Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Luận tạng
Śikṣāsamuccaya (bản khác)
- Tác giả
- Śāntideva
- Thông tin
- GRETILCC BY-NC-SA 4.0
tatra gambhīrasūtrântaparicayāt pāpakṣayo bhavati ||
yathā vajracchedikāyām uktaṃ |
ye te subhūte kulaputrā vā kuladuhitaro vā imān evaṃrūpān sūtrântān udgrahīṣyanti yāvat paryavāpsyanti |
te paribhūtā bhaviṣyanti suparibhūtāḥ |
tat kasya hetoḥ |
yāni teṣāṃ satvānāṃ paurvajanmikāni karmāṇi kṛtāny apāyasaṃvartanīyāni |
tāni tayā paribhūtatayā dṛṣṭae eva dharme kṣapayiṣyanti buddhabodhiṃ ca prāpsyantîti ||
śūnyatā-
[ cambridge ms f82b ---> ]
adhimuktyâpi pāpaśuddhir bhavati tathāgatakoṣasūtre vacanāt |
yaḥ kāśyapa pitā ca syāt pratyekabuddhaś ca taṃ jīvitād vyaparopayed idam agraṃ prāṇâtipātānāṃ |
idam agram adattâdānānāṃ yad uta triratnadravyâpaharaṇatā |
idam agraṃ kāmamithyâcārāṇāṃ yad uta mātā syād arhantī ca |
idam agraṃ mṛṣāvādānāṃ yad uta tathāgatasyâbhyākhyānaṃ |
idam agraṃ paiśunyānāṃ yad utârya-
[ bendall ed p172 ---> ]
saṃghasyâvarṇaḥ |
idam agraṃ pāruṣyāṇāṃ yad utâryāṇām avasphaṇḍanaṃ |
idam agraṃ saṃbhinnapralāpānāṃ yad uta dharmakāmānāṃ vikṣepaḥ |
idam agraṃ vyāpādānāṃ yad utânantaryaparikarṣaṇam |
idam agram abhidhyānāṃ yad uta samyaggatānāṃ lābhaharaṇacittatā |
idam agraṃ mithyādṛṣṭīnāṃ yad uta gahanatādṛṣṭiḥ |
ime kāśyapa daśâkuśalāḥ karmapathā mahāsâvadyāḥ |
sacet kāśyapâikasatvâibhir evaṃ mahāsâvadyair daśabhir akuśalaiḥ karmapathaiḥ samanvāgato bhavet |
sa ca tathāgatasya hetupratyayasaṃyuktāṃ dharmadeśanām avataren |
nâtra kaścid ātmā vā satvo vā jīvo vā pudgalo vā yaḥ karoti pratisaṃvedayate iti hy akṛtām anabhisaṃskārāṃ māyādharmatām asaṃkleśadharmatāṃ prakṛtiprabhāsvaratāṃ sarvadharmāṇām avataraty ādiśuddhān sarvadharmān abhiśraddadhāty adhimucyate |
nâhaṃ tasya satvasyâpāyagamanaṃ vadāmîti ||
karmâvaraṇaviśuddhisūtre 'py uktaṃ |
punar aparaṃ mañjuśrīr yo bodhisatvâpattim anāpattiṃ paśyati |
avinayaṃ vinayaṃ paśyati |
saṃkleśaṃ vyavadānaṃ paśyati |
saṃsāradhātuṃ nirvāṇadhātuṃ paśyati |
sa karmâvaraṇaviśuddhiṃ pratilabhatae iti ||
trisamayarāje 'pi pāpapratipakṣasamudācārôktaḥ ||
akṣiṇī nimīlya buddhabodhisatvâ-
[ bendall ed p173 ---> ]
lambanacittaḥ śatâkṣaram aṣṭasahasraṃ japet |
nimīlitâkṣâiva buddhabodhisatvān paśyati vigatapāpo-
[ cambridge ms f83a ---> ]
bhavati |
athavā caityaṃ pradakṣiṇīkurvann aṣṭasahasraṃ japec caityapratimāyāḥ saddharmapustakānāṃ câikatamaṃ puraskṛtyâyam eva vidhir iti ||
cundādhāraṇīṃ vā tāvaj japed yāvat pāpakṣayanimittāni paśyati svapne |
tad yathā krandanâdichardanadadhikṣīrâdibhojanāt tu vigatapāpo bhavati |
vamanād vā candrasūryadarśanād ākāśagamanāj jvalitânalamahiṣakṛṣṇapuruṣaparājayād bhikṣubhikṣuṇīsaṃghadarśanāt kṣīravṛkṣagaja vṛṣagirisiṃhâsanaprāsādanâvarohaṇād dharmaśravaṇāc ca pāpakṣayaḥ saṃlakṣayitavyaḥ ||
tathāgatabimbaparivarte 'pi pratipakṣasamudācārôktaḥ |
tad yathā puruṣo mīḍhâvaliptaḥ sudhautusnānaṃ kṛtvā gandhair vilipyate |
tasya tad daurgandhyaṃ vāntaṃ vigataṃ syād evaṃ pañcânantaryakāriṇas tat pāpaṃ vigacchati |
yo 'pi daśâkuśalakarmapathasamanvāgatas tathāgate śraddhāṃ pratilabhya tathāgatabimbaṃ kārayet tasyâpi tat pāpaṃ na prajñāyate viśeṣato bodhicittasamanvāgatasya |
viśeṣato 'bhiniṣkrāntagṛhâvāsasya śīlavatêti ||
puṣpakūṭadhāraṇyām apy uktaṃ |
yaś ca khalu punaḥ siṃhavikrīḍitatathāgataṃ saṃmukhaṃ varṣaṃ vā varṣasahasraṃ vā varṣaśatasahasraṃ vā sarvasukhôpadhānair upatiṣṭhed |
yaś ca parinirvṛtasya tathāgatasya caitye bodhicittasaṃgṛhītâikapuṣpam āropayet tathāgatapūjāyai janâñjaliṃ côpanāmayej jalena vā siñcayed iṣikāpadaṃ vā dadyān nirmālyaṃ câpanayed upalepanapradānaṃ vā puṣpapradānaṃ vā dīpapradānaṃ vā kuryād āttamanāḥ ekakramavyatihāraṃ vâtikramya vācaṃ bhāṣate |
namas tasmai buddhāya bhagavatêtimātre 'tra siṃhavikrīḍitakāṅkṣā vā vimatir vā vicikitsā vā yad asau kalpaṃ vā kalpaśataṃ vā kalpasahasraṃ vā durgativinipātaṃ gacchen nêdaṃ-
[ cambridge ms f83b ---> ]
sthānaṃ vidyatae iti ||
[ bendall ed p174 ---> ]
bhaiṣajyaguruvaidūryaprabharājasūtre 'py uktaṃ |
ye pañca śikṣāpadāni dhārayanti |
ye daśa śikṣāpadāni dhārayanti |
ye ca bodhisatvasaṃvaraṃ caturthaṃ śataṃ śikṣāpadānāṃ dhārayanti |
ye punar abhiniṣkrāntagṛhâvāsā bhikṣavaḥ pañcāśâdhike dve śikṣāpadaśate dhārayanti |
yāś ca bhikṣuṇyaḥ pañcaśikṣāpadaśatāni dhārayanti |
ye ca yathāparigṛhītāc chikṣāsaṃvarād anyatarāc chikṣāpadād bhraṣṭā bhavanti |
sacet te durgatibhayabhītās tasya bhagavato bhaiṣajyaguruvaiḍūryaprabharājasya tathāgatasya nāmadheyaṃ dhārayeyur yathāvibhavataś ca pūjāṃ kuryuḥ |
na bhūyas teṣām apāyagatiḥ pratikāṅkṣitavyā ||
atha bhagavān āyuṣmantam ānandam āmantrayate sma |
śraddadhāsi tvam ānanda |
pattīyasi |
yad ahaṃ tasya bhagavato bhaiṣajyaguruvaiḍūryaprabharājasya tathāgatasya guṇān varṇayāmi |
atha te kāṅkṣā vā vimatir vā vicikitsā vâtra gambhīre buddhagocare ||
athâyuṣmān ānando bhagavantam etad avocat |
na me bhadanta bhagavan kāṅkṣā vā vimatir vā vicikitsā vā tathāgatabhāṣiteṣu sūtrânteṣu |
tat kasya hetoḥ |
nâsti tathāgatānām apariśuddhakāyavāṅmanaḥsamudācāratā |
imau bhagavan candrasūryāv evaṃ maharddhikāv evaṃ mahânubhāvau pṛthivyāṃ patetāṃ |
sumeruḥ parvatarājā sthānāc calet |
na tu buddhānāṃ vacanam anyathā bhavet ||
kiṃtu bhadanta bhagavan santi satvāḥ śraddhêndriyavikalā ye buddhagocaraṃ śrutvā na śraddadhati |
teṣām evaṃ bhavati |
katham idaṃ nāmadheyaṃ smaraṇamātreṇa tasya tathāgatasyâittakā guṇânuśaṃsā bhavati |
te na śraddadhati |
na pattīyanti |
pratikṣipanti |
teṣāṃ dīrgharātram anarthāyâhitāyâsukhāya vinipātāya bhaviṣyati ||
bha-
[ cambridge ms f84a ---> ]
gavān āha |
asthānam ānandânavakāśo yeṣāṃ tasya nāmadheyaṃ nipatet karṇe teṣāṃ durgatyapāyagamanaṃ bhaved iti |
duḥśraddhānīyaś cânanda buddhānāṃ buddhagocaraḥ |yac ca tvam ānanda śraddadhāsi pattīyasi |
[ bendall ed p175 ---> ]
tathāgatasyâiṣo 'nubhāvo draṣṭavyaḥ |
abhūmiś câtra śrāvakapratyekabuddhānāṃ sthāpayitvâikajātipratibaddhān bodhisatvān mahāsatvān iti ||
atrâiva côktaṃ |
ye cânye śrāddhāḥ kulaputrā vā kuladuhitaro vâṣṭâṅgasamanvāgatam upavāsam upavasanti |
ekavārṣikaṃ vā traivārṣikaṃ vā śikṣāpadaṃ dhārayanti |
yeṣām evam abhiprāyaḥ evaṃ praṇidhānaṃ |
anena vayaṃ kuśalamūlena paścimāyāṃ diśāyāṃ sukhāvatyāṃ lokadhātaûpapadyema yatrâmitābhas tathāgataḥ |
yaiḥ śrutaṃ bhaviṣyati tasya bhagavato bhaiṣajyaguruvaiḍūryaprabhavarājasya tathāgatasya nāmadheyaṃ |
teṣāṃ maraṇakālasamaye 'ṣṭau bodhisatvā ṛddhyâgatya mārgam upadarśayanti |
te tatra nānāraṅgeṣu padmeṣûpapādukāḥ prādurbhavanti |
kecit punar devalokae upapadyante |
teṣāṃ tatrôpapannānāṃ tat pūrvakaṃ kuśalamūlaṃ na kṣīyate |
durgativinipātabhayaṃ ca na bhaviṣyati |
te tataś cyutêha manuṣyaloke rājāno bhavanti |
caturdvīpêśvarāś cakravartinaḥ |
anekāni satvakoṭīniyutaśatasahasrāṇi daśa kuśaleṣu karmapatheṣu pratiṣṭhāpayanti |
apare punaḥ kṣatriyamahāśālakuleṣûpapadyante |
brāhmaṇamahāśālakuleṣûpapadyante |
gṛhapatimahāśālakuleṣu prabhūtadhanadhānyakoṣakoṣṭhâgārakuleṣûpapadyante |
te rūpasaṃpannā bhavanti |
parivārasampannā bhavanti ||
tatrâivôktaṃ |
yena ca punar mātṛgrāmeṇa tasya bhagavato bhaiṣajyaguruvaiḍūryaprabharājasya tathāgatasya nāmadheyaṃ śrutaṃ bhaviṣyati |
udgṛhītaṃ vā |
sa tasya paścimo mātṛgrāmabhā-
[ cambridge ms f84b ---> ]
vaḥ pratikāṅkṣitavyêti ||
mañjuśrībuddhakṣetraguṇavyūhâlaṃkārasūtre 'py uktaṃ |
jñānôttaraprabhāketuṃ praṇidhānamatiṃ tathā |
śāntêndriyaṃ mañjughoṣaṃ bhaktitaḥ praṇamāmy aham ||
[ bendall ed p176 ---> ]
yâiṣāṃ bodhisatvānāṃ nāmadheyaṃ tu dhārayet |
etasya mātṛgrāmasya strībhāvo na bhaviṣyati ||
uktaḥ saṃkṣepāt pratipakṣasamudācāraḥ ||
pratyāpattibalam adhunôcyate ||
yathôktam āryakṣitigarbhasūtre |
prāṇâtipātāt prativirato bhavati bodhisatvo mahāsatvaḥ sarvasatvānām abhayaṃdadaḥ |
anuttrāso 'nupāyāso 'lomaharṣaḥ sa tena kuśalamūlena karmavipākena |
yat pūrvântakoṭipañcagaticakrâruḍhena saṃsāranady-udyātena prāṇâtipātahetunā kāyavāṅmanasā karmâvaraṇaṃ kleśâvaraṇaṃ dharmâvaraṇaṃ kṛtaṃ vā syāt kāritaṃ vânumoditaṃ syāt |
tat sarvaṃ tena prāṇâtipātavairamaṇacakreṇa sarvânarthaṃ mardayati |
yāvad aśeṣam avipākaṃ kurute |
sanikāyasabhāge devamanuṣyāṇāṃ priyo bhavati nirātaṅko dīrghâyuṣkêti ||
yāvat punar aparaṃ kulaputra yo bodhisatvo yāvajjīvam adattâdānāt prativirato bhavati sa sarvasatvānām abhayam dadāti anyatrâsayatnenâsaṃkṣobheṇa svalābhena saṃtuṣṭo viharati |
adhā-
[ bendall ed p177 ---> ]
rmikabhogânabhilāṣī sa tena kuśalamūlena yāvad adattâdānahetukaṃ karmâvaraṇaṃ mardayati pramardayati yāvad aśeṣam avipākaṃ kurutae iti ||
pe ||evaṃ daśâpi kuśalāḥ karmapathāḥ svavipakṣâkuśalaghātakās tatra paṭhyante ||
tathā candrapradīpasūtre 'pi vyāpādaviratyā sarvapāpakṣayaḥ śrūyate |
yathâha |
sahiṣyāmy atra bālānām abhūtāṃ paribhāṣaṇāṃ |
ākrośanaṃ tarjanāṃ câdhivāsiṣya nāyakaḥ ||
kṣapayiṣye pāpakaṃ karma yan mayā purime kṛtam |
anyeṣu bodhisatveṣu vyāpādo janito mayêti ||
uktaṃ pratyāpattibalam ||
āśrayabalaṃ tu vaktavyam ||
atra sūkarikâvadānam udāhāryam |
ye buddhaṃ śaraṇaṃ yānti na te gacchanti durgatiṃ |
prahāya mānuṣān kāyān divyān kāyāṃl labhanti te ||
ity evaṃ dharmaṃ saṃghaṃ câdhikṛtya pāpakṣayaḥ ||
āryamaitreyavimokṣe tu bodhicittena pāpaviśuddhir uktā |
kalpa-
[ cambridge ms f85a ---> ]
uddāhâgnibhūtaṃ sarvaduṣkṛtanirdahanatayā |
pātālabhūtaṃ sarvâkuśaladharmaparyādānakaraṇatayā ||
pe ||
tad yathā kulaputra hāṭakaprabhāsaṃ nāma rasajātaṃ |
tasyâikaṃ palaṃ lohapalasahasraṃ suvarṇīkaroti |
na ca tatra tat palaṃ śakyate tena lohapalasahasreṇa paryādātuṃ |
na lohīkartuṃ |
evam evâikaḥ sarvajñatācittôtpādarasadhātuḥ kuśalamūlapariṇāmanājñānasaṃgṛhītaḥ sarvakarmakleśâvaraṇalohāni pa-
[ bendall ed p178 ---> ]
ryādāya sarvadharmān sarvajñatāvarṇān karoti |
na ca sarvajñatācittôtpādarasadhātuḥ śakyaḥ sarvakarmakleśalohaiḥ saṃkleśayituṃ paryādātuṃ vā |
tad yathā kulaputrâikaḥ pradīpo yādṛśe gṛhe vā layane vā praveśyate sa saha praveśito varṣasahasrasaṃcitam api tamondhakāraṃ vidhamayati |
avabhāsaṃ ca karoti |
evam evâikaḥ sarvajñatācittôtpādapradīpo yādṛśe satvâśaye gahane 'vidyātamondhakārânugate praveśyate sa saha praveśito 'nabhilāpyakalpaśatasahasrasaṃcitam api karmakleśâvaraṇatamondhakāraṃ vidhamati |
jñānâlokaṃ ca karoti ||
tad yathā kulaputra cintāmaṇirājamukuṭānāṃ mahānāgarājñāṃ nâsti parôpakramabhayaṃ |
evam eva bodhicittamahākaruṇācintāmaṇirājamukuṭâvabaddhānāṃ bodhisatvānāṃ nâsti durgatyapāyaparôpakramabhayam iti ||
āryôpāliparipṛcchāyām apy uktaṃ |
ihôpāle mahāyānaṃ saṃprasthito bodhisatvaḥ sacet pūrvâhṇakālasamaye āpattim āpadyeta |
madhyâhnakālasamaye sarvajñatācittenâvirahito vihared aparyantâiva bodhisatvasya śīlaskandhaḥ |
sacen madhyâhnakālasamaye āpattim āpadyate sāyâhnakālasamaye sarvajñatācittenâvirahito bhaved aparyantâiva bodhisatvasya śīlaskandhaḥ |
evaṃ yāme yāme vidhir uktaḥ |
evaṃ hy upāle saparihārā śikṣā mahāyānasaṃprasthitānāṃ bodhisatvānāṃ |
tatra bodhisatvena nâtikaukṛtyaparyutthānam utpādyaṃ nâtivipratisāriṇā bhavitavyaṃ |
sacet punaḥ śrāvakayānīyaḥ pudgalaḥ punaḥ punar āpattim āpadyeta |
naṣṭaḥ śrāvakasya pudgalasya
[ cambridge ms f85b ---> ]
śīlaskandho veditavyaḥ |
iti ||
iti śikṣāsamuccaye pāpaśodhanam aṣṭamaḥ paricchedaḥ ||
kṣāntipāramitā navamaḥ paricchedaḥ ||
tad evam aviratapravṛttāṃ bahusukhāṃ dauḥś-lyôtpattiṃ rakṣann evaṃ ca karmâvaraṇavibandham apanayan kleśaviśodhane prayateta ||
tatrâdau tāvat kṣameta |
akṣamasya hi śrutâdau vīryaṃ pratihanyate 'khedasahatvāt |
aśrutavāṃś ca na samādhyupāyaṃ jānāti |
nâpi kleśaśodhanôpāyam |
tasmād akhinnaḥ śrutam eṣeta |
jñānato 'pi saṃkīrṇacāriṇaḥ samādhānaṃ duṣkaram iti |
saṃśrayeta vanaṃ tataḥ |
tatrâpi vikṣepapraśamanânabhiyuktasya cittaṃ na samādhīyatae iti |
samādhānāya yujyeta |
samāhitasya ca na kiñcit phalam anyatra kleśaśodhanād iti |
bhāvayed aśubhâdikaṃ ||
ity etāni tāvat kleśaśuddher uddeśapadāni ||
idānīṃ nirdeśôcyate |
tatra kṣāntis trividhā dharmasaṃgītisūtre 'bhihitā |
duṣkhâdhivāsanakṣāntiḥ |
dharmanidhyānakṣāntiḥ |
parâpakāramarṣaṇakṣāntiś cêti |
tatra duṣkhâdhivāsanakṣāntivipakṣo 'niṣṭâgamaprāptaduṣkhabhīrutā |
iṣṭavighātaprāptaś ca sukhâbhiṣvaṅgas tābhyāṃ daurmanasyaṃ |
tato dveṣo līnatā ca ||
atâivâha candrapradīpasūtre |
sukhe 'nabhiṣvaṅgaḥ |
duṣkhe 'vaimukhyam iti ||
ratnameghasūtre 'py uktaṃ |
yae ime ādhyātmikāḥ śokaparidevaduṣkha daurmanasyôpāyāsās tān kṣamate 'dhivāsayatîti ||
[ bendall ed p180 ---> ]
āryôgradattaparipṛcchāyām apy uktaṃ |
punar aparaṃ gṛhapate gṛhiṇā bodhisatvenânunayapratighâpagatena bhavitavyam aṣṭalokadharmânanuliptena |
tena bhogalābhena vā bhāryāputralābhena vā dhanadhānyavittalābhena vā nônnamitavyaṃ na praharṣitavyaṃ |
sarvavipattiṣu cânena nâvanamitavyaṃ |
na durmanasā bhavitavyaṃ evaṃ cânena pratyavekṣitavyaṃ |
māyākṛtaṃ sarvasaṃskṛtaṃ viṭhapanapratyupasthānalakṣ-
[ cambridge ms f86a ---> ]
aṇaṃ |
karmavipākanirvṛttā hy ete |
yad idaṃ mātāpitṛputrabhāryādāsīdāsakarmakarapauruṣeyamitrâmātyajñātisālohitā |
nâite mama svakāḥ |
nâham eteṣām iti ||
api ca |
yady asty eva pratīkāro daurmanasyena tatra kim |
pratīkāre 'pi muhyeta durmanāḥ krodhamūrcchitaḥ ||
līnatvād vā hatôtsāho gṛhyate parayâpadā |
taccintayā mudhā yānti hrasvam āyur muhur muhuḥ ||
tenâbhyāsāt tyajed etaṃ nirarthakam anarthavat ||
kathaṃ ca daurmanasyatyāgo 'bhyasyate |
laghusukumāracittôtsargāt ||
yathôktam ugradattaparipṛcchāyāṃ |
apagatatūlapicûpamatācittasyêti ||
āryagaṇḍavyūhe 'py uktaṃ |
duryodhanaṃ cittaṃ te dārike utpādayitavyaṃ sarvakleśanirghātāya |
aparājitacittaṃ sarvâbhiniveśavinirbhedāya |
akṣobhyacittaṃ viṣamâśayatvasāgarâvartaprayāteṣv iti ||
na câbhyāsasya duṣkaraṃ nāma kiñcid asti |
tathā hi mūḍhatarāṇām api tāvad bhārahāraka-
[ bendall ed p181 ---> ]
kaivartakarṣakâdīnāṃ duṣkhâbhyāsāt kṣudrataraphale 'pi vastuni saṃrūḍhakiṇâṅkitaṃ cittam avasādena na paribhūyate |
kiṃ punaḥ sarvasaṃsārasukhasarvabodhisatva sukhânuttarapadasamadhigamaphale karmaṇi |
tathā prākṛtâpi kiñcid apakāriṣv ātmaduṣkṛtenâiva hateṣu svayaṃ mṛtyuṣu prahartuṃ gāḍhaprahāravedanâpi saṃgrāmayanty eva |
ki.ṃ punar drāghiṣṭhakālâpakāriṣu duṣkhôpāttakuśaladhanalavastainyeṣu narakeṣu nâvadhyaghātakeṣu bhavacārakapālakeṣu niḥsaraṇadvāradignāśakeṣv ānukūlye 'pi dṛḍhataravādhākareṣv anapakṛtavairiṣv anavadhikalpâbaddhadṛḍhavaireṣu kleśaśatruṣu prahartum utsāho duṣkhasahanaṃ vā na bhavet |
viśeṣatas tribhuvanavijayayā baddhaparikarasya māraśavarapratigṛhītajagadbandimokṣāya saṃgrāmayataḥ |
tatrâtmaduṣkhâbhyāsapūrvakaṃ kaṣṭaṃ kaṣṭatarâbhyāsaḥ sidhyati |
yathā câbhyāsavaśāt satvānāṃ duṣkhasukhasa/mjñā |
tathā sarvaduṣkhôtpādeṣu sukhasaṃjñā pratyupasthānâbhyāsāt sukhasaṃjñâiva pratyupatiṣṭhate |
etan niṣyandaphalaṃ ca sarvadharmasukhâkrāntaṃ nāma samādhiṃ pratila-
[ cambridge ms f86b ---> ]
bhate ||
uktaṃ hi pitāputrasamāgame |
asti bhagavan sarvadharmasukhakrānto nāma samādhiḥ |
yasya samādheḥ pratilambhād bodhisatvaḥ sarvârambaṇavastuṣu sukhām eva vedanāṃ vedayate |
nâduṣkhâsukhāṃ |
tasya nairayikām api kāraṇāṃ kāryamāṇasya sukhasaṃjñâiva pratyupasthitā bhavati |
mānuṣīm api kāraṇāṃ kāryamāṇasya hasteṣv api chidyamāneṣu pādeṣv api karṇeṣv api nāsāsv api sukhasaṃjñâiva pratyupasthitā bhavati |
vetrair api tāḍyamānasyârddhavetrair api kaśābhir api tāḍyamānasya sukhasaṃ-
[ bendall ed p182 ---> ]
jñâiva pravartate bandhanâgāreṣv api praks.iptasya ||
pe ||
tailapācikaṃ vā kriyamāṇasya |
ikṣukuṭṭitavad vā kuṭṭhyamānasya |
naḍacippitikaṃ vā cipyamānasya tailapradyotikaṃ vâdīpyamānasya sarpiḥpradyotikaṃ vā dadhipradyotikaṃ vâdīpyamānasya sukhasaṃjñâiva pratyupasthitā bhavati |
ulkāmukhaṃ vā hriyamāṇasya siṃhamukhaṃ vā hriyamāṇasya śuṣkavarttikāṃ vā vartyamānasya ||
pe ||
kārṣāpaṇacchedikaṃ vā chidyamānasya piṣṭapācanikaṃ vā pācyamānasya hastibhir vā mardyamānasya sukhasaṃjñâiva pravartate |
