế.

(Kinh) Đại vương! Nhược Bồ Tát kiến cảnh, kiến trí, kiến thuyết, kiến thọ giả, phi thánh kiến dã. Đảo tưởng kiến pháp, phàm phu nhân dã.

(經)大王！若菩薩見境、見智、見說、見受者，非聖見也。倒想見法，凡夫人也。

(Kinh: Này đại vương! Nếu Bồ Tát thấy cảnh, thấy trí, thấy nói, thấy có người lãnh chịu thì chẳng phải là thánh kiến, mà là cách thấy do tâm tưởng điên đảo, kẻ đó chính là hạng phàm phu).

Đoạn kinh văn này nêu rõ sự sai lầm của tà quán, kinh văn trong phần sau sẽ nói về sự đúng đắn của chánh quán. Kinh văn trong phần trước đã chỉ rõ “cảnh, trí, nhân, pháp đều là Không”. Nếu Bồ Tát cũng thấy cảnh, tức là trần tướng chưa mất. “Kiến trí” tức là Thức Tưởng vẫn còn. “Kiến thuyết, kiến thọ” tức là [kiến chấp] “ta, người” chưa mất; đấy đều chẳng phải là chánh kiến. “Thánh” là “chánh”. Đó là vọng tưởng điên đảo vì thấy pháp là có thật, [người thấy như vậy] tức là kẻ phàm phu mê lý, chấp tướng.

(Kinh) Kiến tam giới giả, chúng sanh quả báo chi danh dã. Lục thức khởi vô lượng dục vô cùng, danh vi Dục Giới tàng không. Hoặc Sắc sở khởi nghiệp quả, danh vi Sắc Giới tàng Không. Hoặc tâm sở khởi nghiệp quả, danh Vô Sắc Giới tàng không. Tam giới không.

(經)見三界者，眾生果報之名也。六識起無量欲無窮，名為欲界藏空。惑色所起業果，名為色界藏空。惑心所起業果，名無色界藏空。三界空。

(Kinh: “Thấy tam giới” là thấy quả báo của chúng sanh chỉ là tên gọi, [chẳng phải thật sự có]. Sáu thức dấy lên vô lượng dục chẳng có cùng tận thì gọi là Dục Giới chứa đựng Không. Nghiệp quả do mê hoặc đối với Sắc mà dấy lên thì gọi là Sắc Giới chứa đựng Không. Nghiệp quả do cái mê hoặc đối với tâm dấy lên thì gọi là Vô Sắc Giới chứa đựng Không. Tam giới đều là Không).

Từ đây trở đi, chỉ rõ chánh quán. Trước hết, xét theo nhân quả nhiễm hay tịnh để nói về tướng Không. Kế đó, xét theo “chẳng nghe, chẳng nói” để biện định tướng Không. Lại còn trước thì biện định sanh tử là Không, sau thì biện định Phật quả là Không. “Kiến tam giới”: Biết rõ quả báo mà chúng sanh đang phải hứng chịu chỉ có tên gọi mà thôi, chẳng thật sự có tam giới.

“Lục thức khởi vô lượng dục vô cùng” (Sáu thức dấy lên vô lượng dục chẳng có cùng tận): Nương vào lục thức mà phân biệt sáu trần, dấy lên các loại tâm tham đắm ngũ dục, phiền não thuộc Dục Ái Trụ Địa xoay vần vô cùng. “Thị danh Dục Giới tàng Không” (Do vậy gọi là phiền não trong Dục Giới đều là Không): Phiền não nương vào dục mà sanh, cho nên gọi là Tàng. Do [các phiền não ấy] vô tự tánh, nên gọi là Không.

“Hoặc Sắc sở khởi nghiệp quả” (Nghiệp quả do mê hoặc đối với Sắc): Hoặc (惑) là mê hoặc. Sắc Giới tuy đã lìa dục, vẫn còn mê Sắc, cho nên có trọn đủ Ngũ Ấm, nhưng Sắc Ấm mạnh mẽ nhất. Vì thế gọi là Sắc Giới. Nghiệp tức là bất động hạnh (hữu lậu Thiền Định), “quả” chính là quả báo cảm vời, vẫn thuộc về Phần Đoạn. “Danh vi Sắc Giới tàng Không” (Gọi là Sắc Giới chứa đựng Không): Tức là phiền não thuộc Sắc Ái Trụ Địa, do Sắc mà sanh, cho nên gọi là Tàng. Do chúng cũng chẳng có tự tánh, nên gọi là Không.

