शिक्षासमुच्चय

तथा क्षितिगर्भ-सूत्रे * अप्य् आह । यः पुनर् भदन्त भगवन् क्षत्रिय-कल्याणो वा + अमात्य-कल्याणो वा भट्ट-कल्याणो वा श्रमण-कल्याणो वा ब्राह्मण-कल्याणो वा परं रक्षत्य् आत्मानं रक्षति पर-लोकं रक्षति । भगवच्-छासने पात्र-भूतम् अ-पात्र-भूतं वा यावन् मुण्डं काषाय-खण्ड-प्रावृतं परिरक्षति श्रोष्यति पूजयिष्यति श्रावक-कथां एवं प्रत्य्-एक-बुद्ध-कथां श्रोष्यति पूजयिष्यति । महा-यान-कथां च महा-यान-संप्रस्थितान् पुद्गलान् शीलवतो गुण-आढ्यान् युक्त-मुक्त-प्रतिभानान् तैः सार्द्धं रमति क्रीडति परिपृच्छति परिप्रश्नयति तेषां श्रोतव्यं कर्तव्यं मन्यते ॥ पे ॥

कियन्तं भगवन् पापं क्षपयिष्यति ॥

भगवान् आह ॥

तद् यथा + अपि नाम कुल-पुत्र कश्-चित् पुरुष उत्पद्यते । यः सर्वं जम्बू-द्वीपं सप्त-रत्न-परिपूर्णं कृत्वा तिष्ठतां बुद्धानां भगवतां दानं दद्यात् तथा + एव मध्य-अह्न-समये तथा + एव साय-अह्न-समये दानं दद्याद् अनेन पर्यायेण वर्ष-शत-सहस्रम् एवं-रूपं दानं दद्यात् । तत् किं मन्यसे कुल-पुत्र + अपि नु स पुरुषो बहु पुण्यं प्रसवेत् ॥

आह ॥

बहु भदन्त भगवन् स पुरुषः पुण्य-स्कन्धं प्रसवेद् अ-प्रमेयम् अ-संख्येयं । न तस्य पुण्य-स्कन्धस्य केन-चिच् * छक्यं प्रमाणम् उद्ग्रहीतुं अन्यत्र तथा-गतेन ॥

भगवान् आह ॥

यस् तु कुल-पुत्र क्षत्रिय-कल्याणो वा यावद् यथा पूर्व + उक्तं । पे । स बहुतरं पुण्यं प्रसवति । यावद् विपुलतरम् अ-प्रमाणतरम् अ-संख्येयतरं पुण्य-स्कन्धं प्रसवति । यो मम पश्चिमायां पञ्च-शत्यां वर्तमानायां सd-dharma-netrई रक्षति स रक्षत्य् आत्मानं । रक्षति परांश् च रक्षति पर-लोकं रक्षति मम शासनं श्रावकान् पात्र-भूतान् अ-पात्र-भूतान् वा यावन् मुण्डान् काषाय-वस्त्र-प्रावृतान् अपि रक्षति । न विहेठयति । यावत् स्वकं राष्ट्रं पर-राष्ट्रं च वर्धयति । अपायान् क्षपयति । सुर-आलयं च प्रापयति चिरं च + आयुः पालयति । स्व-क्लेशांश् च पर-क्लेशांश् च झाषयति । संबोधि-मार्गं षट्-पारमिताश् च + उपस्तम्भयति । सर्व-अपायाञ् जहाति । न चिरं संसारे संसरति । नित्यं कल्याण-मित्रैर् बुद्धैश् च भगवद्भिर् बोधि-सत्वैश् च महा-सत्वैश् च सार्द्धं समवधान-गतो भवति । सततं कल्याण-मित्र-अ-विरहितो न चिरेण यथा-अभिप्रायेषु बुद्ध-क्षेत्रेष्व् अन्-उत्तरां सम्यक्-संबोधिम् अभिसंभोत्स्यते ॥

अथ तावद् एव सर्व-देव-इन्द्राः स-परिवारा । यावत् पिशाच-इन्द्राः स-परिवारा उत्थाय + आसनाद् येन भगवान् तेन + अञ्जलिं प्रणम्य + एवम् आहुः । ये ते भदन्त भगवन् एतर्ह्य् अन्-आगते * अध्वनि यावत् पश्चिमायां पञ्च-शत्यां क्षत्रिय-कल्याणा भवन्ति यावद् गह-पति-कल्याणाः । पे । एवं सd-dharma-rakषका एवं त्र्i-ratna-vaंश-ज्वालयितारः । पे । वयम् अपि सर्वे स-परिवारास् तं क्षत्रिय-कल्याणं यावद् गह-पति-कल्याणं दशभिर् आकारै रक्षिष्यामः परिपालयिष्यामो वर्धयिष्यामः ॥

कतमैर् दशभिः । आयुश् च + अस्य वर्धयिष्यामः आयुर्-अन्तरायं च धर्मेण निवारयिष्यामः । आरोग्यं च परिवारं च धन-स्कन्धं च उपभोग-परिभोगं च + ऐश्वर्यं च यशः कल्याण-मित्राणि प्रज्ञा-सम्पदं च वर्धापयिष्यामः । एभिर् दशभिर् इति विस्तरः ॥

एवम् अ-भूमि-प्रविष्टेष्व् एव + अयं विपाक-विस्तरो द्रष्टव्यः ॥

अवलोकना-सूत्रे * अपि । संबोधौ चित्तम् उत्पाद्य हित-अर्थं सर्व-प्राणिनां । यः स्तूपं लोक-नाथस्य करोति + इह प्रदक्षिणं ॥

इत्य् आद्य् अनुशंस-विस्तरम् उक्त्वा + आह । यस् त्व् एषां बुद्ध-पुत्राणां नरः कुर्वीत अ-प्रियं । देवान् मनुष्यान् वर्जित्वा नरकं तस्य गो-चरं ॥

इति विस्तरः पूर्व-वत् ॥

न च + अत्र विशेष-हेतुः कश्-चिद् उपदर्शयितुं शक्यतए इत्य् अलं विकल्पेन ॥

कर्म-आवरण-विशुद्धि-सूत्रे * अप्य् आवरण-शब्देन + अन्-अर्थ उक्तः । आवरणं मञ्जुश्रीर् उच्यते राग आवरणं द्वेष आवरणं मोह आवरणं दानम् आवरणं शील-क्षान्ति-वीर्य-ध्यान-प्रज्ञा आवरणं । पे । तत् कस्य हेतोः बाल-पृथग्-जना मञ्जुश्रीर् दानं ददाना मत्सरिणाम् अन्तिके * अ-प्रसादं कुर्वन्ति । ते तेन + अ-प्रसादेन प्रतिघ-चित्तम् उत्पादयन्ति । प्रतिघ-खिल-दोषेण महा-नरकेषु + उपपद्यन्ते । शीलं रक्षन्तो दुः-शीलान् कुत्सयन्ति परिभाषन्ति । ते तेषाम् अ-वर्णं च भाषन्ति । ते तेषां दोषं श्रुत्वा बहु-जनस्य + अ-प्रसादं कुर्वन्ति । ते तेन + अ-प्रसादेन दुर्-गति-गामिनो भवन्ति । ते क्षान्तिं भावयन्तः क्षान्ति-मदेन + आत्मानम् उत्कर्षयन्ति प्रमाद्यन्ति । वयं क्षान्ति-वादिनः । इमे पुनर् अन्ये व्यापन्न-चित्ताः । तेषां क्षान्त्i-madana-mattआनां प्रमाद-मूलकानि दुःखान्य् उत्पद्यन्ते । ते वीर्यम् आरभमाणा आत्मानम् उत्कर्षयन्ति परान् पंसयन्ति । कुसीदा इमे भिक्षवो विहरन्त्य् अन्-अभियुक्ताः श्रद्धा-देयं परिभुञ्जानाः । न + एते * अर्हन्ति पानीय-स्थालकम् अपि । ते तेन वीर्य-आरम्भेण + आत्मानम् उत्कर्षयन्ति परं च पंसयन्ति । तान् अहं बालान् इति वदामि । ते ध्यानं समापद्यमानास् तत्र ध्यान-समापत्तौ स्पृहाम् उत्पादयन्ति । तेषाम् एवं भवति । वयं समाधि-विहारिण । इमे * अन्ये भिक्षवो विक्षिप्त-चित्ता विहरन्ति । कुतस् ते बुद्धा भविष्यन्ति + इति विस्तरः ॥

सर्व-धर्म-अ-प्रवृत्ति-निर्देशे * अप्य् आह । बोधि-सत्व आपत्त्या चोदयति । दूरी-भवति बोधिः । कर्म-आवरणं च परिगृह्णाति । ईर्यया चोदयति । दूरी-भवति बोधिः । ईर्या-पथेन चोदयति दूरी-भवति बोधिः । सचेद् बोधि-सत्वस्य + अन्तिके हीन-संज्ञाम् उत्पादयति आत्मनि च + उदार-संज्ञां क्षिणोत्य् आत्मानं कर्म-आवरणं च गृह्णाति । इह बोधि-सत्वेन बोधि-सत्वम् अववदता + अनुशासता वा शास्तृ-संज्ञाम् उपस्थाप्य + अववदितव्यो * अनुशासितव्यः । बोधि-सत्वेन बोधि-सत्वस्य + अन्तिके न परिभव-चित्तम् उत्पादयितव्यं । सचेद् अस्य + अ-परित्यक्ता बोधिः । न देव-पुत्र बोधि-सत्वः क्व-चिद् एव कुशल-मूलानि समुच्छिनत्ति । यथा + अ-द्वितीय-बोधि-सत्वम् आगम्य + इति । अन्-उत्पादित-बोधि-चित्ते * अपि तावद् बोधिर् भव्ये सत्वे * अवमन्यना प्रतिषिद्धा । किं पुनर् उदित-बोधि-चित्ते ॥

यथा + उक्तं शूरङ्गम-समाधि-सूत्रे । तत्र दृढमते कतमद् अन्-उत्पादित-बोध्i-citta-vyआकरणं ॥

इह दृढमते स पुद्गलः पाञ्चगतिके संसारे उपपन्नो भवति । यदि वा निरयेषु यदि वा तिर्यग्-योनौ यदि वा यम-लोके यदि वा देवेषु यदि वा मनुष्येषु । स च पुद्गलस् तीक्ष्ण-इन्द्रियो भवति । उदार-अधिमुक्तिकः । तम् एनं तथा-गतः प्रजानाति । अयं पुरुष-पुद्गलो यावद् इयद्भिः कल्प-कोटी-नियुत-शत-सहस्रैर् अन्-उत्तरायां सम्यक्-संबोधौ चित्तम् उत्पादयिष्यति ॥ पे ॥

इयद्भिश् च अ-संख्येय-कल्प-शत-सहस्रैर् बोधिम् अभिसंभोत्स्यते ॥ पे ॥

इदं दृढमते उच्यते । बोधि-सत्वस्य + अन्-उत्पादित-बोध्i-citta-vyआकरणं । अथ खल्व् आयुष्मान् महा-काश्यपो भगवन्तम् एतद् अवोचत् । अद्य + अग्रेण + अस्माभिर् भगवन् सर्व-सत्वानाम् अन्तिके शास्तृ-संज्ञा + उत्पादयितव्या । तत् कस्य हेतोः । न ह्य् अस्माकम् एतज् ज्ञानं प्रवर्त्तते । कतमस्य बोधि-सत्वस्य बोधि-परिपाचकानि + इन्द्रियाणि संविद्यन्ते । कतमस्य न संविद्यन्ते । ततो वयं भगवन्न् अ-जानानास् तथा-रूपेषु हीन-संज्ञाम् उत्पादयेम । तेन वयं क्षण्येम ॥

भगवान् आह । साधु साधु काश्यप सु-भाषिता ते इयं वाक् । इदं च मया काश्यप + अर्थ-वशं सम्पश्यमानेन युष्माकम् एवं धर्मो देशितो । मा भिक्षवः पुद्गलेन पुद्गलं प्रविचेतव्यं । यच् * छीघ्रं क्षण्यति हि भिक्षवः पुद्गलः पुद्गलं प्रविचिन्वन् । अहं वा पुद्गलं प्रमिणुयां यो वा स्यान् मादृशः । एतेन काश्यप निर्देशेन बोधि-सत्वेन वा श्रावकेण वा सर्व-सत्वानाम् अन्तिके शास्तृ-संज्ञा + उत्पादयितव्या । मा + अत्र कश्-चिद् बोध्i-satva-yआनिकः पुद्गलो भवेत् तेन तत्र + आत्मा रक्षितव्य इति । यस्य तु नियतम् एव बोधि-प्राप्ति-चिह्नम् अस्ति तत्र सुतराम् अवमन्यना रक्षितव्या ॥

यथा + उक्तम् आर्य-सd-dharma-puण्डरीक-सूत्रे । इष्टा-मयान् मृत्तिक-संचितान् वा प्रीताश् च कुर्वन्ति जिनस्य स्तूपान् । उद्दिश्य वा पांशु-कर-आशयो * अपि अटवीषु दुर्-गेषु च कारयन्ति ॥

सिक्ता-मया वा पुन कूट कृत्वा ये के-चिद् उद्दिश्य जिनान स्तूपान् । कुमारकाः क्रीडिषु तत्र तत्र । ते सर्वि बोधाय अभूषि लाभिनः ॥

यावत् ॥

ये चित्र-भित्तीषु करोन्ति विग्रहं । परिपूर्ण-गात्रांश् * छत-पुण्य-लक्षणान् ॥

लिखेत् स्वयं च + अपि लिखापयेद् वा । ते सर्वि बोधाय अभूषि लाभिनः ॥

ये च + अपि के-चित् तर्हि शिक्षमाणाः । क्रीडा-रतिं च + अपि विनोदयन्तः ॥

नखेन काष्ठेन कृतासि विग्रहान् । भित्तीषु पुरुषा + अथ कुमारका वा ॥

सर्वे च ते बोधि अभूषि लाभिनः ॥ पे ॥

वादापिता झल्लरियो * अपि ये ही । जल-मण्डका वा + अप्य् अथ मण्डका वा । सु-गतानम् उद्दिश्यथ पूजना-अर्थं गीतं च गीतं मधुरं मनो-ज्ञं । सर्वे च ते बुद्ध अभूषि लोके ॥

कृत्वा च यां बहु-विध-धातु-पूजां । किम् अल्प-कम्पी सु-गतान धातुषु । एकं पि वादायिय वाद्य-भाण्डम् । पुष्पेण च + एकेन हि पूजयित्वा । अनुपूर्व द्रक्ष्यन्ति हि बुद्ध-कोट्यः । यैश् च + अञ्जलिस् तत्र कृता + अपि स्तूपे । परिपूर्ण एका-तल-शक्तिका वा । ओनामितं शीर्ष भवेन् मुहूर्त्तं । ओनामितं काय तथा + एक-वारं । नमो * अस्तु बुद्धाय कृत-एक-वारं । ये ही तदा धातु-धारेषु तेषु । विक्षिप्त-चित्तैर् अपि यथा + एक-वारं । ते सर्वि प्राप्ता इमम् अग्र-बोधिम् । सु-गतान तेषां तद तस्मि काले । परिनिर्वृतानाम् अथ तिष्ठतां वा । ये धर्म-नाम + अपि शृणूषु सत्वास् । ते सर्वि बोधाय अभूषि लाभिन । इति ॥