akṣiṇy-utpāṭhyamāne jīvaśūlikam api kriyamāṇasya sarvaśo vâghātaṃ nirṇīya śirasi vā prapātyamāne sukhasaṃjñâiva pravartate |
na duṣkhasaṃjñā |
nâduṣkhâsukhasaṃjñā ||
tat kasya hetoḥ |
tathā hi bodhisatvasya mahāsatvasya dīrgharātraṃ caryāṃ caratâitat praṇidhānam abhūt |
ye māṃ bhojayeran |
te upaśamaśamasukhasya lābhino-
[ cambridge ms f87a ---> ]
bhaveyuḥ |
ye māṃ pālayeyuḥ satkuryur gurukuryur mānayeyuḥ pūjayeyuḥ sarve te upaśamasukhasya lābhino bhaveyuḥ |
ye 'pi mām ākrośeyur visparśeyus tāḍayeyuḥ śastreṇâchindyur yāvat sarvaśo jīvitād vyaparopayeyuḥ sarve te saṃbodhisukhasya lābhino bhaveyuḥ |
anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyerann iti ||
sâibhir manaskāraiḥ samanvāgatâitena karmaṇā |
ebhiḥ praṇidhibhiḥ samanvāgataḥ sarvasatvânugatāṃ sukhasaṃjñām āsevate nisevate bhāvayati bahulīkaroti |
sa tasya karmaṇo vipākena sarvadharmasukhâkrāntaṃ nāma samādhiṃ pratilabhate |
yasmin samaye bodhisatvena sarvadharmasukhâkrānto nāma samādhiḥ pratilabdho bhavati tasmin samaye 'kṣobhyo bhavaty asaṃhāryaḥ sarvamārakarmabhir iti vistaraḥ ||
ayaṃ hi prayogaḥ sarvaparityāgapūraṇaḥ |
sarvacaryāduṣkaracaryāsādhanaḥ sarvakṣāntidṛḍhīkaraṇaḥ sarvavīryâsaṃsādanaḥ | sarvadhyānaprajñâṅgasaṃbhāraḥ |
tasmān nityamuditaḥ syāt ||
[ bendall ed p183 ---> ]
yathâha candrapradīpasūtre |
sagauravaḥ prītamanāḥ sadā bhavet |
saumyāya dṛṣṭīya sadā sthito bhaved |
iti ||
uktaṃ câkṣayamatisūtre |
tatra katamā muditā |
yāvad dharmânusmaraṇāt prītiḥ prasādaḥ prāmodyaṃ cittasyânavalīnatânavamṛdyatâparitarṣaṇā |
sarvakāmaratīnām apakarṣaṇā sarvadharmaratīnāṃ pratiṣṭhānaṃ |
cittasya prāmodyaṃ kāyasyâudbilyaṃ buddheḥ saṃpraharṣaṇaṃ manasôtplavaḥ |
tathāgatakāyâbhinandanaratir lakṣaṇânuvyañjanavibhūṣaṇaparyeṣṭikauśalyaṃ |
kuśaladharmaśravaṇâparikhedatā |
tatvadharmapratiśaraṇapratipattiprītiprasādapramodyaṃ muditasya dharmôtplavaḥ |
satataṃ satveṣv apratihatabuddhitā |
tīvracchandatā |
buddhadharmaparyeṣṭiṣu tasya ca dharmacchandasyânutsṛjanatā |
udāreṣu buddhadharmeṣv adhimuktiḥ |
vimuktiḥ prādeśikayānâpakṛṣṭacittôtpādaḥ |
mātsaryâsaṃkucitaś cittôtpādaḥ |
yācitasya dātukāmatā |
dadato dattvā ca trimaṇḍalapariśodhitaṃ dānaprāmodyaṃ |
śīlavatsu sadā prasādaḥ |
duḥśīleṣv anugrahaprītiḥ |
svaśīlapariśuddhyā sarvadurgandham atikramâśvāsanaṃ |
tathāgataśīlapariṇāmanatā |
dṛḍhâbhedyatā |
paraduruktadurāgateṣu vacanapatheṣv apratihatacittatā |
kṣāntisauratyaṃ |
nirmānatā |
[ cambridge ms f87b ---> ]
guruṣu gauravâvanāmaś citrīkāraḥ |
sadā smitamukhatā bhṛkuṭivigatatā |
pūrvâbhilāpitâkuhanatâneṣyaiṣikatā śuddhâśayatā cittâkarkaśatâkuṭilatā |
sarvatrânuśaṃsadarśitâtmaskhalitapratyavekṣitā |
āpattiṣv acodanatā saṃrañjanīyadharmeṣv anuvartanatā |
śāstṛprema bodhisatveṣu |
ātmaprema dharmeṣu |
jīvitaprema tathāga-
[ bendall ed p184 ---> ]
teṣu |
mātāpitṛprema guruṣu |
putraprema satveṣu |
buddhapremâcāryôpādhyāyeṣu |
uttamâṅgaśiraḥprema pratipattiṣu |
hastapādaprema pāramitāsu |
sarvaratnaprema dharmabhāṇakeṣu |
sarvaratikrīḍāpremânuśāsanīṣu |
ārogyaprema saṃtuṣṭau |
bhaiṣajyaprema dharmaparyeṣṭiṣu |
vaidyaprema codakasmārakeṣu |
iti hi yā sarvêndriyeṣv anavalīnêndriyatêyam ucyate muditêty ādi ||
atra ca śikṣitān bodhisatvān idaṃ vacanam alaṃkaroti yad uktam āryamahāmeghe |
nirayagaticittanityasamādhānaśīlāś ca nirayagatipriyāś ca nirayagatipattanavaṇijaś ca bhavanti |
nirayalolāś ca bhavanti nirayalobhamatsariṇaś ca nirayâgnicittapraguṇṇāḥ bhavantîti ||
uktā duṣkhâdhivāsanā kṣāntiḥ ||
āryasāgaramatisūtre tu trividhâpi kṣāntir uktā |
iha sāgaramate bodhisatvo mahāsatvaḥ sarvajñatācittôtpādaratne |
anāryair duḥśīlaiḥ satvair mārair mārakāyikābhir vā devatābhir mārâdhiṣṭhitair vā māradūtair vā viheṭhyamānaḥ samīryamāṇaḥ kṣobhyamānas tarjyamānas tāḍyamāno na bhidyate tato | adhyāśayacittôtpādo na bhidyate sarvasatvapramokṣamahākaruṇāvīryârambhāt |
na bhidyate triratnavaṃśânupacchedaparākramāt |
na bhidyate sarvadharmasamudānayanakuśalaprayogāt |
na bhidyate lakṣaṇânuvyañjanapariniṣpattigatāt puṇyasaṃbhārôpacayāt |
na bhidyate buddhakṣetrapariśuddhyabhinirhārâhṛtād autsukyāt |
na bhidyate sarvadharmâparigrahâbhiyuktāt kāyajīvitôtsargāt |
na bhidyate sarvasatvaparipācanâbhiyuktād ātmasaukhyânadhyavasānāt |
sâivam adhyāśayasaṃpannâiva samānaḥ
[ bendall ed p185 ---> ]
sarvasatvānām antikād uccaghanāṃ sahate |
unmananāṃ kutsanāṃ sahate
[ cambridge ms f88a ---> ]
sarvasatvānām ākrośaparibhāṣāṃ duruktadurāgatān vacanapathān sahate |
sarvasatvapīḍāṃ sahate |
sarvasatvabhārāṃś ca sahate uttārayati vā na ca khidyate |
na ca līyate |
na saṃlīyate |
na viṣīdati |
balam upadarśayati |
sthāma saṃjanayati |
vīryam ārabhate |
parākramaṃ parākramate |
utsāhaṃ janayati |
unmūḍhacittaṃ nigṛhṇāti |
sâkruṣṭo na pratyākrośati |
tāḍito na pratitāḍayati |
roṣito na pratiroṣayati |
kruddhāya na pratikrudhyati |
evaṃ cittagaṇanāsaṃnāhaṃ saṃnahyati | ...
[ bendall ed p186 ---> ]
sacet punar ete satvā yāvanto daśasu dikṣu prabhāvyamānāḥ prabhāvyante te sarve 'siśaktitomarapāliyogena māṃ pṛṣṭhataḥ pṛṣṭhato 'nubadhnīyuḥ |
yatrâiṣa pṛthivīpradeśe sthito vā niṣaṇṇo vā caṅkramyamāṇo vā śayāno vā bodhicittam utpādayiṣyati dānacittaṃ vā yāvat prajñācittaṃ vā śrutakuśalamūlacittaṃ vôtpādayiṣyati tatrâsya pṛthivīpradeśe śatadhābadarīpattrapramāṇaṃ kāyaṃ chetsyāmo vikariṣyāmo vidhvaṃsayiṣyāmas |
te cet sarvasatvā mām ākrośayeyuḥ paribhāṣeran kutsayeyuḥ paṃsayeyur asatyābhir vāgbhiḥ paruṣābhir vāgbhiḥ samuccareyur adhiṣṭhitânarthakarmāṇaḥ śatadhābadarīpattrapramāṇaṃ mama kāyaṃ chindhyur bhindyur vikareyur vidhvaṃsayeyuḥ |
evaṃ mayā na kasyacit satvasyântike kṣobhacittam utpādayitavyaṃ |
tat kasya hetoḥ |
pūrvā koṭiḥ saṃsārasyâpramāṇīkṛtā yatra me 'yam ātmabhāvo narakagatasyâpi tiryagyonigatasyâpi yamalokagatasyâpi manuṣyagatasyâpi kāmâhārapaliguddhasya dharmān aśrutavato viṣamâjīvagocarasya nirarthakajīvinaḥ aṅgapratyaṅgasya śatadhā chinno bhinno nikṛtto vividhābhiś ca kāraṇābhiḥ kārito na ca mayā tato nidānam ātmârthaṃ kṛto na parârthaḥ |
sacet punar punar mamâite sarvasatvâparântakoṭiṃ chindyur bhindyur vikireyur vidhvaṃsayeyus tathâpi mayâparityaktâiva sarvajñatā |
aparityaktâiva sarvasatvāḥ |
aparityaktaḥ kuśalo charmachandaḥ |
tat kasya hetoḥ |
sarvā hy eṣā kāyapīḍā kāyavi-
[ bendall ed p187 ---> ]
va-
[ cambridge ms f88b ---> ]
rtanā |
nairayikasya duṣkhasya śatatamīm api kalāṃ nôpaiti yāvad upaniṣadam api na kṣamate |
narakâvāsam apy aham utsahe |
na punar mayā buddhadharmāḥ parityaktavyā na sarvasatvârambaṇā mahākaruṇā ||
pe ||
yan nidānaṃ punar vyāpādôtpadyeta |
taṃ vayaṃ dharmaṃ prahāsyāmaḥ |
katamaś ca sa dharmo |
yad uta kāyaprema kāyaniketaḥ kāyâdhyavasānaṃ |
utsṛṣṭaś ca kāyôtsṛṣṭo vyāpādaḥ |
evaṃ dharmagaṇanâviṣṭaḥ sāgaramate bodhisatvaḥ sarvasatvapīḍāṃ sahate ||
pe ||
yaḥ kāyasyôtsargaḥ kāyaparityāgaḥ kāyânavekṣā |
iyam asya dānapāramitā ||
yat kāye chidyamāne sarvasatvān maitryā spharati |
vedanābhiś ca na saṃhriyate |
iyam asya śīlapāramitā ||
yat kāye chidyamāne yâivâsya kāyaṃ chindati teṣām eva pramokṣârthaṃ kṣamate |
na ca cittena kṣaṇyate kṣāntibalaṃ côpadarśayatîyam asya kṣāntipāramitā ||
yena vīryeṇa taṃ sarvajñatāchandaṃ nôtsṛjati cittabalâdhīnaṃ ca pratigṛhṇāti |
saṃsāram eva cânubadhnāti |
kuśalamūlârambham eva cârabhate |
iyam asya vīryapāramitā ||
yat kāye vikīryamāṇe tat sarvajñatācittôtpādaratnaṃ kartuṃ na saṃmuhyati bodhim evâpekṣate śāntapraśāntam eva pratyavekṣate |
iyam asya dhyānapāramitā ||
yat kāye chidyamāne kāyasya tṛṇakāṣṭhakuḍyavatpratibhāsôpamatāṃ pratyavekṣate māyādharmatāṃ ca kāyasyâvatarati |
bhūtânityatāṃ ca bhūtaduṣkhatāṃ ca bhūtânātmatāṃ ca bhūtaśāntatāṃ ca kāyasyôpanidhyāyati |
iyam asya prajñāpāramitêti vistaraḥ ||
pe ||
punar aparam asyâivaṃ bhavati |
eṣa satvaḥ kusīdaḥ śukladharmarahitaḥ |
sa mām ākrośayati paribhāṣate |
hanta vayam ārabdhavīryā bhaviṣyāmaḥ |
atṛptāḥ kuśalamūlaparyeṣaṇâbhiyuktā |
eṣâiva tāvan mayā satvaḥ pūrvataraṃ bodhimaṇḍe niṣādayitavyaḥ |
paścān mayânuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃ-
[ bendall ed p188 ---> ]
boddhavyêti ||
pe ||
īdṛśānām asmābhiḥ satvānām adāntānām aguptānām anupaśāntānām arthāya saṃnōühōüḥ saṃnaddhavyōüḥ ||
pe ||
hanta vayaṃ dharmatāṃ pratisariṣyāmaḥ |
ko 'trâkrośati vâkruśyate vā |
sa parigave-
[ cambridge ms f89a ---> ]
ṣamāṇo na taṃ dharmam upalabhate |
yâkrośati vâkruśyate vā |
sâtmaparânupalabdhôpalambhadṛṣṭivigataḥ kṣamatae iti ||
bhagavatyām apy uktaṃ |
evaṃ cittam utpādayati |
yena mayā sarvasatvānāṃ vivādôtsārayitavyaḥ |
so 'haṃ svayam eva vivadāmi |
lābhā me durlabdhā yo 'haṃ jalpite pratijalpāmi |
yena mayā sarvasatvānāṃ saṃkramabhūtena bhavitavyaṃ so 'haṃ parasya tvam ity api vācaṃ bhāṣe |
paruṣaṃ vā prativāco dadāmi |
idaṃ mayā nâiva vaktavyaṃ jaḍasamena |
eḍakamūkasamena mayā kalahavivādeṣu bhavitavyaṃ |
parato duruktān durāgatān durbhāṣitān bhāṣyamāṇān vacanapathān śṛṇvatā cittaṃ nâghātayitavyaṃ |
pareṣām antike na mamâitat sādhu na pratirūpaṃ yo 'haṃ parasya doṣântaraṃ saṃjanayeyam |
etan na mama pratirūpaṃ yad ahaṃ pareṣāṃ doṣântaram api saṃśrotavyaṃ manye |
tat kasya hetoḥ |
na mayâśayo vikopayitavyo yena mayā sarvasatvāḥ sarvasukhôpadhānena sukhayitavyāḥ parinirvāpayitavyāś cânuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya tatra nāmâhaṃ vyāpadye |
na ca mayā pareṣāṃ svaparāddhānām api vyāpattavyaṃ |
sa nāmâhaṃ mohaṃ kṣobhaṃ gacchāmi |
idaṃ tu mayā karaṇīyaṃ |
dṛḍhaparākramatayā parākrāntavyaṃ |
na mayā jīvitântarāye 'pi kriyamāṇe kṣobhaḥ karaṇīyaḥ |
na mayā bhṛkuṭī mukhe [[doubt]] utpādayitavyêti ||
bodhisatvaprātimokṣe 'py uktam |
ye kruddhāḥ satvās tān āśvāsayati kṣamāpayati |
anulomayati dharmeṇa toṣayatîti ||
iti śikṣāsamuccaye kṣāntipāramitā paricchedo navamaḥ ||
vīryapāramitā daśamaḥ paricchedaḥ ||
evaṃ kṣāntipratisthitaḥ śrute vīryam ārabheta |
anyathā śrutam evâsya vināśāya saṃpadyate ||
yathôktaṃ candrapradīpasūtre |
kiyadbahū dharmaparyāyuṇeyā [[doubt]] śīlaṃ na rakṣeta śrute namanta |
na bāhuśrutyena sa śakyu trāyituṃ duḥśīlayena vrajamāna durgatim ||
śrutânuśaṃsās tu nārāyaṇaparipṛcchāyām uktāḥ |
tathā hi kulaputrāḥ śrutavataḥ prajñâgamo bhavati |
prajñāvataḥ kleśapraśamo bhavati |
niḥkleśasya māro 'vatāraṃ na labhate ||
atra ca maharṣer u-
[ cambridge ms f89b ---> ]
ttarasya jātakaṃ vistareṇa kṛtvâha |
dharmakāmānāṃ hi |
vimalatejaḥ |
bodhisatvānāṃ mahāsatvānāṃ sagauravāṇāṃ sapratīśānāṃ anyalokadhātusthitâpi buddhā bhagavanto mukham upadarśayanti dharmaṃ cânuśrāvayanti |
dharmakāmānāṃ |
vimalatejaḥ |
bodhisatvānāṃ mahāsatvānāṃ parvatakandaravṛkṣamadhyeṣu dharmanidhānāni nikṣiptāni |
dharmamukhāny anantāni pustakagatāni karatalagatāni bhavanti |
dharmakāmānāṃ vimalatejaḥ bodhisatvānāṃ pūrvabuddhadarśinyo devatā buddhapratibhānam upasaṃharanti ||
pe ||
parikṣīṇâyuṣkāṇāṃ buddhā bhagavanto devatāś câyurbalaṃ côpasaṃharanti |
buddhâdhiṣṭhānena devatâdhiṣṭhānena ca kāṅkṣāmāṇā varṣasahasram avatiṣṭhante ||
pe ||
yāvat kalpaṃ vā kalpâvaśeṣaṃ vā yāvad vâkāṅkṣanti dharmagauravajātānāṃ bodhisatvānāṃ buddhā bhagavanto jarām apy apanayanti |
vyādhīn apanayanti |
smṛtim upasaṃharati |
gatiṃ ma-
[ bendall ed p190 ---> ]
tiṃ pratibhānaṃ côpasaṃharanti ||
pe ||
dṛṣṭikṛtāni vinodayanti |
samyagdṛṣṭiṃ côpasaṃharanti |
dharmagauraveṇa |
vimalatejaḥ |
bodhisatvānāṃ mahāsatvānāṃ sarvôpakramabhayāni na bhavanti |
tasmāt tarhi vimalatejaḥ śrutasaṃbhārakauśalyâbhiyuktena bodhisatvena bhavitavyam iti ||
kim ākāraṃ śrutaṃ bodhisatvavinaye praśastaṃ |
yathâryâkṣayamatisūtre 'bhihitaṃ |
aśītyākārapraveśaṃ śrutaṃ |
tad yathā |
chandâkāram āśayâkāram adhyāśayâkāraṃ prayogâkāraṃ nirmāṇâkāram apramāṇâkāraṃ kalyāṇamitrâkāraṃ gauravâkāraṃ pradakṣiṇâkāraṃ suvacanâkāraṃ paryupāsanâkāram avahitaśrotrâkāraṃ manaskārâkāram avikṣepâkāram avasthānâkāraṃ ratnasaṃjñâkāraṃ bhaiṣajyasaṃjñâkāraṃ sarvavyādhiśamanâkāraṃ smṛtibhajanâkāraṃ gatibodhanâkāraṃ matirocanâkāraṃ buddhipraveśâk
āram atṛptabuddhadharmaśravaṇâkāraṃ tyāgavṛṃhaṇâkāraṃ dāntâjāneyâkāraṃ bahuśrutasevanâkāraṃ satyakṛtyaprītyanubhavanâkāraṃ kāyâudbilyâkāraṃ cittaprahlādanâkāram aparikhedaśravaṇâkāraṃ dharmaśravaṇâkāraṃ pratipattiśravaṇâkāraṃ paradeśanāśravaṇâkāraṃ aśrutaśravaṇâkāraṃ abhijñāśravaṇâkāram anyayānâspṛhaṇāśravaṇâkāraṃ prajñāpāramitāśravaṇâkāraṃ bodhisatvapiṭakaśravaṇâkāraṃ saṃgrahavastuśravaṇâkāram upāyakauśalyaśravaṇâkāraṃ brahmavi-
[ cambridge ms f90a ---> ]
hāraśravaṇâkāraṃ smṛtisaṃprajanyaśravaṇâkāraṃ gauravâkāraṃ utpādakauśalyaśravaṇâkāram anutpādakauśalyaśravaṇâkāram aśubhâkāraṃ maitryāḥ śravaṇâkāraṃ pratītyasamutpādâkāraṃ anityâkāraṃ duṣkhâkāram anātmâkāraṃ śāntâkāraṃ śūnyatānimittâpraṇihitâkāraṃ anabhisaṃs
kārâkāraṃ kuśalâbhisaṃskārâkāraṃ satvâdhiṣṭhānâkāraṃ avipraṇāśâkāraṃ svâdhīnâkāraṃ svacittârakṣaṇâkāraṃ vīryasyâśraṃsanâkāraṃ dharmanidhyaptyākāraṃ kleśavipakṣâkāraṃ svapakṣaparikarṣaṇâkāraṃ parapakṣakleśanigrahâkāraṃ saptadhanasamavaśaraṇâkāraṃ sarvadāridryôpachedâkāraṃ sarvavidvatpraśastâkāraṃ paṇḍitâbhinandanâkāraṃ āryasaṃmatâkāraṃ anāryaprasādanâkāraṃ satyadarśanâkāraṃ skandhadoṣavivarja-
[ bendall ed p191 ---> ]
nâkāraṃ saṃskṛtadoṣaparitulanâkāram arthapratiśaraṇâkāraṃ dharmapratiśaraṇâkāraṃ sarvapāpâkaraṇâkāraṃ ātmaparahitâkāraṃ sukṛtakarmânanutapyanâkāraṃ viśeṣagamanâkāraṃ sarvabuddhadharmapratilābhâkāram iti ||
punar atrâivâha |
yaś ca dharmasaṃbhārayogaḥ sâivâsya jñānasaṃbhāro bhavati |
tatra katamo dharmasaṃbhārayogo yêyam alpârthatâlpakṛtyatâlpabhāṣatâlpapariṣkāratā pūrvarātrâpararātraṃ jāgarikāyogam anuyuktasya śrutârthaparitulanatā |
bhūyo bhūyaḥ paryeṣaṇatā |
cittasyânāvilatā |
nīvaraṇānāṃ viṣkambhanatā |
āpattiṣu niḥśaraṇajñānaṃ |
akaukṛtyatā |
aparyutthānatā |
pratipattisāratā |
dharmanimnatā dharmapravaṇatā dharmaprāgbhāratā |
parākramasaṃpannatâdīptaśiraścailôpamatā jñānaparyeṣṭyā |
tanmayavihāritā |
aśithilaśīlatânikṣiptadhuratā viśeṣagāmitā saṃgaṇikāvivarjanam ekârāmatâraṇyâbhimukhamanaskāratâryavaṃśasantuṣṭiḥ dhutaguṇeṣv acalanatā dharmârāmaratiratatā laukikamantrâsmaraṇatā lokôttaradharmaparyeṣṭitā smṛtyapramoṣatā |
arthagatyanuga-
[ cambridge ms f90b ---> ]
matā |
matyā mārgânulomatā |
dhṛtyā saṃvarapratyayair jñānâ-
[ bendall ed p192 ---> ]
nugamaḥ |
hrīrapatrāpyâlaṃkāratā |
jñānânugamanasāratā |
ajñānavidhamanatā |
avidyāmohatamastimirapaṭalaparyavanaddhasya prajñācakṣurviśuddhiḥ |
suviśuddhabuddhitā |
buddhivistīrṇatā |
asaṃkucitabuddhitā prabhinnabuddhitā |
pratyakṣabuddhitā |
aparâdhīnaguṇatā |
svaguṇair amanyanatā |
paraguṇaparikīrtanatā |
sukṛtakarmakāritā |
karmavipākânuddhuratā |
karmapariśuddhijñānam iti ||
kiṃ śrotavyaṃ |
uktaṃ bhagavatā jñānavaipulyasūtre |
sârthakāni śāstrāṇi śikṣitavyāni |
apârthakāni parivarjayitavyāni |
tad yathā |
lokâyataśāstrāṇi daṇḍanītiśāstrāṇi kārkhedaśāstrāṇi vādavidyāśāstrāṇi kumārakrīḍāśāstrāṇi jambhakavidyāśāstrāṇi ||
pe ||
yāny api tad anyāni kānicin mokṣapratikūlāni śāstrāṇi saṃmohāya saṃvartante tāni sarvāṇi bodhisatvayānasaṃprasthitena parivarjayitavyānîti ||
evaṃ śrutavatā cittaṃ śodhayitum araṇyam āśrayaṇīyaṃ |
kathaṃ punar āśayasaṃpannasyâpy ugradattaparipṛcchāyāṃ gṛham anujñātaṃ |
yatnavato 'py asāmarthyāt |
paradārâdiṣv api tarhi nâpattiḥ syāt |
na teṣām asāmarthye 'pi prakṛtiduṣṭatvād gṛhâvāsasya ca prajñaptisâvadyatvād iti ||
iti śikṣāsamuccaye vīryapāramitā paricchedo daśamaḥ ||
araṇyasaṃvarṇanaṃ nāmâikādaśaḥ paricchedaḥ ||
tad evam ugradattaparipṛcchāvidhinā gṛhadoṣān bhāvayitvā śrutavatā cittaṃ śodhayitum araṇyam āśrayaṇīyam iti sthitaṃ ||
tathā côktaṃ candrapradīpasūtre |
na jātu kāmān pratiṣevamāṇaḥ putreṣu dāreṣu janitva tṛṣṇāṃ |
gṛhaṃ ca sevitva jugupsanīyam anuttarāṃ prāpsyati so 'grabodhim ||
ye kāma varjenti yathâgnikarṣūṃ putreṣu dāreṣu janitva tṛṣṇāṃ |
uttasta gehād abhiniṣkramanti na durlabhā teṣv iyam agrabodhiḥ ||
na kaści buddhaḥ purimeṇâsīd anāgato bheṣyati yo 'vatiṣṭhate |