“Hoặc tâm sở khởi nghiệp quả” (Nghiệp quả do cái tâm mê hoặc dấy lên): Vô Sắc Giới tuy diệt Sắc quy về Không, nhưng trong Ngũ Ấm hãy còn có bốn Ấm, cho nên nói là “Hoặc tâm”. Nếu luận về nghiệp thì [các nghiệp] cũng chẳng “động hành” (Tứ Không Định). Nếu luận về quả báo, vẫn thuộc về Phần Đoạn. Nói theo y báo, Dục Giới và Sắc Giới đều có cung điện, trụ xứ; Vô Sắc Giới chỉ có cái tâm tịch mịch, chẳng có cung điện. “Danh vi Vô Sắc Giới tạng Không” (Gọi là Sắc Giới chứa đựng Không): Phiền não thuộc Hữu Ái Trụ Địa từ tâm mà sanh, cho nên gọi là Tàng. Do chúng cũng chẳng có tự tánh, cho nên gọi là Không. “Tam giới Không”: Tổng kết Phần Đoạn sanh tử trong tam giới, Hoặc, nghiệp, quả báo đều là Không.

(Kinh) Tam giới căn bản vô minh tạng diệc không. Tam địa cửu sanh diệt. Tiền tam giới trung, dư vô minh tập, quả báo không. Kim Cang Bồ Tát tạng, đắc Lý Tận tam-muội cố, Hoặc quả sanh diệt không. Hữu quả không, nhân không cố không.

(經)三界根本無明藏亦空。三地九生滅。前三界中，餘無明習，果報空。金剛菩薩藏，得理盡三昧故，惑果生滅空。有果空，因空故空。

(Kinh: Tam giới căn bản vô minh tạng cũng là Không. Chín thứ sanh trong tam địa đều diệt. Trong ba giới trước, quả báo do vô minh còn sót lại nhóm họp cũng là Không. Do Kim Cang Bồ Tát tạng đắc Lý Tận tam-muội, cho nên cái quả sanh diệt bởi Hoặc là Không. Hữu quả (quả báo của biến dịch sanh tử) là Không vì cái nhân [của cái quả ấy] là Không, cho nên [cái quả cũng] là Không).

Trong câu đầu tiên, vô minh được gọi là “căn bản”. Do vô minh có thể sanh ra hết thảy các nhiễm pháp, cho nên gọi là Căn Bản. Tức là cái tâm bất giác căn bản, cũng gọi là Si. Do đối ứng với cái ngọn mà nói là căn bản. “Tạng”: Do vô minh bất giác, cho nên tâm động. Do vậy, ba tế tướng bỗng dấy lên, sáu thô tướng đua nhau khởi tác dụng, nhiễm pháp nương vào đó mà sanh khởi; cho nên nói là Tạng. Vô minh chẳng có tánh, cho nên nói là Không. Đó là nói “cái nhân của Biến Dịch Sanh Tử là Không”.

“Tam địa cửu sanh diệt” (Chín thứ sanh trong ba địa đều diệt): Ngài Trí Giả nói: “Có người nói Tam Địa thì một là Kiến Địa, tức là từ Thập Hồi Hướng đến Phát Quang Địa; hai là Tu Địa, kể từ Diễm Huệ Địa cho tới Viễn Hành Địa; ba là Cứu Cánh Địa, kể từ Bất Động Địa cho đến Pháp Vân Địa”. Trong ba địa, mỗi địa đều có thỉ sanh, trụ sanh

và chung sanh, cho nên nói là “cửu địa”. “Diệt” tức là Không.

“Tiền tam giới trung, dư vô minh tập, quả báo không” (Trong ba giới trước đó, quả báo do vô minh còn sót lại nhóm họp, cũng là Không): Trong phần trước đã nói đoạn ngũ trụ chánh sử trong tam giới; ở đây nói về quả báo của tập khí vô minh còn sót lại cũng là Không. Đây chính là nói “cái quả của Biến Dịch sanh tử cũng là Không”.