महा-करुणा-सूत्रे * अप्य् उक्तं ॥

तद् यथा वाडिशिकेन महत्य् उदक-सरसि मत्स्य-आकर्षण-अर्थं स-आमिषं वडिशं प्रक्षिप्तं भवेत् समनन्तर-प्रक्षिप्तं च मत्स्येन निगीर्णं भवेत् । किं च + अपि स मत्स्य उदक-सरसि भ्रमत्य् अथ च पुनर् वद्ध एव स वक्तव्यो दृढेन सूत्रेण स्थल-गत-दण्ड-सु-निबद्धेन । यत् स वाडिशिक आगत्य तेन सूत्र-लाघवेन जानाति । गृहीतो मत्स्य इति । तम् एनं सूत्राद् गृहीत्वा स्थल-गतं करोति यथा-काम-करणाय परिभोगाय । एवम् एव ये सत्वा बुद्धेषु भगवत्सु चित्तं प्रसाद्य कुशल-मूलम् अवरोपयन्ति । अन्तश एक-चित्त-प्रसादम् अपि । किं च + अपि ते सत्वा दुष्-कृतेन कर्म-आवरणेन + अ-क्षणेषु + उपपन्ना भवन्त्य् अथ च बुद्धा भगवन्तस् तान् सत्वान् बौद्धेन ज्ञानेन संग्रह-वस्तु-सूत्रेण गृहीत्वा संसार-उदक-सरस उद्धृत्य निर्वाण-स्थले स्थापयन्ति + इति ॥

तस्माद् एषु शास्तृ-संज्ञा कार्या । वन्दमानाश् च मनसा वन्दितव्याः । भवति हि नवको * अपि बोध्i-citta-balआद् वन्द्यो । यथा मेघेन द्रमिडेन महा-बोधि-सत्वेन + अपि सता नवक आर्य-सुधनः सर्व-शरीरेण प्रणिपत्य वन्दितः । नियत-अर्थं च + इदं । यथा + अध्याशय-संचोदन-आदिषु सर्व-बोध्i-satva-yआनिक-पुद्गल-नमस्-कारो * अनुज्ञातव्यः । सर्व-शब्देन + आत्मनो * अपि ग्रहणात् । कथम् एकत्र वन्द्य वन्दकत्वं न विरुध्यते । परस्-परं वन्द्यत्वेन + एव + आलम्बनात् । अत एव + अन्-आस्वादनाद् अ-पुण्य-भावः । किं च बुद्धानाम् अप्य् एवम् इष्यते । मा भूद् अन्-अवस्था । एकस्य च + अ-न्यूनता + इति ॥

आर्य-सर्व-धर्म-वैपुल्य-संग्रह-सूत्रे * अप्य् अन्-अर्थ उक्तः । सूक्ष्मं हि मञ्जुश्रीः सd-dharma-pratikषेप-कर्म-आवारणं । यो हि कश्-चिन् मञ्जुश्रीस् तथा-गत-भाषित-धर्मे कस्मिंश्-चिच् * छोभन-संज्ञां करोति । क्व-चिद् अ-शोभन-संज्ञां स सद्-धर्मं प्रतिक्षिपति । तेन सद्-धर्मं प्रतिक्षिपता तथा-गतो * अभ्याख्यातो भवति । धर्मः प्रतिक्षिप्तो भवति । संघो * अपवादितो भवति । य एवं वदति + इदं युक्तम् इदम् अ-युक्तम् इति स सद्-धर्मं प्रतिक्षिपति । न मया पृथक् कश्-चिद् धर्मः श्रावक-यान-संप्रयुक्तः प्रत्य्-एक-बुद्ध-यान-संप्रयुक्तो महा-यान-संप्रयुक्तो देशितः । तत् ते मोह-पुरुषा इमं मम धर्मं नाना-करिष्यन्ति । इदं श्रावकाणां देशितम् इदं प्रत्य्-एक-बुद्धानाम् इदं बोधि-सत्वानाम् इति । स नानात्व-संज्ञया सद्-धर्मं प्रतिक्षिपति । इयं बोधि-सत्वस्य शिक्षा । इयं बोधि-सत्वस्य + अ-शिक्षा + इति सद्-धर्मं प्रतिक्षिपति । धर्म-भाणकस्य + अस्ति प्रतिभानं न + अस्ति प्रतिभानम् इति सद्-धर्मं प्रतिक्षिपति । धर्मं धर्मतया कथयति सद्-धर्मं प्रतिक्षिपति । अपगते बुद्ध-उत्पादे न + अस्ति धारणी-प्रतिलम्भ इति धर्मं प्रतिक्षिपति । न + अस्ति धर्म-भाणकस्य धारणी-प्रतिलम्भ इति धर्मं प्रतिक्षिपति । धर्म-भाणकस्य चर्यां दूषयति धर्मं प्रतिक्षिपति । धर्म-भाणको न प्रतिपत्ति-संपन्न इति धर्मं प्रतिक्षिपति । प्रमादेन + एनं चोदयति सद्-धर्मं प्रतिक्षिपति । ईर्या-पथेन चोदयति सद्-धर्मं प्रतिक्षिपति । अक्षर-चर्यया शील-विपत्त्या चोदयति धर्मं प्रतिक्षिपति । प्रतिभानेन संपादयति + इति धर्मं प्रतिक्षिपति

। आलोको * अस्य धर्माणां न सु-विदित इति धर्मं प्रतिक्षिपति । मन्त्रेण मन्त्रम् अ-बुध्यमानः प्रतिवदति + इति धर्मं प्रतिक्षिपति । अक्षर-संज्ञ्या तथा-गत-शासनं न + अवगाहत इति धर्मं प्रतिक्षिपति । सूत्रेण सूत्रं विरोधयति + इति धर्मं प्रतिक्षिपति । गाथया गाथां विरोधयति + इति धर्मं प्रतिक्षिपति । अक्षर-संज्ञया कञ्-चिद् अधिमुक्तं करोति कञ्-चिन् न करोति + इति धर्मं प्रतिक्षिपति । धर्म-भणकस्य + अर्थान्य् अ-कथाम् अभिनामयति + इति धर्मं प्रतिक्षिपति । वि-चक्षुः कर्म + अस्य करोति धर्मं प्रतिक्षिपति । संलापयन् वदति + इति धर्मं प्रतिक्षिपति । इह + अस्य + अस्ति चर्या इह + अस्य न + अस्ति चर्या + इति धर्मं प्रतिक्षिपति । इदं सु-उक्तम् इदम् अ-सु-उक्तम् इति धर्मं प्रतिक्षिपति । अनेन न + अस्ति चर्या + इति धर्मं प्रतिक्षिपति । अनेन बुद्ध-वचन-समय उक्तो न + अनेन बुद्ध-वचन-समय उक्त इति धर्मं प्रतिक्षिपति इति हि मञ्जुश्रीर् यावत् किञ्-चिद् विलोपयति तावद् धर्मं प्रतिक्षिपति । धर्म-भाणकस्य + इदं रूपम् इति चिन्तयति वदति भिक्षुर् वा भिक्षुणी वा उपासको वा उपासिका वा । सर्वः स सद्-धर्मं प्रतिक्षिपति + इत्य् आदि ॥

अत्र + एव च + उक्तं । यस्य कस्य-चित् कुल-पुत्र तथा-गतस्य परिनिर्वृतस्य धर्मः प्रतिभाति यथा + अधिमुक्तानां सत्वानां देशयितुं । तस्यां च पर्षदि यद्य् एक-सत्वस्य + अपि एक-रोम-हर्षो भवेद् एक-अश्रु-पातो वा सर्वः स तथा-गत-अनुभावेन । तत्र मोह-पुरुषा अ-बोधि-सत्वा बोध्i-satva-pratijञा बोध्i-satva-dऊषका धर्म-स्तैन्य-कुहका एवं वक्ष्यन्ति धर्म-उपदेशकेभ्यः । किम् एते । न बुध्यन्तए इति ॥ पे ॥

ये बोधि-सत्वेष्व् अवमन्यनां कुर्वन्ति । न + अहं तेषां पर्यन्त-कृतं निरयं संवदामि । तत् कस्य हेतोः । यो बोधि-सत्वो धर्म-भाणकम् अपवादति बुद्धं स विगर्हति धर्मं स प्रतिक्षिपति संघं स जुगुप्सति । बुद्धे सो * अ-गौरवो यो धर्म-भाणके * अ-गौरवः । बुद्धं स न द्रष्टु-कामो यो धर्म-भाणकम् अ-द्रष्टु-कामः । बुद्धस्य सो * अ-वर्णं भाषते यो धर्म-भाणकस्य + अ-वर्णं भाषते । बुद्धस् तेन परित्यक्तो भवति यः प्रथम-चित्त-उत्पादिके * अपि बोधि-सत्वे प्रतिघ-चित्तं करोति + इति ॥ पे ॥

यो * अप्य् अयं मैत्रेय षट्-पारमिता-समुदागमो बोधि-सत्वानां संबोधाय तं ते मोह-पुरुषा एवं वक्ष्यन्ति । प्रज्ञा-पारमितायाम् एव बोधि-सत्वेन शिक्षितव्यं । किं शेषाभिः पारमिताभिः । ते * अन्यां पारमितां दूषयितव्यां मन्यन्ते । तत् किं मन्यसे * अजित दुष्-प्रज्ञः स काशि-राजा + अभूद् येन कपोत-अर्थं श्येनाय स्व-मांसानि दत्तानि । मैत्रेय आह । न + उ हि + इदं भगवन् । भगवान् आह । यानि मया मैत्रेय बोध्i-satva-caryआं चरता षट्-पारमिता-प्रतिसंयुक्तानि कुशल-मूलान्य् उपचितानि अपकृतं नु तैः कुशल-मूलैः ॥

मैत्रेय आह । न + उ हि + इदं भगवन् ॥

भगवान् आह । त्वं तावद् अजित षष्टिं कल्पान् दान-पारमितायां षष्टिं कल्पान् शील-पारमितायां षष्टिं कल्पान् क्षान्ति-पारमितायां षष्टिं कल्पान् वीर्य-पारमितायां षष्टिं कल्पान् ध्यान-पारमितायां षष्टिं कल्पान् प्रज्ञा-पारमितायां समुदागतः । तत् ते मोह-पुरुषा एवं वक्ष्यन्ति । एक-नयेन + एव बोधिर् यद् उत शून्यता-नयेन + इति । ते चर्यासु परिशुद्धा भविष्यन्ति + इत्य् आदि ॥

इति शिक्षा-समुच्चये चतुर्थः परिच्छेदः ॥

[v. अनर्थविवर्जन]

शील-पारमितायाम् अन्-अर्थ-वर्जनं पञ्चमः परिच्छेदः ॥

उक्तः संक्षेपतो * अन्-अर्थः । तस्य विवर्जनं यथा + अध्यशय-संचोदन-सूत्रे । एवं-विध-अन्-अर्थ-श्रवण-भय-भीरुकैः आdi-karmika-bodhi-satvaiः समादानानि यथा गृहीतानि तथा कार्यं । एवं हि तैर् उक्तं । एते वयं भगवन्न् अद्य + अग्रेण तथा-गतस्य पुरतः । एवं समादानं कुर्मः । सचेद् वयं भगवन्न् अद्य + अग्रेण बोध्i-satva-yआनिकं पुद्गलं गृहिणं वा प्रव्रजितं वा + आपत्त्या चोदयिष्यामो भूतेन वा + अ-भूतेन वा विसंवादितो * अस्माभिस् तथा-गतो * अर्हन् सम्यक्-संबुद्धो भवेत् । सचेद् वयं भगवन्न् अद्य + अग्रेण बोध्i-satva-yआनिकं पुद्गलम् अवमन्येम + अ-वर्णं च + अस्य भाषेम विसंवादितो * अस्माभिस् तथा-गतो भवेद् अर्हन् सम्यक्-संबुद्धः । सचेद् वयं भगवन्न् अद्य + अग्रेण बोध्i-satva-yआनिकं पुद्गलं गृहिणं वा प्रव्रजितं वा पञ्चभिः काम-गुणैः क्रीडन्तं परिचारयन्तं दष्ट्वा + अ-प्रसादं कुर्याम विलेखं वा चित्तस्य + उत्पादयेम + अ-गौरवं वा + उत्पादयेम न च तत्र शास्तृ-संज्ञाम् उत्पादयेम । विसंवादितो * अस्माभिस् तथा-गतो भवेत् । सचेद् वयं भगवन्न् अद्य + अग्रेण मित्र-कुल-भिक्षाद् अ-कुल-निदानं बोध्i-satva-yआनिकानां पुद्गलानां काय-पीडां चित्त-पीडां वा कुर्याम विसंवादितो * अस्माभिस् तथा-गतो भवेत् । सचेद् वयं भगवन्न् अद्य + अग्रेण बोध्i-satva-yआनिकं पुद्गलं दृष्ट्वा एकेन + अप्य् अ-मनो-ज्ञ-वचनेन + आभाषेम विसंवादितो * अस्माभिस् तथा-गतो भवेत् । सचेद् वयं भगवन्न् अद्य + अग्रेण त्रिस्-कृत्वो रात्रेः त्रिस्-कृत्वो दिवस्य बोध्i-satva-yआनिकं पुद्गलं न नमस्येम विसंवादितो * अस्माभिस् तथा-गतो भवेत् । सचेद् वयं

भगवन्न् अद्य + अग्रेण + अस्य व्रत-समादानस्य कृतशो राज्य-प्रतिलम्भं वा धन-प्रतिलम्भं वा काय-जीवितं वा न परित्यजेम विसंवादितो * अस्माभिस् तथा-गतो भवेत् । सचेद् वयं भगवन्न् अद्य + अग्रेण श्रावक-यानिकं वा प्रत्य्-एक-बुद्ध-यानिकं वा पुद्गलम् अवमन्येम । वयं विशिष्टतरा न + एते इति विसंवादितो * अस्माभिस् तथा-गतो भवेत् ।सचेद् वयं भगवन् नीच-चित्ताश् चण्डाल-सदृश-चित्ता न विहरेम विसंवादितो * अस्माभिस् तथा-गतो भवेत् । सचेद् वयं भगवन्न् अद्य + अग्रेण + आत्मानम् उत्कर्षयेम परं वा पंसयेम विसंवादितो * अस्माभिस् तथा-गतो भवेत् । सचेद् वयं भगवन्न् अद्य + अग्रेण व्यापाद-विग्रह-भयाद् योजनं वा योजन-शतं वा न पलायेम ईरिताः समाना विसंवादितो * अस्माभिस् तथा-गतो भवेत् । सचेद् वयं भगवन्न् अद्य + अग्रेण शीलवन्तम् आत्मानं प्रतिजानीम बहु-श्रुतं वा धुत-गुणिनं वा + अन्यतर-अन्यतरेण वा गुणेन + आत्मानम् उद्भावयेम विसंवादितो * अस्माभिस् तथा-गतो भवेत् । सचेद् वयं भगवन्न् अद्य + अग्रेण प्रतिच्छन्न-कल्याणा विवृत-पापा न विहरेम विसंवादितो * अस्माभिस् तथा-गतो भवेद् अर्हन् सम्यक्-संबुद्धः ॥ पे ॥

तत्र भगवान् मैत्रेयं बोधि-सत्वं महा-सत्वम् आमन्त्रयते स्म । कर्म-आवरणं मैत्रेय क्षपयितु-कामेन कुल-पुत्रेण वा कुल-दुहित्रा वा एवं समादानं कर्तव्यं यथा एभिः कुल-पुत्रैः कृतम् इति ॥

सर्व-धर्म-अ-प्रवृत्ति-निर्देशे * अप्य् आह ॥

तृष्-कृत्व रात्रिं दिवसं तथा + एव । स बोधि-सत्वान् प्रणमेत मूर्ध्ना । तेषां न किञ्-चित् स्खलितं गवेषेत् । चरेत चर्यां हि सदा यथा-इष्टम् ॥

पश्येद् यदा काम-गुणै रमन्तं । न तस्य किञ्-चित् स्खलितं गवेषेत् । गुणैर् अन्-अन्तां वर बोधि-चर्यां । एषो * अपि कालेन हितां स्पृशेत ॥

युक्त्या + अनुपूर्व्या क्रियया + अनुपूर्व्या । भवेज् जिनो न + एव हि एक-वाचा । बहु-कल्प-कोट्यो नियुतानि च + एष । सन्नाह-संप्रस्थितनान्य् अ-भावी ॥