yehi sthitair evâgāramadhye prāptêyaṃ uttamâgrabodhiḥ ||
prahāya rā-
[ cambridge ms f91a ---> ]
jyaṃ yatha kheṭapiṇḍaṃ vased araṇyeṣu vivekakāmaḥ |
kleśān prahāya vinihatya mānaṃ budhyanti bodhiṃ virajām asaṃskṛtām ||
pe ||
annehi pānehi ca cīvarehi puṣpehi gandhehi vilepanehi |
nôpasthitā bhonti narôttamā jinā yatha pravrajitvā caramāṇadharmān ||
yaś câiva bodhiṃ pratikāṅkṣamāṇaḥ satvârtha nirviṇṇa kusaṃskṛtātaḥ |
araṇyâbhimukha sapta padāni gacched ayaṃ tataḥ puṇyaviśiṣṭa bhoti ||
yadi punar visabhāgasatvânunayāt pariṣatkāmatayā vā lābhâdikāmatayā vā vivekapraveśe vilambeta |
tadartham atrâivôktaṃ |
[ bendall ed p194 ---> ]
na vijña bālehi karonti vigrahaṃ satkṛtya bālān parivarjayanti |
mamântike cêti praduṣṭacittā na bāladharmehi karonti saṃstavam ||
na vijña bālāna karoti sevanāṃ viditva bālāna svabhāvasaṃtatim |
kiyacciraṃ bālasusevitā pi puno 'pi te bhonti amitrasannibhāḥ ||
na vijña bāleṣv iha viśvasanti vijñāya bālāna svabhāvasaṃtatim |
svabhāvabhinnā prakṛtīya bālāḥ kuto 'sti mitraṃ hi pṛthagjanānāṃ ||
sahadhārmikeno vacanenôktāḥ krodhaṃ ca doṣaṃ câpratyayaṃ ca |
prāviṣkarontîmi bāladharmêmam artha vijñāya na viśvasanti ||
bālā hi bālehi samaṃ samenti yathâmedhyenâmedhya sārddham |
vijñaḥ punar vijñajanena sārddhaṃ samenti sarpir yatha sarpimaṇḍe ||
tathā ca punar atrâivam āha |
sūsukhitāḥ sada te naraloke yeṣu priyâpriya nâsti kahiṃcit |
ye ca na kandarake 'bhiramante śrāmaṇakaṃ susukhaṃ anubhonti ||
yeṣu mamâpi tu nâsti kahiṃcit |
yeṣu parigrahu sarvaśu nâsti |
khaḍgasamā vicaranti mu lokaṃ gagane pavana yathêva vrajanti ||
[ bendall ed p195 ---> ]
syuḥ sukhitā vata te naraloke yeṣu na sajjati mānasa loke |
vāyusamaṃ sada teṣv iha cittaṃ nô ca priyâpriya vidyati saṃgo ||
apriya ye dukhitehi nivāso ye 'pi priyā dukhitehi viyogo |
antôbhe 'pi tehi jahitvā te sukhitā naraye rata dharme ||
punar atrâivôktam |
bhavati satatam alpakṛtyayogī pṛthu guṇa doṣata sarvi varjayitvā |
na vivadati
[ cambridge ms f91b ---> ]
kadāci yuktayogîmi guṇa tasya bhavanty araṇyavāse ||
sada bhavati niviṇṇa saṃskṛte 'sau na bhavati tasya pṛhā kahiṃci loke |
na ca bhavati vivṛddhir āsravāṇāṃ vanavasato 'sya bhavanti ānuśaṃsāḥ ||
adhikaraṇa na tasya jātu bhotī sadôpaśāntarato vivekacārī |
vacaci manasi kāya saṃvṛtasyo bahuguṇa tasya bhavanty araṇyavāse ||
bhavati anukūla tasya mokṣo laghu pratividhyati so 'dhimukti śāntām |
vanicari dhimukti sevate 'syêmi guṇa bhonty araṇyavāsi sarve ||
punar āha |
vanaṣaṇḍa sevatha vivikta sadā vijahitva grāmanagareṣu ratim |
advitīyakhaḍgasama bhotha sadā na cireṇa lapsyatha samādhivaram |
iti ||
āryarāṣṭrapālasūtre 'py āha |
[ bendall ed p196 ---> ]
tyaktvā geham anantadoṣagahanaṃ cintânapekṣāḥ sadā |
te 'raṇye ratim āpnuvanti guṇinaḥ śāntêndriyāḥ sūratāḥ ||
na strīsaṃbhava nâiva câpi puruṣais teṣāṃ kvacid vidyate |
ekākī viharanti khaḍgasadṛśāḥ śuddhâśayā nirmalāḥ ||
lābhair nâpi ca teṣu harṣa svamano līyanty alābhair na ca |
alpêcchêtarêtarair abhiratā māyākuhāvarjitāḥ |
ti ||
ugradattaparipṛcchāyām apy āha |
satvasaṃsargo me na kartavyo na hi mayâikasatvasya kuśalamūlāni saṃjanayitavyānîty ādi ||
yadi punaḥ śrutavān imāṃ kṣaṇasaṃpadam āsādya lābhâdau saktaḥ cittaṃ na śodhayet sâivâikaḥ |
sadevake loke vañcitaḥ syād ||
uktaṃ hy āryaratnakūṭe |
tad yathā kāśyapa kaścid eva puruṣo mahatôdakârṇavenôhyamānôdakatṛṣṇayā kālaṃ kuryād |
evam eva kāśyapêhâike śramaṇabrāhmaṇā bahūn dharmān udgṛhya paryavāpya na rāgatṛṣṇāṃ vinodayanti |
na dveṣatṛṣṇāṃ |
na mohatṛṣṇāṃ vinodayanti |
te mahatā dharmârṇavenôhyamānāḥ kleśatṛṣṇayā kālagatā |
durgativinipātagāmino bhavantîti ||
tasmād avaśyam araṇyam āśrayet ||
tādṛśāni ca sthānāni āśrayet |
yeṣu ca sthāneṣu nâtidūre piṇḍapātagocaro bhavati na
[ bendall ed p197 ---> ]
atisaṃnikṛṣṭe |
yeṣu pānīyāni bhavanty acchāni śucīni nirmalāny alpâyāsāni mukhaparibhogāni yā-
[ cambridge ms f92a ---> ]
ni ca sthānāni vṛkṣasaṃpannāni bhavanti puṣpasaṃpannāni phalasaṃpannāni pattrasaṃpannāny apagataduṣṭaśvāpadāni guhāsaṃpannāni prāgbhārasaṃpannāni sukhaparisarpyakāṇi śāntāny advitīyāni tādṛśāni sthānāny āśrayet |
sa teṣu sthāneṣv āśrito yad anena pūrvapaṭhitaṃ bhavati tat tribhī rātrais trirdivasasya svâdhyāyati nâtyuccena svareṇa nâtinīcena nôddhatair indriyair na bahirgatena cittena prasādam upajīvan grantham upadhārayan nimittāny udgṛhṇan middham apakrāman |
saced āraṇyakasya bhikṣo rājā vôpasaṃkrāmati rājamātro vânye vā brāhmaṇakṣatriyanaigamajānapadāḥ |
tena teṣām ādareṇa svāgatakriyā kartavyā |
evaṃ cânena vaktavyaṃ |
niṣīda mahārāja yathā prajñaptae āsane |
saced upaviśati dvābhyām apy upaveṣṭavyaṃ |
sacen nôpaviśati ubhābhyām api nôpaveṣṭavyaṃ |
sacec cañcalêndriyo bhavati utkarṣayitavyaṃ |
tasya te mahārāja lābhāḥ sulabdhā yasya te bhūpradeśe śīlavanto guṇavanto bahuśrutāḥ śramaṇabrāhmaṇāḥ prativasanti |
anupadrutāś caurabhaṭâdibhiḥ ||
sacet sthiro bhavati vinītaḥ praśāntêndriyaḥ bhavyaś ca bhavati dharmadeśanāyāḥ tato 'sya vicitrā dharmadeśanôpasaṃhartavyā |
saced vicitrāṃ na priyāyate |
saṃvegânukūlā dharmadeśanôpasaṃhartavyā |
sacet saṃvegânukūlāṃ na priyāyate udārôdārāṇi tathāgatamāhātmyāni upadeṣṭavyāni |
brāhmaṇakṣatriyanaigamajānapadānām apy upasaṃkrāmatāṃ yathânurūpāḥ kriyôpasaṃhartavyā |
sâivaṃ bahuśrutaḥ san pratibalo bhavati dhārmaśravaṇikānāṃ cittam ārādhayituṃ |
te ca satvās tasyântike prītiṃ ca prasādaṃ ca prāmodyaṃ ca pratilabhantae iti ||
[ bendall ed p198 ---> ]
ugradattaparipṛcchāyām apy āha |
punar aparaṃ gṛhapate pravrajitena bodhisatvenâraṇye prativasatâivam upaparīkṣitavyaṃ |
kim artham aham araṇye prativasāmi |
na kevalam araṇyavāsena śramaṇo bhavati |
bahavo 'py atrâdāntâvinītâyuktânabhiyuktāḥ prativasanti |
tad yathā |
mṛga-
[ cambridge ms f92b ---> ]
vānarapakṣisaṃghacauracaṇḍālāḥ prativasanti |
na ca te śramaṇaguṇasamanvāgatā bhavanti |
api tu khalu punar ahaṃ yasyârthāyâraṇye prativasāmi sa mayârthaḥ paripūrayitavyo yad uta śrāmaṇyârthaḥ ||
pe ||
punar aparaṃ gṛhapate pravrajitena bodhisatvenâraṇye viharatâivam upaparīkṣitavyaṃ |
kim artham aham araṇym āgataḥ |
tenâivaṃ mīmāṃsayitavyaṃ |
bhayabhīto 'smy aham araṇyam āgataḥ |
kuto bhayabhītaḥ |
saṃgaṇikābhayabhītaḥ |
saṃsargabhayabhīto rāgadveṣamohabhayabhīto mānamadamrakṣaparidāhabhayabhīto lobhêrṣyāmātsaryabhayabhītaḥ rūpaśabdagandharasasparṣṭavyabhayabhītaḥ |
so 'haṃ*kāramamakārabhayabhītaḥ |
auddhatyavicikitsābhayabhītaḥ |
skandhamārabhayabhītaḥ |
kleśamārabhayabhīto |
mṛtyumārabhayabhīto |
devaputramārabhayabhītaḥ |
anitye nityêti viparyāsabhayabhīto 'nātmany ātmêti viparyāsabhayabhīto 'śucau śucir iti viparyāsabhayabhīto |
duṣkhe sukham iti viparyāsabhayabhītaḥ |
cittamanovijñānabhayabhīto |
nivaraṇâvaraṇaparyutthānabhayabhītaḥ |
satkāyadṛṣṭibhayabhītaḥ pāpamitrabhayabhīto |
lābhasatkārabhayabhīto 'kālamantrabhayabhīto 'dṛṣṭe dṛṣṭam iti bhayabhīto 'śrute śrutam iti bhayabhīto 'mate matam iti bhayabhīto 'vijñāte vijñātam iti bhayabhīto 'śramaṇe śramaṇamadabhayabhīto 'nyonyavidveṣaṇabhayabhītaḥ kāmadhāturūpadhātvarūpyadhātubhayabhītaḥ sarvabhavagatyupapattibhayabhīto nirayatiryagyonipitṛviṣayabhayabhītaḥ saṃkṣepeṇa sarvebhyo 'kuśalebhyo manasikārebhyo bhayabhī
tâibhyo hy aham evaṃrūpebhyo bhayabhairavebhyo bhīto 'raṇyâvāsam upagataḥ ||
pe ||
punar aparaṃ gṛhapate pravrajitena bodhisatvenâraṇyavāsasthitena bhītena vā trastena vâivaṃ śikṣitavyaṃ |
yāni kānicid bhayāny utpadyante sarvāṇi tāny ātmagrāhatôtpadyante ||
pe ||
sacet punar aham araṇye prativasan nâtmagrāhaṃ parityajeyaṃ nâtmâbhiniveśaṃ nâtmaparigrahaṃ nâtmanidānaṃ nâtmatṛṣṇāṃ nâtmasaṃjñāṃ nâtmavādôpādānaṃ nâtmadṛ-
[ bendall ed p199 ---> ]
ṣṭiṃ nâtmâdhiṣṭhānaṃ nâtmaparikalpanāṃ nâtmarakṣāṃ parityajeyaṃ |
nirarthako me 'raṇyavāsaḥ syād |
api tu khalu punar gṛhapate nâsty ātmasaṃjñino 'raṇyavāso |
nâsti parasaṃjñinaḥ ||
pe ||
araṇyavāso nāma gṛhapate ucyate sarvadharmeṣv asaṃbhavavāsaḥ sarvadharmeṣv asaṃgavāsaḥ ||
pe ||
tad yathā gṛhapate 'raṇye tṛṇagulmâuṣadhivanaspatayaḥ prativasanto na bibhyati nôttrasyanti na saṃtrasyanti na saṃtrāsam āpadyante |
evam eva gṛhapate pravrajitena bodhisatvenâraṇye viharatā tṛṇagulmâuṣadhivanaspatikāṣṭhakuḍyavad ātmapratibhāsavat saṃjñā kāye utpādayitavyā |
māyāsamatā cittasyôtpādayitavyā |
ko 'tra bibheti |
ko 'sminn uttrasyati |tena bhayabhītena vā trastena vâivaṃ yoniśaḥ kāyôpaparīkṣitavyaḥ |
nâsty atra kāye ātmā vā satvo vā jīvo vā poṣo vā pudgalo vā manujo vā mānavo vā |
abhūtaparikalpâiṣa yad uta bhayaṃ nāma |
sa mayâbhūtaparikalpo na parikalpayitavyaḥ |
tena yathâraṇye tṛṇagulmâuṣadhivanaspatayaḥ prativasanti amamâparigrahāḥ |
evam evâmamenâparigraheṇâraṇyam eva sarvadharmêti jñātvôpasampadya vihartavyaṃ |
tat kasya hetoḥ |
raṇachedo 'raṇyavāso 'mamo 'parigrahaḥ ||
pe ||
punar aparaṃ gṛhapate pravrajitena bodhisatvena buddhânujñāto 'raṇyavāsêti jñātvâraṇye vastavyaṃ |
atra hi śukladharmaparipūrir bhavati |
upastabdhakuśalamūlaḥ paścādgrāmanagaranigamarāṣṭrarājadhānīṣv avatīrya dharmaṃ deśayiṣyāmi ||
pe ||
sacet punar gṛhapate pravrajito bodhisatvôddeśasvâdhyāyârthaṃ gaṇam avatarati |
tena tatra sagauraveṇa bhavitavyaṃ sapratīsenâcāryôpādhyāyeṣu sthaviramadhyanavakeṣu bhikṣuṣu pradakṣiṇabhavitavyam analasena svayaṃkāriṇâparôpatāpinā na ca tenôpasthānagurukeṇa bhavitavyaṃ |
evaṃ cânenôpaparīkṣitavyaṃ |
tathāgato 'py arhan samyaksaṃbuddhaḥ sadevasya lokasya sa-
[ bendall ed p200 ---> ]
mārakasya sabrahmakasya saśramaṇabrāhmaṇikāyāḥ prajāyāḥ pūjito dakṣiṇīyaḥ sarvasatvānāṃ |
so 'pi tāvan na kasyacit sakāśād upasthānaṃ svīkaroti |
kiṃ-
[ cambridge ms f93b ---> ]
punar asmābhir aśikṣitaiḥ śikṣitukāmaiḥ |
api tu vayam eva sarvasatvānām upasthāyakā bhaviṣyāmaḥ |
vayam eva pareṣām upasthānaparicaryāṃ kariṣyāmo na ca punaḥ kasyacit sakāśād upasthānaparicaryāṃ svīkariṣyāmaḥ |
tat kasya hetoḥ |
upasthānagurukasya hi gṛhapate bhikṣor guṇadharmânugraho naśyati |
yeṣāṃ ca saṃgrahaṃ karoti teṣām evaṃ bhavati |
upasthānahetor eṣo 'smākaṃ saṃgrahaṃ karoti ||
punar atrâivâha |
sacet punar gṛhapate āraṇyako bodhisatvo dharmaśravaṇârthikâcāryôpādhyāyadarśanârthiko vā glānaparipṛcchako vā grāmântikaṃ śayanâsanam āgacchet tena sâyam āgamanāya prakramaṇāya ca cittam utpādayitavyaṃ |
sacet punar asya parapratibaddhôddeśaḥ svâdhyāyo vā tena vihāre prativasatâraṇyapravaṇacittena bhavitavyaṃ |
eṣâiva tasyâraṇyavāso yat sarvavastuṣv araṇyasaṃjñā dharmaparyeṣṭyā câtṛptêti ||
āryaratnarāśisūtre 'py uktaṃ |
yadi punar asya tatrâraṇyâyatane viharato 'prāptaphalapṛthagjanasya vyāḍamṛgâgaccheyuḥ |
tena tatra na bhayaṃ na trāsôtpādayitavyaḥ |
evaṃ ca cittam utpādayitavyaṃ |
pūrvam evâham utsṛṣṭakāyajīvito 'raṇyavāsam upagato |
na mayâtra bhetavyaṃ |
nôttrasitavyaṃ |
api tu maitrīm utpādayitvā doṣaṃ vivarjayiṣyāmi bhayam apanayiṣyāmi |
yady evam api kṛtvā te vyāḍamṛgā māṃ jīvitād vyaparopya bhuñjīran |
tena mayâivaṃ cittam utpādayitavyaṃ |
lābhā me sulabdhā yasya me 'sārāt kāyāt sāram ādattaṃ bhaviṣyati |
na punar ime vyāḍamṛgāḥ śakyā mayâmiṣeṇa toṣayituṃ mama māṃsaṃ bhakṣayitvā sukhasparśaṃ vihariṣyanti ||
pe ||yadi punas tatrâraṇyâyatane viharato 'manuṣyôpasaṃkramiṣyanti suvarṇā vā durvarṇā vā |
tena na tatrânunetavyaṃ na pratihantavyaṃ |
yadi pūrvabuddhadarśinyo devatâraṇyakaṃ bhikṣum upasaṃkramya
[ bendall ed p201 ---> ]
praśnaṃ paripṛccheyuḥ |
tatra tenâraṇyakena bhikṣuṇā yathāśakti yathābalaṃ yathādharmâdhigamāya tāsāṃ devatānāṃ-
[ cambridge ms f94a ---> ]
dharmo deśayitavyaḥ |
yadi punas tāvaṅ gambhīrān praśnān paripṛccheyur yān sâraṇyako bhikṣur na śaknuyād visarjayituṃ |
tena nirmānena bhūtvā vāg bhāṣitavyâśikṣito na paribhavitavyaḥ |
yuñjiṣyāmi ghaṭiṣye buddhaśāsane |
bhaviṣyati sa kālaḥ sa samayo yadâdhigatān dharmān śrutvā sarvakathāṃ visarjayiṣyāmi |
api tu pratibhātu te |
vayaṃ dhārmaśravaṇikêti ||
pe ||tena tatrâraṇyâyatane prativasatā tṛṇagulmâuṣadhivanaspatīnāṃ nimittaṃ grahītavyaṃ |
katham ete bhavanti |
yathâiṣāṃ bhāvanām asvāmikānām amamānām aparigrahāṇām evaṃ niśceṣṭānāṃ nirvyāpārāṇāṃ bhavaty utpādo bhaṅgaś ca |
na câiṣāṃ kaścid utpādayitā |
na nirodhayitā |
evam evâyaṃ kāyas tṛṇakāṣṭhakuḍyapratibhāsôpamo 'svāmiko 'mamo 'parigraho niśceṣṭo nirvyāpāro hetupratyayayuktyôtpadyate |
hetupratyayavaikalyān nirudhyate |
na punar atra kaścid dharmaḥ paramârthata*utpadyate vā nirudhyate vêti ||
punaś côktaṃ |
tena tatrâraṇyâyatane viharatâivaṃ cittam utpādayitavyaṃ |
yady apy aham araṇyam āgatâiko 'dvitīyo |
na me kaścit sahāyo yo māṃ sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ vā codayet |
api tu khalu punaḥ santîme devanāgayakṣā buddhāś ca bhagavanto ye mama cittâśayaṃ jānanti |
te mama sākṣiṇaḥ |
so 'ham ihâraṇyâyatane prativasann akuśalacittasya vaśaṃ gacchāmi |
yadi punar aham iyaddūram āgatâiko 'dvitīyo 'saṃstabdho 'mamo 'parigrahaḥ kāmavitarkaṃ vā vitarkayeyaṃ |
vyāpaādaṃ vihinsāvitarkaṃ vā vitarkayeyam anyaṃ vâkuśalavitarkaṃ vitarkayeyaṃ |
nirviśeṣo bhaveyaṃ saṃsargasaṃgaṇikābhir etaiḥ satvaiḥ |
te ca me devanāgayakṣā visaṃvāditāḥ buddhāś ca bhagavanto 'nabhirāddhā bhaviṣyantîti ||
iti śikṣāsamuccaye 'raṇyasaṃvarṇano nāmâikādaśaḥ paricchedaḥ ||
cittaparikarma dvādaśaḥ paricchedaḥ ||
tad evam araṇye vasan samādhānāya yujyate ||
uktaṃ hi bhagavatyāṃ |
sa teṣām eva satvānām arthāya dhyānapāramitāyāṃ carann avikṣiptacitto bhavati |
tat kasya hetoḥ |
[ cambridge ms f94b ---> ]
tathā hy asyâivaṃ bhavati |
laukikī dhyānôpapattir api tāvad vikṣiptacittasya durlabhā |
kaḥ punar vādo 'nuttarā samyaksaṃbodhiḥ |
tasmān mayâvikṣiptacittena bhavitavyam |
yāvann anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddheyam iti ||punar asyām uktaṃ |
punar aparaṃ subhūte bodhisatvo mahāsatvaḥ prathamacittôtpādam upādāya dhyānapāramitāyāṃ caran sarvâkārajñatāpratisaṃyuktair manasikārair dhyānaṃ samāpadyate |
sa cakṣuṣā rūpāṇi dṛṣṭvā na nimittagrāhī bhavati nânuvyañjanagrāhī |
yato 'dhikaraṇam asya cakṣurindriyeṇâsaṃvarasaṃvṛtasya viharato 'bhidhyādaurmanasye 'nye vā pāpakâkuśalā dharmāś cittam anuprāpnuyuḥ |
teṣāṃ saṃvarāya pratipadyate |
rakṣati cakṣurindriyam |
evaṃ śrotreṇa śabdān śrutvā |
ghrāṇena gandhān ghrātvā |
jihvayā rasān āsvādya |
kāyena spraṣṭavyāni spṛṣṭvā |
manasā dharmān vijñāya na nimittagrāhī bhavati |
nânuvyañjanagrāhī |
yato 'dhikaraṇam asya manêndriyeṇâsaṃvarasaṃvṛtasya pāpakāś cittam anuprāpnuyuḥ |
teṣāṃ saṃvarāya pratipadyate |
rakṣati manêndriyaṃ |
sa gacchann api tiṣṭhann api niṣaṇṇo 'pi śayāno 'pi bhāṣamāṇo 'pi samāhitâvasthām asamāhitâvasthāṃ na vijahāti |
sa bhavaty ahastalolaḥ |
apādalolo 'mukhalolo 'prakīrṇavāk |
avikṣiptêndriyo 'nuddhato 'nunnato 'capalo 'nalaso 'saṃbhrāntakāyo 'saṃbhrāntacittaḥ |
śāntakāyaḥ śāntavāk śāntacittaḥ |
rahasy arahasi vā kalpitêryāpathaḥ saṃtuṣṭaḥ ||
pe ||
subharaḥ supoṣaḥ |
sûpāsyaḥ kalyāṇâcāragocaraḥ |
saṃgaṇikayâpi vivekagocaraḥ |
lābhe 'lābhe ca samo nirvikāraḥ |
[ bendall ed p203 ---> ]
anunnato 'navanataḥ |
evaṃ sukhe duṣkhe |
stutau nindāyāṃ |
yaśasy ayaśasi |
jīvite maraṇe ca samo nirvikāro 'nunnato 'navanataḥ |
evaṃ śatrau mitre ca |
manâpavartini ... |
āryeṣv anāryeṣu |
śabdeṣu saṃkīrṇeṣv asaṃkīrṇeṣu |
priyâpriyeṣu ca rūpeṣu samo nirvikāraḥ |
anunnato 'navanataḥ |
anurodhavirodhâpagataḥ |
tat kasya hetoḥ |
tathā
[ cambridge ms f95a ---> ]
hi sa svalakṣaṇaśūnyān asaṃbhūtān aniṣpannān anabhinirvṛttān sarvadharmān paśyatîti vistaraḥ ||
tatra līne manasi muditā bhāvanayôttejanaṃ kuryāt |
uddhate tv anityatāmanasikāraiḥ praśamaḥ ||
ubhayapratipakṣârthaṃ câryarāṣṭrapālôktāṃ gāthāṃ smaret |
bahu kalpakoṭībhi kadāci buddho utpadyate lokahito maharṣi |
labdho 'dhunā sa pravaraḥ kṣaṇo 'dya tyajati pramādaṃ yadi moktukāma |
iti ||
tathā |
mayôpamaṃ vitatham etat svapnôpamaṃ ca saṃskṛtam avekṣya na cirād bhaviṣyati viyogaḥ sarvapriyaiḥ |
na nityam iha kaścit |