“Kim Cang Bồ Tát tạng, đắc Lý Tận tam-muội cố” (Do Kim Cang Bồ Tát tạng đạt được Lý Tận tam-muội): Đây là nói đến duyên do của Không. Thập Địa Bồ Tát dùng sức của Kim Cang quán trí, trọn đủ mười loại quán sâu, thì gọi là Kim Cang Bồ Tát tạng, chiếu cùng tột pháp giới, thấu đạt lý, tận tánh, thấu tột nguồn cội của vô minh, đó gọi là Lý Tận tam-muội.

“Hoặc quả sanh diệt Không”: Hoặc chính là vô minh, tức là cái nhân của Biến Dịch sanh tử. “Quả” tức là quả báo, tức cái quả của Biến Dịch sanh tử. Dù nhân hay quả, pháp vi tế sanh diệt cũng là Không.

“Hữu quả không, nhân không cố không” (Hữu quả là Không vì cái nhân của cái quả ấy là Không, cho nên cái quả cũng là Không): “Hữu quả Không” nghĩa là quả báo của Biến Dịch Sanh Tử là Không. Nhân Không tức là cái Hoặc nhân (cái nhân của phiền hoặc) thuộc Biến Dịch cũng là Không, cho nên [Hữu quả Không cũng] là Không. Tức là do cái nhân là Không, cái quả bèn tự Không. Đó gọi là “nhân mất thì quả hoại”.

(Kinh) Tát Bà Nhã diệc Không, Diệt quả Không, Hoặc tiền dĩ Không cố. Phật đắc tam vô vi quả, trí duyên diệt, phi trí duyên diệt, hư không, Tát Bà Nhã quả không dã.

(經)薩婆若亦空，滅果空，惑前已空故。佛得三無為果，智緣滅，非智緣滅，虛空，薩婆若果空也。

(Kinh: Tát Bà Nhã cũng là Không, Diệt quả là Không, vì trước đó, phiền não đã là Không rồi! Phật đắc ba thứ quả vô vi là trí duyên diệt [vô vi], phi trí duyên diệt [vô vi] và hư không [vô vi], quả Tát Bà Nhã bèn là Không).

Phần trên nói sanh tử nhiễm pháp là Không, phần này nói tịnh pháp nơi Phật quả cũng là Không. “Tát Bà Nhã không” (Nhất Thiết Trí là Không): Trí đức của Phật là Không. “Diệt quả không”: Đoạn Đức của Phật là Không, cũng tức là Bồ Đề và Niết Bàn cả hai đều Không. “Hoặc tiền dĩ Không cố”: Hoặc chính là ngũ trụ phiền não, Phật thì ngũ trụ Hoặc đã sớm là Không rồi. Lại còn có thể giải thích là: Tánh của Hoặc vốn là Không, vì vốn sẵn tịch diệt.

“Phật đắc tam vô vi quả” là nói chung, kế đó là nêu riêng [“vô vi quả” là gì]. “Trí duyên diệt”: Phật dùng chánh trí để duyên quán, diệt các phiền não, gọi là “trí duyên diệt vô vi”. “Phi trí duyên diệt”: Do tự tánh thanh tịnh, lìa phiền não cấu, chẳng nhờ vào trí duyên để diệt Hoặc, thì gọi là “phi trí duyên diệt vô vi”. “Hư không vô vi”: Do cái Lý đã chứng giống như hư không, cho nên gọi là “hư không vô vi”. “Tát Bà Nhã quả không”: Tổng kết cái Thể của Phật quả là Không.

(Kinh) Thiện nam tử! Nhược hữu tu tập, thính thuyết, vô thính, vô thuyết, như hư không. Pháp đồng pháp tánh, thính đồng, thuyết đồng, nhất thiết pháp giai Như dã.

(經)善男子！若有修習、聽說、無聽、無說、如虛空。法同法性，聽同，說同，一切法皆如也。

(Kinh: Này thiện nam tử! Nếu có tu tập, nghe nói, chẳng nghe, chẳng nói, như hư không. Pháp đồng pháp tánh, nghe đồng, nói đồng, hết thảy các pháp đều là Như).