अत्र + एव + आह । ये कुल-पुत्र + एवं-रूपेण कर्म-आवरणेन + अन्-अर्थिकाः । तैर् न द्वितीयस्य बोधि-सत्वस्य सर्व-चर्यासु विप्रतिपत्तव्यं । सर्वाः क्रियास् तस्य विमोक्तव्याः । एवं चित्तम् उत्पादयितव्यं । न + अहं पर-चित्तं जाने दुर्-विज्ञेया सत्व-चर्या । इदं च खलु कुल-पुत्र + अर्थ-वशं संपश्यंस् तथा-गत एवं धर्मं देशयति । न पुद्गलेन पुद्गलः प्रमातव्यः ॥

अहं वा पुद्गलं प्रमिणुयां यो वा स्यान् मादृशः ॥

यः कुल-पुत्र + आत्मानं रक्षितु-कामस् तेन न कस्य-चिच् चर्या विवेचयितव्या । न परेषां विकुट्टना कर्तव्या । अयम् ईदृशो * अयम् ईदृश इति । बुद्ध-धर्म-अभियुक्तेन भवितव्यं रात्रिं दिवं धर्म-पलिगुद्ध-मानसेन + इति ॥

तथा क्षितिगर्भ-सूत्रे * अपि कथितं । अथ तावद् एव बहूनि शत-सहस्राणि विद्वांसः सत्वा उत्थाय + आसनाद् येन भगवांस् तेन + अञ्जलिं प्रणम्य + एवम् आहुः । वयं भदन्त भगवतः पुरत एवं प्रणिधानं कुर्मः यावच् चिरं वयं भदन्त भगवन् संसारे संसरेम तावन् मात्र प्रतिलब्ध-क्षान्ति-कामा राज-स्थानं प्रतिलभेम । मा + अमात्य-स्थानं । मा नगर-ज्येष्ठ-स्थानं । मा ग्राम-ज्येष्ठ-स्थानं । मा निगम-ज्येष्ठ-स्थानं । मा पुरोहित-ज्येष्ठ-स्थानं मा भट्ट-ज्येष्ठ-स्थानं । यावन् मा स-अर्थ-वाह-ज्येष्ठ-स्थानं । मा + उपाध्याय-ज्येष्ठ-स्थानं । मा श्रमण-ज्येष्ठ-स्थानं । मा गृह-पति-ज्येष्ठ-स्थानं । मा कुटुम्बि-ज्येष्ठ-स्थानं यावत् सर्वशो वयं मा सत्वानाम् अधिपति-स्थानं प्रतिलभेम यावन् न क्षान्ति-प्रतिलब्धाः स्याम । यतो निदानं वयम् एवं-रूपम् अति-गाढं कर्म बुद्धानां शासनम् आक्षिपेम । इति विस्तरः ॥

चन्द्र-प्रदीप-सूत्रे * अप्य् अन्-अर्थ-विवर्जनम् उक्तम् । न + अस्ति पापम् अ-कर्तव्यं कुमारा तेषु भेष्यति । मा तेहि संस्तवं सार्द्धं कुर्याः त्वं कालि पश्चिमे ॥

आलपे संलपेय्यासि कुर्यासी तेष्व् अ-गौरवं । आनालीनः सत्-करेय्यास्य् अग्र-बोधयि कारणात् ॥

वर्ष-अग्रं परिपृच्छित्वा यस् ते वृद्धतरो भवेत् । कुर्यासि गौरवं तत्र शिरसा पाद-वन्दनैः ॥

न तेषां स्खलितं पश्येद् बोधि-मण्डं विपश्यतां । प्रतिघातं न जनयेत् मैत्र-चित्तः सदा भवेत् ॥

यद्य् एषां स्खलितं पश्येद् दोषांस् तेषां न कीर्तयेत् । यादृशं काहिति कर्म तादृशं लप्स्यते फलं ॥

स्मितेन मुख-चन्द्रेण वृद्धेषु नवकेषु च । पूर्व-आभाषी भवेन् नित्यं हत-मानश् च सर्वतः ॥

चीवरैः पिण्ड-पातैश् च कुर्यात् तेषाम् अनुग्रहं । एवं चित्तं प्रदध्यास् त्वं सर्वे भेष्यन्ति नायका । इति ॥

यस्य च बोध्i-citta-utpआदिके गौरवं प्रसादश् च न + उत्पद्येते । तेन स्व-दुर्-गति-प्रपात-भय-रक्षा-अर्थं दृष्ट-अ-दृष्ट-प्रामोद्य-अनुभवन-अर्थं स्व-चित्त-कलुष-प्रसादन-अर्थं चित्त-कल्यता-चित्त-कर्मण्यता-प्रतिलाभ-अर्थं च यथा + आर्य-गण्ड-व्यूहे बोध्i-citta-utpआदिक-गुणा भगवद्-आर्य-मैत्रेयेण + आचार्य-सुधनम् अधिकृत्य + उद्भावितास् तथा भावयितव्याः ॥

एष दृष्ट्व जर-व्याधि-पीडितान् प्राणिनो दुष्ख-शतैर् उपद्रुतान् । जन्म-मृत्यु-भय-शोक-तापितान् तेष अर्थि चरते क्र्पा-आशयः ॥

दुष्ख-यन्त्र-परिपीडितं जगत् दृष्ट्व पञ्च-गत्i-cakra-maण्डले । ज्ञान-वज्र-मयम् एष ते दृढं दुष्ख-यन्त्र-गत्i-cakra-bhedanaं ॥

राग-दोष-तृण-खाणु-कण्टकं दृष्टि-संग-बहु-कक्ष-संकुलम् । सत्व-क्षेत्र-परिशोधन-अर्थिकः प्रज्ञ-लाङ्गल-दृढं गवेषते ॥

मोह-विद्य-गहन-आशयं जगत् प्रज्ञ-चक्षु-हत-नष्ट-दैशिकं । तस्य क्षेम दिश-दैशिकः प्रभुः स-अर्थ-वाह जगतो भविष्यति ॥

क्षान्त्i-dharma-tri-vimokष-वाहनो ज्ञान-खड्ग-रिपु-क्लेश-धर्षकः । शूर-सूत अ-भयस्य दायको दैशको हि जगतो भविष्यति ॥

धर्म-नाव समुदानयत्य् अयं ज्ञान-सागर-पथे सु-शिक्षितः । शान्त्i-ratna-vara-dvईप-नायकः कर्ण-धार त्र्i-bhava-arणवे अयम् ॥

ज्ञान-रश्मि-प्रणिधान-मण्डलः सर्व-सत्व-भवन-अवभासकः । धर्म-धातु-गगने समुद्गतो बुद्ध-सूर्य समुदेश्यते अयम् ॥

मैत्र्i-candana-samआधि-शीतलः सर्व-सत्व-सम-चित्त-सु-प्रभः । शुक्ल-धर्म-परिपूर्ण-मण्डलो बुद्ध-चन्द्र समुदेश्यते अयम् ॥

आशये दृढ-तले प्रतिष्ठितो बोधि-चर्य अनुपूर्व उद्गतः । सर्व-धर्म-रतन-आकरो ह्य् अयं ज्ञान-सार-वरो भविष्यति ॥

बोध्i-citta-bhuja-ga-indra-saंभवो धर्म-धातु-गगने समुद्गतः । धर्म-मेघ-युगपत्-प्रवर्षणः सर्व-शुक्ल-फल-शस्य-वर्धनः ॥

शुद्धि वर्त्ति त्र्i-mala-ttamo * अप्य् अहं मैत्र्i-sneha-smऋति-भाजनं दृढम् । बोध्i-citta-vi-mala-agni-su-prabham धर्म-दीप समुज्ज्वालयिष्यति ॥

बोध्i-citta-kalalaः कृपा-अर्बुदो मैत्र-पेशिर् अ-चल-आशयो घनः । बोधि अङ्गम् अनुपूर्व-संभवो बुद्ध-गर्भ अयु संप्रवर्धते ॥

पुण्य-गर्भम् अभिवर्द्धयिष्यति प्रज्ञ-गर्भम् अभिशोधयिष्यति । ज्ञान-गर्भ समुदेश्यते अयं यादृशः प्रणिध्i-garbha-saंभवः ॥

ईदृशाः करुण-मैत्र-धर्मिताः सत्व-मोचन मती हित-आशयां । दुर्-लभा जगि स्-देव-मानुषे यादृशो * अयु विशुद्ध-मानसः ॥

ईदृश-आशय-सु-मूल-संस्थितो ईदृशो दृढ-प्रयोग-वर्द्धितः । ईदृशस् त्र्i-bhava-chआदन-प्रभो ज्ञान-वृक्ष-फल-दः सु-दुर्-लभः ॥

एष सर्व-गुण-संभव-अर्थिकः सर्व-धर्म-परिपृच्छन-अर्थिकः । सर्व-संशय-विदारण-अर्थिकः सर्व-मित्र भजते अ-तन्द्रितः ॥

एष मार-कलि-क्लेश-सूदनो एष दृष्ट्i-mala-kleश-शोधनः । एष सर्व-जग-मोक्षण-उद्यतो एष ते सद विशेष पण्डितः ॥

एष दुर्-गति विशोधयिष्यति स्वर्ग-मार्गम् उपदर्शयिष्यति । मोक्ष-मार्गम् उपनेष्यते जगद् यादृशे गुण-पथे प्रतिष्ठितः ॥

एष सर्वत-दुष्ख-मोचको । एष सर्व-गत्i-saukhya-dआयकः । एष सर्व-भय-पाश-छेदको । भेष्यते भगवती-निसूदन । इति ॥

एवम् अनया भावनया + अन्-अर्थ-विवर्जनं सु-करं भवति । तथा + अध्याशय-सञ्चोदन-सूत्रे * अप्य् अन्-अर्थ-विवर्जनम् उक्तं । चतुर्भिर् मैत्रेय धर्मैः समन्वागतो बोध्i-satva-yआनिकः पुद्गलः पश्चिमायां पञ्चशत्यां सd-dharma-vipralopए वर्तमाने * अ-क्षतो * अन्-उपहतः स्वस्तिना परिमोक्ष्यते ॥

कतमैश् चतुर्भिः । आत्म-स्खलित-प्रत्यवेक्षणतया । परेषां बोध्i-satva-yआनिकानां पुद्गलानाम् आपत्त्य-चोदनतया । मित्र-कुल-भिक्षाद् अ-कुल-अन्-अवलोकनतया । अ-मनस्क-वचन-प्रतिविरमणतया । एभिर् मैत्रेय चतुर्भिर् इति पूर्व-वत् ॥

अ-परैश् चतुर्भिः । कतमैः । अल्प-श्रुत-सत्व-परिवर्जनतया । पर्षd-an-upआदानतया । प्रान्त-शय्या-आसन-निषेवणतया च । आत्म-दम-शमथ-योगम् अनुयुक्ततया च । एभिश् चतुर्भिर् इति विस्तरः ॥

पुनर् अत्र + एव + आह । आदि-कर्मिकेण मैत्रेय बोधि-सत्वेन प्रज्ञा-बल-आधान-प्राप्तेन लाभ-सत्-कार-परिवर्जितेन लाभ-सत्-कार-दोष-दर्शिना भवितव्यं ॥ पे ॥

संगणिका-आराम-परिवर्जितेन संगणिका-आराम-दोष-दर्शिना भवितव्यं । भाष्य-आराम-परिवर्जितेन भाष्य-आराम-दोष-दर्शिना भवितव्यं । निद्रा-आराम-वर्जितेन निद्रा-आराम-दोष-दर्शिना भवितव्यं । कर्म-आराम-वर्जितेन कर्म-आराम-दोष-दर्शिना भवितव्यं । प्रपञ्च-आराम-वर्जितेन प्रपञ्च-आराम-दोष-दर्शिना भवितव्यं ॥ पे ॥

इह मैत्रेय बोधि-सत्वेन महा-सत्वेन राग-संजननो लाभ-सत्-कारः प्रत्यवेक्षितव्यः । स्मृति-विध्वंसन-करो लाभ-सत्-कारः प्रत्यवेक्षितव्यः । लाभ-अ-लाभतया उन्नाम-अवनाम-करो लाभ-सत्-कारः प्रत्यवेक्षितव्यः । मोह-उत्पादनो लाभ-सत्-कारः प्रत्यवेक्षितव्यः । कुल-मात्सर्य-अध्यवसानो लाभ-सत्-कारः प्रत्यवेक्षितव्यः । आत्म-अर्थ-निष्पादनतया शाठ्य-उत्पादनो लाभ-सत्-कारः प्रत्यवेक्षितव्यः । चतुर्-आर्य-वंश-परिवर्जनतया आह्रीक्य-अन्-अपत्राप्य-संजननो लाभ-सत्-कारः प्रत्यवेक्षितव्यः । एवं सर्व-बुद्ध-अन्-अनुज्ञानो लाभ-सत्-कारः प्रत्यवेक्षितव्यः । मान-मद-उत्पादनो लाभ-सत्-कारः प्रत्यवेक्षितव्यः । गुरूणाम् अवमाननो लाभ-सत्-कारः । मार-पक्षो लाभ-सत्-कारः । एक-अन्त-प्रमाद-मूलः कुशल-मूल-अपहरणो लाभ-सत्-कारः । विद्युc-cakra-aशनि-सदृशो लाभ-सत्-कारः । बहु-पलिगोध-पलिगुद्धो मित्र-कुल-भिक्षाद् अ-कुल-अवलोकनो दौर्मनस्य-संजननः । बुद्धि-विभ्रामणो लाभ-सत्-कारः प्रिय-वस्तु-परिणामनतया शोक-भाजनो लाभ-सत्-कारः ।चतुः-स्मृत्य्-उपस्थान-संमोषणः शुक्ल-धर्म-दुर्-बली-करणः चतुः-सम्यक्-प्रहाण-परिहाण-करणो लाभ-सत्-कारः । ऋद्ध्य्-अभिज्ञा-परिहाण-करणः । पूर्वं सत्-कार-पश्चाद् अ-सत्-कार-करणः । अ-मित्र-सत्-करण-मित्र-प्रहाणो लाभ-सत्-कारः । पर-अभिसंधानतया गणिका-सदृशः । ध्यन-अ-प्रमाण-परिवर्जनः । नरक-तिर्यग्-योन्i-yama-loka-prapआतनो लाभ-सत्-कारः । देवदत्त-उद्रक-समाचारो लाभ-सत्-कारः प्रत्यवेक्षितव्यः ॥

ime evaṃ-rūpā maitreya lābha-sat-kāre ādīnavā ye bodhi-satvena pratyavekṣitavyāḥ | pratyavekṣya ca + alpa-icchatāyāṃ rantavyaṃ na paritaptavyaṃ | tat kasya hetoḥ | alpa-icchasya hi maitreya imae evaṃ-rūpā doṣā na bhavanti na ca + asya + antarāyā bhavanti buddha-dharmāṇāṃ | a-nirviṇṇaś ca bhavati gṛhi-pravrajitebhyaḥ | anurakṣaṇīyaś ca bhavati deva-manuṣyāṇāṃ pariśuddha-āśaya-sthitaḥ | a-saṃtrastaś ca bhavati sarva-dur-gati-nipātebhyaḥ | an-abhibhūtaś ca bhavati tarjanā-vigataḥ | a-saṃhāryaś ca bhavati māra-viṣaya-vimuktaḥ | a-dharṣaṇīyaś ca bhavati sarva-vyasanaiḥ | abhilaṣaṇīyaś ca bhavati deva-manuṣyāṇāṃ dhyāna-abhyāsa-avasthitaḥ [doubtful] | spaṣṭaś ca bhavati māyā-śāṭhya-prahīṇo * a-pramattaś ca bhavati pañca-kāma-guṇa-doṣa-darśī yathā-vādī tathā-kārī bhavaty ārya-vaṃśe sthitaḥ | abhilaṣitaś ca bhavati vidvadbhiḥ sa-brahma-cāribhiḥ | imāṃ maitreya evaṃ-rūpām anuśaṃsāṃ viditvā paṇḍitena bodhi-satvena + adhyāśayena + alpa-icchatāyāṃ rantavyaṃ | alpa-icchatā āsevitavyā sarva-lābha-sat-kara-prahāṇāya + iti ||