udyujya yathā ghaṭata nityaṃ pāramitāsu bhūmiṣu baleṣu |
mā jātu sraṃsaya vīryaṃ yāvan na budhyathā pravarabodhim |
iti ||
āryalalitavistare 'py uktaṃ |
jvalitaṃ tribhuvaṃ jaravyādhidukhair maraṇâgnipradīptam anātham idam |
bhavaniḥśaraṇe sada mūḍha jagad bhramati bhramaro yathā kumbhagataḥ ||
[ bendall ed p204 ---> ]
adhruvaṃ tribhuvaṃ śaradabhranibhaṃ naṭaraṅgasamā jagi janmacyutiḥ |
girinadyasamaṃ laghuśīghrajavaṃ vrajatāyu jage yatha vidyu nabhe || bhuvi devapure triapāyapathe bhavatṛṣṇâvidyavaśā janatā |
parivarttiṣu pañcagatiṣv abudhā yatha kumbhakarasya hi cakra bhramī ||
priyarūpavaraiḥ sada snigdharutaiḥ śubhagandharasair varasparśasukhaiḥ |
pariṣiktam idaṃ kalipāśa jagat mṛgalubdhakapāśi yathâiva kapi ||
sabhayāḥ saraṇāḥ sada vairakarāḥ bahuśokôpadrava kāmaguṇāḥ |
asidhārasamā viṣapattranibhāḥ jahitâryajanair yatha mīḍhaghaṭaḥ ||
smṛtimoṣakarās tamasīkaraṇā bhayahetukarā dukhamūla sadā |
bhavatṛṣṇalatāya vivṛddhikarāḥ sabhayāḥ saraṇā sada kāmaguṇāḥ ||
yathâgnikhadāḥ jvalitāḥ sabhayāḥ tatha kāmême viditâryajanaiḥ |
mahapaṅkasamâśiśūlasamā madhudigdhêva kṣuradhārasamā ||
yatha sarpaśiro yatha mīḍhaghaṭaḥ tatha kāmême viditā viduṣām |
tatha śūlasāmā dvijapeśisamā yatha śvānakaraṃ kiśavaira tathôdakacandranibhêmi kāmaguṇāḥ pratibimbêvā girighoṣa yathā |
pratibhāsasamā naṭaraṅganibhā tatha svapnasamā viditâryajanaiḥ ||
[ bendall ed p205 ---> ]
kṣaṇikāvasikêmi kāmaguṇāḥ tatha māyamarīcisamâlikôdakabudbudaphenasamā vitathāḥ parikalpasamutthita buddha budhaiḥ ||
prathame vayase vararūpadharaḥ priyêṣṭamato iya bālacārī |
jaravyādhidukhair hatatejavapuṃ vijahanti mṛgêva śuṣkanadīm ||
dhanadhānyavaro bahudravyabalī priyêṣṭamato iya bālacārī |
parihīṇadhanaṃ puna kṛcchragataṃ vijahanti narêva śūnyaṭavīm ||
yatha puṣpadrumo saphalo va drumo narudānarataḥ tatha prītikaraḥ |
dhanahīnu jarârditu yācanako bhavate tadâpriyagṛdhrasamaḥ ||
prabhudravyabalī vararūpadharaḥ priyasaṅgamanêndriyaprītikaraḥ |
jarāvyādhidukhârditu kṣīṇadhano bhavate tadâpriyamṛtyusamaḥ ||jarayā jaritaḥ samatītavayo druma vidyuhato va yathā bhavati |
jarajīrṇâgāra yathā sabhayo jaraniḥśaraṇaṃ laghu brūhi mune ||
jara śoṣayate naranārigaṇaṃ yatha mālulatā ghana śālavanam |
jara vīryaparākramavegaharī jara paṅkanimagna yathā puruṣo ||
jara rūpa surūpavirūpakarī jara tejaharī balasthāmaharī |
sada saukhyaharī paribhāvakarī jara mṛtyukarī jarâujaharī ||
bahurogaśatair ghanavyādhidukhaiḥ upasṛṣṭu jagaj jvalanêva mṛgāḥ |
jara vyādhigataṃ prasamīkṣya jagat dukhaniḥśaraṇaṃ laghu deśaya hī ||
[ bendall ed p206 ---> ]
śiśirehi yathā himadhātu mahaṃ tṛṇagulmavanâuṣadhi ojaharo |
tathâujaharo 'yu vyādhi jage parihīyatîndriyarūpabalam ||
dhanadhānyamahârthakṣayântakaraḥ paribhāvakaraḥ sad vyādhi jage |
pratighātakaraḥ priyadveṣakaraḥ paridāhakaro yatha sūryu nabhe ||
maraṇaṃ cyavanaṃ cyuti kālakriyā priyadravyajanena viyogu sadā |
apunâgamanaṃ câsaṃgamanaṃ drumapattraphalā nadiśrotu yathā ||
maraṇaṃ vaśitān avaśīkurute maraṇaṃ harate nadi dāru yathā |
asahāyanaro vrajate 'dvitīyaḥ svakakarmaphalânugato vivaśaḥ ||
maraṇaṃ grasate bahu prāṇiśatān makaro va jalâkari bhūtagaṇān |
garuḍo uragaṃ mṛgarāja gaja jvalano va tṛṇâuṣadhibhūtagaṇam |
iti ||
rājâvavādakasūtre 'py āha |
tad yathā mahārāja catasṛbhyo digbhyaś catvāraḥ parvatâgaccheyur dṛḍhāḥ |
[ cambridge ms f96a ---> ]
sāravanto 'khaṇḍâcchidrâsuṣirāḥ susaṃvṛtâikaghanā nabhaḥ spṛśantaḥ pṛthivīṃ côllikhantaḥ sarvatṛṇakāṣṭhaśākhāparṇapalāśâdi sarvasatvaprāṇibhūtāni nirmathnantas tebhyo na sukaraṃ javena vā palāyituṃ balena vā dravyamantrâuṣadhibhir vā nivartayitum |
evam eva mahārāja catvārîmāni mahābhayāny āgacchanti yeṣāṃ na sukaraṃ javena vā palāyituṃ balena
[ bendall ed p207 ---> ]
dravyamantrâuṣadhair vā nivartanaṃ kartum |
katamāni catvāri |
jarā vyādhir maraṇaṃ vipattiś ca ||
jarā mahārājâgacchati yauvanaṃ pramathamānā |
vyādhir mahārājâgacchaty ārogyaṃ pramathamānaḥ |
maraṇam āgacchati jīvitaṃ pramathamānaṃ |
vipattir mahārājâgacchati sarvāḥ saṃpattīḥ pramathamānā |
tat kasya hetoḥ |
tad yathā mahārāja siṃho mṛgarājo rūpasaṃpanno javasaṃpannaḥ sujātanakhadaṃṣṭrākarālo mṛgagaṇam anupraviśya mṛgaṃ gṛhītvā yathākāmakaraṇīyaṃ karoti |
sa ca mṛgo 'tibalaṃ vyāḍamukham āsādya vivaśo bhavati |
evam eva mahārāja viddhasya mṛtyuśalyenâpagatamadasyâparāyaṇasya marmasu chidyamāneṣu mucyamāneṣu sandhiṣu māṃsaśoṇite pariśuṣyamāṇe paritaptatṛṣitavihvalavadanasya karacaraṇavikṣepâbhiyuktasyâkarmaṇyasyâsamarthasya lālāsiṅghāṇakapūyamūtrapurīṣôpaliptasya īṣajjīvitâvaśeṣasya karmabhavāt punar bhavam ālambānasya yamapuruṣabhayabhītasya kālarātrivaśagatasya caramâśvāsapraśvāseṣûparudhyamāneṣu e
kākino 'dvitīyasyâsahāyasyêmaṃ lokaṃ jahataḥ paralokam ākrāmato mahāpathaṃ vrajato mahākāntāraṃ praviśato mahāgahanaṃ samavagāhamānasya mahândhakāraṃ pratipadyamānasya mahârṇavenôrjyamānasya karmavāyunâhriyamāṇasyânimittīkṛtāṃ diśaṃ gacchato nânyat trāṇaṃ nânyac charaṇaṃ nânyat parāyaṇam ṛte dharmāt |
dharmo hi mahārāja tasmin samaye trāṇaṃ layanaṃ śaraṇaṃ parāyaṇaṃ bhavati |
tad yathā śītârttasyâgnipratāpaḥ |
agnim apagatasyânirvāpaṇaṃ |
uṣṇârttasya śaityaṃ |
adhvānaṃ pratipannasya śī-
[ cambridge ms f96b ---> ]
talaṃ chāyôpavanaṃ |
pipāsitasya śītalajalaṃ |
bubhukṣitasya vā praṇītam annaṃ |
vyādhitasya vaidyâuṣadhiparicārakāḥ |
bhayabhītasya balavantaḥ sahāyāḥ |
sādhavaḥ pratiśaraṇā bhavanti |
evam eva mahārāja viddhasya mṛtyuśalyenâpagatamadasyâtrāṇasyâśaraṇasyâparāyaṇasya nânyat trāṇaṃ nânyat parāyaṇam anyatra dharmāt |
tasmāt tarhi te mahārājânityatânudarśinā bhavitavyaṃ kṣayavyayânudarśinā bhavitavyaṃ maraṇabhayabhītena |
dharmeṇâiva te mahārāja rājyaṃ kārayitavyaṃ nâdharmeṇa |
[ bendall ed p208 ---> ]
tat kasya hetoḥ |
asyâpi te mahārājâtmabhāvasyâivaṃ suciram api parirakṣitasya suciram api śucinā praṇītena khādanīyabhojanīyâsvādanīyena saṃtarpitasya saṃpravāritasya |
kṣutapipāsāparigatasya kālakriyā bhaviṣyati |
evaṃ kāśikauśeyadūkūlapattrôrṇākṣaumâdibhir vastraviśeṣair ācchāditasya caramaśayanâvasthitasya vividhasvedâmbuklinnamalinavasanâvṛtasya kālakriyā bhaviṣyati |
evam api te mahārāja snānânulepanavāsadhūpapuṣpasurabhigandhasyâtmabhāvasya na cireṇa durgandhatā bhaviṣyati |
evaṃ stry-āgāramadhyagatasyâpi te strīgaṇaparivṛtasya nānāvādyagītatūryanādyair upagīyamānasya sumanasaḥ krīḍato ramamāṇasya paricārayato maraṇabhayabhītasyâtīva duṣkhadaurmanasyābhyāṃ kālakriyā bhaviṣyati |
evam api te mahārāja gṛheṣûpalepanôpalipteṣu susthāpitârgaleṣu supihitavātâyaneṣu bahugandhadhūpapuṣpatailavartiprajvāliteṣv āsaktapaṭṭadāmakalāpeṣu muktakusumâvakīrṇeṣu gandhaghaṭikānirdhūpiteṣu anyastapādapīṭhapaṭikâstaraṇagoṇikâstaraṇakācalindikaprāvaraṇasântarôchadapaṭikôbhayakṛtôpadhāneṣu paryaṅkeṣu śayitvā |
punaś ca śṛgālakākagṛdhramṛtakaḍevaramāṃsâsthikeśarudhiravaśâkule paramabībhatse śmaśāne gataceṣṭasyâtmabhāvaḥ pṛthivyām avaśaḥ śeṣyate |
evam api te mahārāja gajaskandhâśvapṛṣṭharathâbhirūḍhasya śaṅkhapaṭaheṣv āhanyamāneṣu chatreṇa dhāryamāṇena bālavyajanena vījaya-
[ cambridge ms f97a ---> ]
mānasyânekahastyaśvarathapadātibhir anuyātasyâñjaliśatasahasrair namaskriyamāṇasya |
nirgamanam anubhūya na cirān niśceṣṭasya mṛtaśayanâbhirūḍhasya caturbhiḥ puruṣair utkṣiptasya dakṣiṇena nagaradvāreṇa nirṇītasya mātāpitṛbhrātṛbhaginībhāryāputraduhitṛvayasyadāsīdāsakarmakarapauruṣeyaiḥ śokagatahṛdayair vikṣiptakeśair utkṣiptabhujaiḥ sôrastāḍaṃ paramakaruṇaṃ |
hā putra hā nātha hā tāta hā svāminn ity ākrandamānaiḥ paurajānapadaiḥ saparibhāvadṛśyamānasya śmaśānaṃ nītasya punaḥ kākagṛdhraśvaśṛgālâdibhir bhakṣitasya tāny asthīny agninā vā dagdhāni pṛthivyāṃ vā nikhā-
[ bendall ed p209 ---> ]
nitāni adbhir vā klinnāni vātâtāpavarṣair vā cūrṇīkṛtāni digvidikṣu prakṣiptāni tatrâiva pūtabhavam āyāsyanti |
evam anityāḥ sarvasaṃskārâivam adhruvêti vistaraḥ ||
tatra kleśāḥ prādhānyena rāgadveṣamohā yasyâiṣām ekatarasya tāvat pratipakṣam ādau bhāvayet tannidānaṃ ca varjayet ||
tatrâryaratnameghe tāvad āha |
sa rāgasya pratipakṣaṃ bhajate |
rāgôtpattipratyayāṃś ca varjayati |
katamaś ca sa rāgasya pratipakṣaḥ |
katame ca te rāgôtpattipratyayāḥ |
aśubhābhāvanârāgasya pratipakṣaḥ |
janapadakalyāṇīrāgôtpattipratyayaḥ |
katamā ca sâśubhābhāvanā |
yad uta santy asmin kāye keśā romāṇi nakhā dantā rajo malaṃ tvak māṃsâsthi snāyuḥ śirā vṛkkā hṛdayaṃ plīhakaḥ klomakaḥ |
antrāṇy antraguṇâmâśayaḥ pakvâśayaḥ |
audaryakaṃ yakṛt purīṣam aśru svedaḥ kheṭaḥ siṅghāṇakaṃ vasā lasikā majjā medaḥ pittaṃ śleśmā pūyaṃ śoṇitaṃ mastakaṃ mastakaluṅgaṃ*prasrāvaḥ |
eṣu ca vastuṣu bodhisatvôpaparīkṣaṇajātīyo bhavati |
tasyâivam upaparīkṣamāṇasyâivaṃ bhavati |
yo 'pi tāvat syād bālo mūḍhaḥ abhavyo 'kuśalaḥ so 'pi tāvad etāni vastūni
[ bendall ed p210 ---> ]
jñātvā rāgacittaṃ nôtpādayet |
prāg eva saprajñajātīyaḥ |
evaṃ hi bodhisatvo 'śubhābhāvanābahulo bhavatîti ||
bhagavatyām apy uktaṃ |
punar aparaṃ subhūte bodhisatvo mahāsatvaḥ prajñāpāra-
[ cambridge ms f97b ---> ]
mitāyāṃ carann imam evaṃ kāyaṃ yathābhūtaṃ prajānāti |
tad yathâpi nāma subhūte goghātako vā goghātakântevāsī vā gāṃ hatvā tīkṣṇena śastreṇa catvāri phalakāni kṛtvā pratyavekṣate sthito 'thavā niṣaṇṇaḥ |
evam eva subhūte bodhisatvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann imam eva kāyaṃ dhātuśo yathābhūtaṃ prajānāti |
asty asmin kāye pṛthivīdhātur abdhātur api tejodhātur api vāyudhātur apîti |
pe ||
punar apy āha |
tad yathâpi subhūte karṣakasya mūtoḍī pūrṇā nānādhānyānāṃ śālīnāṃ vrīhīṇāṃ tilānāṃ taṇḍulānāṃ mudrānāṃ māṣāṇāṃ yavānāṃ godhūmānāṃ maśūrāṇāṃ sarṣapāṇāṃ |tān etān cakṣuṣmān puruṣaḥ pratyavekṣamāṇaḥ |
evaṃjātīyād ayaṃ śālir ayaṃ vrīhir amī tilâmī taṇḍulâmī mudrâmī māṣā yavâmī godhūmâmī maśūrâmī sarṣapêti ||
evam eva bodhisatvo mahāsatvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann imam eva kāyam ūrddhvaṃ pādatalād adhaḥ keśamastakanakharomatvak romaparyantaṃ pūrṇaṃ nānāprakārasyâśucer yathābhūtaṃ pratyavekṣate |
santy asmin kāye keśā romāṇi nakhā yāvan mastakaṃ mastakaluṅgam akṣigūthaṃ karṇagūtham iti ||
pe ||
punar aparaṃ subhūte bodhisatvaḥ śmaśānagataḥ paśyati nānārūpāṇi mṛtaśarīrāṇi śmaśāne 'paviddhāni śavaśayane ujjhitāni ekâhamṛtāni vā dvyahamṛtāni vā tryahamṛtāni vā caturahamṛtāni vā pa-
[ bendall ed p211 ---> ]
ñcâhamṛtāni vā vyādhmātakāni vinīlakāni vipūyakāni vipaṭhyakāni |
sêmam eva kāyaṃ tatrôpasaṃharati |
ayam api kāyâivaṃdharmâivaṃsvabhāvaḥ |
etāṃ dharmatām avyativṛttae iti ||
evaṃ hi subhūte bodhisatvo mahāsatvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran bahirdhā kāye kāyânudarśī viharati ||
pe ||
punar aparaṃ yadā mṛtaśarīrāṇi śmaśāne utsṛṣṭāni paśyati |
ṣaḍrātramṛtāni kākair vā khādyamānāni kurarair vā gṛdhrair vā śvabhir vā śṛgālair vā tato 'nyair vā nānāvidhaiḥ prāṇakajātaiḥ khādyamānāni
[ cambridge ms f98a ---> ]
sêmam eva kāyaṃ tatrôpasaṃharati |
ayam api kāyâivaṃdharmâivaṃsvabhāvaḥ |
etāṃ dharmatāṃ na vyativṛttae iti ||
punar aparaṃ yadā mṛtaśarīrāṇi paśyati śmaśāne utsṛṣṭāni vikhāditāny aśucīni durgandhāni |
sêmam eva kāyaṃ tatrôpasaṃharatîti pūrvavat ||
pe ||
punar aparaṃ yadā paśyati mṛtaśarīrāṇi śivapathikāyām asthisaṃkalikāṃ māṃsaśoṇitamrakṣitāṃ snāyuvinibaddhāṃ |sa tatrêmam eva kāyam iti pūrvavat ||
punar aparaṃ yadā mṛtaśarīrāṇi paśyati śivapathikāyām asthisaṃkalībhūtāni apagatamāṃsaśoṇitasnāyubandhanāni |
sêmam eva kāyam iti pūrvavat ||
punar aparaṃ yadā paśyati śivapathikāyām asthīni digvidikṣu kṣiptāni |
yad utânyena pādâsthīni |
anyena jaṅghâsthīni |
anyena côrvasthīni |
anyena śroṇikaṭāhakaṃ |
[ bendall ed p212 ---> ]
anyena pṛṣṭhavaṃśam anyena pārśvakâsthīni |
anyena grīvâsthīni |
anyena bāhvasthīni |
sêmam eva kāyam upasaṃharatîti pūrvavat ||
pe ||
punar aparaṃ yadā paśyati śivapathikāyām asthīny anekavārṣikāṇi vātânupariśoṣitāni śaṅkhasannibhāni |
imam eva kāyaṃ tatrôpasaṃharatîti pūrvavat |
ayam api kāyâivaṃdharmâivaṃsvabhāvâitāṃ dharmatāṃ na vyativṛttae iti ||
punar aparaṃ subhūte bodhisatvo mahāsatvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran yadā paśyati śivapathikāyām asthīny anekavārṣikāṇi tirobhūtāni nīlāni kapotavarṇāni pūtīni cūrṇakajātāni pṛthivyāṃ pāṃsunâsamasamībhūtāni sêmam eva kāyaṃ tatrôpasaṃharati ayam api kāyâivaṃdharmâivaṃsvabhāvaḥ |
etāṃ dharmatāṃ na vyativṛttae iti ||
eṣa tāvat samāsato rāgasya samudācārapratipakṣaḥ |
dveṣasya maitrī pratipakṣaḥ |
apriyasatvâdarśanaṃ ca |
tena vā saha bhojanâdyekârthatayâprītyutpādanaṃ tatra parasukhasyâśaṃsā prārthanā tṛṣṇâbhinandanaṃ maitrī |
kāmarāgapratyupakārahetubhyām akliṣṭaḥ snehêty arthaḥ ||
sā trividhâryâkṣayamatisūtre 'bhihitā |
satvârambaṇā mai-
[ cambridge ms f98b ---> ]
trī prathamacittôtpādikānāṃ bodhisatvānāṃ |
dharmârambaṇā caryāpratipannānāṃ bodhisatvānāṃ |
anārambaṇā maitrī anutpattikadharmakṣāntipratilabdhānāṃ bodhisatvānām iti ||punar buddhârambaṇā bodhisatvârambaṇā śrāvakapratyekabuddhârambaṇā satvârambaṇā ca |
tatra satvârambaṇāyāḥ pūrvaṃ priye satve hitasukhôpasaṃhārān na dhyānam abhyasya |
tatsame maitrīm upasaṃharet |
tataḥ pariciteṣu |
tatôdāsīneṣu |
tataḥ samīpavāsiṣu |
tataḥ svagrāmavāsiṣu |
[ bendall ed p213 ---> ]
evaṃ paragrāme ca |
evaṃ yāvad ekāṃ diśam adhimucya spharitvôpasaṃpadya viharati |
evaṃ daśasu dikṣu |
buddhâdyārambaṇāyās tv ayaṃ prayāso nâsti ||sā ca vajradhvajapariṇāmanāyām uktā |
sa bodhisatvacaryāyāṃ caran yāvanti kānicid dṛśyante rūpāṇi manojñāni vā pratikūlāni vā |
evaṃ śabdā gandhā rasā spraṣṭavyā dharmā manojñā vā pratikūlā vā |
anavadyā viśuddhāḥ kalyāṇôdāraprabhāsvarā vā yena saumanasyaṃ jāyate |
sukham avakrāmati |
prasādo jāyate |
prītiḥ saṃbhavati |
prāmodyaṃ saṃtiṣṭhate |
harṣaḥ prādurbhavati |
daurmanasyaṃ nivartate |
cittakalyatā prādurbhavati |
cittaṃ karmaṇyaṃ bhavati |
āśayo mṛdubhavati |
indriyāṇi prahlādaṃ gacchanti |
satatasukhaṃ saṃvedayamānâivaṃ pariṇāmayati |
sarvabuddhānām etayā pariṇāmanayā bhūyasyā mātrayā te buddhā bhagavanto 'cintyena buddhavihārasukhena samanvāgatā bhavantv atulyena buddhasamādhisukhena susaṃgṛhītā bhavantv anantasukhena bhūyasyā mātrayôpastabdhā bhavantu |
apramāṇena buddhavimokṣasukhena samanvāgatā bhavantu |
aprameyeṇa buddhaprātihāryasukhena susaṃgṛhītā bhavantu |
acintyena buddhâsaṃgavihārasukhena suparigṛhītā bhavantu |
durāsadena bu-
[ bendall ed p214 ---> ]
ddhavṛṣabhitasukhenâbhichannā bhavantu |
aprameyeṇa buddhabalasukhenâtyantasukhitā bhavantu |
sarvaveditaśāntenânutpattisukhenâdhikārasukhā bhavantu |
asaṃgavihārasatatasamāhitena tathāgatasukhenâdvayasamudā-
[ cambridge ms f99a ---> ]
cāreṇâvikopitasukhā bhavantu ||evaṃ bodhisatvas tatkuśalamūlaṃ tathāgateṣu pariṇamayya bodhisatveṣu pariṇamayati |
yad idam aparipūrṇānām abhiprāyāṇāṃ paripūrṇāya pariṇamayati |
apariśuddhānāṃ sarvajñatâdhyāśayānāṃ pariśuddhaye |
apariniṣpannānāṃ sarvapāramitānāṃ pariniṣpattaye |
vajrôpamasya bodhicittôtpādasyâdhiṣṭhānāya |
anivartyasya sarvajñatāsaṃnāhasyâpratiprasrabdhaye |
bodhisatvānāṃ kuśalamūlānāṃ mārgaṇatāyai |
sarvajagatsamatāsthitasya mahāpraṇidhānasya paripūraye |
sarvabodhisatvavihārāṇām adhigamāya |
sarvabodhisatvêndriyāṇāṃ tīkṣṇâbhijñatāyai |
sarvabodhisatvakuśalamūlānāṃ sarvajñatāsparśanatāyai ||
sâivaṃ tatkuśalamūlaṃ bodhisatvānām arthāya pariṇamayya buddhaśāsanâvacareṣu sarvaśrāvakapratyekabuddheṣu tatkuśalamūlam evaṃ pariṇāmayati |
te kecit satvâikâcchaṭâsaṃhātamātram api buddhaśabdaṃ sṛṇvati |
dharmaśabdaṃ vâryasaṃghaparyupāsanaṃ vā kurvanti teṣāṃ tatkuśalamūlam anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati buddhânusmṛtiparipūryai pariṇāmayati |
dharmânusmṛtiprayogatāyai pariṇāmayati |
āryasaṃghagauravāya pariṇāmayati |
acirahitabuddhadarśanatāyai pariṇāmayati |
cittapariśuddhaye pariṇāmayati |
buddhadharmaprativedhāya pariṇāmayati |
aprameyaguṇapratipattaye pariṇāmayati |