Phần trước nói theo nhân quả nhiễm tịnh, phần này nói về Không tướng. Đây là xét theo “vô thính, vô thuyết” (chẳng nghe, chẳng nói) để biện định Không tướng. Nếu có tu tập, nghe, nói, chấp trước “có nghe, nói”, sẽ mâu thuẫn với Bát Nhã. Kinh Kim Cang Bát Nhã dạy: “Thuyết pháp giả, vô pháp khả thuyết, thị danh thuyết pháp” (Thuyết pháp là chẳng có pháp gì để có thể nói thì gọi là thuyết pháp). “Nói” đã là “không nói”, thì nghe cũng là không nghe. “Chẳng nói, chẳng nghe” thì là Bát Nhã thật sự. Kinh Tịnh Danh nói: “Phù thuyết pháp giả, vô thuyết, vô thị. Kỳ thính pháp giả, vô văn, vô đắc dã” (Người thuyết pháp chẳng nói, chẳng chỉ dạy. Người nghe pháp chẳng nghe, chẳng đắc). Như hư không chẳng có hình, chẳng có tướng, cho nên nói là “vô thuyết thính” (không nói hay nghe).

“Pháp đồng pháp tánh”: Chữ “pháp” thứ nhất nói về pháp do Như Lai đã nói. Chẳng nói mà nói, nói chính là chẳng nói, vốn giống như Chân Không pháp tánh, chẳng vướng mắc mảy may, chẳng nhiễm mảy trần, nghe và nói đều như nhau. Dùng một để suy ra các điều kia, [sẽ thấy] hết thảy các pháp đều là Như.

(Kinh) Đại vương! Bồ Tát tu hộ Phật quả, vi nhược thử.

(經)大王！菩薩修護佛果，為若此。

(Kinh: Này đại vương! Bồ Tát tu tập và thủ hộ Phật quả như thế đó).

Trước đó, các vua muốn hỏi nhân duyên thủ hộ quốc độ. Đức Phật dạy: “Ta nay muốn vì các Bồ Tát nói nhân duyên thủ hộ Phật quả, nhân duyên thủ hộ hạnh Thập Địa”. Khi đó, Nguyệt Quang (vua Ba Tư Nặc) hỏi Phật: “Hết thảy Bồ Tát thủ hộ Phật quả như thế nào?” Đức Phật bèn vì vua nói cặn kẽ nghĩa Không của các pháp, nhân quả nhiễm tịnh hết thảy đều là Như. Vì vậy, Ngài kết lại lời Đáp: Bồ Tát tu tập và thủ hộ Phật quả “vi nhược thử”. Hai chữ “nhược thử” (như thế đó) chỉ những ý nghĩa thủ hộ các quả như đã nói trên đây.

(Kinh) Hộ Bát Nhã Ba La Mật giả vi hộ Tát Bà Nhã, Thập Lực, thập bát bất cộng pháp, ngũ nhãn, ngũ phần Pháp Thân, tứ vô lượng tâm, nhất thiết công đức quả, vi nhược thử.

(經)護般若波羅密者，為護薩婆若、十力、十八不共法、五眼、五分法身、四無量心、一切功德果，為若此。

(Kinh: Thủ hộ Bát Nhã Ba La Mật là thủ hộ Tát Bà Nhã, Thập Lực, mười tám pháp bất cộng, ngũ nhãn, năm phần Pháp Thân, tứ vô lượng tâm, hết thảy các quả công đức như thế đó).

“Hộ Bát Nhã Ba La Mật” là thủ hộ cái nhân. Thủ hộ cái nhân vốn vì thủ hộ cái quả. “Vi hộ Tát Bà Nhã” (Là thủ hộ Tát Bà Nhã) tức là thủ hộ Phật quả.

Thập Lực là trí Thật Tướng do Như Lai đã chứng, liễu đạt hết thảy, đều có thể biết trọn khắp, không gì có thể phá hoại, không gì có thể vượt hơn. Vì thế, gọi là Lực:

- Một, tri thị xứ phi xứ trí lực: Biết hết thảy nhân duyên quả báo, như tạo thiện nghiệp thì biết là sẽ đắc thiện báo, đó gọi là “tri thị xứ”. Nếu tạo ác nghiệp, mà mong đạt được lạc báo thì chẳng có lẽ ấy, đó gọi là “phi xứ”.

- Hai, tri tam thế nghiệp báo trí lực: Biết nghiệp, duyên, quả báo, chỗ thọ sanh trong ba đời quá khứ, hiện tại, vị lai của hết thảy chúng sanh.

- Ba, tri chư Thiền tam-muội trí lực: Biết thứ tự cạn sâu của các

môn Thiền Định, tự tại vô ngại.