संगणिकाम् अधिकृत्य + आह । विजह्य रागं विजह्य दोषं न तिष्ठते संगणिकासु योगी । भवत्य् असौ तत्-प्रवणस् तन्-निम्नः । एतेन दोषेण रतिं न कुर्यात् । औद्धत्य हास्यं च तथा वितर्का । भवन्त्य् अमी संगणिकासु सर्वे ॥

संकीर्ण-चारी हि भवत्य् अ-संवृतः । करोति यः संगणिकाम् अ-साराम् ॥

लोकस्य मन्त्रेषु रमन्ति बाला । हीयन्ति च + इह + अग्र-कथासु बालाः । प्रदोष वर्धेन्ति वितर्क उत्सदा । एतेन दोषेण न तत्र राजते ॥

न वर्धते च + अपि श्रुतेन भिक्षुः । अ-युक्त-मन्त्रेषु रतिं जनित्वा । तस्मात् परित्यज्य अ-युक्त-मन्त्रान् । धर्मे रतिं विन्दथ नित्य-कालम् ॥

सहस्रशो * अष्ठानि मया स्वकानि । त्यक्तानि बोधिं प्रतिकाङ्क्ष तर्हि । न च + अस्मि तृप्तः शृणुमान धर्मं । ते खेदम् एष्यन्ति शृणोन्त धर्मम् ॥

सर्वेण सर्वं परिवर्जनीया । अ-युक्त-मन्त्राश् च अ-शिष्ट-मन्त्राः । धर्मे वरे तत्र रतिं जनेथ । यो दुर्-लभः कल्प-शतैर् अन्-एकैः ॥

वने वसन्तेन गुण-अर्थिकेन । परस्य दोषा न हि वीक्षितव्याः । अहं विशिष्टो * अहम् एव श्रेष्ठो । न एव चित्तं समुपादनीयम् ॥

मदो * अयं सर्व-प्रमाद-मूलो । न हीन-भिक्षू अवमन्यितव्याः । अनुपूर्व एषो इह शासनस्य । न + एकेन जन्मेन लभते बोधिम् ॥

अत्र + इव भाष्य-आरामम् अधिकृत्य + आह । अ-गौरवो भोति श्रुतेन मत्तो । विवाद-मन्त्रेषु निविष्ट भोति । मुषित-श्रुतिश् च + अपि अ-संप्रजन्यो । भाष्ये रमन्तस्य इमे हि दोषाः ॥

adhyātma-cintā + atta [doubtful] su-dūra bhotī | cittaṃ na kāyaś ca prasanna bhoti | unnāma-nāmāni bahūni gacchatī | bhāṣye ramantasya ime hi doṣāḥ ||

सd-dharma-cittआत् तु प्रणष्टु बालाः । सु-कर्कशो भोति अ-स्निग्ध-चित्तः । विपश्यनायाः शमथाच् च दूरे । भाष्ये रमन्तस्य इमे हि दोषाः ॥

अ-गौरवो भोति सदा गुरूणां । पलिगोध-मन्त्रेषु रतिं जनित्वा । अ-सार-स्थायी परिहीण-प्रज्ञो । भाष्ये रमन्तस्य इमे हि दोषाः ॥

अ-मानितो देव-गुणैः स भोति । न + अप्य् अस्य तस्मिन् स्पृह संजनन्ति । प्रतिसंविदातो भवती विहीनो । भाष्ये रमन्तस्य इमे हि दोषाः ॥

paribhāṣyate ca + api sa paṇḍitebhiḥ | ye ka-cid astī pṛthakāya-sākṣī [doubtful] | nir-arthakaṃ jīvitu tasya bhotī | bhāṣye ramantasya ime hi doṣāḥ ||

स शोचते कालु करोतु बालः । प्रतिपत्ति हीनो * अस्मि किम् अद्य कुर्यां । सु-दुष्खितो भोति अ-लब्ध-गाधो । भाष्ये रमन्तस्य इमे हि दोषाः ॥

चल-अ-चलो भोति तृणं यथा + ईरितं । विचिकित्सते एवम् असौ न संशयः । न तस्य जातू दृढ बुद्धि भोती । भाष्ये रमन्तस्य इमे हि दोषाः ॥

नटा यथा तिष्ठति रङ्ग-मध्ये । अन्यान शूराण गुणान् प्रभाषते । स्वयं च भोती प्रतिपत्ति-हीनो । भाष्ये रमन्तस्य इमे हि दोषाः ॥

शठश् च सो भोति लघु-निर्-आशः । पुनः पुनश् च + आरभते विवादम् । सो दूरतो आर्य-धर्मस्य भोती । भाष्ये रमन्तस्य इमे हि दोषाः ॥

संहृष्यते सत्-क्र्ट अल्प-स्थामः । प्रकम्पते विप्रकृतो * अजानी । कपिर् यथा चञ्चल-चित्त भोती । भाष्ये रमन्तस्य इमे हि दोषाः ॥ पे ॥

रमित्व भाष्यस्मि चिरं पि कालं । न विन्दते प्रीतिम् इह + आत्म-सौख्यं । वरं हि एकस्य पदस्य चिन्तना । प्रीतिं पदे यत्र लभेद् अन्-अन्तम् ॥

न + इक्षु-त्वचे सारम् इह + अस्ति किञ्-चिन् । मध्ये * अस्ति तत्-सार सु-प्रेमणीयः । भुक्त्वा त्वचं न + इह पुनः सशक्यं । लब्धुं नरेण + इक्षु-रसं प्रधानम् ॥

yathā tvacaṃ tad-vad avaihi bhāṣyaṃ | yathā rasas tad-vad iha + artha-cintā [doubtful] | tasmād * dhi bhāṣye tu ratiṃ vihāya | cintetha arthaṃ sada a-pramattāḥ ||

निद्रा-आरामम् अधिकृत्य + आह । महच् च सो वर्धति मोह-जालं । विचिकित्सको भोति स दृष्टि-प्राप्तः ॥

दृष्टी-कृतान्य् अस्य बहूनि भोन्ती । यस्मान मिद्धे * अभिरतिं प्रयाति ॥

प्रज्ञा च तेषां भवती सु-दुर्-बला । परिहीयते बुद्धि न तस्य भोति । ज्ञानाच् च सो हीयति नित्य-कालं । यस्मान मिद्धे * अभिरतिं प्रयाति ॥

कुसीद अ-ज्ञो * अ-लसो * अ-प्रज्ञो * अ-मनुष्य अवतार लभेन्ति तस्य । विहेठयन्ते च वने वसन्तं यस्मान मिद्धे * अभिरतिं प्रयाति ॥

कुशलेन चित्तेन सदा अन्-अर्थिको । धर्मे च छन्दो न हि भोति तस्य । अ-धर्म-कायश् च स भोति भूयो यस्मान मिद्धे * अभिरतिं प्रयाति ॥

सd-dharma-chandena विहीन-मूढः परिहोयते सर्व-गुणेहि बालः । शुक्लं च घातेति तमो * अधिगच्छती । यस्मान मिद्धे * अभिरतिं प्रयाति ॥

अ-विशारदो भोति प्रलीन-चित्तः । प्रामोद्य तस्य + उ भवती न नित्यं । निद्रया + अपग्रस्तः शिथिल-अङ्ग भोती । यस्मान मिद्धे * अभिरतिं प्रयाति ॥

आत्मा तु ज्ञात्वा च कुसीद-प्राप्तः ईर्ष्यायते वीर्य-बलैर् उपेतान् । वीर्य-अन्वितानां च अ-वर्ण भाषते यस्मान मिद्धे * अभिरतिं प्रयाति ॥ पे ॥

यत् सर्व-दुष्खस्य तमस्य नाशनं । अपाय-परिवर्जनतया मूलं । सर्वेहि बुद्धैर् हि सदा प्रशस्तं । तं वीर्यम् आर्यं सततं भजस्व ॥

कर्म-आरामम् अधिकृत्य + आह ॥

सु-दुर्-वचो भोति गुरूभि चोदितः । प्रदक्षिणं गृह्णति न + अनुशासनं । विपन्न-शीलश् च स भोति क्षिप्रं । दोषा अमी कर्म-रते भवन्ति ॥

उत्कण्ठितो भोति स नित्य-कालं । गृह-स्थ-कर्माणि सदा विचिन्तयन् । ध्यान-प्रहाणैश् च न तस्य कृत्यं । दोषा अमी कर्म-रते भवति ॥

तीव्रश् च संजायति तस्य रागो । रस-अ-रसेषु ग्रसितः स मूर्च्छितः । न तुष्यते * असाव् इतर-इतरेण । दोषा अमी कर्म-रते भवन्ति ॥

महत्या च भोती परिषाय तुष्ठो । स दुष्खितो भोति तया विहीनः । संकीर्ण भोती सयथा + इह गर्दभो । दोषा अमी कर्म-रते भवन्ति ॥ पे ॥

दिवा च रात्रौ च अन्-अन्य-चित्तो । भक्ते च चोडे च भवत्य् अभीक्ष्णं । स्v-an-arthiko भोति गुणैः स सर्वदा । दोषा अमी कर्म-रते भवन्ति ॥

कृत्यान्य् असौ पृच्छति लौकिकानि । अ-युक्त-मन्त्रैश् च रतिं प्रयाति । युक्तैश् च मन्त्रैः स न विन्दते रतिं । दोषा अमी कर्म-रते भवन्ति ॥ पे ॥

अथ खलु मैत्रेयो बोधि-सत्वो महा-सत्वो भगवन्तम् एतद् अवोचत् । सु-परीत्त-प्रज्ञास् ते भगवन् बोधि-सत्वा भविष्यन्ति विहीन-प्रज्ञा ये * अग्र-धर्मान् वर्जयित्वा हीनानि कर्माण्य् आरप्स्यन्ते ॥

एवम् उक्ते भगवान् मैत्रेयं बोधि-सत्वं महा-सत्वम् एतद् अवोचत् । एवम् एतन् मैत्रेय । एवम् एतद् यथा वदसि सु-परीत्त-प्रज्ञास् ते बोधि-सत्वा भविष्यन्ति ये * अग्र-धर्मान् परिवर्जयित्वा हीनानि कर्माण्य् आरप्स्यन्ते । अपि त्व् आरोचयामि ते मैत्रेय प्रतिवेदयामि ते । न ते बोधि-सत्वास् तथागत-शासने प्रव्रजिता येषां न + अस्ति योगो न + अस्ति ध्यानं न + अस्ति प्रहाणं न + अस्त्य् अध्ययनं न + अस्ति बाहुश्रुत्य-पर्येष्टिः । अपि तु मैत्रेय ध्यान-प्रहाण-प्रभावितं तथा-गत-शासनं ज्ञान-संस्कृतं ज्ञान-समाहितं अभियोग-प्रभावितं । न गृह्i-karma-anta-vaiyआपृत्य-प्रभावितं । अ-युक्त-योगानाम् एतत् कर्म संसार-अभिरतानां यद् उत वैयापृत्यं लौकिक-कृत्य-पलिगोधः । न तत्र बोधि-सत्वेन स्पृहा + उत्पादयितव्या । सचेन् मैत्रेय वैयापृत्य-अभिरतो बोधि-सत्वः सप्त-रत्न-मयैः स्तूपैर् इमं त्रि-साहस्र-महा-साहस्रं लोक-धातुं पूरयेत् । न + अहं तेन + आराधितो भवेयं न मानितो न + अपि सत्-कृतः ॥

पे । तत्र जम्बू-द्वीपः पूरितः स्याद् वैयापृत्य-करैर् बोधि-सत्वैः । सर्वैस् तैर् एकस्य + उद्देश-स्व-अध्याय-अभियुक्तस्य बोधि-सत्वस्य + उपस्थान-परिचर्या करणीया । जम्बू-द्वीप-प्रमाणैश् च + उद्देश-स्व-अध्याय-अभियुक्तैर् बोधि-सत्वैर् एकस्य प्रतिसंलयन-अभियुक्तस्य बोधि-सत्वस्य + उपस्थान-परिचर्या कर्तव्या ॥ पे ॥

तत् कस्य हेतोः । दुष्-करम् एतत् कर्म यद् उत प्रज्ञा-कर्म । उत्तरं निर्-उत्तरं सर्व-त्रैलोक्य-प्रतिविशिष्टम् अभ्युद्गतं तस्मात् तर्हि मैत्रेय बोधि-सत्वेन योग-अर्थिकेन वीर्यम् आरब्धु-कामेन प्रज्ञायाम् अभियोक्तव्यम् इति ॥

प्रपञ्च-आरामम् अधिकृत्य + आह । अष्ट-अ-क्षणा तस्य न भोन्ति दूरे । क्षण-संपदा तस्य न भोति श्रेष्ठा । एते अन्-अर्था स्य भवन्ति नित्यं । दोषा अमी तस्य प्रपञ्च-चारिणः ॥ पे ॥

दोषान् इमान् सम्यग् अवेत्य पण्डितः सर्वान् प्रपञ्चान् परिवर्जीत । सु-लभा अन्-अर्था हि प्रपञ्च-चारिणः । तस्मात् प्रपञ्चेन न संवसेत ॥

यायाच् * छतं योजनकं परं वरं । यत्र प्रपञ्चो स्तिय विग्रहो वा । न तत्र वासं न निकेतु कुर्यान् मुहूर्त्त-मात्रं स्तिय यत्र क्लेशः ॥

न + अर्थ-अर्थिकाः प्रव्रजिता गुण-अर्थिका । मा विग्रह कुर्वथ दुस्त-चित्ताः । न वो * अस्ति क्षेत्रं न कृषिर् वणिज्या । स्युर् यस्य अर्थाय प्रपञ्च एते ॥

न पुत्र धीता न च वो * अस्ति भार्या । न च + अस्य मित्रं न च बन्धु-वर्गः । दास्यो न दासा न च ईश्वरत्वं । मा विग्रहं कुर्वथ प्रव्रजित्वा ॥

काषाय-वस्त्राणि गृहीत्व श्रद्धया । शान्त-प्रशान्तैर् हि निषेवितानि । शान्त-प्रशान्ता उपशान्त भोथ । प्रपञ्च वर्जित्व जनेथ क्षान्तिम् ॥

आशी-विषान् रक्षथ रौद्र-चित्तान् । नरकाश् च तिर्यग् विषयो यमस्य । प्रपञ्च-चारस्य न भोन्ति दूरे । तस्माद् * धि क्षान्तौ जनयेत वीर्यम् ॥ पे ॥

इमेन योगेन लभेत शुद्धिं । क्षपयित्व कर्म-आवरणं अ-शेषं । धर्षेति मारं स-चलं स-वाहनं यो धीरु तस्य + एव जनेति क्षान्तिम् । इति ॥

संक्षेपतस् तत्र + अन्-अर्थ-विवर्जनम् उक्तं । तस्मात् तर्हि मैत्रेय बोध्i-satva-yआनिकेन कुल-पुत्रेण वा कुल-दुहित्रा वा पश्चिमायां पञ्च-शत्यां सd-dharma-pralope वर्तमाने * अ-क्षतन-अन्-उपहतेन स्वस्तिना परिमोक्तु-कामेन सर्व-कर्म-आवरणानि क्षपयितु-कामेन + अ-संसर्ग-अभिरतेन भवितव्यम् अरण्य-वन-प्रान्त-वासिना + अन्-अभियुक्त-सत्व-परिवर्जितेन + आत्म-स्खलित-गवेषिणा पर-स्खलित-अ-गवेषिणा तुष्णी-भाव-अभिरतेन प्रज्ञा-पारमिता-विहार-अभिरतेन + इति ॥