sarvâbhijñākuśalapariśuddhaye pariṇāmayati |
dharmavimativinivartanāya pariṇāmayati |
yathā buddhaśāsanâvacareṣu pariṇāmayati |
śrāvakapratyekabuddheṣu ca tathā bodhisatvaḥ sarvasatveṣu tatkuśala-
[ bendall ed p215 ---> ]
mūlaṃ pariṇāmayati ||
yad idaṃ nairayikamārgavinivartanāya pariṇāmayati |
tiryagyonivyavacchedāya pariṇāmayati |
yamalokôpacchedasukhāya pariṇāmayati |
niravaśeṣasarvâpāyagatyupapattivyavacchedāya pariṇāmayati ||
teṣāṃ ca sarvasatvānām anuttarabodhichandavivardhanatāyai pariṇā-
[ cambridge ms f99b ---> ]
mayati |
adhyāśayasarvajñatācittalābhāya pariṇāmayati |
sarvabuddhadharmâpratikṣepāya pariṇāmayati |
atyantasukhasarvajñatābhūmisaṃvartanāya pariṇāmayati |
atyantasarvasatvaviśuddhaye pariṇāmayati |
sarvasatvānām anantajñānâdhigamāya pariṇāmayati |
pe ||
tasya yat kiñcic cīvarapiṇḍapātaśayanâsanaglānapratyayabhaiṣajyagamanâgamanaśarīrôpasthānaniṣadyâdiniṣevaṇâyatanānāṃ pravartanakarmêryāpathâdhiṣṭhānam īryāpathasyâvikopanaṃ kāyakarma vākkarma manaskarma sacuritaṃ ṣaṇṇām indriyāṇāṃ saṃvaraḥ svaśarīrâchādanamardanasnānakarma |
aśitapītakhāditaṃ saṃmiñjitaprasāritâvalokitavilokitasuptajāgaritasvaśarīragatôpasthānaṃ sarvam etad bodhisatvasya sarvajñatâlambanaprayuktasya na kiñcid apariṇāmitaṃ sarvajñatāyāṃ sarvasatvahitasukhacittasya ||
pe ||sarvajagatparitrāṇamanaso nityôdyuktakuśalamūlasya madapramādavyativṛttasya ||
pe ||sarvakleśaparāṅmukhasya sarvabodhisatvânuśikṣaṇacetasaḥ sarvajñatāmārgâpratihatasya jñānabhūminiṣevaṇasya paṇḍitasaṃvāsâbhiratasya |
pe ||
madhukarêva kuśalamūlasaṃbharaṇasya sarvajagaduccalitasantānasyânabhiniviṣṭasarvasaṃskārasya |
pe ||antaśaḥ śvasv api tad anyeṣv api tiryagyonigateṣv ekâudanônmiñjitam ekâlopaṃ vā parityajati |
sugatāv upapattiṣu tat sarvaṃ teṣām eva hitāya teṣām eva parimocanāya pariṇāmayati |
tasyās tiryagyones tasmād duṣkhârṇavāt tasmād duṣkhôpādānāt tasmād duṣkhaskandhāt tasmād duṣkhāvedanāyāḥ |
tasmād duṣkhôpacayāt tasmād duṣkhâbhisaṃskā-
[ bendall ed p216 ---> ]
rāt tasmād duṣkhanidānāt tato duṣkhamūlāt tasmād duṣkhâyatanāt teṣāṃ satvānāṃ vinivartanāya pariṇāmayati tadārambaṇena ca sarvasatvârambaṇīkaroti manasikaroti |
tatra kuśalamūle pūrvaṅgamīkaroti |
yad idaṃ sarvajñatāyāṃ pariṇāmayati |
[ cambridge ms f100a ---> ]
bodhicittôtpādena pratigṛhṇāti |
tatra kuśalamūlam upanayati |
saṃsārakāntārād vinivartayati |
anāvaraṇena buddhasukhenâbhimukhīkaroti |
saṃsārasāgarād unmajjayati |
buddhadharmaprayuktāya maitryā spharatîty ādi ||
imāś ca suvarṇabhāsôktā maitrīkaruṇāgarbhā gāthāḥ sarvâdarataḥ samanvāhṛtya bhāvayitavyântaśo vacasâpi ||
suvarṇabhāsôttamadundubhena śāmyantu duṣkhās trisahasraloke |
apāyaduṣkhā yamalokaduṣkhā dāridryaduṣkhāś cêha triloke ||
anena cô dundubhighoṣanādinā śāmyantu sarvavyasanāni loke |
bhavantu satvā hy abhayâhatā tathā yathâbhayāḥ śāntabhayāḥ munîndrāḥ ||
yathâiva sarvâryaguṇôpapannāḥ saṃsārasarvajñamahāsamudrāḥ |
tathâiva bhontū guṇasāgarāḥ prajāḥ samādhibodhyaṅgaguṇair upetāḥ ||
anena cô dundubhighoṣanādinā bhavantu brahmasvara sarvasatvāḥ |
spṛśantu buddhatvavarâgrabodhiṃ pravartayantū śubhadharmacakram ||
[ bendall ed p217 ---> ]
tiṣṭhantu kalpāni acintiyāni deśentu dharmaṃ jagato hitāya |
hanantu kleśān vidhamantu duṣkhān samentu rāgaṃ tatha doṣa moham ||
ye satva tiṣṭhanti apāyabhūmau ādīptasaṃprajvalitâsthigātrāḥ |
śṛṇvantu te dundubhisaṃpravāditaṃ namo 'stu buddhāya bhaṇantu vācam ||
jātismarāḥ satvā bhavantu sarve jātīśataṃ jātisahasrakoṭyaḥ |
anusmarantū satataṃ munîndrān śṛṇvantu teṣāṃ vacanaṃ hy udāraṃ ||
anena cô dundubhighoṣanādinā labhantu buddhehi samāgamaṃ sadā |
vivarjayantū khalu pāpakarma carantu kuśalāni śubhakriyāṇi ||sarvatra kṣetreṣu ca sarvaprāṇināṃ sarve ca duṣkhāḥ praśamantu loke |
ye satva vikalêndriyâṅgahīnāḥ te sarvi sakalêndriya bhontu sāṃpratam ||
ye vyādhitā durbalakṣīṇagātrā nistrāṇabhūtāḥ śayitā diśāsu |
te sarvi mucyantu ca vyādhito laghu labhantu cârogya balêndriyāṇi ||
ye rājacaurabhaṭa tarjita vadhyaprāptā nānāvidhair bhayaśatair vyasanôpapannāḥ |
te sa-
[ cambridge ms f100b ---> ]
rvi satva vyasanâgataduṣkhitā hi mucyantu tair bhayaśataiḥ paramaiḥ sughoraiḥ ||
[ bendall ed p218 ---> ]
ye tāḍitā bandhanabaddhapīḍitā vividheṣu vyasaneṣu ca saṃsthitāhi |
anekâyāsasahasrâkulā vicitrabhayadāruṇaśokaprāptāḥ || te sarvi mucyantv iha bandhanebhyaḥ saṃtāḍitā mucyiṣu tāḍanebhyaḥ |
vadhyāś ca saṃyujyiṣu jīvitena vyasanâgatā nirbhaya bhontu sarve ||ye satva kṣuttarṣapipāsapīḍitā labhantu te bhojanapānacitram |
andhāś ca paśyantu vicitrarūpāṃ badhirāś ca śṛṇvantu manojñaghoṣān ||nagnāś ca vastrāṇi labhantu citrāṃ daridrasatvāś ca nidhiṃ labhantu |
prabhūtadhanadhānyavicitraratnaiḥ sarve ca satvāḥ sukhino bhavantu ||mā kasyacid bhāvatu duṣkhavedanāḥ saukhyânvitāḥ satva bhavantu sarve |
abhirūpaprāsādikasaumyarūpâneka sukha saṃcita nitya bhontu ||manasânnapānāḥ susamṛddhapuṇyāḥ saha cittamātreṇa bhavantu teṣāṃ |
vīṇā mṛdaṅgāḥ paṇavāḥ sughoṣakāḥ utsā sarāḥ puṣkariṇī taḍāgāḥ ||
suvarṇapadmôtpalapadminīś ca saha cittamātreṇa bhavantu teṣām |
gandhaṃ ca mālyaṃ ca vilepanaṃ ca vāsaś ca cūrṇaṃ kusumaṃ vicitram ||triṣkālavṛkṣebhi pravarṣayantu gṛhṇantu te satva bhavantu hṛṣṭāḥ |
kurvantu pūjāṃ daśasū diśāsu acintiyāṃ sarvatathāgatānām ||
[ bendall ed p219 ---> ]
sa bodhisatvān atha śrāvakāṇāṃ dharmasya bodhi pratisṛṣṭi tasya |
nīcāṃ gatiṃ satva vivarjayantu bhavantu aṣṭâkṣaṇavītivṛttāḥ ||
āsādayantū jinarājam uttamaṃ labhantu buddhehi samāgamaṃ sadā |
sarvā striyo nitya narā bhavantu śūrāś ca vīrā vidupaṇḍitāś ca ||te sarvi bodhāya carantu nityaṃ carantu te pāramitāsu ṣaṭsu |
paśyantu buddhān daśasū diśāsu ratnadrumêndreṣu sukhôpaviṣṭān |
vaiḍūryaratnâsanasaṃniṣaṇṇān dharmāṃś ca śṛṇvantu prakāśyamānān |
iti ||
eṣā saṃkṣepato maitrī ||
dveṣasamudācārapratipakṣaḥ ||
mohânuśayasya pratītyasamutpādadarśanaṃ pratipakṣaḥ ||
tatra pratītyasamutpādaḥ śālistambasūtre 'bhihitaḥ |
tatrâdhyātmikasya pratītyasamu-
[ bendall ed p220 ---> ]
tpādasya
[ cambridge ms f101a ---> ]
hetûpanibandhaḥ katamaḥ |
yad idam avidyāpratyayāḥ saṃskārā yāvaj jātipratyayaṃ jarāmaraṇam iti |
avidyā cen nâbhaviṣyan nâiva saṃskārāḥ prājñāsyanta |
evaṃ yāvad yadi jātir nâbhaviṣyan na jarāmaraṇaṃ prājñāsyata |
atha satyām avidyāyāṃ saṃskārāṇām abhinirvṛttir bhavati |
evaṃ yāvaj jātyāṃ satyāṃ jarāmaraṇasyâbhinirvṛttir bhavati |
tatrâvidyāyā nâivaṃ bhavati |
ahaṃ saṃskārān abhinirvartayāmîti |
saṃskārāṇām apy evaṃ na bhavati |
vayam avidyayâbhinirvṛttêti |
evaṃ yāvaj jātyā nâivaṃ bhavati |
ahaṃ jarāmaraṇam abhinirvartayāmîti |
jarāmaraṇasyâpi nâivaṃ bhavati |
ahaṃ jātyā nirvṛttêti |atha ca satyām avidyāyāṃ saṃskārāṇām abhinirvṛttir bhavati prādurbhāvaḥ |
evaṃ yāvaj jātyāṃ satyāṃ jarāmaraṇasyâbhinirvṛttir bhavati prādurbhāvaḥ ||
evam ādhyātmikasya pratītyasamutpādasya hetûpanibandho draṣṭavyaḥ ||katham ādhyātmikasya pratītyasamutpādasya pratyayôpanibandho draṣṭavyêti |
ṣaṇṇāṃ dhātūnāṃ samavāyāt |
katam eṣāṃ ṣaṇṇāṃ dhātūnāṃ samavāyāt |
yad idaṃ pṛthivy-aptejovāyvākāśavijñānadhātūnāṃ samavāyād ādhyātmikasya pratītyasamutpādasya pratyayôpanibandho draṣṭavyaḥ ||tatrâdhyātmikasya pratītyasamutpādasya pṛthivīdhātuḥ katamêti |
yo 'yaṃ kāyasya saṃśleṣataḥ kaṭhinabhāvam abhinirvartayaty ayam ucyate pṛthivīdhātuḥ |
yaḥ kāyasyânuparigrahaṃ kṛtyaṃ karoti ayam ucyate 'bdhātuḥ |
yaḥ kāyasyâśitapītabhakṣitaṃ paripācayati ayam ucyate tejodhātuḥ |
yaḥ kāyasyâśvāsapraśvāsa-
[ bendall ed p221 ---> ]
kṛtyaṃ karoty ayam ucyate vāyudhātuḥ |
yaḥ kāyasyântaḥsauṣiryabhāvam abhinirvartayaty ayam ucyate ākāśadhātuḥ |
yo nāmarūpam abhinirvartayati naḍakalāpayogena pañcavijñānakāyasaṃprayuktaṃ sâsravaṃ ca manovijñānam ayam ucyate vijñānadhātuḥ ||
asatsu pratyayeṣu kāyasyôtpattir na bhavati |
yadâdhyātmikaḥ pṛthivīdhātur avikalo bhavaty evam aptejovāyvākāśavijñānadhātavaś câvikalā bhavanti |
tataḥ sarveṣāṃ samavāyāt kāyasyôtpattir bhavati ||
tatra pṛthivīdhātor nâivaṃ bhavati |
ahaṃ kāyasya kaṭhinabhāvam abhinirvartayāmîti |
abdhātor nâivaṃ bhavati |
ahaṃ kāyasyânuparigrahakṛtyaṃ karomîti |
tejodhāto-
[ cambridge ms f101b ---> ]
r nâivaṃ bhavati |
ahaṃ kāyasyâśitapītakhāditaṃ paripācayāmîti |
vāyudhātor nâivaṃ bhavati |
ahaṃ kāyasyâśvāsapraśvāsakṛtyaṃ karomîti |
ākāśadhātor nâivaṃ bhavati |
ahaṃ kāyasyântaḥ saurṣiryaṃ karomîti |
vijñānadhātor nâivaṃ bhavati |
aham ebhiḥ pratyayair janitêti |
atha ca satsv eṣu pratyayeṣu kāyasyôtpattir bhavati |
tatra pṛthivīdhātur nâtmā na satvo na jīvo na jantur na manujo na mānavo na strī na pumān na napuṃsakaṃ |
na câhaṃ |
na mama |
na câpy anyasya kasyacit |
evam abdhātus tejodhātur vāyudhātur ākāśadhātur vijñānadhātur na satvo na jīvo na jantur na manujo na mānavo na strī na pumān na napuṃsakaṃ na câhaṃ na mama na câpy anyasya kasyacit ||tatrâvidyā katamā |
yâiṣv eva ṣaṭsu dhātuṣv ekasaṃjñā piṇḍasaṃjñā nityasaṃjñā dhruvasaṃjñā śāśvatasaṃjñā sukhasaṃjñâtmasaṃjñā satvajīvamanujamānavasaṃjñā |
ahaṃkāramamakāra-
[ bendall ed p222 ---> ]
saṃjñā |
evamādi vividham ajñānam iyam ucyate 'vidyêti |
evam avidyāyāṃ satyāṃ viṣayeṣu rāgadveṣamohāḥ pravartante |
tatra ye rāgadveṣamohā viṣayeṣv amī ucyante saṃskārêti |
vastuprativijñaptir vijñānaṃ |
vijñānasahajāś catvāro 'rūpiṇôpādānaskandhās tan nāmarūpaṃ |
catvāri ca mahābhūtāni côpādāyôpādāya r ūpam aikadhyam abhisaṃkṣipya tan nāmarūpaṃ |
nāmarūpasaṃniśritānîndriyāṇi ṣaḍāyatanaṃ |
trayāṇāṃ dharmāṇāṃ saṃnipātaḥ sparśaḥ |
sparśânubhavanā vedanā |
vedanâdhyavasānaṃ tṛṣṇā |
tṛṣṇā vaipulyam upādānaṃ |
upādānanirjātaṃ punarbhavajanakaṃ karma |
bhavaḥ |
taddhetukaskandhaprādurbhāvo jātiḥ |
skandhaparipāko jarā vināśo maraṇaṃ |
mriyamāṇasya mūḍhasya svâbhiṣvaṅgasyântardāhaḥ śokaḥ |
lālapyanaṃ paridevaḥ |
pañcavijñānakāyasaṃprayuktam aśātânubhavanaṃ duṣkhaṃ |
manasikārasaṃprayuktaṃ mānasaṃ duṣkhaṃ daurmanasyam |
ye cânyae evamādayôpakleśās tae upāyāsāḥ ||
pe ||
punar aparaṃ tatve 'pratipattiḥ mithyā pratipattiḥ ajñānam avidyā |
evam avidyāyāṃ satyāṃ-
[ bendall ed p223 ---> ]
trividhāḥ saṃskārāḥ abhinirvartante |
puṇyôpagâpuṇyôpagâniñjya-
[ cambridge ms f102a ---> ]
upagāś cêmae ucyante 'vidyāpratyayāḥ saṃskārêti |
puṇyôpagānāṃ saṃskārāṇāṃ puṇyôpagam eva vijñānaṃ bhavati |
apuṇyôpagānāṃ saṃskārāṇām apuṇyôpagam eva vijñānaṃ bhavati |
āniñjyôpagānāṃ saṃskārāṇām āniñjyôpagam eva vijñānaṃ bhavati |
idam ucyate saṃskārapratyayaṃ vijñānam iti |
evaṃ nāmarūpaṃ |
nāmarūpavivṛddhyā ṣaḍbhir āyatanadvāraiḥ kṛtyakriyāḥ pravartante |
tan nāmarūpapratyayaṃ ṣaḍāyatanam ity ucyate |
ṣaḍbhyâyatanebhyaḥ ṣaṭ sparśakāyāḥ pravartante 'yaṃ ṣaḍāyatanapratyayaḥ sparśêty ucyate |
yajjātīyaḥ sparśo bhavati tajjātīyā vedanā pravartate |
iyaṃ sparśapratyayā vedanêty ucyate |
yas tāṃ vedayati viśeṣeṇâsvādayati |
abhinandaty*adhyavasyaty atyadhitiṣṭhati |
sā vedanāpratyayā tṛṣṇêty ucyate |
āsvādanâbhinandanâdhyavasānaṃ |
mā me priyarūpaśātarūpair viyogo bhavatv iti |
aparityāgo bhūyo bhūyaś ca prārthanā |
idaṃ tṛṣṇāpratyayam upādānam ity ucyate |
evaṃ prārthayamānaḥ punarbhavajanakaṃ karma samutthāpayati kāyena vācā manasā |
ayam upādānapratyayo bhavêty ucyate |
yā karmanirjātānāṃ skandhānām abhinirvṛttiḥ sā bhavapratyayā jātir ity ucyate |
yo jātyabhinirvṛttānāṃ skandhānām upacayaparipākād vināśo bhavati |
tad idaṃ-
[ bendall ed p224 ---> ]
jātipratyayaṃ jarāmaraṇam ucyate ||
pe ||
evam ayaṃ dvādaśâṅgaḥ pratītyasamutpādo 'nyonyahetuko 'nyonyapratyayato |
nâivânityo na nityo |
na saṃskṛto nâsaṃskṛto |
na vedayitā |
na kṣayadharmo na nirodhadharmo |
na virāgadharmo |
anādikārapravṛtto 'nudbhinno 'nupravartate nadīsrotavat ||
atha cêmāny asya dvādaśâṅgasya pratītyasamutpādasya catvāri aṅgāni saṃghātakriyāyai hetutvena pravartante |
katamāni catvāri |
yad uta |
avidyā tṛṣṇā karma vijñānaṃ ca |
tatra vijñānaṃ bījasvabhāvatvena hetuḥ |
karma kṣetrasvabhāvatvena hetuḥ |
avidyā tṛṣṇā ca kleśasvabhāvatvena hetuḥ |
karmakleśā vijñānabījaṃ saṃjanayanti |
tatra karma vijñānabījasya kṣetrakāryaṃ karoti |
tṛṣṇā vijñānabījaṃ snehayati |
avidyā vijñānabījam avakirati |
asatāṃ yeṣāṃ pratyayānāṃ bījasyâbhinirvṛttir na bhavati ||tatra karmaṇo nâivaṃ bhavati |
ahaṃ vijñānabījasya kṣetrakāryaṃ karomîti |
tṛṣṇāyâpi nâivaṃ bhavati |ahaṃ vijñānabījaṃ snehayāmîti |
avidyāyâpi nâivaṃ bhavati |
ahaṃ vijñānabījam avakirāmîti |
vijñānabījasyâpi nâivaṃ bhavaty aham ebhiḥ pratyayair janitêti |
api tu vijñānabīje karmakṣetrapratiṣṭhite tṛṣṇāsnehâbhiṣyandite 'vidyâvakīrṇe
[ cambridge ms f102b ---> ]
tatra tatrôtpattyāyatanasandhau mātuḥ kukṣau virohati |
nāma-
[ bendall ed p225 ---> ]
rūpâṅkurasyâbhinirvṛttir bhavati |
sa ca nāmarūpâṅkuro na svayaṃkṛto na parakṛto nôbhayakṛto nêśvarâdinirmito na kālapariṇāmito na câikakāraṇâdhīno nâpy ahetusamutpannaḥ |
atha ca mātāpitṛsaṃyogād ṛtusamavāyād anyeṣāṃ ca pratyayānāṃ samavāyād āsvādânupraviddhaṃ vijñānabījaṃ mātuḥ kukṣau nāmarūpâṅkurabījam abhinirvartayati |
asvāmikeṣu dharmeṣv amameṣv aparigraheṣv apratyarthikeṣv ākāśasameṣu māyālakṣaṇasvabhāveṣu hetupratyayānām avaikalyāt ||
tad yathā pañcabhiḥ kāraṇaiś cakṣurvijñānam utpadyate |
katamaiḥ pañcabhiḥ ||
cakṣuś ca pratītya rūpaṃ câlokaṃ câkāśaṃ tajjaṃ ca manasikāraṃ ca pratītyôtpadyate cakṣurvijñānaṃ ||
tatra cakṣurvijñānasya cakṣurāśrayakṛtyaṃ karoti |
rūpam ārambaṇakṛtyaṃ karoti |
āloko 'vabhāsakṛtyaṃ karoti |
ākāśam anāvaraṇakṛtyaṃ karoti |
tajjamanasikāraḥ samanvāhārakṛtyaṃ karoti |
asatsv eṣu pratyayeṣu cakṣurvijñānaṃ nôtpadyate ||
yadā cakṣur ādhyātmikam āyatanam avikalaṃ bhavati |
evaṃ rūpâlokâkāśatajjamanasikārāś câvikalā bhavanti |
tataḥ sarvasamavāyāc cakṣurvijñānasyôtpattir bhavati ||
tatra cakṣuṣo nâivaṃ bhavati |
ahaṃ cakṣurvijñānasyâśrayakṛtyaṃ karomîti |
rūpasyâpi nâivaṃ bhavati |
ahaṃ cakṣurvijñānasyârambaṇakṛtyaṃ karomîti |
ālokasyâpi nâivaṃ bhavati |
aham avabhāsakṛtyaṃ karomîti |
ākāśasyâpi nâivaṃ bhavati |
ahaṃ cakṣurvijñānasyânāvaraṇakṛtyaṃ karomîti |
tajjamanasikārasyâpi nâivaṃ bhavati |
ahaṃ cakṣurvijñānasya samanvāhārakṛtyaṃ karomîti |
cakṣurvijñānasyâpi nâivaṃ bhavati |
aham ebhiḥ pratyayair janitêti |
atha ca punaḥ satsv eṣu pratyayeṣu cakṣurvijñānasyôtpattir bhavati prādurbhāvaḥ |
evaṃ śeṣāṇām indriyāṇāṃ yathâyogaṃ kartavyaṃ ||
tatra na kaścid dharmo 'smāl lokāt paraṃ lokaṃ saṃkrāmati |
asti ca karmaphala-
[ bendall ed p226 ---> ]
prativijñaptiḥ |
hetupratyayānām avaikalyāt |
yathā-
[ cambridge ms f103a ---> ]
agnir upādānavaikalyān na jvalati |
evam eva karmakleśajanitaṃ vijñānabījaṃ tatra tatrôtpattyāyatanapratisandhau mātuḥ kukṣau nāmarūpâṅkuram abhinirvartayati |
asvāmikeṣu dharmeṣv amameṣv aparigraheṣv apratyarthikeṣv ākāśasameṣu māyālakṣaṇasvabhāveṣu hetupratyayānām avaikalyāt ||
tan nâdhyātmikaḥ pratītyasamutpādaḥ pañcabhiḥ kāraṇair draṣṭavyaḥ ||
katamaiḥ pañcabhiḥ |
na śāśvatato nôcchedato na saṃkrāntitaḥ |
parīttahetuno vipulaphalâbhinirvṛttitas tatsadṛśânuprabandhataś cêti ||
kathaṃ na śāśvatataḥ |
yasmād anye māraṇântikāḥ skandhânyae 'upapattyaṃśikāḥ |
na tu yae eva māraṇântikāḥ skandhās tae evâupapattyaṃśikāḥ skandhā |
api tu māraṇântikāś ca skandhā nirudhyamānâupapattyaṃśikāḥ skandhāś ca prādurbhavanti |
ato na śāśvatataḥ ||
kathaṃ nôcchedataḥ |
na ca niruddheṣu skandheṣu aupapattyaṃśikāḥ skandhāḥ prādurbhavanti nâpy aniruddheṣu |
api tu māraṇântikāś ca skandhā nirudhyante 'upapattyaṃśikāś ca prādurbhavanti |
tulādaṇḍônnāmâvanāmavat |
ato nôcchedataḥ ||
kathaṃ na saṃtrāntitaḥ |
visadṛśāt satvanikāyād dhi sabhāgāḥ skandhā jātyantare 'bhinirvartante |
ato na saṃkrāntitaḥ ||
kathaṃ parīttahetuto vipulaphalâbhinirvṛttitaḥ parīttaṃ karma
[ bendall ed p227 ---> ]
kriyate |
vipulaḥ phalavipāko 'nubhūyate |
ataḥ parīttahetuto vipulaphalâbhinivṛttiḥ ||
kathaṃ tatsādṛśânuprabandhataḥ |
yathā vedanīyaṃ karma kriyate |
tathā vedanīyo vipāko 'nubhūyate |
atas tatsadṛśânuprabandhataś cêti ||