- Bốn, tri chư căn thắng liệt trí lực: Biết căn tánh của chúng sanh hơn, kém, đắc quả lớn nhỏ.

- Năm, tri chủng chủng giải trí lực: Biết các thứ lạc dục của các chúng sanh, thiện ác bất đồng.

- Sáu, tri chủng chủng giới trí lực: Biết các thứ giới phần bất đồng của các chúng sanh.

- Bảy, tri đạo chí xứ trí lực: Biết chỗ sẽ đạt đến do hạnh hữu lậu của lục đạo và chỗ sẽ đạt đến do hạnh Niết Bàn vô lậu.

- Tám, thiên nhãn vô ngại trí lực: Thấy các chúng sanh lúc chết, lúc sanh ra, đoan chánh hay xấu xí, nghiệp duyên thiện hay ác.

- Chín, túc mạng vô ngại trí lực: Biết các chuyện chết đây, sanh kia, tên họ, thức ăn, khổ lạc, thọ, yểu v.v… trong vô lượng đời, vô lượng kiếp.

- Mười, lậu tận vô dư trí lực: Trong hết thảy các phiền não, đối với tập khí thừa sót bèn vĩnh viễn đoạn dứt, chẳng cho nó sanh khởi.

Đó gọi là mười loại trí lực.

“Mười tám pháp bất cộng”: Công đức và trí huệ của chư Phật siêu việt chín pháp giới, đạt được mười tám pháp hoàn toàn chẳng cùng chung với tam thừa và phàm phu:

- Một, thân vô thất (thân chẳng lầm lỗi): Chư Phật tu Giới, Định, Huệ, từ bi đã lâu, công đức trọn đủ, phiền não đều hết sạch, cho nên thân nghiệp không lầm lỗi.

- Hai, khẩu vô thất: Có vô lượng biện tài, phương tiện thiện xảo, tùy theo căn cơ mà thuyết pháp khiến cho họ được ngộ chứng. Vì thế, khẩu nghiệp chẳng có lầm lỗi.

- Ba, ý vô thất: Còn gọi là niệm vô thất, tu Thiền rất sâu, tâm chẳng tán loạn, chẳng chấp trước các pháp, đạt được an ổn bậc nhất. Vì thế, ý nghiệp chẳng lầm lỗi.

- Bốn, vô dị tưởng: Đối với chúng sanh, bình đẳng phổ độ, tâm chẳng chọn lựa tướng oán thân. Đó gọi là Vô Dị Tưởng,

- Năm, vô bất định tâm: Đi, đứng, ngồi, nằm, trong bốn oai nghi, Na Già thường ở trong Định, chẳng có lúc nào không Định, cho nên chẳng có tâm bất định.

- Sáu, vô bất tri dĩ xả: Đối với hết thảy các pháp, dùng huệ chiếu để hay biết, cái gì nên xả bèn xả, chẳng có một pháp nào không biết mà để xả!

- Bảy, dục vô giảm: Tu trọn các điều thiện, thường muốn độ thoát

hết thảy chúng sanh, tâm chẳng chán đủ.

- Tám, tinh tấn vô giảm: Thân tâm tinh tấn, chẳng có mệt mỏi, thường độ chúng sanh chẳng nghỉ, chẳng dứt!

- Chín, niệm vô giảm: Thường nghĩ đến pháp của hết thảy chư Phật, trí huệ trọn đủ, niệm nào cũng tương ứng.

- Mười, huệ vô giảm: Có Nhất Thiết Trí vô biên vô tận, tùy nghi thuyết pháp cũng chẳng cùng tận.

- Mười một, giải thoát vô giảm: Xa lìa chấp trước, hết thảy vô ngại, hữu vi lẫn vô vi đều giải thoát.

- Mười hai, giải thoát tri kiến vô giảm: Trong hết thảy các pháp giải thoát, Phật thấy biết rành rẽ, phân biệt vô ngại.

- Mười ba, nhất thiết thân nghiệp tùy trí huệ hành: Hiện đủ mọi thân để điều phục chúng sanh, thuận theo trí huệ mà ứng cơ, khiến cho họ chứng ngộ, đạt được lợi ích.