आर्य-रत्न-मेघे * अप्य् अन्-अर्थ-वर्जनम् उक्तं । तावत् पिण्डाय चरति यावद् अस्य कार्यस्य प्राप्तिर् भवति । अन्यत्र येषु स्थानेषु चण्डा वा कुक्कुरास् तरुण-वत्सा वा गावः प्रकृति-दुः-शीला वा तिर्यग्-योनि-गता । विहेठन-अभिप्राया वा स्त्री-पुरुष-दारक-दारिका जुगुप्सितानि वा स्थानानि । तानि सर्वेण सर्वं वर्जयति + इति ॥

अनेन + एतद् दर्शितं भवति यद् दृष्टे * अपि बाधा-कर एवं-विधे । तद् अ-वर्जयत आपत्तिर् भवति + इति ॥

अथ यद् एवम्-आद्य् अन्-अर्थ-वर्जनम् उक्तं केन + एतल् लभ्यते सर्व-निष्-फल-स्यन्द-वर्जनात् । फलम् अत्र पर-अर्थं । तद्-अर्थं यः स्यन्दो न संवर्तते । स निष्-फलत्वाद् वर्जयितव्यः ॥

यथा चन्द्र-प्रदीप-सूत्रे काय-संवर-मध्ये पठ्यते । न हस्त-लोलुपो भवति न पाद-लोलुपः हस्त-पाद-संयत इति ॥

तथा दश-धर्मक-सूत्रे * अपि देशितं हस्त-विक्षेपः पाद-विक्षेपो * अ-धावनं परिधावनं लङ्घनं प्लवनम् इदम् उच्यते काय-दौष्ठुल्यम् इति ॥

आर्य-धर्म-संगीति-सूत्रे तु यथा बोधि-सत्वानां पर-अर्थाद् अन्यत् कर्म न कल्पते । तथा स्पष्टम् एव परिदीपितं यत् किञ्-चिद् भगवन् बोधि-सत्वानां काय-कर्म यत् किञ्-चिद् वाक्-कर्म यत् किञ्-चिन् मनस्-कर्म तत् सर्वं सत्व-अवेक्षितं प्रवर्तते महा-करुणा-अधिपतेयं सत्व-हित-अधिष्ठान-निमित्तं सर्व-सत्व-हित-सुख-अध्याशय-प्रवृत्तं । स एवं हित-आशयः एवं संज्ञी-भवति । स मया प्रतिपत्तिः प्रतिपत्तव्यया सर्व-सत्वानां हित-आवहा सुख-आवहा च ॥ पे ॥

आयतनेषु शून्य-ग्राम-वत् प्रत्यवेक्षणा प्रतिपत्तिः । न च + आयतन-परित्यागं स्पृहयति + इति ॥

आर्य-गगन-गञ्ज-सूत्रे * अप्य् उक्तं । तद् यथा + अपि नाम छिद्रान् मारुतः प्रविशति । एवम् एव यतो यत एव चित्तस्य छिद्रं भवति ततस् तत एव मारो * अवतारं लभते । तस्मात् सदा + अ-छिद्र-चित्तेन बोधि-सत्वेन भवितव्यं ।तत्र + इयम् अ-छिद्र-चित्तता यद् इदं सर्व-आकार-ज्ञतायाः शून्यतायाः परिपूरिर् इति ॥

का पुनर् इयं सर्व-आकार-वर-उपेता शून्यता । या + इयं बोध्i-satva-caryआया अ-परित्यागेन + अभ्यस्यमाना । अभ्यस्ता वा । सर्व-भाव-शून्यता । एषा च रत्न-चूड-सूत्रे विस्तरेण + आख्याता ॥

तथा + अक्षयमति-सूत्रे * अपि दर्शितं । पापकानाम् अ-कुशलानां धर्माणां प्रहाणाय छन्दं जनयति + इत्य् अत्र प्रस्तावे यानि च + अन्यानि पुनः कानि-चिद् अन्यान्य् अपि चित्त-विक्षेप-कराणि यानि समाधि-स्कन्धस्य विपक्षाय संवर्तन्ते । अयम् उच्यते समाधि-विपक्षः । यावद् इमे उच्यन्ते पापका अ-कुशला धर्मा इति ॥

शिक्षा-समुच्चये शील-पारमितायाम् अन्-अर्थ-विवर्जनं पञ्चमः परिच्छेदः ॥

[vi. आत्मभावरक्षा]

आत्म-भाव-रक्षा षष्ठः परिच्छेदः । उक्तं निष्-फल-स्यन्द-वर्जनं । कथम् एतत् सिध्येद् इत्य् आह । एतत् सिध्येत् सदा स्मृत्या + इति ॥

द्वादश + इमाः स्मृतयो निष्-फल-स्यन्द-वर्जनया संवर्तन्ते । यद् उत । तथा-गत-आज्ञा-अन्-अतिक्रम-अनुपालन-विपाक-गौरव-स्मृतिः । सर्व-कायस्य निश्-चल-स्व-भावता-प्रतिष्ठितता-अनुस्मृतिः । सति सत्व-अर्थे यद् अङ्गम् अन्-उपयोगि तद् दृढतर-स्मृत्य्-अपेक्षा-निश्-चल-माध्य-छन्द-पर-आपत्ती-कृतं सर्व-धीर-चेष्टा-स्मृतिः । न च + अस्य भय-उत्सव-आदि-संबन्ध-संभ्रमे * अङ्ग-मुक्त-स्मृतिः । ईर्या-पथ-चतुष्क-आक्षेप-निरूपण-स्मृतिः । अन्तर-अन्तरा च + ईर्या-पथ-विकोप-आरक्षण-अर्थम् ईर्या-पथ-संपद्-अवलोकन-स्मृतिः । भाषण-काले च + अति-प्रसाद-औद्धत्य-संरम्भ-पक्ष-पात-आदि-वशाद् अति-मात्र-अ-प्रासादिक-हस्त-पाद-शिरो-मुख-विकार-नियमन-स्मृतिः । यः श्रोता वक्तव्यः स यावन्-मात्रेण ध्वनिना + अर्थं जानाति । तd-an-atirekeण स्वरेण भाषण-स्मृतिर् अन्यत्र पर-आशङ्का-दोष-संभवात् । अ-शिक्षित-जन-समागम-सङ्कटे स्व-चित्त-तc-citta-prasआदन-आदि-तात्पर्य-स्मृतिः । चित्त-मत्त-द्वि-पस्य शमथ-स्तम्भे नित्य-बद्ध-स्मृतिः । मुहुर् मुहुश् च चित्त-अवस्था-प्रत्यवेक्षणा-स्मृतिः । महा-जन-संपातं प्रायो * अन्य-कार्य-त्यागेन + अपि यथा-उक्त-स्मृति-रक्षा-तात्पर्य-स्मृतिर् इति ॥

एवम् एताभिः स्मृतिभिर् निष्-फल-स्यन्दन-वर्जनं सिध्यति । सा च स्मृतिस् तीव्र-आदराद् भवेत् । तत्र + आदरः कार्येषु सर्व-भावेन + अभिमुख्यम् । अवज्ञा-प्रति-पक्षः । अयं च + आदरः शमथ-माहात्म्यं ज्ञात्वा तात्पर्येण जायते । कस् तावद् अयं शमो नाम । य आर्य-अक्षयमति-सूत्रे शमथ उक्तः ॥

तत्र कतमा शमथ-अ-क्षयता । या चित्तस्य शान्तिर् उपशान्तिर् अ-विक्षेप-केन्द्रिय-संयमः । अन्-उद्धतता । अन्-उन्नहनता अ-चपलता अ-चञ्चलता सौम्यता गुप्तता कर्मण्यता आजानेयता एक-अग्रता एक-आरामता संगणिका-वर्जनता विवेक-रतिः काय-विवेकश् चित्त-अ-विभ्रमो * अरण्य-मुख-मनसि-कारता + अल्प-इच्छता । यावद् ईर्या-पथ-गुप्तिः काल-ज्ञता समय-ज्ञता मात्र-ज्ञता मुक्ति-ज्ञता । सु-भरता सु-पोषता + इत्य्-आदि ॥

किं पुनर् अस्य शमस्य माहात्म्यं यथा-भूत-ज्ञान-जनन-शक्तिः । यस्मात् समाहितो यथा-भूतं प्रजानाति + इत्य् अवदन् मुनिः ॥

यथा + उक्तं धर्म-संगीतौ । समाहित-मनसो यथा-भूत-दर्शनं भवति । यथा-भूत-दर्शिनो बोधि-सत्वस्य सत्वेषु महा-करुणा प्रवर्तते । एवं च + अस्य भवति । इदं मया समाधि-मुखं सर्व-धर्म-यथा-भूत-दर्शनं च सर्व-सत्वानां निष्पादयितव्यं । स तया महा-करुणया संचोद्यमानो * अधि-शीलम् अधि-चित्तम् अधि-प्रज्ञं च शिक्षां परिपूर्यां चतुरां सम्यक्-संबोधिम् अभिसंबुध्यते । तस्मान् मया शील-सु-स्थितन-अ-प्रकम्पेन + अ-शिथिलेन भवितव्यम् इति । इदं शमथ-माहात्म्यम् आत्मनः परेषां च + अन्-अन्त-अपाय-आदि-दुःख-समतिक्रम-अन्-अन्त-लौकिक-लोक-उत्तर-सुख-संपत्-प्रकर्ष-पार-प्राप्त्य्-आत्मकम् अवगम्य तद्-अभिलाषेण + आतापो भावयितव्यः । आदीप्त-गृह-अन्त-गतेन + इव शीतल-जल-अभिलाषिणा । तेन तीव्र आदरो भवति शिक्षासु । तेन + अपि स्मृतिर् उपतिष्ठति । उपस्थित-स्मृतिर् निष्-फलं वर्जयति । यश् च निष्-फलं वर्जयति तस्य + अन्-अर्था न संभवन्ति । तस्माद् आत्म-भावं रक्षितु-कामेन स्मृति-मूलम् अन्विष्य नित्यम् उपस्थित-स्मृतिना भवितव्यं ॥

अत एव + उग्र-परिपृच्छायां गृहिणं बोधि-सत्वम् अधिकृत्य + उक्तं । सुरा-मैरेय-मद्य-प्रमाद-स्थानात् प्रतिविरतेन भवितव्यम् अ-मत्तेन + अन्-उन्मत्तेन + अ-चपलेन + अ-चञ्चलेन + अ-संभ्रान्तेन + अ-मुखरेण + अन्-उन्नडेन + अन्-उद्धतेन + उपस्थिति-स्मृति-संप्रजन्येन + इति ॥

अत्र + एव च प्रव्रजित-बोधि-सत्वम् अधिकृत्य + उक्तं स्मृति-संप्रजन्यस्य + अ-विक्षेप इति ॥

तत्र स्मृतिः आर्य-रत्न-चूड-सूत्रे * अभिहिता । यया स्मृत्या सर्व-क्लेशानां प्रादुर्-भावो न भवति । यया स्मृत्या सर्व-मार-कर्मणाम् अवतारं न ददाति । यया स्मृत्या उत्पथे वा कु-मार्गे वा न पतति । यया स्मृत्या दौवारिक-भूतया सर्वेषाम् अ-कुशलानां चित्त-चैतसिकानां धर्माणाम् अवकाशं ददाति + इयम् उच्यते सम्यक्-स्मृतिर् इति ॥

saṃprajanyaṃ tu prajñā-pāramitāyām uktaṃ | caraṃś carāmi + iti prajān-ti | sthitaḥ sthito * asmi + iti prajānāti | śayanaḥ śayita iti prajānāti | niṣaṇṇo niṣaṇṇo * asmi + iti prajānāti | yathā yathā ca + asyaḥ [doubtful] kāyaḥ sthito bhavati tathā tathā + eva prajānāti ||

पे॥

सो * अतिक्रामन् वा प्रतिक्रामन् वा संप्रजानंश् चारी भवति । आलोकिते विलोकिते संमिञ्जिते प्रसारिते संघाटी-पट्ट-पात्र-चीवर-धारणे । अशिते पीते खादिते निद्रा-क्लम-प्रतिविनोदने आगते गते स्थिते निषण्णे सुप्ते जागरिते भाषिते तुष्णी-भावे प्रतिसंलयने संप्रजानंश् चारी भवति + इति ॥

शीलं हि समाधि-संवर्तनीयं ॥

यथा + उक्तं चन्द्र-प्रदीप-सूत्रे । क्षिप्रं समाधिं लभते निर्-अङ्गणं । विशुद्ध-शीले * अस्मिन्न् आनुशंस इति ॥

अतो * अवगम्यते ये के-चित् समाधि-हेतवः प्रयोगास् ते शील-अन्तर्-गता इति । तस्मात् समाध्य्-अर्थिना स्मृति-संप्रजन्य-शीलेन भवितव्यं । तथा शील-अर्थिना + अपि समाधौ यत्नः कार्यः तत्र + एव सूत्रे वचनात् । ध्यान-अनुशंसेषु हि पठ्यते । न + असौ भोति अन्-आचारो आचारो सु-प्रतिष्ठितः । गो-चरे चरते योगी विवर्जेति अ-गोचरं ॥

निष्-परिदाह-विहारी गुप्त इन्द्रिय-संवृत । इति ॥

एताभ्यां च शील-समाधिभ्याम् अन्यो-न्य-संवर्धन-कराभ्यां चित्त-कर्म-परिनिष्पत्तिः एतावती च + इयं बोधि-सत्व-शिक्षा यद् उत चित्त-परिकर्म । एतन्-मूलत्वात् सर्व-सत्व-अर्थानां ॥

उक्तं ह्य् आर्य-रत्न-मेघे । चित्त-पूर्वङ्-गमाश् च सर्व-धर्माः । चित्ते परिज्ञाते सर्व-धर्माः परिज्ञाता भवन्ति । अपि तु चित्तेन नीयते लोकः चित्तं चित्तं न पश्यति । चित्तेन चीयते कर्म शुभं वा यदि वा + अ-शुभम् ॥

चित्तं भ्रमते * अलात-वत् । चित्तं भ्रमते तुरङ्-ग-वत् । चित्तं दहते देव-अग्नि-वत् । चित्तं हरते महा-अम्बु-वत् ॥

स एवं व्युपपरीक्षमाणश् चित्ते सु-उपस्थित-स्मृतिर् विहरति न चित्तस्य वशं गच्छति । अप् तु चित्तम् एव + अस्य वशं गच्छति । चित्तेन + अस्य वशी-भूतेन सर्व-धर्मा वशी-भवन्ति + इति ॥

तथा + आर्य-धर्म-सङ्गीति-सूत्रे * अप्य् उक्तं । मति-विक्रमो बोधि-सत्व आह । यो * अयं धर्मो धर्म इत्य् उच्यते न + अयं धर्मो देश-स्थो न प्रदेश-स्थो * अन्यत्र स्व-चित्त-अधीनो धर्मः तस्मान् मया स्व-चित्तं स्व्-आराधितं स्व्-अधिष्ठितं सु-समारब्धं सु-निगृहीतं कर्तव्यं । तत् कस्य हेतोः । यत्र चित्तं तत्र गुण-दोषाः । न + अस्ति निश्-चित्ततायां गुण-दोषः । तत्र बोधि-सत्वो दोषेभ्यश् चित्तं निवार्य गुणेषु प्रवर्तयति ॥

तद् उच्यते । चित्त-अधीनो धर्मो धर्म-अधीना बोधिर् इति ॥

अयं भगवन् धर्मं समादानः सुख-अभिसंबोधाय संवर्ततए इति ॥

आर्य-गण्ड-व्यूह-सूत्रे * अपि वर्णितं । स्व-चित्त-अधिष्ठानं सर्व-बोध्i-satva-caryआ स्व-चित्त-अधिष्ठानं सर्व-सत्व-परिपाक-विनयः ॥ पे ॥