yaḥ kaścid bhadanta śāriputrêmaṃ pratītyasamutpādaṃ bhagavatā samyakpraṇītam evaṃ yathābhūtaṃ samyakprajñayā satatasamitam ajīvaṃ nirjīvaṃ yathāvad aviparītam ajātam abhūtam akṛtam asaṃskṛtam apratigham anāvaraṇaṃ śivam abhayam ahāryam avyayam avyupaśamam asvabhāvaṃ paśyati |
asatyatas tucchata ṛktato 'sārato 'ghato 'nityato duṣkhataḥ śūnyato 'nātmanaś ca samanupaśyati |
sa na pūrvântaṃ pratisarati |
kim aham abhūvam atīte 'dhvany āho svin nâbhūvam atīte 'dhvani |
ko nv aham abhūvam atīte 'dhvani ||
aparântaṃ vā punar na pratisarati |
kiṃ nu bhaviṣyāmy anāgate 'dhvany āho svin na bhaviṣyāmy anāgate 'dhvani |
ko nu bhaviṣyāmîti |
pratyutpannaṃ vā punar na pratisarati | kiṃ svid idaṃ kathaṃ svid idaṃ |
ke santaḥ ke bhaviṣyā-
[ cambridge ms f103b ---> ]
mêti ||
āryadaśabhūmake 'py uktaṃ |
tatrâvidyātṛṣṇôpādānaṃ ca kleśavartmano 'vyavacchedaḥ |
saṃskārā bhavaś ca karmavartmano 'vyavacchedaḥ |
pariśeṣaṃ duṣkhavartmano 'vyavacchedaḥ |
api tu khalu puna-
[ bendall ed p228 ---> ]
r yad ucyate 'vidyāpratyayāḥ saṃskārêti |
eṣā pūrvântiky- apekṣā ||vijñānaṃ yāvad vedanêti |
eṣā pratyutpannâpekṣā |
tṛṣṇā yāvad bhavêti |
eṣâparântiky- apekṣâta*ūrddhvam asy pravṛttir iti ||
pe ||
tasyâivaṃ bhavati |
saṃyogāt saṃskṛtaṃ pravartate |
visaṃyogān na pravartate |
sāmagryāḥ saṃskṛtaṃ pravartate |
visāmagryā na pravartate |
hanta vayam evaṃ bahudoṣaduṣṭaṃ saṃskṛtaṃ viditvâsya saṃyogasyâsyāś ca sāmagryā vyavacchedaṃ kariṣyāmo |
na câtyantôpaśamaṃ sarvasaṃskārāṇām adhigamiṣyāmaḥ satvaparipācanatāyai |
iti ||
idaṃ saṃkṣepān mohaśodhanaṃ ||
iti śikṣāsamuccaye cittaparikarma paricchedo dvādaśamaḥ ||
smṛtyupasthānaparicchedaḥ trayodaśaḥ |
evaṃ karmaṇyacittaḥ smṛtyupasthānāny avataret ||
tatrâśubhaprastāvena kāyasmṛtyupasthānam uktam ||
tad eva ca bhedaleśena dharmasaṃgītisūtre 'bhihitaṃ |
punar aparaṃ kulaputra bodhisatvâivaṃ kāye smṛtim upasthāpayati |
ayaṃ kāyaḥ pādapādâṅgulijaṅghôrutrikôdaranābhipṛṣṭhavaṃśahṛdayapārśvapārśvakāhastakalācībāhvaṃśagrīvāhanulalāṭaśiraḥkapālamātrasamūhaḥ karmabhavakārakôpacito-
[ bendall ed p229 ---> ]
nānākleśasaṃkalpavikalpaśatasahasrāṇām āvāsabhūto |
bahūni câtra dravyāṇi samavahitāni |
yad uta |
keśaromanakhadantâsthicarmapiśitavapāsnāyumedovaśālasīkāyakṛnmūtrapurīṣâmâśayarudhirakheṭapittapūyasiṅghāṇakamastakaluṅgāni |
evam bahudravyasamūhaḥ |
tat ko 'tra kāyaḥ |
tasya pratyavekṣamāṇasyâivaṃ bhavati |
ākāśasamo 'yaṃ kāyaḥ |
sâkāśavat kāye smṛtim upasthāpayati |
sarvam etad ākāśam iti paśyati |
tasya kāyaparijñānahetor na bhūyaḥ kvacit smṛtiḥ prasarati |
na visarati |
na pratisaratîti ||
punar uktaṃ |
ayaṃ kāyo na pūrvântād āgato |
na parânte saṃkrānto na pūrvântâparântâvasthito 'nyatrâsadvi-
[ cambridge ms f104a ---> ]
paryāsasaṃbhūtaḥ kārakavedakarahito nâdyantamadhye pratiṣṭhitamūlaḥ |
asvāmikaḥ |
amamaḥ |
aparigrahaḥ |
āgantukair vyavahārair vyavahriyate kāyêti dehêti bhogêti āśrayêti śarīram iti kuṇapêti āyatanam iti |
asārako 'yaṃ kāyo mātāpitṛśoṇitaśukrasaṃbhūto 'śucipūtidurgandhasvabhāvo rāgadveṣamohabhayaviṣādataskarâkulo nityaṃ śatanapatanabhedanavikiraṇavidhvansanadharmā |
nānāvyādhiśatasahasranītêti ||
āryaratnacūḍe 'py āha |
anityo vatâyaṃ kāyo 'cirasthitiko maraṇaparyavasānêti jñātvā na kāyahetor viṣamayā jīvati |
sāraṃ câivâdatte |
sa trīṇi sārāṇy ādatte |katamāni
[ bendall ed p230 ---> ]
trīṇi |
kāyasāraṃ bhogasāraṃ jīvitasāraṃ ca |
so 'nityaḥ kāyêti sarvasatvānāṃ dāsatvaśiṣyatvam abhyupagamya kiṅkaraṇīyatāyai utsuko bhavati |
anityaḥ kāyêti sarvakāya doṣavaṅkaśāṭhyakuhanāṃ na karoti |
anityaḥ kāyêti jīvitenâśvāsaprāpto jīvitahetor api pāpaṃ karma na karoti |
anityaḥ kāyêti bhogeṣu tṛṣṇâdhyavasānaṃ na karoti |
sarvasvaparityāgîva bhavatîti ||
punar aparaṃ kulaputra bodhisatvaḥ kāye kāyânudarśanasmṛtyupasthānaṃ bhāvayan sarvasatvakāyāṃs tatra svakāyae upanibadhnāti |
evaṃ câsya bhavati |
sarvasatvakāyā mayā buddhakāyapratiṣṭhānapratiṣṭhitāḥ kartavyāḥ |
yathā ca tathāgatakāye nâśravas tathā svakāyadharmatāṃ pratyavekṣate |
so nâśravadharmatākuśalaḥ sarvasatvakāyān api tallakṣaṇān eva prajānātîty ādi ||
vīradattaparipṛcchāyām apy uktam |
yad utâyaṃ kāyo 'nupūrvasamudāgato 'nupūrvavināśo paramâṇusaṃcayaḥ śuṣirônnāmâvanāmau navavraṇamukharomakūpasrāvī valmīkavadāsīviṣanivāsaḥ [[doubt]] |
ajātaśatruḥ |
markaṭavan mitradrohī |
kumitravad visaṃvādanâtmakaḥ |
phenapiṇḍavat prakṛtidurbalaḥ |
udakabudbudavad utpannabhagnavilīnaḥ |
marīcivad vipralambhâtmakaḥ |
kadalīvan nibhujyamānāsārakaḥ |
māyāvad vañcanâtmakaḥ |
rājavad ājñābahulaḥ |
śatruvad avatāraprekṣī |
coravad aviśvasanīyaḥ |
vadhyaghātakavad ananuvītaḥ |
amitravad ahitâiṣī |
vadhakavat prajñājīvitânta-
[ bendall ed p231 ---> ]
rāyakaraḥ |
śūnyagrāmavad ātmavirahitaḥ |
kulālabhāṇḍavad bhedanaparyantaḥ |
mūtoḍīvan nānâśuciparipūrṇaḥ |
medakasthālīvad aśucisrāvī ||pe ||
vraṇavad ghaṭṭanâsahiṣṇuḥ |
śalyavat tudanâtmakaḥ |
jīrṇagṛhavat pratisaṃskāradhāryaḥ |
jīrṇayānapātravat pratisaṃskāravāhyaḥ |
āmakumbhavad yatnânupālyaḥ ||
pe ||
nadītaṭavṛkṣavac calâcalaḥ |
mahānadīsrotovan maraṇasamudraparyavasānaḥ |
āgantukâgāravat sarvaduṣkhanivāsaḥ |
anāthaśālāvad aparigṛhītaḥ |
cārakapālavad utkocasādhyaḥ ||
pe ||
bāladārakavat satataparipālyaḥ ||
punar āha |
evaṃvidhaṃ kāyam acaukṣarāśiṃ |
rūpâbhimānī bahu manyate yaḥ |
prajñāyamānaḥ sa hi bālabuddhiḥ viṣṭhāghaṭaṃ yāti vahan vicetāḥ ||
pūyaprakāraṃ vahate 'sya nāsā |
vaktraṃ kugandhaṃ vahate sadā ca |
cikkās tathâkṣṇoḥ krimivac ca jantoḥ |
kas tatra rāgo bahumānatā vā ||aṅgāram ādāya yathā hi bālo |
ghṛṣyed ayaṃ yāsyati śuklabhāvam |
yāti kṣayaṃ nâiva tu śuklabhāvaṃ bālasya buddhir vitathâbhimānā ||
evaṃ hi yaḥ caukṣamatir manuṣyaḥ caukṣaṃ kariṣye 'ham idaṃ śarīram |
sûdvartitaṃ tīrthaśatâbhiṣiktaṃ yāti kṣayaṃ mṛtyuvaśād acaukṣam ||
[ bendall ed p232 ---> ]
tathā prabhaṅguraḥ |
prasravan bodhisatvena kāyaḥ pratyavekṣitavyo nava vraṇamukhair yāvat |
āvāso bodhisatvena kāyaḥ pratyavekṣitavyaḥ |
aśītikrimikulasahasrāṇām ||
pe ||
parabhojano bodhisatvena kāyaḥ pratyavekṣitavyaḥ |
vṛkaśṛgālaśvapiśitâśināṃ |
yantrôpamo bodhisatvena kāyaḥ pratyavekṣitavyaḥ |
asthisnāyuyantrasaṃghātavinibaddhaḥ |
asvâdhīno bodhisatvena kāyaḥ pratyavekṣitavyaḥ annapānasaṃbhūtêti vistaraḥ ||
tatrâiva jñeyaṃ |
vedanā smṛtyupasthānaṃ tu yathā tāvad āryaratnacūḍasūtre |
iha kulaputra bodhisatvo vedanāsu vedanânupaśyanāsmṛtyupasthānaṃ bhāvayan veditasukhâśriteṣu satveṣu mahākaruṇāṃ pratilabhate |
evaṃ ca pratisaṃśikṣate |
tat sukhaṃ yatra veditaṃ nâsti sa sarvasatvaveditaprahāṇāya vedanāsu vedanāsmṛtyupasthānaṃ bhāvayati |
veditanirodhāya ca satvānāṃ saṃnāhaṃ saṃnahyati |
ātmanā ca vedi-
[ cambridge ms f105a ---> ]
tanirodhaṃ nârpayati |
sa yāṃ kāṃcid vedanāṃ vedayate tāṃ sarvāṃ mahākaruṇāparigṛhītāṃ vedayate |
sa yadā sukhāṃ vedanāṃ vedayate tadā rāgacariteṣu satveṣu mahākaruṇāṃ pratilabhate ātmanaś ca rāgânuśayaṃ pratijahāti |
yadā duṣkhāṃ vedanāṃ vedayate tadā dveṣacariteṣu satveṣu mahākaruṇāṃ pratilabhate ātmanaś ca doṣânuśayaṃ prajahāti |
yadâduṣkhâsukhāṃ vedanāṃ mohacariteṣu satyeṣu mahākaruṇāṃ pratilabhate |
ātmanaś ca mohânuśayaṃ prajahāti |
sa sukhāyāṃ vedanāyāṃ nânunīyate |
anunayasamudghātaṃ cârjayati |
duṣkhāyāṃ vedanāyāṃ na pratihanyate prati-
[ bendall ed p233 ---> ]
ghasamudghātaṃ cârjayati |
aduṣkhâsukhāyāṃ vedanāyāṃ nâvidyāgato bhavati |
avidyāsamudghātaṃ cârjayati |
sa yāṃ kāñcid vedanāṃ vetti sarvāṃ tām anityaveditāṃ vetti |
sarvāṃ tāṃ duṣkhaveditāṃ vetti |
anātmaveditāṃ vetti |
sa sukhāyāṃ vedanāyām anityavedito bhavati |
duṣkhāyāṃ vedanāyāṃ śalyavedito bhavati |
aduṣkhâsukhāyāṃ vedanāyāṃ śāntivedito bhavati |
iti hi yat sukhaṃ tad anityaṃ yad duṣkhaṃ sukham eva tat |
yad aduṣkhâsukhaṃ tad anātmakam ity ādi ||
āryâkṣayamatisūtre 'py uktaṃ |
duṣkhayā vedanayā spṛṣṭaḥ sarvapāpâkṣaṇôpapanneṣu satveṣu mahākaruṇām utpādayati ||
pe ||api tu khalu punar abhiniveśo vedanā parigraho vedanôpādānaṃ vedanôpalambho vedanā viparyāso vedanā vikalpo vedanêty ādi ||
dharmasaṃgītisūtre 'py uktaṃ ||
vedanânubhavaḥ proktaḥ |
kenâsāv anubhūyate |
vedako vedanād anyaḥ pṛthagbhūto na vidyate ||
evaṃ smṛtir upastheyā vedanāyāṃ vicakṣaṇaiḥ |
yathā bodhis tathā hy eṣā śāntā śuddhā prabhāsvarā ||
etat samāsato vedanāsmṛtyupasthānam ||
cittasmṛtyupasthānaṃ tu yathâryaratnakūṭe |
sâivaṃ cittaṃ parigaveṣate |
katarat tu cittaṃ |
rajyati vā duṣyati vā muhyati vā |
kim atītam anāgataṃ pratyutpannaṃ vêti |
tatra yad atītaṃ-
[ bendall ed p234 ---> ]
tat kṣīṇaṃ |
yad anāgataṃ tad asaṃprāptaṃ |
pratyutpannasya sthitir nâsti |
cittaṃ hi kāśyapa nâdhyātmaṃ na bahirdhā nôbhayam antareṇôpalabhyate |
cittaṃ hi kāśyapârūpam anidarśanam apratigham avijñaptikam apratiṣṭham
[ cambridge ms f105b ---> ]
aniketaṃ |
cittaṃ hi kāśyapa sarvabuddhair na dṛṣṭaṃ |
na paśyanti na drakṣyanti yat sarvabuddhair na dṛṣṭaṃ |na paśyanti na drakṣyanti |
kīdṛśas tasya pracāro draṣṭavyaḥ |
anyatra vitathapatitayā saṃjñayā dharmāḥ pravartante |
cittaṃ hi kāśyapa māyāsadṛśam abhūtaparikalpanayā vividhām upapattiṃ parigṛhṇāti ||pe ||
cittaṃ hi kāśyapa nadīsrotaḥsadṛśam anavasthitam utpannabhagnavilīnaṃ |
cittaṃ hi kāśyapa dīpârcciḥsadṛśaṃ hetupratyayatayā pravartate |
cittaṃ hi kāśyapa vidyutsadṛśaṃ kṣaṇabhaṅgânavasthitam |
cittaṃ hi kāśyapâkāśasadṛśam āgantukaiḥ kleśair upakliśyate |
pe ||cittaṃ hi kāśyapa pāpamitrasadṛśaṃ sarvaduṣkhasaṃjananatayā |
pe |
cittaṃ hi kāśyapa matsyabaḍiśasadṛśaṃ duṣkhe sukhasaṃjñayā |
tathā nīlamakṣikāsadṛśam aśucau śucisaṃjñayā |
cittaṃ hi kāśyapa pratyarthikasadṛśaṃ vividhakāraṇâkaraṇatayā |
cittaṃ hi ojohārayakṣasadṛśaṃ sadā vivaragaveṣaṇatayā |
evaṃ corasadṛśaṃ sarvakuśalamūlamuṣaṇatayā |
cittaṃ hi kāśyapa rūpârāmaṃ pataṅganetrasadṛśaṃ |
cittaṃ hi kāśyapa śabdârāmaṃ saṃgrāmabherīsadṛśaṃ |
cittaṃ hi kāśyapa gandhârāmaṃ varāhêvâśucimadhye |
cittaṃ hi kāśyapa rasârāmaṃ rathâvaśeṣabhoktṛceṭīsadṛśaṃ |
cittaṃ hi kāśyapa sparśârāmaṃ makṣikêva tailapātre |
cittaṃ hi kāśyapa parigaveṣyamāṇaṃ na labhyate |
yan na labhyate tan nôpalabhyate |
yan nôpalabhyate tan nâivâtītaṃ nânāgataṃ na pratyutpannaṃ |
yan nâivâtītaṃ nânāgataṃ na pratyutpannaṃ tat tryadhvasamatikrāntaṃ |
yat tryadhvasamatikrāntaṃ tan nêvâsti na nâstîty ādi ||
[ bendall ed p235 ---> ]
āryaratnacūḍasūtre 'py āha | sa cittaṃ parigaveṣamāṇo nâdhyātmaṃ cittaṃ samanupaśyati |
na bahirdhā cittaṃ samanupaśyati |na skandheṣu cittaṃ samanupaśyati |
na dhātuṣu cittaṃ samanupaśyati |
nâyataneṣu cittaṃ samanupaśyati |
sa cittam asamanupaśyaṃś cittadhārāṃ paryeṣate |
kutaḥ cittasyôtpattir iti |
tasyâivaṃ bhavati ālambane sati cittam utpadyate |
tat kim anyad ālambanam |
atha yad evâlambanaṃ tad eva cittaṃ |
yadi tāvad anyad ālambanam anyac cittaṃ |
tad dvicittatā bhaviṣyati |
atha yad evâlambanaṃ tad eva cittaṃ |
tat kathaṃ cittaṃ cittaṃ samanupaśyati |
na hi cittaṃ cittaṃ samanupaśyati |
tad yathā na tayâivâsidhārayā
[ cambridge ms f106a ---> ]
sâivâsidhārā śakyate chettum |
na tenâivâṅguly-agreṇa tad evâṅguly-agraṃ spraṣṭuṃ śakyate |
nâiva cittena tad eva cittaṃ śakyate draṣṭum ||
pe ||punar aparaṃ kulaputra yad upadrutapradrutânavasthitapracārasya vānaramārutasadṛśasya |
pe |
dūraṃgamacāriṇo 'śarīrasya laghuparivartino viṣayalolasya ṣaḍāyatanagocarasyâparâparasaṃprayuktasya cittasyâvasthānām ekâgratâśaraṇam aviśaraṇaṃ śamathâikâgratâvikṣepêty ucyate cittasya smṛtir iti ||
[ bendall ed p236 ---> ]
āryâkṣayamatisūtre 'py uktaṃ |viṭhapanāyāṃ mayā yogaḥ karaṇīyaḥ |
iyaṃ ca cittadharmatā na vihātavyā |
tatra katamā cittadharmatā |
katamā viṭhapanā |
māyôpamaṃ cittam iyam ucyate cittadharmatā |
yat punaḥ sarvasvaṃ parityajya sarvabuddhakṣetrapariśuddhaye pariṇāmayatîtîyam ucyate viṭhapanêty ādi ||
dharmasmṛtyupasthānaṃ tu ||yathā tāvad atrâha |
dharme dharmânudarśī viharan bodhisatvo na kañcid dharmaṃ samanupaśyati |
yato na buddhadharmā yato na bodhiḥ |
yato na mārgo yato na niḥsaraṇaṃ |
sa sarvadharmâniḥsaraṇam iti viditvânāvaraṇaṃ nāma mahākaruṇāsamādhiṃ samāpadyate |
sa sarvadharmeṣu sarvakleśeṣu ca kṛtrimasaṃjñāṃ pratilabhate |
niḥkleśâite dharmā |
nâite sakleśāḥ |
tat kasya hetoḥ |
tathā hy ete nītârthe samavasaranti |
nâsti kleśānāṃ saṃcayo |
na rāśībhāvaḥ |
na rāgabhāvo na dveṣabhāvo na mohabhāva |
eṣām eva kleśānām avabodhād bodhiḥ |
yat svabhāvāś ca kleśās tat svabhāvā bodhir ity evaṃ smṛtim upasthāpayatîti ||āryaratnacūḍe 'py uktam |
iha kulaputra bodhisatvasya dharme dharmânupaśyanā smṛtyupasthānena viharatâivaṃ bhavati |
dharmâivôtpadyamānôtpadyante |
dharmâiva nirudhymānā nirudhyante ||
na punar atra kaścid ātmabhāve satvo vā jīvo vā jantur vā poṣo vā puruṣo vā pudgalo vā manujo vā yo jāyate vā jīryate vā cyavate vôtpadyate vā |
eṣā dharmāṇāṃ dharmatā |
yadi samudānīyante |
samudāgacchanti |
atha na samudānīyante na samudāgacchanti |
yādṛśāḥ samudānī-
[ bendall ed p237 ---> ]
yante tādṛśāḥ samudāgacchanti kuśalā vâkuśalā vā
[ cambridge ms f106b ---> ]
aniñjyā vā |
nâsti dharmāṇāṃ samudānetā |
na câhetukānāṃ dharmāṇāṃ kācid utpattir ity ādi ||
tatrâivâha |
sa kiyadgambhīrān api dharmān pratyavekṣamāṇas tāṃ sarvajñatābodhicittânusmṛtiṃ na vijahāti ||āryalalitavistarasūtre 'py uktam |
saṃskārânityâdhruvâmakumbhôpamabhedanâtmakāḥ |
parakelikayācitôpamāḥ pāṃśunagarôpamatā ca kālikā ||
saṃskāra pralopa dharmime varṣakāli calitaṃ vilepanaṃ |
nadikūlêva savālukaṃ pratyayâdhīna svabhāvadurbalāḥ ||
[ bendall ed p237 ---> ]
saṃskāra pradīpârcivat kṣiprôtpatti nirodhadharmakāḥ |
anavasthitamārutôpamāḥ phenapiṇḍāvad asāradurbalāḥ ||saṃskāra nirīha śūnyakāḥ kadalīskandhasamā nirīkṣataḥ |
māyôpama cittamohanā bālôllāpanariktamuṣṭivat ||
hetūbhi ca pratyayebhi vā sarva saṃskāragataṃ pravartate |
anyonyapratītyahetutaḥ tad idaṃ bālajano na budhyate ||
yathā muñja pratītya balbajaṃ rajju vyāyāmabalena vartitā |
ghaṭiyantra sacakra vartate teṣv ekâikaśu nâsti vartanā ||
tatha sarvabhavâṅgavartanī anyonyôpacayena niḥśritā |
ekâikaśu teṣu vartanī pūrvâparântato nôpalabhyate ||bījasya sato yathâṅkuro na ca yo bīja sa câivâṅkuro |
na cânya tato na câiva tat |
evam anucchedâśāśvata dharmatā ||
[ bendall ed p239 ---> ]
saṃskārâvidyapratyayāḥ te ca saṃskāra na santi tatvataḥ |
saṃskārâvidya câiva hi śūnyâite prakṛtī nirīhakāḥ ||
mudrāt pratimudra dṛśyate mudrasaṃkrānti na côpalabhyate |
na ca tatra na câiva sānyato evaṃ saṃskāranucchedaśāśvatāḥ ||
cakṣuś ca pratītya rūpataḥ cakṣu vijñānam ihôpajāyate |
na ca cakṣuṣi rūpaniśritaṃ rūpasaṃkrānti na câiva cakṣuṣi ||
nairātmyaśubhāś ca dharmime te punar ātmêti śubhāś ca kalpitāḥ |
viparītam asadvikalpitaṃ cakṣuvijñāna tato upajāyate ||
vijñāna nirodhasaṃbhavaṃ vijñôtpādavyayaṃ vipaśyati |
akahiñci gatam anāgataṃ śūnya māyôpama yogi paśyati ||
[ bendall ed p240 ---> ]
araṇiṃ yatha
[ cambridge ms f107a ---> ]
côttarâraṇiṃ hastavyāyāmatrayebhi saṃgatiṃ |
iti pratyayato 'gni jāyate jātu kṛtukāryu laghū nirudhyate ||
atha paṇḍitu kaści mārgate kuta yam āgatu kutra yāti vā |
vidiśo diśi sarva mārgato na gatir nâpy agatiś ca labhyate ||
skandhâyatanāni dhātavaḥ tṛṣṇâvidyêti karmapratyayāḥ |
sāmagri tu satvasūcanā sā ca paramârthatu nôpalabhyate ||
kaṇṭhâuṣṭha pratītya tālukaṃ jihva parivartir avarti akṣarā |
na ca kaṇṭhagatā na tālukaiḥ akṣarâikâika tu nôpalabhyate ||
sāmagripratītyaś ca sā vācam anubudhivaśena niścarī |
manavācâdṛśyarūpiṇī bāhyato 'bhyantari nôpalabhyate ||
utpādavyayaṃ vipaśyato vācarutaghoṣasvarasya paṇḍitāḥ |
kṣaṇikāṃ vaśikāṃ tad īdṛśīṃ sarvavācaḥ pratiśrutakôpamāḥ ||
[ bendall ed p241 ---> ]
yatha tantri pratītya dāru ca hastavyāyāmatrayebhi saṃgatim |
tuṇavīṇasughoṣakâdibhiḥ śabdo niścarate tadudbhavaḥ ||
atha paṇḍitu kaści mārgate kuto 'yam āgatu kutra yāti vā |
vidiśo diśa sarvamārgataḥ śabdam anāgamanaṃ na labhyate ||
tatha hetubhi pratyayebhi ca sarvasaṃskāragataṃ pravartate |