- Mười bốn, nhất thiết khẩu nghiệp tùy trí huệ hành: Dùng âm thanh vi diệu, thuận theo trí huệ mà chuyển để hướng dẫn lợi lạc hết thảy hữu tình.

- Mười lăm, nhất thiết ý nghiệp tùy trí huệ hành: Dùng ý thanh tịnh, thuận theo trí huệ mà chuyển nhập chúng sanh tâm để vì họ thuyết pháp.

- Mười sáu, trí huệ tri quá khứ thế vô ngại: Huệ chiếu quá khứ, tất cả hết thảy các pháp hữu tình và vô tình, đều biết trọn khắp, vô ngại.

- Mười bảy, trí huệ tri vị lai thế vô ngại: Huệ chiếu vị lai, đối với tất cả hết thảy các pháp hữu tình và vô tình, đều biết trọn khắp, vô ngại.

- Mười tám, trí huệ tri hiện tại vô ngại: Huệ chiếu hiện tại, trong tất cả hết thảy các pháp hữu tình và vô tình, đều biết trọn khắp, vô ngại.

Ngũ nhãn, ngũ phần Pháp Thân, tứ vô lượng tâm, xem giải thích trong phần trước, cùng với hết thảy các công đức đã chứng nơi quả, cách thức thủ hộ là như thế đó. Tức là như kinh văn thuộc phần trước, nương vào Văn Tự Bát Nhã để dấy lên Quán Chiếu Bát Nhã, chiếu kiến hết thảy pháp tánh. Pháp tánh chính là Thật Tướng Bát Nhã. Đấy là nhân duyên thủ hộ Phật quả.

(Kinh) Phật thuyết pháp thời, vô lượng nhân chúng, giai đắc Pháp Nhãn Tịnh, tánh địa, tín địa. Hữu bách thiên nhân, giai đắc đại không, Bồ Tát đại hạnh.

(經)佛說法時，無量人眾，皆得法眼淨、性地、信地。有百千人，皆得大空，菩薩大行。

(Kinh: Khi đức Phật thuyết pháp, vô lượng người đều đắc Pháp Nhãn Tịnh, tánh địa, tín địa. Có trăm ngàn người đều đắc Đại Không và đại hạnh của Bồ Tát).

Đây là chỉ rõ đại chúng khi đó đạt được lợi ích. “Phật thuyết pháp thời” (Lúc đức Phật thuyết pháp): Lúc đức Phật thuyết pháp thủ hộ Phật quả đã xong. “Vô lượng nhân chúng” (Vô lượng người): Nói [số người đạt được lợi ích] nhiều tột bậc. “Giai đắc Pháp Nhãn Tịnh” (Đều đắc Pháp Nhãn Tịnh): Phá vô minh, thấy Pháp Thân, suốt ngày đối trước cảnh mà suốt ngày chẳng có cảnh để có thể đối. Chỗ nào cũng là đạo, pháp nào cũng toàn là chân thật. Hiểu thấu suốt sâm la vạn tượng là do một pháp in vào. Hoặc đạt được Pháp Tánh Địa, tức là Thập Địa trong Thông Giáo được ba thừa cùng hành, tỉnh lược chín địa kia, chỉ nêu một địa. “Hoặc đắc Tín địa”: Tức là địa vị Thập Tín trong Viên Giáo.

“Hữu bách thiên nhân, giai đắc đại không, Bồ Tát đại hạnh” (Có trăm ngàn người đều đắc đại không và Bồ Tát đại hạnh): Trăm ngàn người ấy chính là đại căn chúng sanh. Vì thế, họ vừa nghe đại pháp liền đắc đại không và đại hạnh. Đại không, đại hạnh là pháp sở đắc của hàng Thập Địa Bồ Tát trong Biệt Giáo, hay Thập Trụ Bồ Tát trong Viên Giáo.

Hỏi: Đức Phật nói Bát Nhã, vì lẽ nào mà hội chúng đạt được lợi ích khác nhau?

Đáp: Như Lai thuyết pháp, ví như một trận mưa tưới tắm, tùy theo rễ, thân cây lớn hay nhỏ, mà [mỗi loài thảo mộc] được thấm nhuần, thuận theo chủng tánh của chúng mà sanh trưởng. Vì thế, một âm thanh diễn thuyết, [thính chúng trong cùng một pháp hội] được hưởng lợi ích khác nhau. Phẩm thứ hai là Quán Không đã xong.