तस्य मम कुल-पुत्र + एवं भवति । स्व-चित्तम् एव + उपस्तम्भयितव्यं सर्व-कुशल-मूलैः । स्व-चित्तम् एव + अभिष्यन्दयितव्यं धर्म-मेघैः । स्व-चित्तम् एव परिशोधयितव्यम् आवरणाय धर्मेभ्यः । स्व-चित्तम् एव दृढी-कर्तव्यं वीर्येण + इत्य् आदि ॥

तथा + अत्र + एव माया-देव्य्--अ-दर्शन-आकुली-भूते आर्य-सुधने रत्न-नेत्राया नगर-देवतायास् तद्-दर्शन-अर्थम् इयम् अनुशासनी । चित्त-नगर-परिपालन-कुशलेन ते कुल-पुत्र भवितव्यं सर्व-संसार-विषय-रत्य्-अ-संवसनतया । चित्त-नगर-अलं-कार-प्रयुक्तेन ते कुल-पुत्र भवितव्यं दश-तथा-गत-बल-अध्यालम्बनतया । चित्त-नगर-परिशोधन-प्रयुक्तेन ते कुल-पुत्र भवितव्यम् ईर्ष्या-मात्सर्य-शाठ्य-अपनयनतया । चित्त-नगर-विवर्धन-अभियुक्तेन ते कुल-पुत्र भवितव्यं सर्व-ज्ञता-संभार-महा-वीर्य-वेग-विवर्धनतया । चित्त-नगर-दुर्-योधन-दुर्-आसदता-अभिनिर्हार-प्रयुक्तेन ते कुल-पुत्र भवितव्यं सर्व-क्लेश-मार-कायिक-पाप-मित्र-मार-चक्र-अन्-अवमर्दनतया । चित्त-नगर-प्रविस्तरण-प्रयुक्तेन ते कुल-पुत्र भवितव्यं महा-मैत्री-सर्व-जगत्-स्फुरणतया । चित्त-नगर-प्रतिच्छादन-प्रयुक्तेन ते कुल-पुत्र भवितव्यं विपुल-धर्म-च्छत्र-सर्व-अ-कुशल-धर्म-प्रतिपक्ष-अभिनिर्हरणतया । चित्त-नगर-विवरण-प्रयुक्तेन ते कुल-पुत्र भवितव्यं आध्यात्मिक-बाह्य-वस्तु सर्व-जगत्-संप्रापणतया । चित्त-नगर-दृढ-स्थाम-अभिनिर्हर-प्रयुक्तेन ते कुल-पुत्र भवितव्यं सर्व-अ-कुशल-धर्म-स्व-सन्तत्य्-अ-वसनतया । यावद् एवं चित्त-नगर-विशुद्ध्य्-अभियुक्तेन कुल-पुत्र बोधि-सत्वेन शक्यं सर्व-कुशल-मूल-समार्जनम् अनुप्राप्तुं । तत् कस्य हेतोः । तथा हि तस्य बोधि-सत्वस्य + एवं चित्त-नगर-परिशुद्धय्स सर्व-आवरणानि पुरतो न संतिष्ठन्ते । बुद्ध-दर्शन-आवरणं वा धर्म-श्रवण-आवरणं वा + इत्य् आदि । तस्माद् व्यवस्थितम् एवं । चित्त-परिकर्म + एव बोधि-सत्व-शिक्षा + इति । तच् च + अ-चपल-चेतसः ॥

शमाच् च न चलेच् चित्तं बाह्य-चेष्टा-निवर्तनात् ॥

अ-संप्रजन्य-पर-तन्त्रस्य मुषित-स्मृतेश् च चित्तं चलति समीहिताद् आलम्बनाद् अन्यत्र नीयमानत्वात् । यदा तु स्मृति-संप्रजन्येन बाह्याश् चेष्टा निवर्तिता भवन्ति तदा तद्-वशत्वाद् एकस्मिन्न् आलम्बने निबद्धं यावद् इष्यते तावत् तिष्ठति । ततश् च पूर्व-वद् अनुशंस-विस्तरः । अद्यत्वे * अपि च सत्व-अर्थ-क्षमो भवत्य् एव प्रसाद-करत्वात् । कथं ॥

सर्वत्र + अ-चपल-मन्द-मित-स्निग्ध-अभिभाषणात् । आवर्जयेज् जनं भव्यम् आदेयश् च + अपि जायते ॥

एतद् एव च बोधि-सत्वस्य कृत्यम् यद् उत सत्व-अ-वर्जनं । यथा + आर्य-धर्म-संगीति-सूत्रे । आर्य-प्रियदर्शेन बोधि-सत्वेन परिदीपितं । तथा तथा भगवन् बोधि-सत्वेन प्रतिपत्तव्यं यत् सह-दर्शनेन + एव सत्वाः प्रसीदेयुः । तत् कस्माद् * धेतोः । न भगवन् बोधि-सत्वस्य + अन्यत् करणीयम् अस्त्य् अन्यत्र सत्व-अ-वर्जनात् । सत्व-परिपाक एव + इयं भगवन् बोधि-सत्वस्य धर्म-संगीतिर् इति ॥

एवं पुनर् अ-क्रियमाणे को दोष इत्य् आह । अन्-आदेयं तु तं लोकः परिभूय जिन-अङ्कुरं । भस्म-छन्नो यथा वह्निः पच्येत नरक-आदिषु ॥

यथा प्राग् उपदर्शितं ॥

येन च + अस्य परिभव एवम् अन्-अर्थो रत्न-मेघे जिनेन + उक्तस् तेन संक्षेप-संवरः ।येन + अ-प्रसादः सत्वानां तद् यत्नेन विवर्जयेद् इति ॥

यथा + आह । कतमे च ते बोध्i-satva-samudआचाराः । यावद् इह बोधि-सत्वो न + अ-स्थाने विहरति न + अ-काले । न + अ-काल-भाणी भवति न + अ-काल-ज्ञो भवति न + अ-देश-ज्ञो भवति । यतो निदानम् अस्य + अन्तिके सत्वा अ-प्रसादं प्रतिवेदयेयुः । स सर्व-सत्व-अनुरक्षया । आत्मनश् च बोधि-संभार-परिपूरण-अर्थं संपन्न-ईर्या-पथो भवति मृदु-भाणी मन्द-भाणी । अ-संसर्ग-बहुलः । प्रविवेक-अभिमुखः । सु-प्रसन्न-मुख इति ॥

अत एव धर्म-संगीति-सूत्रे देशितं । यः सत्वान् रक्षति स शीलं रक्षति + इति । अनया कनीयेन मातृ-ग्रामेण सह रहो-अवस्था-आदिषु लोक-रक्षा च कृता स्यात् । एवं भोग्येषु जल-स्थलेषु मूत्र-पुरीष-श्लेष्म-पूय-आदीनां कुत्सितानां रहस्य् अ-रहसि च + उत्सर्गं न कुर्याद् देव-मनुष्य-चित्त-रक्षा-अर्थं ॥

सd-dharma-smऋत्य्-उपस्थाने च रह उत्सिष्टं कृत्वा + अन्-उत्सिष्ट-आहारेष्व् अ-ददतः प्रेत-गतिः पठ्यते ॥

तथा बोध्i-satva-prआतिमोक्षे * अप्य् अ-प्रसाद-परिहार उक्तः । न पुरतो दन्त-काष्ठं खादितव्यं न पुरतः खेटे निक्षिप्तव्य इति । एष च गौरव-लज्जा-विधिः सर्व-द्रष्टव्यो न ब्रह्म-चारिष्व् एव । अत्र तु सूत्रे ब्रह्म-चार्य्--अधिकारः तेषु गुरुतर-आपत्त्i-bhaya-saंदर्शन-अर्थं ॥

यथा + अत्र + एव + आह । न + उच्चैर्-भाषिणा भवितव्यम् इति ॥

न च + अयं विधिः प्रादेशिकः । तथा ब्रह्म-परिपृच्छायाम् अप्य् उक्तं न च वध-सदृशेन बोधि-सत्वेन भवितव्यम् इति । तथा प्रातिमोक्षाद् अपि लोक-अ-प्रसाद-करम् अन्वेष्य वर्जनीयं । तन् न तावद् ॥

मुख-पूरं न भुञ्जीत स-शब्दं प्रसृत-आननः । प्रलम्ब-पादं न + आसीत न बाहुं मर्दयेत् समम् ॥

एवं स्वयम् अप्य् उत्प्रेक्ष्य दृष्ट्वा श्रुत्वा च लोक-अ-प्रसादं रक्षेत । अ-प्रसाद-कर-वचन-वर्जनं तु न सु-करम् इति स्मरण-बोधन-अर्थम् उपदर्श्यते । आर्य-सागरमति-सूत्रे देशितं । न + अवलीन-वचनो भवति । न व्यवकीर्ण-वचनः । न + अवस्यन्दन-वचनः । न + उज्ज्वालन-वचनः । न राग-अनुनीत-वचनः । न प्राकृत-वचनः । न + अ-संरक्षित-वचनः । न व्यापाद-संधुक्षण-वचनः । न चञ्चल-वचनः । न चपल-वचनः । न रट-रङ्ग-वचनः । न मुख-साक्ष्य्--अवरोपण-वचनो भवति + इति ॥

आर्य-तथा-गत-गुह्य-सूत्रे * अप्य् आह । न खलु पुनः कुल-पुत्र बोधि-सत्वस्य वाग् रक्ता वा दुष्टा वा मूढा वा क्लिष्टा वा । क्षुण्ण-व्याकरणा वा स्व-पक्ष-उत्कर्षण-वचना वा । पर-पक्ष-निग्रह-वचना वा । आत्म-वर्ण-अनुनय-वचना वा । पर-वर्ण-प्रतिघ-वचना वा । प्रतिज्ञा-उत्तारण-वचना वा । आभिमानिक-व्याकरण-वचना वा + इति ॥

ārya-daśa-bhūmaka-sūtre * apy uktaṃ | yā + iyaṃ vāga-mano-jñā sva-santāna-para-santāna-vināśanī tathā-rūpāṃ vācaṃ prahāya | yā + iyaṃ vāk snigdhā mṛdvī mano-jñā madhurā priya-karaṇī mana-apakaraṇī [doubtful] hita-karaṇī karṇa-sukhā hṛdayaṃ-gamā premaṇī varṇa-viṣpaṣṭā vijñeyā śravaṇīyā a-niśritā bahu-jana-kāntā bahu-jana-priyā bahu-jana-mana-āpā [doubtful] vijña-praśastā sarva-satva-hita-sukha-āvahā mana-utplāva-karī manaḥ-prahlādana-karī sva-para-santāna-pramodana-karī rāga-dveṣa-moha-sarva-kleśa-āpraśāmanī tathā-rūpāṃ vācaṃ niścārayati | yāvad itihāsa-pūrvakam api vacanaṃ parihārya pariharati + iti ||

आर्य-गगन-गञ्ज-सूत्रे तु + उक्तं । गुरु-वचन-अन्-अवमर्दनतया । पर-वचन-अन्-आच्छिन्दनतया च + आदेय-ग्राह्य-वचनो भवति + इति ॥

धर्म-संगीति-सूत्रे * अप्य् उक्तं । गगनगञ्जो बोधि-सत्व आह । न बोधि-सत्वेन + एषा वाग् भाषितव्या यया + अ-परो व्यापद्येत । न सा वाग् भाषितव्या यया + अ-परं तापयेत् । न बोधि-सत्वेन सा वाग् भाषितव्या यत् परो जानीयात् । न सा वाग् भाषितव्या यया + अर्था निर्-अर्था । न बोधि-सत्वेन सा वाग् भाषितव्या यया न विद्याम् उत्पादयेत् । न सा वाग् भाषितव्या या सत्वानां न हृदयं-गमा न पौरी न कर्ण-सुखा न सा वाग् भाषितव्या + इति ॥

संक्षेपतस् तु पर-अ-प्रसाद-रक्षा आर्य-सागरमति-सूत्रे देशिता । अ-पर एक धर्मो महा-यान-संग्रहाय संवर्तते स्व-स्खलित-प्रत्यवेक्षणतया सर्व-सत्व-अनुरक्षा + इति ॥

एषा रक्षा + आत्म-भावस्य । यथा + अ-परैर् न नाश्येत । यथा न परान् न नाशयेत् । अस्य तु ग्रन्थ-विस्तरस्य + अयं पिण्ड-अर्थो बोधि-सत्वेन मनसा नित्यं धारयितव्यः ॥

सु-निश्-चलं सु-प्रसन्नं धीरं स-आदर-गौरवं । स-लज्जं स-भयं शान्तं पर-आराधन-तत्-परम् ॥

आत्म-सत्व-वशं नित्यम् अन्-अवद्येषु वस्तुषु । निर्माणम् इव निर्-मानं धारयाम्य् एष मानसम् । इति ॥

किम् एतावती आत्म-भाव-रक्षा । न हि । किं तर्हि भैषज्य-वसन-आदिभिः सह । तत्र द्वि-विधं भैषज्यं । सतत-भैषज्यं ग्लान-प्रत्यय-भैषज्यं च । तत्र सतत-भैषज्यम् अधिकृत्य + आर्य-रत्न-मेघे * अभिहितं । तस्मात् पिण्ड-पात्राद् एकं प्रत्य्-अंशं स-ब्रह्म-चारिणां स्थापयति । द्वितीयं दुष्खितानां तृतीयं विनिपतितानां चतुर्थम् आत्मना परिभुङ्क्ते । परिभुञ्जानो न रक्तः परिभुङ्क्ते अ-सक्तो * अ-गृद्धो * अन्-अध्यवसितः । अन्यत्र यावद् एव कायस्य स्थितये । यापनायै । तथा परिभुङ्क्ते यथा न + अति-संलिखितो भवति । न + अत्i-guru-kआयः । तत् कस्य हेतोः । अति-संलिखितो हि कुशल-पक्ष-पराङ्-मुखो भवति । अत्i-guru-kआयो मिद्ध-अवष्टब्धो भवति । तेन तं पिण्ड-पातं परिभुज्य कुशल-पक्ष-अभिमुखेन भवितव्यम् इत्य् आदि ॥

ārya-ratna-rāśāv apy uktaṃ | tena grāmaṃ vā nagaraṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya caratā dharma-saṃnāhaṃ saṃnahya piṇḍāya cartavyaṃ | tatra katamo dharma-saṃnāhaḥ | a-mana-āpāni [doubtful] rūpāṇi dṛṣṭvā na pratihantavyaṃ | mana-āpāni [doubtful] dṛṣṭvā na + anunetavyaṃ | evaṃ mana-āpa-a-mana-āpeṣu [doubtful] śabda-gandha-rasa-spraṣṭavyeṣu vijñapteṣu na + anunetavyaṃ na pratihantavyaṃ | indriya-su-saṃvṛtena + an-utkṣipta-cakṣuṣā yuga-mātra-prekṣiṇā | dānta-ājāneya-cittena pūrva-dharma-manasi-kāram an-utsṛjatā na + āmiṣa-prakṣiptayā santatyā piṇḍāya cartavyaṃ sa-avadāna-cāriṇā ca bhavitavyaṃ | yataś ca piṇḍa-pāto labhyate tatra + anunayo na kartavyaḥ yataś ca na labhyate tatra pratighāto na + utpādayitavyaḥ | daśa-kula-praveśe na ca + ekādaśāt kulād bhikṣā na labhyate | tathā + api na paritaptavyaṃ evaṃ ca cittam utpādayitavyam | evaṃ bahu-kṛtyā hy ete śramaṇa-brāhmaṇa-gṛha-patayo na tair a-vaśyaṃ mama dātavyaṃ | idaṃ tāvad āścaryaṃ yan mām ete samanvāharanti | kaḥ punar vādo yad bhikṣāṃ dāsyanti | tena + evam a-paritapatā piṇḍāya cartavyaṃ ||