yogī puna bhūtadarśanāt śūnya saṃskāra nirīha paśyati ||
skandhâyatanāni dhātavaḥ śūnyâdhyātmika śūnyabāhyakāḥ |
satvâtmaviviktanâlayāḥ dharmâkāśasvabhāvalakṣaṇāḥ ||
lokanāthavyākaraṇe 'py uktam ||
śūnyânāmakā dharmāḥ nāma kiṃ paripṛcchasi |
śūnyatā na kvacid devā na nāgā nâpi rākṣasāḥ ||
manuṣyā vâmanuṣyā vā sarve tu eṣa vidyate |
nāmnā hi nāmatā śūnyā nāmni nāma na vidyate ||
anāmakāḥ sarve dharmāḥ nāmnā tu paridīpitāḥ ||
yo hi svabhāvo nāmno vai na sa dṛṣṭo na ca śrutaḥ |
na côtpanno niruddho vā kasya nāmêha pṛcchasi ||
vyavahārakṛtaṃ nāma prajñaptir nāmadarśitā |
ratnacitro hy ayaṃ nāmnā ratnôttamaparêti ||
iti śikṣāsamuccaye smṛtyupasthānaparicchedas trayodaśaḥ ||
ātmabhāvapariśuddhiḥ paricchedaś caturdaśaḥ ||
uktāni smṛtyupasthānāni |
evaṃ yogyacitto daśasu dikṣu śeṣa-
[ cambridge ms f107b ---> ]
sya jagato duṣkhasāgarôddharaṇâbhisaṃbodhyupāyo vyomaparyantatraikālyasarvadharmavaśavartitvāyâiva tu punaḥ sarvadharmaśūnyatām avataret |
evaṃ hi pudgalaśūnyatā siddhā bhavati |
tataś ca chinnamūlatvāt kleśā na samudācaranti ||
yathôktam āryatathāgataguhyasūtre |
tad yathâpi nāma śāntamate vṛkṣasya mūlachinnasya sarvaśākhā*patrapalāśāḥ śuṣyanti |
evam eva śāntamate satkāyadṛṣṭyupaśamāt sarvakleśôpaśāmyantîti ||śūnyatābhāvanânuśaṃsās tv aparyantāḥ ||
yathā tāvac candrapradīpasūtre |
so 'sau śikṣa na jātu traśatī sugatānāṃ |
so 'sau śūru na jātu istriṇāṃ vaśam etī |
[ bendall ed p243 ---> ]
so 'sau sāsani prīti vindate sugatānāṃ |
yo 'sau dharmasvabhāva jānatī supraśāntaṃ ||
so 'sau nêha cireṇa bheṣyate dvipadêndraḥ |
so 'sau vaidyabhiṣak bheṣyate sukhadātā |
so 'saûddhari śalya sarvaśo dukhitānāṃ |yo 'sau dharmasvabhāva jānatī supraśāntaṃ ||
so 'sau kṣāntibalenôdgato naracandraḥ |
so 'sau loṣṭakadaṇḍa tāḍito na ca kupyī |
so 'sau chidyati aṅgam aṅgaśo na ca kṣubhyo |
yo 'sau dharmasvabhāva jānatī supraśāntaṃ ||
nâsau durgatiṣū patiṣyatī anuvyañjana |
nityaṃ lakṣaṇadhāri bheṣyatī abhirūpaḥ |
pañcyo tasyâbhijña bhāvitêma nityaṃ |
purataḥ so sugatāna sthāsyatī sa ca śūra |
ity ādi ||
bhagavatyām apy uktaṃ |
punar aparaṃ śāriputra bodhisatvena mahāsatvena buddhakāyaṃ niṣpādayi-
[ bendall ed p244 ---> ]
tukāmena dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāny aśītiṃ cânuvyañjanāni pratilabdhukāmena sarvatra jātau jātismaratāṃ bodhicittâvipraṇāśatāṃ bodhisatvacaryâsaṃpramoṣatāṃ pratilabdhukāmena sarvapāpamitrapāpasahāyān vivarjayitukāmena sarvabuddhabodhisatvakalyāṇamitrāṇy ārāgayitukāmena sarvamāramārakāyikadevatānirjetukāmena sarvâvaraṇī
yāni śodhayitukāmena sarvadharmânāvaraṇatāṃ pratilabdhukāmena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ |
punar aparaṃ śāriputra bodhisatvena mahāsatvena ye daśasu dikṣu buddhā bhagavantas tiṣṭhanti te me varṇaṃ bhāṣera-
[ cambridge ms f108a ---> ]
nn iti prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ |
punar aparaṃ śāriputra bodhisatvena mahāsatvenâikacittôtpādena pūrvasyāṃ diśi gaṅgānadīvālukôpamān lokadhātūn samatikramitukāmena |
pe |
evaṃ sarvadikṣu prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam ity ādy iti [[doubt]] vistaraḥ ||
tatra yathā nirātmānaś ca sarvadharmāḥ |
karmaphalasaṃbandhâvirodhaś ca niḥsvabhāvatā ca yathādṛṣṭasarvadharmâvirodhaś ca |
tathā pitṛputrasamāgame darśitam |
ṣaḍdhātur ayaṃ mahārāja puruṣaḥ ṣaṭsparśâyatanaḥ |
aṣṭādaśamanôpavicāraḥ |
ṣaḍdhātur ayaṃ mahārāja puruṣêti |
na khalu punar etad yuktaṃ |
kiṃ vâitad pratītyôktaṃ ṣaḍ ime mahārāja dhātavaḥ |
katame ṣaṭ |
tad yathā pṛthivīdhātur abdhātus tejodhātur vāyudhātur ākāśadhātur vijñānadhātuś ca |
ime mahārāja ṣaḍ dhātavaḥ ||yāvat ṣaḍ imāni mahārāja sparśâyatanāni |
katamāni ṣaṭ |
cakṣuḥ sparśâyatanaṃ rūpāṇāṃ darśanāya |
śrotraṃ sparśâyatanaṃ śabdānāṃ śravaṇāya |
ghrāṇaṃ sparśâyatanaṃ gandhârāmâghrāṇāya |
jihvā sparśâyatanaṃ rasānām āsvādanāya |
kāyasparśâyatanaṃ spraṣṭavyānāṃ sparśanāya |
manaḥsparśâyatanaṃ dharmāṇāṃ vijñānāya |
imāni ca mahārāja ṣaṭ sparśâyatanāni ||
pe ||aṣṭādaśême mahārāja manôpavicārāḥ |
katame 'ṣṭādaśa |
iha puruṣaś cakṣuṣā rūpāṇi dṛṣṭvā |
saumanasyadaurmanasyôpekṣāsthānīyāny upavicarati |
evaṃ śrotrâdiṣu vācyaṃ |
tena pratyekam indriyaṣaṭkena saumanasyâditrayāṇāṃ-
[ bendall ed p245 ---> ]
bhedād aṣṭādaśa manôpavicārā bhavanti |
pe |
katamaś ca mahārājâdhyātmikaḥ pṛthivīdhātuḥ |
yat kiñcid asmin kāye 'dhyātmaṃ kakkhaṭatvaṃ kharagatam upāttaṃ |
tat punaḥ katamat |
tad yathā |
keśā romāṇi nakhā dantêty ādi |
ayam ucyate ādhyātmikaḥ pṛthivīdhātuḥ ||
katamaś ca mahārāja bāhyaḥ pṛthivīdhātuḥ |
yat kiñcid bāhyaṃ kakkhaṭvaṃ kharagatam anupāttam ayam ucyate bāhyaḥ pṛthivīdhātuḥ |
tatra mahārājâdhyātmikaḥ pṛthivīdhātur utpadyamāno na kutaścid āgacchati nirudhyamāno*na kvacit saṃnicayaṃ gacchati |
bhavati mahārāja sa samayo
[ cambridge ms f108b ---> ]
yat strī adhyātmam ahaṃ strîti kalpayati |
sâdhyātmam ahaṃ strîti kalpayitvā bahirdhā puruṣaṃ puruṣêti kalpayati |
sā bahirdhā puruṣaṃ puruṣêti kalpayitvā saṃraktā satī bahirdhā puruṣeṇa sārdhaṃ saṃyogam ākāṅkṣate |
puruṣo 'dhyātmaṃ puruṣo 'smîti kalpayatîti pūrvavat |
tayoḥ saṃyogâkāṅkṣayā saṃyogo bhavati |
saṃyogapratyayāt kalalaṃ jāyate |
tatra mahārāja yaś ca saṃkalpo yaś ca saṃkalpayitā |
ubhayam etan na saṃvidyate |
striyāṃ strī na saṃvidyate |
puruṣe puruṣo na saṃvidyate |
iti hy asann asadbhūtaḥ saṃkalpo jātaḥ |
so 'pi saṃkalpāsvabhāvena na saṃvidyate |
yathā saṃkalpas tathā saṃyogo 'pi kalalam api svabhāvena na saṃvidyate |
yaś ca svabhāvato na saṃvidyate tat kathaṃ kakkhaṭatvaṃ janayiṣyati |
iti hi mahārāja saṃkalpaṃ jñātvā kakkhaṭatvaṃ veditavyaṃ yathā kakkhaṭatvam utpadyamānaṃ na kutaścid āgacchati |
nirudhyamānaṃ na kvacit saṃnicayaṃ gacchatîti |
bhavati mahā-
[ bendall ed p246 ---> ]
rāja samayo yad ayaṃ kāyaḥ śmaśānaparyavasāno bhavati |
tasya tat kakkhaṭatvaṃ saṃklidyamānaṃ nirudhyamānaṃ na pūrvāṃ diśaṃ gacchati |
na dakṣiṇāṃ |
na paścimāṃ |
nôttarāṃ |
nôrdhvaṃ |
nâdho |
na tu vidiśaṃ gacchati |
evaṃ mahārājâdhyātmikaḥ pṛthivōā̃dhātur draṣṭavyaḥ |
bhavati mahārāja sa samayo*yadâkāśībhūte lokasaṃniveśe brāhmaṃ vimānaṃ saṃtiṣṭhate mahāratnamayaṃ |
tan mahārāja kakkhaṭatvam utpadyamānaṃ na kutaścid āgacchati |
cakravāḍamahācakravāḍāḥ saṃtiṣṭhante dṛḍhāḥ sārâikaghanā vajramayās teṣām api kakkhaṭatvam utpadyamānaṃ na kutaścid āgacchati |
sumeravaḥ parvatarājāno yugaṃdharā nimiṃdharêśādharā yāvat kālaparvatāḥ saṃtiṣṭhante |
sarvaś ca trisāhasramahāsāhasro lokadhātuḥ saṃtiṣṭhate |
caturaśītir yojanasahasrāṇy udvedhena |
madhye câṣṭaṣaṣṭiṃ yojanaśatasahasraṃ mahāpṛthivī saṃtiṣṭhate |
tad api mahārāja kakkhaṭatvaṃ samudāgacchat kutaścid āgacchati |
bhavati mahārāja sa samayo yadâyaṃ lokaḥ saṃvartate |
tadêyaṃ mahāpṛthivī
[ cambridge ms f109a ---> ] agninā vā dahyate 'dbhir vā klidyate vāyunā vā vikīryate |
tasyâgninā dahyamānāyā maṣir api na prajāyate tad yathâpi nāma sarpiṣo vā tailasya vâgninā dahyamānasya na maṣir na chāyikā prajñāyate evam evâsyās trisāhasramahāsāhasrāyā lokadhātor agninā dahyamānāyā nâiva maṣir na chāyikâvaśiṣṭā prajñāyate |
evam adbhir lavaṇavilayavad vāyunā vairambhavātâbhihataśakuntavat pṛthivyāṃ na kiñcid avaśiṣṭaṃ prajñāyatae iti paṭhyate |
tatra mahārāja pṛthivīdhātor utpādo 'pi śūnyaḥ vyayo 'pi śūnyôtpanno 'pi pṛthivīdhātuḥ svabhāvaśūnya |
iti hi mahārāja pṛthivīdhātuḥ pṛthivīdhātutvena nôpalabhyate 'nyatra vyavahārāt |
so 'pi vyavahāro na strī na puruṣaḥ |
evam evâitan mahārāja yathābhūtaṃ samyakprajñayā draṣṭavyaṃ |
tatra katamo 'bdhātuḥ |
yad idam asmin kāye 'dhyātmaṃ pratyātmam āpaḥ |
abgataṃ |
aptvaṃ snehaḥ |
snehagataṃ snehatvaṃ dravatvam upagatam upāttaṃ ||
tat punaḥ katamat |
tad yathā |
aśru svedaḥ kheṭaḥ siṅghāṇakaṃ-
[ bendall ed p247 ---> ]
vaśā lasikā majjā medaḥ pittaṃ śleṣmā pūyaḥ śoṇitaṃ kṣīraṃ prasrāvêty ādir ayam ucyante ādhyātmiko 'bdhātuḥ |
pe ||bhavati mahārāja sa samayo yat priyaṃ dṛṣṭvâśru pravartate |
duṣkhena câbhyāhatasya dharmasaṃvegena vâśru pravartate |
vātena vâkṣi prasyandate |
yāvat sa mahārājâbdhātur na kutaścid āgacchati |
bhavati mahārāja sa samayo yadâdhyātmiko 'bdhātuḥ pariśuṣyati |
sa pariśuṣyan nirudhyamāno*na kvacid gacchati |
pe |
vivartamāne khalu punar loke samantād dvātriṃśat paṭalâbhraghanāḥ saṃtiṣṭhante saṃsthāya sarvāvantaḥ |
trisāhasramahāsāhasraṃ lokadhātuṃ chādayanti |
yataḥ pañcântarakalpān īṣādhāro devo varṣati |
evaṃ pañca gajaprameho devo varṣati |
pañcâcchinnadhāraḥ |pañca sthūlabindukaḥ |
tatêyaṃ mahāpṛthivī yāvad brahmalokād udakena sphuṭā bhavati |
sa mahārāja tāvan mahān abdhātur utpadyamāno na kutaścid āgacchati |
bhavati mahārāja sa samayo yad ayaṃ lokaḥ saṃvartate |
saṃvartamāne khalu punar loke dvitīyasya sūryasya prādurbhāvo bhavati |
dvitīyasya sū-
[ cambridge ms f109b ---> ]
ryasa loke prādurbhāvād utsāḥ sarāṃsi kunadyaś ca śuṣyanti |
evaṃ tṛtīyasya mahôtsā mahānadyaḥ |
caturthasyânavataptaṃ mahāsaraḥ sarveṇa sarvam ucchuṣyati |
caturthasya sūryasya prādurbhāvān mahāsamudrasya yojanikam apy udakaṃ parikṣayaṃ paryādānaṃ gacchati |
dviyojanikam api tricatuḥpañcadaśaviṃśatitriṃśaccatvāriṃśatpañcāśadyojanikam api yāvac catvāriṃśadyojanasahasram udakam avaśiṣṭaṃ bhavati |
yāvad dvitālamātraṃ |yāvat kaṇṭhamātraṃ |
yāvad goṣpadamātram udakam avaśiṣṭaṃ bhavati |
bhavati mahārāja sa samayo yan mahāsamudre pṛthitapṛthitāny avaśiṣṭāni bhavanti |
pe ||
bhavati mahārāja sa samayo yan mahāsamudre 'ṅgulisnehamātram apy udakaṃ nâvaśiṣṭaṃ bhavati |
sa mahārāja tāvān abdhātur nirudhyamāno na kvacid gacchati |
pe |
tasya khalu punar mahārājâbdhātor utpādo 'pi śūnyaḥ |
vyayo 'pi śūnyaḥ tiṣṭhann api so 'bdhātuḥ
[ bendall ed p248 ---> ]
svabhāvaśūnyêti hi mahārājâbdhātur abdhātutvenôpalabhyate 'nyatra vyavahāramātrāt |
so 'pi vyavahāro na strī na puruṣaḥ pūrvavat ||
ādhyātmikas tejodhātuḥ katamaḥ ||
yat kiñcid asmin kāye tejas tejogatam ūṣmagatam upagatam upāttaṃ |
tat punaḥ katamat |
yenâyaṃ kāyâtapyate saṃtapyate |
yena vâsyâsitapītakhāditāni samyaksukhena paripākaṃ gacchati |
yasya côtsadatvāj jvarito jvaritêti saṃkhyāṃ gacchati ||
pe ||
bāhyas tejodhātuḥ katamaḥ |
yad bāhyaṃ tejas tejogatam ūṣmagatam upagatam upāttaṃ |
tat punaḥ katamat |
yan manuṣyâraṇīsahagatebhyo garbhalasahagatebhyo vā gomayacūrṇena vā kārpāsapicunâvāsam anveṣante yad utpannaṃ grāmam api dahati grāmapradeśam api dahati yāvad dvīpaṃ vā kakṣaṃ tṛṇānāṃ vā dāvaṃ vā kāṣṭhaṃ vā yāvad dahan paraitîty ādi |tatra mahārājâdhyātmikas tejodhātur utpadyate na kutaścid āgacchati nirudhyamāno na kvacit saṃnicayaṃ gacchati |
iti hy abhūtvā bhavati bhūtvā ca prativigacchati svabhāvarahitatvāt ||
evaṃ yat kiñcid asmin kāye vāyur vāyugataṃ laghutvaṃ samudīraṇatvaṃ |
tat punaḥ katamat |
tad yathôrdhvagamā vāyavo 'dhogamāḥ pārśvâśrayāḥ pṛṣṭhâśrayāḥ kukṣigamāḥ śastrakāḥ
[ cambridge ms f110a ---> ]
kṣurakāḥ sūcakāḥ pippalakā vātâṣṭhīlā vātagulmâśvāsapraśvāsâṅgânusāriṇo vāyavêty ādi |
santi bahirdhā pūrve vāyavo dakṣiṇāḥ paścimôttarā vāyavaḥ sarajasaḥ arajasaḥ parīttā mahadgatā vāyavêti |
bhavati mahārāja sa samayo yan mahāvāyuskandhaḥ samudāgataḥ |
[ bendall ed p249 ---> ]
vṛkṣâgrān api pātayati |
kuḍyān api parvatâgrān api pātayati |
pātayitvā nirupādāno vigacchati |
yaṃ satvāś cīvarakarṇikena vā vidhamanakena vātânuvṛttena vā paryeṣyante |
yāvad ayam ucyate bāhyo vāyudhātuḥ |
tasyâpy utpattiḥ pūrvavat ||ādhyātmikâkāśadhātuḥ katamaḥ |
yat kiñcid asmin kāye 'dhyātmaṃ pratyātmam upagatam upāttam ākāśagatam ihâbhyantarasaṃkhyābhūtaṃ |
asphuṭam aspharaṇīyaṃ tvaṅmānsaśoṇitena |
tat punaḥ katamat |
yad asmin kāye cakṣuḥ suṣiram iti vā yāvan mukhaṃ vā mukhadvāraṃ vā kaṇṭhaṃ vā kaṇṭhanāḍyā vā yena câbhyavaharati yatra câvatiṣṭhate |
yena câsyâśitapītakhāditâsvāditam adhastāt pragharati |
ayam ucyatae ādhyātmikâkāśadhātuḥ |
evaṃ bāhye 'pi yad asphuṭam aspharaṇīyaṃ rūpagatenâpaliguddhaṃ suṣirabhāvaś chidraṃ |
ayam ucyate bāhyaḥ ākāśadhātuḥ ||
bhavati mahārāja sa samayo yat karmapratyayād āyatanāni prādurbhavanti tāny ākāśadhātuṃ paricārayanti |
tatra saṃkhyā bhavaty ādhyātmikâkāśadhātur iti |
sa na kutaścid āgacchati |
bhavati samayo yad rūpaṃ bibharti sarvam ākāśībhavati |
tat kasya hetoḥ |
akṣayo hy ākāśadhātuḥ sthiro 'calaḥ |
tad yathā mahārājâsaṃskṛto nirvāṇadhātuḥ |
evam evâkāśadhātuḥ sarvatrânugato draṣṭavyaḥ |
tad yathâpi nāma mahārāja puruṣôtthale deśe udapānaṃ vā kuṭakaṃ vā kūpaṃ vā puṣkariṇīṃ vā khānayet |
tat kiṃ manyase mahārāja yat tatrâkāśaḥ kutas tad āgatam iti |
āha |
na kutaścid bhagavan |
bhagavān āha |
tad yathâpi nāma mahārāja sa puruṣaḥ punar eva tad udapānaṃ vā yāvat puṣkariṇīṃ vā pūrayet |
tat kiṃ manyase mahārāja yat tad ākāśaṃ kvacid gatam iti |
āha |
na kvacid gataṃ bhagavan |
tat kasya hetoḥ |
na hy ākā
[ bendall ed p250 ---> ]
śa-
[ cambridge ms f110b ---> ]
dhātur gamane vâgamane vā pratyupasthitaḥ |
na strībhāvena na puruṣabhāvena pratyupasthitaḥ |
bhagavān āha |
iti hi mahārāja bāhyâkāśadhātur acalaḥ |avikāraḥ |tat kasya hetoḥ |
śūnyo hy ākāśadhātur ākāśadhātutvena |
virahitâkāśadhātur ākāśadhātutvena |
na puruṣabhāvena na strībhāvena pratyupasthitaḥ |
evam eva yathābhūtaṃ samyakprajñayā draṣṭavyaṃ ||
tatra katamo vijñānadhātur yā cakṣurindriyâdhipateyā |
rūpârambaṇaprativijñaptiḥ |
yāvad iti hi mahārāja yā kācid varṇasaṃsthānaprativijñaptir ayam ucyate cakṣurvijñānadhātuḥ |
pe |
iti hi yā ṣaḍindriyâdhipateyā ṣaḍviṣayârambaṇā viṣayavijñaptir ayam ucyate vijñānadhātuḥ |
sa khalu punar ayaṃ mahārāja vijñānadhātur nêndriyaniśrito na viṣayebhyâgato na madhye 'ntarasthāyī sa nâdhyātma bahirdhā nôbhayam antareṇa |
sa khalu punar ayaṃ mahārāja vijñānadhātur vastu prativijñapya niruddhaḥ |
sôtpadyamāno na kutaścid āgacchati nirudhyamāno na kvacid gacchati |
tasya khalu punar vijñānadhātor utpādo 'pi śūnyaḥ |
vyayo 'pi śūnyaḥ |
utpanno 'pi vijñānadhātuḥ svabhāvaśūnyaḥ |
iti mahārāja vijñānadhātur vijñānadhātutvena śūnyo nôpalabhyate 'nyatra vyavahārāt |
so 'pi vyavahāro na strī na puruṣaḥ |
evam etad yathābhūtaṃ samyakprajñayā draṣṭavyaṃ ||
tatra mahārāja katamac cakṣurāyatanaṃ |
yac caturṇāṃ mahābhūtānāṃ prasādaḥ |
tad yathā pṛthivīdhātor abdhātos tejodhātor vāyudhātor yāvat |
tatra pṛthivīdhātuprasādaś cakṣurāyatanaṃ nâbdhātuprasādo na tejodhātuprasādo na vāyudhātuprasādaś cakṣurāyatanaṃ |
tat kasya hetoḥ |
na hi pṛthivīdhātuprasādaḥ kasyacid dharmâyatanaṃ vâyatanapratilambhena vā pratyupasthitaḥ |
evaṃ yāvan na vāyudhātuprasādaḥ kasyacid dharmasyâyatanaṃ vâyatanapratilambhena vā pratyupasthitaḥ |
tat kasya
[ bendall ed p251 ---> ]
hetoḥ |
niśceṣṭā hy ete dharmā niṣṭhāpārā nirvāṇasamā |
iti hi mahārājâikâikato dharmān mṛgyamāṇān cakṣurāyatanaṃ nôpalabhate 'nyatra vyavahārāt |
tat kasya hetoḥ |
śūnyo hi pṛthivīdhātuprasādaḥ pṛthivīdhātuprasādena |
yāvac chūnyo vāyudhātuprasādo vāyudhātuprasādena |
ye ca dharmāḥ svabhāvena śūnyāḥ
[ cambridge ms f111a ---> ]
kas teṣāṃ prasādo vā kṣobho vā |
yeṣāṃ na prasādo na kṣobhôpalabhyate |
kathaṃ te rūpaṃ drakṣyanti |
iti hy atyantatayā cakṣurāyatanaṃ śūnyaṃ cakṣurāyatanasvabhāvena tat pūrvântato nôpalabhyate ||
aparântato 'pi nôpalabhyate |
anāgamanatāṃ gamanatāṃ côpādāya sthānam apy asya nôpalabhyate svabhāvavirahitatvāt |
yac ca svabhāvena na saṃvidyate |
na tat strī na puruṣaḥ |
tena kā manyanā |
manyanā ca nāma mahārāja māragocaraḥ |
amanyanā buddhagocaraḥ |
tat kasya hetoḥ |
manyanâpagatā hi sarvadharmāḥ |
pe |
tatra mahārāja katamac chrotrâyatanaṃ |
yac caturṇāṃ mahābhūtānāṃ prasādo |
yāvad iti hi mahārāja sarvadharmā vimokṣâbhimukhā dharmadhātuniyatâkāśadhātuparyavasānâprāptikā avyavahārânabhilāpyânabhilapanīyāḥ |
yatra mahārājêndriyāṇi pratihanyante te viṣayêty ucyante |
cakṣur hi rūpe pratihanyate tasmād rūpāṇi cakṣurviṣayêty ucyante |
evaṃ śrotraṃ śabdeṣv ity ādi |
tatra cakṣū rūpe pratihanyatêti nipātaḥ |
pratihanyanā teṣāṃ nirdiṣṭā |
tathā hi cakṣū rūpeṣu trividhaṃ nipatatîti |
anukūleṣu śubhasaṃjñayā |
pratikūleṣu pratighasaṃjñayā |
nâivânukūleṣu na pratikūleṣûpekṣayā |
evaṃ mano dharmeṣv ity ādi |
tae ime viṣayā manogocarêty ucyante |
atra hi manaś carati |
upavicarati |
tasmān manogocarêty ucyante |
yad etan mahārāja mano 'pratikūleṣu rūpeṣv anunītaṃ carati |
tenâsya rāgôtpadyate |
pratikūleṣu rūpeṣu pratihataṃ carati tenâsya
[ bendall ed p252 ---> ]
dveṣôtpadyate |
nâivânukūleṣu na pratikūleṣu saṃmūḍhaṃ carati |
tenâsya mohôtpadyate |
evaṃ śabdâdiṣv api trividham ārambaṇam anubhavati pūrvavat ||
tatra mahārāja māyôpamānîndriyāṇi |
svapnôpamā viṣayāḥ |
tad yathâpi nāma mahārāja puruṣaḥ suptaḥ svapnântare janapadakalyā-
[ cambridge ms f111b ---> ]
ṇyā striyā sārdhaṃ paricaret |
sa śayitavibuddho janapadakalyāṇīṃ striyam anusmaret |
tat kiṃ manyase mahārāja saṃvidyate svapnântare janapadakalyāṇī strī |
āha |
nô hîdaṃ bhagavan |
bhagavān āha |
tat kiṃ manyase mahārājâpi nu sa puruṣaḥ paṇḍitajātīyo bhavet |
yaḥ svapnântare janapadakalyāṇīṃ striyam anusmaret |
tayā vā sārdhaṃ krīḍitam abhiniveśet |
āha |
nô hîdaṃ bhagavan |
tat kasya hetoḥ |
atyantatayā hi bhagavan svapnântare janapadakalyāṇī na saṃvidyate nôpalabhyate |
kutaḥ punar anayā sārdhaṃ paricaraṇā |
anyatra yāvad eva sa puruṣo vighātasya klamathasya bhāgī syāt |
yas tām abhiniviśet ||
bhagavān āha |
evam eva mahārāja bālo 'śrutavān pṛthagjanaś cakṣuṣā rūpāṇi dṛṣṭvā saumanasyasthānīyāny abhiniviśet |
so 'bhiniviṣṭaḥ sann anunīyate 'nunītaḥ saṃrajyate |
saṃrakto rāgajaṃ karmâbhisaṃskaroti |
trividhaṃ kāyena caturvidhaṃ vācā trividhaṃ manasā |
tac ca karmâbhisaṃskṛtam āditâiva kṣīṇaṃ niruddhaṃ vigataṃ vipariṇataṃ na pūrvāṃ diśaṃ niśritya tiṣṭhati |
na dakṣiṇāṃ na paścimāṃ nôttarāṃ nôrdhvaṃ nâdho nânuvidiśaṃ |
nêha na tiryak |
nôbhayam antarā |
tat punaḥ kālântareṇa maraṇakālasamaye pratyupasthite |
jīvitêndriyanirodhe āyuṣaḥ parikṣayāt tatsabhāgasya karmaṇaḥ kṣīṇatvāc carama-
[ bendall ed p253 ---> ]
vijñānasya nirudhyamānasya manasârambaṇībhavati |
tad yathâpi nāma śayitavibuddhasya janapadakalyāṇîti manasârambaṇaṃ bhavati |
iti hi mahārāja caramavijñānenâdhipatinā tena ca karmaṇârambaṇenâupapattyaṃśikadvayapratyayaṃ prathamavijñānam utpadyate |
yadi vā narakeṣu yadi vā tiryagyonau yadi vā yamaloke yadi vâsure kāye yadi vā manuṣyeṣu yadi vā deveṣu |
tasya ca prathamavijñānasyâupapattyaṃśikasya samanantaraniruddhasyânantarasabhāgā cittasaṃtatiḥ pravartate |
yatra vipākasya pratisaṃvedanā prajñāyate |
tatra yaś caramavijñānasya nirodhas tatra cyutir iti saṃkhyāṃ gacchati |
yaḥ
[ cambridge ms f112a ---> ]
prathamavijñānasya prādurbhāvas tatrôpapattiḥ |
iti hi mahārāja na kaścid dharmo 'smāl lokāt paraṃ lokaṃ gacchati |
cyutyupapattī ca prajāyete |
tatra mahārāja caramavijñānam utpadyamānaṃ na kutaścid āgacchati ||nirudhyamānaṃ na kvacid gacchati |
karmâpy utpadyamānaṃ na kutaścid āgacchati |
nirudhyamānaṃ na kvacid gacchati |
prathamavijñānam apy utpadyamānaṃ na kutaścid āgacchati |
nirudhyamānaṃ ca na kvacid gacchati |
tat kasya hetoḥ |
svabhāvavirahitatvāt |
caramavijñānaṃ caramavijñānena śūnyaṃ |
karma karmaṇā śūnyaṃ |
prathamavijñānaṃ prathamavijñānena śūnyaṃ |
cyutiś cyutyā śūnyā |
upapattir upapattyā śūnyā |
karmaṇāṃ câbandhyatā prajāyate vipākasya ca pratisaṃvedanā na câtra kaścit kartā na bhoktânyatra nāmasaṃketāt |
[ bendall ed p254 ---> ]
tad yathâpi nāma mahārāja puruṣaḥ suptaḥ svapnântare śatruṇā sārdhaṃ saṃgrāmayet |
sa śayitavibuddhaḥ |
tam evânusmaret |
tat kiṃ manyase mahārāja saṃvidyate svapnântare śatruḥ |
śatruṇā vā sārdhaṃ saṃgrāmêti |
āha |
nô hîdaṃ bhagavan |
bhagavān āha |
tat kiṃ manyase mahārājâpi nu sa puruṣaḥ paṇḍitajātīyo bhavet |
yo 'sau svapnântare śatrum abhiniviśet |
śatruṇā vā sārdhaṃ saṃgrāmaṃ |
āha |
nô hîdaṃ bhagavan |
tat kasya hetoḥ |
atyantatayā hi bhagavan svapne śatrur na saṃvidyate kutaḥ punas tena sārdhaṃ saṃgrāmaḥ |
anyatra yāvad eva sa puruṣo vighātasya klamathasya ca bhāgī syāt yas tam abhiniviśet |
bhagavān āha |
evam eva mahārāja bālo 'śrutavān pṛthagjanaś cakṣuṣā rūpāṇi dṛṣṭvā daurmanasyāsthānīyāny abhiniviśate 'bhiniviṣṭaḥ san pratihanyate |
pratihataḥ saṃtuṣyati |
duṣṭo doṣajaṃ karmâbhisaṃskarotîti pūrvavat |
tad yathâpi nāma mahārāja puruṣah
[ cambridge ms f112b ---> ]
suptaḥ svapnântare piśācena paripātyamāno bhītaḥ saṃoham āpadyate |
sa śayitavibuddhas taṃ piśācaṃ taṃ ca saṃmoham anusmaret |
tat kiṃ manyase mahārāja saṃvidyante svapne piśācaḥ saṃmoho vā |
yāvad evam eva mahārāja bālo 'śrutavān pṛthagjanaś cakṣuṣā rūpāṇi dṛṣṭvôpekṣāsthānīyāny abhiniviśate 'bhiniviṣṭaḥ san muhyati mūḍho mohajaṃ karmâbhisaṃskarotîti pūrvavat |
tad yathâpi nāma mahārāja puruṣaḥ suptaḥ svapnântare janapadakalyāṇyā gāyantyā madhuraṃ gītasvaraṃ madhuraṃ ca tantrīsvaraṃ ca śṛṇuyāt |
sā tena gītavāditena paricārayet |
sa śayitavibuddhas tad eva gītavāditam anusmaret |
tat kiṃ manyase mahārājâpi nu sa puruṣaḥ paṇḍitajātīyaḥ svapnântare janapadakalyāṇyā gītavāditam abhiniviśet |
āha |
nô hîdaṃ bhagavan |
bhagavān āha |
tat kasya hetoḥ |
atyantatayā hi bhagavan svapnântare janapadakalyāṇī strī na saṃvidyate nôpalabhyate |
kutaḥ punar asyā gītavāditaṃ |
anyatra yāvad eva sa puruṣo
[ bendall ed p255 ---> ]
vighātasya klamathasya ca bhāgī syāt |
yas tad abhiniviśet |
bhagavān āha |
evam eva mahārāja bālo 'śrutavān pṛthagjanaḥ śrotreṇa śabdān śrutvā saumanasyasthānīyāny abhiniviśate |
iti pūrvavat |
evaṃ gandhâdiṣu tridhā tridhā veditavyam ||
pe ||atra mahārāja mānasaṃ niveśayitavyaṃ |
kim ity ahaṃ sadevakasya lokasya cakṣur bhaveyaṃ |
ulkā pradīpâlokabhūtaḥ |
kūlaṃ naus tīrthaṃ |
nāyakaḥ pariṇāyakaḥ daiśikaḥ sârthavāhaḥ |
puro javeyaṃ |
mukto mocayeyam āśvastâśvāsayeyaṃ parinirvṛttaḥ parinirvāpayeyam iti |
pūrvā hi koṭir mahārāja na prajñāyate 'iśvaryâdhipatyānām anubhūya mānānāṃ |
iti hi mahārāja māyôpamānîndriyāṇy a-
[ cambridge ms f113a ---> ]
tṛptāny atarṣaṇīyāni |
svapnôpamā viṣayâtarṣakâtṛptikarāḥ ||atrânantayaśaścakravartinaḥ kathā svargāc ca patite tasmin sarājakaiḥ pauraiḥ parivṛtâivaṃ paṭhyate |
tad yathâpi nāma mahārāja sarpirmaṇḍo vā navanītamaṇḍo vā taptāyāṃ vālukāyām upanikṣipto 'vasīdati |
na saṃtiṣṭhate |
evam eva mahārājânantayaśâvasīdati na saṃtiṣṭhate |
atha rājā priyaṃkaro rājānam anantayaśasaṃ tathâvasīdantaṃ |
upasaṃkramyâitad avocat |
kiṃ vayaṃ mahārāja lokasya vyākuryāmaḥ |
kiṃ rājño 'nantayaśasaḥ subhāṣitam iti |
sâha |
vaktavyaṃ |
mahārājânantayaśāś caturdvīpeṣu rājyâiśvaryaṃ kārayitvâbandhyamanorathatām anubhūya sarvadrumâkālaphalatāṃ sarvôpadravaprasrabdhisarvasatvâbandhyamanorathatāṃ gandhôdakavarṣaṃ hiraṇyavarṣaṃ suvarṇavarṣaṃ sarvôpakaraṇavarṣaṃ cânubhūya caturo mahādvīpān adhyāvasitvā śakrasyârdhâsanam ākramyātîcchayā na mukto 'tṛptâiva kāmaiḥ kālagatêti |
evaṃ tvaṃ mahārāja vyākuryêty evam uktvā ca rājânantayaśāḥ kālam akārṣīt |
pe ||
ta-
[ bendall ed p256 ---> ]
smāt tarhi te mahārāja marīcikāyām udakasvabhāvo nâbhūn na bhaviṣyati na câitarhi vidyate |
evam eva mahārāja rūpavedanāsaṃjñā saṃskāravijñanāṃ svabhāvo nâbhūn na bhaviṣyati na câitarhi vidyatae ity ādi ||
punar apy uktaṃ |
etāvac câitat jñeyam |
yad uta saṃvṛtiḥ paramârthaś ca |
tac ca bhagavatā śūnyataḥ sudṛṣṭaṃ suviditaṃ susākṣātkṛtaṃ |
tena sa sarvajñêty ucyate |
tatra saṃvṛtir lokapracāratas tathāgatena dṛṣṭā |
yaḥ punaḥ paramârthaḥ so 'nabhilāpyaḥ |
[ cambridge ms f113b ---> ]
anājñeyo 'vijñeyo 'deśito 'prakāśito yāvad akriyo yāvan na lābho nâlābho na sukhaṃ na duṣkhaṃ na yaśo nâyaśaḥ |
na rūpaṃ nârūpam ity ādi ||
tatra jinena jagasya kṛtena
saṃvṛti deśita lokahitāya |
yena jagat sugatasya sakāśe
saṃjanayīha prasādasukhârthe ||
saṃvṛti prajñamayī narasiṃhaḥ
ṣaḍgatayo bhaṇi satvagaṇānāṃ |
narakatiraś ca tathâiva ca pretān
āsurakāya narāṃś ca marūṃś ca ||
nīcakulāṃs tathôccakulāṃś ca
āḍhyakulāṃś ca daridrakulāṃś cêty ādi ||
[ bendall ed p257 ---> ]
punaś côktaṃ |
katamâiṣa dharmo yo bhagavatā vyākṛto 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau |
kiṃ rūpam uta vedanâho śvit saṃjñôtâho saṃskārâtha vijñānaṃ bhagavatā vyākṛtam anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhāv iti |
teṣām etad abhūt |
na rūpaṃ yāvan na vijñānaṃ bhagavatā vyākṛtam anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau |
tat kasya hetoḥ |
anutpādo hi rūpam anutpādo bodhiḥ |
tat katham anutpādo 'nutpādam abhisaṃbudhyate |
evaṃ yāvad vijñānam ||
pe ||
tad evam anupalabhyamāneṣu sarvadharmeṣu katamo 'tra buddhaḥ |
katamā bodhiḥ |
katamo bodhisatvaḥ |
katamad vyākaraṇam |
śūnyaṃ hi rūpaṃ rūpeṇa yāvad vijñānaṃ ||
pe ||yāvad eva vyavahāramātram etat |
nāmadheymātraṃ saṃketamātraṃ saṃvṛtimātraṃ prajñaptimātraṃ |
nâlam atra paṇḍitair abhiniveśôtpādayitavyêti ||
tathâtrâivâhuḥ |
nirmāṇaratayo devā yathā vayaṃ bhagavan |
bhagavato bhāṣitasyârtham ājānīmaḥ |
sarvadharmā bhūtakoṭir anantakoṭir anāvaraṇakoṭir apratiṣṭhitakoṭir ity ādi ||
sarvadharmā bhagavan bodhiḥ |
svabhāvavirahitā boddhavyāḥ |
antaśânantaryāṇy api bodhiḥ |
tat kasya hetoḥ |
aprakṛtikā hi bhagavan bodhir aprakṛtikāni ca pañcânantaryāṇi |
tenôcyate ānantaryāṇi bodhir iti |
tathā vihasyante bhagavan ye kecit parinirvātukāmāḥ |
tat kasya hetoḥ |
yadi kaścit saṃsārapratipa-
[ cambridge ms f114a ---> ]
nno bhavet |
sa nirvāṇaṃ paryeṣatae iti ||
punar uktaṃ |
bhūtakoṭir iti bhagavan yad uktaṃ nirmāṇaratibhir devais tatra vayaṃ bhūtam api nôpalabhāmahe |
kiṃ punar asya koṭim |
tat kasya hetoḥ |
yo hi kaścid bhagavan bhūtam upalabhate |
koṭim api sa tasyôpalabhate dvaye câsau caratîti ||
tathâtrâiva sahāṃpatibrahmaṇā śāstā stutaḥ ||
supiti yatha naraḥ kṣudhâbhibhūtaḥ śatarasabhojanabhuñjino ca tṛptaḥ |
na pi ca kṣudha na bhojanaṃ na satvaḥ supina yathâiva nidṛṣṭa sarvadharmāḥ ||
[ bendall ed p258 ---> ]
bhaṇi naru paṭhane manojñavācaṃ priyu bhavatī na ca saṃkramo 'sti vācaṃ |
na ca vacana câsya rakta vācām upalabhase na ca tatra saṃśayo 'sti ||
śruṇati yatha manojña vīṇaśabdaṃ madhura na câsti svabhāvataḥ sa śabdaḥ |
tathêmi vidu skandha prekṣamāṇo na labhati bhāvu svabhāvataḥ sumedhāḥ ||
pe ||
yatha naru iha śaṅkhaśabda śrutvā vimṛśati vidva kuto ya prādubhūtaḥ |
na ca labhati svabhāva śūnyabhāvaṃ tatha tv aya dṛṣṭa narêndra sarvadharmāḥ ||yatha naru iha bhojanaṃ praṇītaṃ vimṛśati aṅgaśu siddham asvabhāvam |
yatha rasu tatha te 'ṅga tatsvabhāvās tatha tv aya dṛṣṭa maharṣi sarvadharmāḥ ||
yatha naru ihêndrayaṣṭi dṛṣṭvā vimṛśati aṅgaśu niḥsvabhāva śūnyam |
vimṛśatu yatha yaṣṭi te 'ṅga śūnyās tatha tv aya dṛṣṭa maharṣi sarvadharmāḥ ||puravara yathâṅgaśo vibhajya nagaru svabhāvatu nāmato na labdham |
yatha nagara tathâṅga sarvaśūnyās tatha tv aya dṛṣṭa narêndra sarvadharmāḥ ||
mudita yatha narāga mukta bherī harṣa janeti svabhāvaśūnyaśabdā |
svaru yatha tatha te 'ṅga tatsvabhāvaṃ tatha tv aya dṛṣṭa maharṣi sarvadharmāḥ ||
[ bendall ed p259 ---> ]
...
...
hanatu yatha narasya tāṃ hi bherīṃ pratighu na vidyati nâpi snehadhātuḥ |
vimṛśatu bherîva te 'ṅga tatsvabhāvās tatha tv aya dṛṣṭa narêndra sarvadharmāḥ ||hanatu yatha narasya tāṃ hi bherīṃ svaru na sa manyati rāmayāmi lokam |
svaru yatha tatha te 'ṅga tatsvabhāvāḥ
[ cambridge ms f114b ---> ]
tatha tv aya dṛṣṭa narêndra sarvadharmāḥ ||
hanatu yatha narasya tasya bheryāṃ na pi svaru aṅgaśu nâpi sa svatantraḥ |
svaru yatha tatha te 'ṅga tatsvabhāvās tatha tv aya dṛṣṭa maharṣi sarvadharmāḥ ||
punaś côktaṃ |
satvârambaṇanāyakena kathitā maitrī śubhābhāvanā |
satvaś câsya vibhāvitaḥ suviditaṃ niḥsatva sarvaṃ jagat |
tatrâivaṃ dvipadôttamo 'kaluṣo niḥsaṃśayā mānasaḥ |
tena tvā sugataṃ vibhāvitamatiṃ pūjema pūjâriham ||
duṣkhaṃ cā sugatā [[doubt]] daśaddiśigataṃ nâivaṃ parīdṛśyate |
[ bendall ed p260 ---> ]
satveṣū karuṇā ca nāma bhaṇitā devâtideva tvayā |
evaṃ bho jinapuṅgavā jinamataṃ ajñāta yathāvataḥ |
tena tvāṃ dvipadôttamā naravarāḥ pūjema pūjâriham ||
satvānâiva na duṣkhaṃ śākyamuninā yasyâpanītaṃ dukhaṃ |
jātās te muditāś ca hṛṣṭamanaso 'ratīś ca tair nôditāḥ ||
evaṃ buddhanayaṃ acintiyanayaṃ yāthāvato jānato |
tasmāt pūjiya tvāṃ narāṇa pravaraṃ prāyema prāptaṃ phalaṃ ||
kāyaḥ kāyavivarjitena muninā nâsādito mārgatāṃ |
nâivaṃ te smṛtināyakā na bhaṇitā nâiva pramuṣṭā smṛtiḥ ||
uktaṃ cô sugatena bhāvapathimāḥ kāyaṃ gatā bhāvanāḥ |
evaṃ buddhanayaṃ viditva sugatā pūjā kṛtā tāyinaḥ ||
bhāvethaḥ śamathaṃ vipaśyanam ayaṃ mārgaṃ dukhā śāntaye |
[ bendall ed p261 ---> ]
śāntās te bhagavan savāsanamalā yehī jagat kliṣyate ||
śamathaś câtha vipaśyanā na ca malā sarve 'ti śūnyā mune |
asmin devagaṇā na kāṅkṣa kvacanā pūjentu tvāṃ nāyakaṃ |
ity ādi ||
punar uktaṃ |
śūnyaṃ hi cakṣuś cakṣuḥsvabhāvena |
yasya ca dharmasya svabhāvo na vidyate so 'vastukaḥ |
yo 'vastukaḥ so 'pariniṣpannaḥ yo 'pariniṣpannaḥ sa nôtpadyate na nirudhyate |
pe ||
yat triṣv apy adhvasu nôpalabhyate na tac cakṣur nêndriyaṃ kathaṃ tasya vyavahāro jñeyaḥ |
tad yathâpi nāma riktamuṣṭir alīkaḥ |
yāvad eva nāmamātraṃ nô tu khalu paramâ-
[ cambridge ms f115a ---> ]
rthato riktam upalabhyate na muṣṭiḥ |
evaṃ cakṣuś cêndriyaṃ ca rikte muṣṭisadṛśam alīkam asadbhūtaṃ tucchaṃ mṛṣāmoṣadharme bālôpalāpanaṃ mūrkhasaṃmohanam yāvad eva nāmamātram ||
punar atrâivâha |
svapnântare mahāvṛṣṭir āsravāṇāṃ pravartanā |
darśitā te mahāvīrâsravôtpattipaṇḍitāḥ ||
svapne yathā śiraśchedo dṛṣṭas te āsravakṣayaḥ |
darśitaḥ sarvavijñānāṃ sarvadarśin namo 'stu te ||
atrâiva ca drumeṇa kinnararājena bhagavān pṛṣṭaḥ pratyāha |
yad vadasi śūnyatāṃ ca vyākaraṇaṃ |
câpy ahaṃ na jānāmi |
syād yadi kiṃcid aśūnyaṃ na bhavej jinenâsya vyākaraṇam ||
kiṃkāraṇaṃ |
tathā hi |
sthitaṃ bhavet tat svake bhave |
kūṭasthanirvikāraṃ |
na tasya vṛddhir na parihāṇiḥ |
na kriyā na ca kāraṇaṃ |
yat svabhāvaśūnyam ādarśamaṇḍale supariśuddhe saṃdṛśyate pratibi-
[ bendall ed p262 ---> ]
mbam |
tathâiva druma jānīhîmān dharmān |
avikāraṃ dharmadhātum imāṃ ca pūjāṃ drumâṅgaśo vicārayasi |
aṅgaśo nirīkṣya pūjāṃ |
katame 'vikāriṇo 'ṅgāḥ ||
yad api ca nirīhakatvaṃ kriyāṃ ca na jānase mayā proktaṃ |
śakaṭâṅga saṃnipātaṃ nirīkṣva śakaṭasya câiva kriyāṃ ||
karma ca me ākhyātaṃ kartā na vidyate daśasu dikṣu |
vātêritād iva taror yathā hi nivartate vahniḥ ||
na ca māruto na ca taruś cetayati hutâśanaṃ ca yajane |
na nivartate vahnis tathâiva karmasya kartāraḥ ||
yad api vadase na ca saṃcaya puṇyasya hi vidyate |
sucaritasya samudāgamaś ca |
bodhis tasyâpi śṛṇu kramanta tvaṃ |
yathā bhaṇasi manuṣyāṇām āyuḥparimāṇaṃ varṣaśataṃ jīvin |
na câsti varṣapuñjī |
ayam api samudāgamas tadvad iti ||
bhagavatyām apy uktaṃ |
kiṃ punar āyuṣman subhūte utpanno dharmôtpadyate utânutpannaḥ |
subhūtir āha |
nâham āyuṣman śāriputrôtpannasya dharmasyôtpattim icchā-
[ cambridge ms f115b ---> ]
mi na cânutpannasyêti ||
[ bendall ed p263 ---> ]
dharmasaṃgītyām apy uktaṃ |
tathatā tathatêti kulaputra śūnyatāyâitad adhivacanaṃ |
sā ca śūnyatā nôtpadyate na nirudhyate |
āha |
yady evaṃ dharmāḥ śūnyôktā bhagavatā tasmāt sarvadharmā nôtpatsyante na nirotsyante |
nirārambho bodhisatvaḥ |
āha |
evam eva kulaputra tathā yathâbhisaṃbudhyase sarvadharmā nôtpadyante na nirudhyante |
āha |
yad etad uktaṃ bhagavatā |
saṃskṛtā dharmôtpadyante nirudhyante cêty asya tathāgatabhāṣitasya ko 'bhiprāyaḥ |
āha |
utpādanirodhâbhiniviṣṭaḥ kulaputra lokasaṃniveśaḥ |
tatra tathāgato mahākāruṇiko lokasyôttrāsapadaparihārârthaṃ vyavahāravaśād uktavān utpadyante nirudhyante cêti |
na câtra kasyacid dharmasyôtpādo na nirodhêti ||
punar atra evôktaṃ |
tatra bhagavaṃś cakṣūrūpeṣu na raṇati śrotraṃ |
śabdeṣu |
yāvan manodharmeṣu na raṇati |
sa dharmaḥ |
tatra kathaṃ cakṣūrūpeṣu na raṇati |
saṃsargâbhāvāt |
na hi cakṣūrūpeṇa saṃsṛjyate |
yāvan na manodharmeṇa saṃsṛjyate |
yan na saṃsṛjyate tan na raṇati |
Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.