ये च + अस्य सत्वाश् चक्षुषु आभासम् आगच्छन्ति स्त्री-पुरुष-दारक-दारिकाः । अन्तशस् तिर्यग्-योनि-गतास् तत्र मैत्री-करुणा-चित्तम् उत्पादयितव्यं । तथा + अहं करिष्यामि यथा ये मे सत्वाश् चक्षुषा आभासम् आगच्छन्ति पिण्ड-पातं वा दास्यन्ति तान् सु-गति-गामिनः करिष्यामि । तादृशं योगम् आपत्स्ये । तेन लूहं वा प्रणीतं वा पिण्ड-पात संगृह्य समन्ताच् चतुर्-दिशं व्यवलोकयितव्यं । क इह ग्राम-नगर-निगमे दरिद्रः सत्वः । यस्य + अस्मात् पिण्ड-पातात् संविभागं करिष्यामि । यदि दरिद्रं सत्वं पश्यति तेन तत्-पिण्ड-पातात् संविभागः कर्तव्यः । अथ न कञ्-चित् सत्वं दरिद्रं पश्यति । तेन + एवं चित्तम् उत्पादयितव्यं । सन्त्य् अन्-आभास-गताः सत्वा ये मम चक्षुषु आभासं न + आगच्छन्ति । तेषाम् इतः पिण्ड-पाताद् अग्रं प्रत्य्-अंशं निर्यातयामि । दत्त-आदानाः परिभुञ्जतां । तेन तत् पिण्ड-पातं गृहीत्वा तद् अरण्य-आयतनम् अभिरुह्य धौत-पाणिना शोभन-समाचारेण श्रमण-चारित्र-कल्प-समत्व-आगतेन + अधिष्ठान-अधिष्ठितेन पर्यङ्कं बद्ध्वा स-पिण्ड-पातः परिभोक्तव्यः ॥ पे ॥

परिभुञ्जता च + एवं मनसि-कार उत्पादयितव्यः । सन्त्य् अस्मिन् काये * अशीतिः क्र्imi-kula-sahasrआणि । तान्य् अनेन + एव + ओजसा सुखं फासुं विहरन्तु । इदानीं च + एषाम् आमिषेण संग्रहं करिष्यामि । बोधि-प्राप्तश् च पुनर् धर्मेण संग्रहं करिष्यामि । यदि पुनर् अस्य लूहं पिण्ड-पातं भवति तेन + एवं चित्तम् उत्पादयितव्यं । लूह-आहारतया मे लघुः कायो भविष्यति प्रहाण-क्षम उच्चार-प्रस्राव-निष्यन्दनश् च मे परीत्तो भविष्यति । श्रद्धा-देयं च परीत्तं भविष्यति । काय-लघुता चित्त-लघुता च मे भविष्यति । अल्प-म्लान-मिद्धश् च मे भविष्यति । यदा पुनर् अस्य प्रभूतः पिण्ड-पातो भवति तत्र + अपि मात्र-आभोजिना भवितव्यं उत्सर्जन-धर्मिणा च । ततः पिण्ड-पाताद् अन्यतरायां शिलायाम् अवतीर्य + एवं चित्तम् उत्पादयितव्यं । ये के-चिन् मृग-पक्षि-संगा आमिष-भोजनेन + अर्थिकास् ते दत्त-आदानाः परिभुञ्जताम् इति ॥

पुनर् आह । तेन सर्वेण रस-संज्ञा न + उत्पादयितव्या ॥ पे ॥

चण्डाल-कुमार-सदृशेन मया भवितव्यं । चित्त-काय-चौक्षेण । न भोजन-चौक्षेण । तत् कस्माद् * धेतोः । कियत्-प्रणीतम् अपि भोजनं भुक्तं । सर्वं तत् पूति-निष्यन्द-पर्यवसानं दुर्-गन्ध-पर्यवसानं प्रतिकूल-पर्यवसानं । तस्मान् मया न प्रणीत-भोजन-आकाङ्क्षिणा भवितव्यं । तेन न + एवं चित्तम् उत्पादयितव्यं ।पुरुषो मे पिण्ड-पातं दद्-ति न स्त्रीः । स्त्री मे पिण्ड-पातं ददाति न पुरुषः । दारको मे पिण्ड-पातं ददाति न दारिका । दारिका मे पिण्ड-पातं ददाति न दारकः । प्रणीतं लभे * अहं न लूहं । सत्-कृत्य लभे * अहं न + अ-सत्-कृत्य । चपलं लभे * अहं न कृच्छ्रेण प्रविष्ट-मात्रं च मां समन्वाहरेयुः । न मे कश्-चिद् विक्षेपो भवेत् । सु-निहितांल् लभे * अहं प्रणीतान् नाना-रसांल् लभे * अहम् । न हीन-दरिद्र-भोजनं लभे * अहं प्रत्युद्गच्छेयुर् मां स्त्री-पुरुष-दारक-दारिकाः । इमे ते सर्वे * अ-कुशला मनसि-कारा न + उत्पादयितव्यः ॥ पे ॥

प्रायेण हि सत्वा रस-गृद्धा भोजन-हेतोः पापानि कर्माणि कृत्वा नरकेषु + उपपद्यन्ते । ये ये पुनः संतुष्टा अ-गृद्धा अ-लुलोपा रस-प्रतिप्रस्रब्धा जिह्व-इन्द्रिय-संतुष्टाः कियल्-लूहेन + अपि भोजनेन ज्ञापयन्ति । तेषां च्युतानां काल-गतानां स्वर्ग-उपपत्तिर् भवति । सु-गति-गमनं भवति देव-मनुष्येषु । ते देव-उपपन्नाः सुधां परिभुञ्जते । एवं काश्यप पिण्ड-चारिकेण भिक्षुणा रस-तृष्णां विनिवर्तयित्वा निध्यप्त-चित्तेन सु-परिपक्वान् कुल्माषान् परिभुञ्जता न परितप्तव्यम् । तत् कस्माद् * धेतोः । काय-संधारण-अर्थं मार्ग-संधारण-अर्थं मया भोजनं परिभोक्तव्यं ॥ पे ॥

यदि पुनः काश्यप पिण्ड-चारिको भिक्षुर् मेघ-आकुल-वृष्टि-काल-समये वर्तमाने न शक्नुयात् पिण्डाय + अवतर्तुं । तेन मैत्र्या + आहार-संनद्धेन धर्म-चिन्ता-मनसि-कार-प्रतिष्ठितेन द्वि-रात्रं त्रि-रात्रं वा भक्त-च्छद-च्छिन्नेन एवं संज्ञा + उत्पादयितव्या । सन्ति याम-लौकिकाः प्रेता दुष्-कर-कर्म-कारिणो ये वर्ष-शतेन खेट-पिण्डम् अप्य् आहारं न प्रतिलभन्ते । तन् मया धर्म-योनिशश् चिन्ता-प्रतिष्ठितेन काय-दौर्बल्यं वा चित्त-दौर्बल्यं वा न + उत्पादयितव्यं । अधिवासयिष्यामि क्षुत्-पिपासां । न पुनर् आर्य-मार्ग-भावनायां वीर्यं स्रंसयिष्यामि ॥ पे ॥

यत्र कुले पिण्ड-पातं शुचिं कारयेत् तत्र कुले आसने निषद्य धार्मी कथा कर्तव्या । यावन् न स पिण्ड-पातः शुची-क्र्टो भवेत् तेन पिण्ड-पातं गृहीत्वा उत्थाय + आसनात् प्रक्रमितव्यं । पिण्ड-चारिकेण काश्यप भिक्षुणा न + अवभास-करेण भवितव्यं न लपना न कुहना कर्तव्या ॥

तत्र कतमो * अवभासः । यत् परेषाम् एवं वाचं भाषते । लूहो मे पिण्ड-पातो रुक्षो मे पिण्ड-पात आसीन् न च मे यावद्-अर्थं भुक्तं । बहु-जन-साधारणश् च मे पिण्ड-पातः कृतः । अल्पं मे भुक्तं जिघत्सितो * अस्मि + इति । यत् किञ्-चिद् एवं-रूपम् अवभास-निमित्तं । इयम् उच्यते चित्त-कुहना । सर्वम् एतत् पिण्ड-चारिकेण भिक्षुणा न कर्तव्यं । उपेक्षक-भूतेन । यत् पात्रे पतितं लूहं वा प्रणीतं वा शुभं वा + अ-शुभं वा तत् परिभोक्तव्यम् अ-परितप्यमानेन + आशय-शुद्धेन धर्म-निध्यप्ति-बहुलेन । काय-जापन-अर्थम् आर्य-मार्गस्य + उपस्तम्भ-अर्थं स पिण्ड-पातः परिभोक्तव्य इति ॥

तथा + आर्य-उग्र-परिपृच्छायाम् अप्य् उक्तं । यस्याश् च + अन्तिके पिण्ड-पातं परिभुज्य न शक्नोत्य् आत्मनः परस्य च + अर्थं परिपूरयितुम् अनुजानाम्य् अहं तस्य पिण्ड-चारिकस्य बोधि-सत्वस्य निमन्त्रणम् इति ॥

एवं तावत् सतत-भैषज्येन + आत्म-भाव-रक्षा कार्या । तत्र + अपि न मत्स्य-मांसेन लङ्का-अवतार-सूत्रे प्रतिषिद्धत्वात् ॥

तथा ह्य् उक्तं । मांसं सर्वम् अ-भक्ष्यं कृप-आत्मानो बोधि-सत्वस्य + इति वदामि ॥ पे ॥

स्वाजन्याद् व्यभिचाराच् च शुक्र-शोणित-संभवात् । उद्वेजनीयं भूतानां योगी मांसं विवर्जयेत् ॥

मांसानि च पलाण्डूंश् च मद्यानि विविधानि च । गृञ्जनं लशुनं च + एव योगी नित्यं विवर्जयेत् ॥

म्रक्षणं वर्जयेत् तैलं शल्य-विद्धेषु न स्वपेत् । छिद्र-अ-छिद्रेषु सत्वानां यच् च स्थानं महा-भयम् ॥ पे ॥

लाभ-अर्थं हन्यते प्राणी मांस-अर्थं दीयते धनं । उभौ तौ पाप-कर्माणौ पच्येते रौरव-आदिषु ॥

यावत् ॥

यो * अतिक्रम्य मुनेर् वाक्यं मांसं भक्षेत दुर्-मतिः । लोक-द्वय-विनाश-अर्थं दीक्षितः शाक्य-शासने ॥

ते यान्ति परमं घोरं नरकं पाप-कॠइणः । रौरव-आदिषु रौद्रेषु पच्यन्ते मांस-खादकाः ॥

त्रि-कोटि-क्षुद्धं मांसं वै अ-कल्पितम् अ-याचितं । अ-चोदितं च न + एव + अस्ति तस्मान् मांसं न भक्ष्ययेत् ॥

मांसं न भक्ष्ययेद् योगी मया बुद्धैश् च गर्हितं । अन्यो-न्य-भक्षणाः सत्वाः क्रव्य-अद-कुल-संभवाः ॥

यावत् ॥

दुर्-गन्धः कुत्सनीयश् च उत्मत्तश् च + अपि जायते । चण्डाल-पुक्कस-कुले डोम्बेषु च पुनः पुनः ॥

डाकिनी-जाति-योनौ च मांस-अदे जायते कुले । ऋक्ष-मार्जर-योनौ च जायते * असौ नर-अधमः ॥

हस्ति-कक्ष्ये महा-मेघे निर्वाण-अङ्गुलिमालिके । लङ्का-अवतार-सूत्रे च मया मांसं विगर्हितं ॥

बुद्धैश् च बोधि-सत्वैश् च श्रावकैश् च विगर्हितं । खादते यदि निर्-लज्ज उन्मत्तो जायते सदा ॥

ब्राह्मणेषु च जायन्ते अथ वा योगिनां कुले । प्रज्ञावान् धनवांश् च + एव मांस-अद्यानां विवर्जनात् ॥

दृष्ट-श्रुत-विशङ्काभिः सर्वं मांसं विवर्जयेत् । तार्किका न + अवबुध्यन्ते क्रव्य-अद-कुल-संभवाः ॥

यथा + एष रागो मोक्षस्य अन्तराय-करो भवेत् । तथा + एव मांस-मद्य-आदि अन्तराय-करं भवेत् ॥

वक्षन्त्य् अन्-आगते काले मांस-अदा मोह-वादिनः । कल्पिकं निर्-अवद्यं च मांसं बुद्ध-अनुवर्णितं ॥

भेषज्यम् इव आहारं पुत्र-मांस-उपमं पुनः । मात्रया प्रतिकूलं च योगी पिण्डं समाचरेत् ॥

मैत्री-विहारिणा नित्यं सर्वथा गर्हितं मया । सिंह-व्याघ्र-मृग-आद्यैश् च सह एकत्र संभवेत् ॥

तस्मान् न भक्षयेन् मांसम् उद्वेज-जनकं नृणां । मोक्ष-धर्म-निरुद्धत्वाद् आर्याणाम् एष वै ध्वजः ॥

यत् तु ज्ञानवती-परिवर्ते मांस-भक्षणं पठ्यते तन् महा-अर्थ-साधकत्वान् निर्-दोषम् ॥

एवं हि तथा + उक्तं । एषो * अकरिष्यद् यदि भिक्षु कालं । समाधि-शब्दो * अपि हि जम्बु-द्वीपे । निरुद्धु सत्वान सदा + अभविष्यद् । चिकित्सिते अस्मि समाधि लब्धः ॥

न च महा-करुणा-अभियुक्तम् । तेन अस्मिन् न मैत्री शङ्का + अपि न + अस्ति + इत्य् अ-दोषः ॥

यद्य् अप्य् आर्य-रत्न-मेघे * अभिहितं । श्माशानिकेन निर्-आमिषेण भवितव्यम् इति ॥

तद् अन्यत्र + एवं जातीय-सत्व-अर्थ-संदर्शन-अर्थं । विनये * अपि यद् अनुज्ञातं तत् तु त्रि-कोटि-परिशुद्ध-भक्षणे न प्रहाण-अन्तराय इति । तत् परित्यागेन शुद्ध-दृष्टीनाम् अभिमान-निरास-अर्थं । तद् वृद्धतया च भव्यानां शासन-अन्-अवतार-परिहार-अर्थं ॥

तथा ह्य् उक्तं लङ्का-अवतार-सूत्रे । तत्र तत्र देशना पाठे शिक्षा-पदानाम् आनुपूर्वीं बन्धन् निश्रेणी-पद-विन्यास-योगेन । त्रि-कोटिं बद्ध्वा । तत्र उद्दिष्य क्र्टानि प्रतिषिद्धानि ततो * अन्तशः प्रकृति-मृतान्य् अपि प्रतिषिद्धानि + इति ॥

उक्तं सतत-भैषज्यं । ग्लान-प्रत्यय-भैषज्यं तत् सेव्यम् एव ॥

श्रावक-विनये * अपि तावद् आत्म-अर्थं ब्रह्म-चर्य-वास-अर्थं पात्र-चीवरम् अपि विक्रीय । काय-संधारणम् उक्तं । किं पुनर् अ-परिमित-जन-परित्राण-हेतोर् बोधि-सत्व-शरीरस्य दुर्-लभा च + ईदृशी क्षण-प्रतिलाभ-उत्सव-सम्पद् । इति तत्-प्रदर्शन-अर्थं च भगवता तत्र स्वयं भैषज्य-उपयोगः प्रदर्शितः ॥

उक्तं च + आर्य-रत्न-मेघ-सूत्रे । तैर् यदा प्रचारितं भवति तदा सत्यां वेलायाम् अ-सत्यां वा तेषाम् इमान्य् एवं-रूपाणि काय-उपस्तम्भनान्य् उपकरणानि न लभ्यन्ते * अभ्यवहर्तुं । यद् उत सर्पिर् वा तैलं वा मूल-रसो वा गण्ड-रसो वा फल-रसो वा । न च + अन्यान् अभ्यवहरतो दृष्ट्वा प्रतिघ-चित्तम् उत्पादयति । यदि पुनः खलु पश्चाद्-भक्तिको बोधि-सत्वो वा ग्लानो भवति । यथा-रूपेण + अस्य ग्लान्येन जीवित-अन्तरायो भवति कुशल-पक्ष-अन्तरायो वा तेन निष्-कौकृत्येन भूत्वा निर्-विचिकित्सकेन भैषज्य-चित्तम् उपस्थाप्य प्रतिनिसेव्यानि + इति ॥

vasana-upabhoga-prayojanam ugra-paripṛcchā-sūtre * abhihitaṃ | hrīr-apatrāpya-kāpair niḥ-... [doubtful] pracchādana-arthaṃ tu śramaṇa-liṅga-saṃdarśana-artham imāni ca kāṣāyāṇi deva-mānuṣa-asurasya lokasya caityam iti | caitya-arthaṃ samyag-dhāritavyāni | nirvṛti-virāga-raktāni [doubtful] etāni | na rāga-raktāni | upaśama-anukūlāny etāni | na saṃkleśa-saṃdhukṣaṇa-anukūlāni | ebhiś ca kāṣāyair vivṛta-pāpā bhaviṣyāmaḥ | su-kṛta-karma-kāriṇo na cīvara-maṇḍana-anuyogam anuyuktāḥ | etāni ca kāṣāyāṇy ārya-mārga-saṃbhāra-anukūlāni + iti kṛtvā tathā kariṣyāmo yathā na + eka-kṣaṇam api sa-kaṣāyāḥ kāye kāṣāyāṇi dhārayiṣyāma iti ||

अत्र च कारणं रत्न-राशि-सूत्रे * अभिहितं । ये पुनस् ते काश्यप वैदर्या अ-संयता इतः श्रमण-गुण-धर्माद् उद्धुराः काये काषायाणि वस्त्राणि धारयन्ति । न च + एतेषु गौरवम् उत्पादयन्ति । तत्र काश्यप श्रमण-वर्ण-प्रति-रूपकं नाम प्रत्य्-एक-नरकं । तत्र काश्यप प्रत्य्-एक-नरके श्रमण-रूप-प्रति-रूपेण ताः कारणाः कार्यन्ते आदीप्त-चैला आदीप्त-शीर्षा आदीप्त-पात्रा आदीप्त-आसना आदीप्त-शयनाः । यः कश्-चित् तत्र तेषाम् उपभोग-परिभोगः स सर्व आदीप्तः संप्रज्वलित एक-ज्वाली-भूतः । तत्र तैः श्रमण-वर्ण-रूपेण दुष्खां वेदनाम् अनुभवन्ति + इति ॥

आर्य-रत्न-मेघे * अप्य् उक्तं । यदि भवेद् अभ्यवकाशिको बोधि-सत्वो ग्लान-कायो * अ-प्रत्i-bala-kआयस् तेन विहार-क्षितेन + एवं चित्तम् उत्पादयितव्यं । क्लेश-प्रति-पक्ष-अर्थं तथा-गतेन धुत-गुणाः प्रज्ञप्ताः । तथा + अहं करिष्यामि यथा विहारस्य एव क्लेशानां प्रहाणाय घटिष्यामि । तत्र च विहारे न गृद्धिम् उत्पादयामि न + अध्यवसानं । एवं च + अस्य भवति । कर्तव्यो दान-पतीनाम् अनुग्रहो न + अस्माभिर् आत्मम्भरिभिर् भवितव्यम् इति ॥

पुनर् अत्र + एव + आह । ते शय्यां कल्पयन्तो दक्षिणेन पार्श्वेन शय्यां कल्पयन्ति । पादस्य + उपरि पादम् आधाय चीवरैः अ-संवृत-कायाः स्मृताः । संप्रजानाना उत्थान-संज्ञिन आलोक-संज्ञिनः शय्यां कल्पयन्ति । न च निद्रा-सुखम् आस्वादयन्ति । न पार्श्व-सुखम् अन्य्त्र यावद् एव + एषां महा-भूतानां स्थितये जापनायै । इत्य् अनया दिशा सर्व-परिभोगाः सत्व-अर्थम् अधिष्ठातव्याः । आत्म-तृष्णा-उपभोगात् तु क्लिष्ट-आपत्तिः प्रजायते ॥

यथा + उक्तं चन्द्र-प्रदीप-सूत्रे । ते भोजनं स्वादु-रसं प्रणीतं । लब्ध्वा च भुञ्जन्ति अ-युक्त-योगाः । तेषां स आहारु बधाय भोती । यथ हस्ति-पोतान विषा अ-धौता ॥

इति ॥

आर्य-रत्न-राशि-सूत्रे * अपि भगवता श्रद्धा-देय-परिभोगे परिकीर्तिते । अथ तस्याम् एव पर्षदि योग-आचाराणां भिक्षूणां द्वे शते इमं धर्म-पर्यायं श्रुत्वा प्ररुदिते । एवं च वाचम् अभाषन्त । कालं वयं भगवन् करिष्यामो । न पुनर् अ-प्राप्त-फला एक-पिण्ड-पातम् अपि श्रद्धा-देयस्य परिभोक्ष्यामः ॥

भगवान् आह । साधु साधु कुल-पुत्रा एवं-रूपैर् लज्जाभिः कौकृत्य-संपन्नैः पर-लोक-अ-वद्य-भय-दर्शिभिर् इदं प्रवचनं शोभते ॥

अपि तु ॥

द्वयोर् अहं काश्यप श्रद्धा-देयम् अनुजानामि । कतमयोर् द्वयोः । युक्तस्य मुक्तस्य च । यदि भिक्षवो भिक्षुर् युक्तो योग-आचारो मम शिक्षायां प्रतिपन्नः सर्व-संस्कारेष्व् अ-नित्य-दर्शी । सर्व-संस्कार-दुःख-विदितः सर्व-धर्मेष्व् अन्-आत्म-अधिमुक्तिः शान्त-निर्वाण-अभिकाङ्क्षी सुमेरु-मात्रैर् आलोपैः श्रद्धा-देयं भुञ्जीत । अत्यन्त-परिशुद्धा + एव तस्य सा दक्षिणा भवति । येषां च दायकानां दान-पतीनां सकाशाच् * छ्रद्धा-देयं परिभुक्तं ततस् तेषां दायक-दान-पतीनां मह-र्द्धिकः पुण्य-विपाको भवति । महा-द्युतिकः । तत् कस्माद् * धेतोः । अग्रम् इदम् औपधिकानां पुण्य-क्रिया-वस्तूनां या + इयं मैत्र-चित्त-समापत्तिः । तत्र काश्यप यो भिक्षुर् दायकस्य दान-पतेर् अन्तिकाच् चीवर-पिण्ड-पातं परिभुज्य-अ-प्रमाणं चेतः-समाधिं समापद्यते * अ-प्रमाणस् तस्य दायकस्य दान-पतेः पुण्य-क्रिया-विपाकः प्रतिकाङ्क्षितव्यः । स्यात् काश्यप त्रि-साहस्र-महा-साहस्रायां लोक-धातौ महा-समुद्राणां क्षयो न त्व् एव तस्य पुण्य-निष्यन्दनस्य कश्-चित् क्षय इति ॥

तद् एवं पिण्ड-पात-गमनआरम्भे भोजन-आरम्भे वा त्रिषु स्थानेषु स्मृतिर् उपस्थाप्या दायक-अनुग्रहे । काय-क्रिमि-संग्रहे । सर्व-सत्व-अर्थ-साधके च सd-dharma-parigrahए ॥

तथा-गत-आज्ञा-संपादने तु सर्व-कार्येषु स्मृतिः कार्या । आदि-शब्दान् मन्त्रैर् अपि रक्षा कार्या ॥

तत्र + अपि तावद् इमां त्र्i-samaya-rआज-उक्तां विद्यां मण्डल-समय-अर्थम् उच्चारयेत् । नमः सर्व-बुद्ध-बोधि-सत्वानां ओं विरजि महा-चक्र-विरजि । सत सारत त्रपि विधमनि । सभजनि । संभजनि । तरमति । सिद्ध अग्रे त्वं स्वाहा ॥

अनेन सर्व-मण्डल-प्रविष्टो भवति ॥

अथ-वा तथा-गत-हृदयम् अष्ट-सहस्त्रं जपेत् स-लौकिक-लोक-उत्तर-मण्डल-प्रविष्टो भवति । कतमच् च तत् ॥

नमस् त्रैयब्धिकानां तथा-गतानां । सर्वत्र-अ-प्रतिहत-अवाप्ति-धर्मता-बलिनां । आं अ-सम-सम समन्ततो * अन्-अन्तन-अवाप्ति-शासनि । हर स्मर स्मरण विगत-राग-बुद्ध-धर्मते । सर सम-बला । हस । त्रय । गगन महा-अ-चल-रक्षण । ज्वल ज्वलन सागरे स्वाहा ॥

अयं सर्व-तथा-गतानाम् आत्म-भावः । अत्र + अन्-उत्तरं गौरवं भावयितव्यं । अनेन + आदि-कर्मिका अपि सत्वेष्व् अनन्तं बुद्ध-कृत्यं कुर्वन्ति । अयम् एव परमां रक्षां मार-आदिभ्यः सर्व-दुष्टेभ्यः करोति । हस्त-ताडेन भस्मना सर्षपैर् उदकेन दृष्ट्या मनसा वा सीमा-बन्धं करोति ॥

व्याधिषु भैषज्यम् उदकं च + अभिमन्त्र्य + उपयोज्यं ॥

वन-कुसुमानि वा चैत्ये प्रतिमायां सd-dharma-pustake वा समाहितो निवेदयेत् ॥

पक्ष-प्रयोगान् महा व्याधिभिर् अभिमुच्यते । बुद्ध-बोधि-सत्व-आलम्बनेन सर्व-सत्व-अर्थ-अभिलाषिणा च चित्तेन भद्र-चर्i-vidhi-pऊर्वकं च जप्तव्यः । अयं विधिर् अस्य कल्पस्य + अवसाने द्रष्टव्यः । त्र्i-samaya-jआपिनश् च + आम्नायतो न दोषः । उत्सिष्टस्य + अप्य् अ-शुचेर् न दोषः । मुद्रा-आकारा न भक्षणीया न लङ्घनीया । न मञ्च-आरोहः कर्तव्यः । न मद्यं पातव्यं । अधिमुक्ति-चर्या शिक्षा-पदेष्व् अ-चलस्य निर्-विचिकित्सस्य दुः-शील-पूर्वस्य + अपि सिध्यति । पण्डितस्य + अ-पण्डितस्य वा नियतं सिध्यति ॥

तथा च + अत्र + एव + उक्तं । बोधि-चित्तं दृढं यस्य निः-संगा च मतिर् भवेत् । विचिकित्सा न + एव कर्तव्या तस्य + इदं सिध्यति ध्रुवम् । इति ॥

बोध्i-citta-dऋढता च + अत्र पृथग्-जन-चल-चित्तताया नियम-अर्थम् उक्ता न तु भूमि-प्रविष्टम् अधिकृत्य ॥

यस्माद् अत्र + उक्तं । प्रत्युद्धारताम् अवभासतां च प्रतिलब्धु-कामेन ।महा-अन्ध-काराद् आलोकं प्रवेष्टु-कामेन । यद् भूयसा विनिपतितेन साध्यं । तथा कुतो मम + अल्प-पुण्यस्य सिद्धिर् इति नीच-चित्त-प्रतिषेधः । न च + अतिक्रान्त-दुर्-गतेर् उत्साह-ऊर्मि-बहुलस्य + उपचित-अ-प्रमेय-पुण्य-स्कन्धस्य भूमि-प्रविष्टस्य + अयं पूर्व-उक्तो दोषः संभवति । अत्र च मन्त्राणाम् अ-ज्ञानान् न + अधिक-अक्षर-पाठे दोषो * अस्ति । न + अपि न्यूनता-दोषः । न + अपि विधि-भ्रंस-दोषः । किं-तु श्रद्धा-वेगं बोध्i-citta-vegaं सर्व-उत्सर्ग-वेगं च प्रमाणी-कृत्य + अ-विचारतः प्रवर्तितव्यम् अ-वश्यं बुद्ध-बोधि-सत्वम् इह + एव यथा-इष्ट-सिद्धिश् च भवति ॥

अथ-वा + अनेन सर्व-वज्र-धर-मन्त्रेण रक्षां कुर्यात् । नमस् त्रैयब्धिकानां तथा-गतानां सर्व-वज्र-धराणां चण्डाल । चल । वज्र । शान्तन । फलन । चर । मारण । वज्र-डाल-फट । ललित-शिखर समन्त-वज्रिणि । ज्वल । नमो * अस्तु ते अग्र-उग्र-शासानानां रण हं फुल स्फाट वज्र-उत्तमे स्वाहा ॥

अनेन पठित-मात्रेण सर्व-विघ्न-विनायका न + उपसंक्रामन्ति । देव-नाग-आदयो न प्रसहन्ते । भोजन-पान-शयन-आसन-वसन-पूजा-उपकरणानि च + अभिमन्त्रितेन जलेन दृष्ट्या मनसा वा रक्षेत । अ-चल-हृदयेन वा सर्वम् एतत् कुर्यात् ॥

इदं च तत् ॥

नमः समन्त-वज्राणां त्राट । अ-मोघ चण्ड-महा-रोषण स्फाटय हूं । भ्रामय हूं । त्राट हूं । मां । ओं बलं ददे तेजो-मालिनि स्वाहा ॥

अनेन प्रथमं पिण्डम् अष्ट-अभिमन्त्रितं भुञ्जीत भैषज्य-राजतां बुद्ध-बोधि-सत्वानाम् अनुस्मृत्य ॥

विष-प्रतीकारस् तु ॥

तद् यथा । इलिमित्ते । तिलिमित्ते । इलितिलिमित्ते । दुम्बे । दुःसे । दुःसालीये । दुम्बालीये । तक्के । तर्क्करणे । मर्म्मे । मर्मरणे । कश्मीरे । कश्मीर-मुक्ते । अघने । अघनघने । इलिमिलीये । अखाप्ये । अपाप्ये श्वेते । श्वेत-तुण्डे । अनानुरक्षे स्वाहा ॥

य इमां विद्यां सकृच् * छृणोति स सप्त वर्षाण्य् अहिना न दश्यते । न च + अस्य काये विषं क्रामति । यश् च + एनं अहिर् दशति सप्तधा + अस्य स्फुटेन् मूर्द्धा अर्जकस्य + इव मञ्जरी ॥

य इमां विद्यां धारयति स यावज्-जीवम् अहिना न दश्यते । न च + अस्य काये विषं क्रामति । इमानि च मन्त्र-पदानि सर्पस्य पुरतो न वक्तव्यानि यत्-कारणं सर्पो म्रियते ॥

तद् यथा । इल्ला । चिल्ला । चक्को । बक्को । कोडा कोडेति । निकुरुडा निकुरुडेति । पोडा पोडेति । मोडा । मोडेति । पुरुडा पुरुडेति । फट रहे । फुट्टण्ड रहे । नाग रहे । नागट्टण्डरहे । सर्प रहे । सर्पट्टण्डरहे । अच्छे । छल विषशाते । शीतवत्ताले । हलले । हलले । तण्डि । तड । ताडि । मल । स्फुट । फुटु । स्वाहा ॥

इति हि भिक्षवो जाङ्गुल्यां विद्यायां उदाहृतायां सर्व-भूत-समागते सर्वं तथा-अ-वितथा-अन्-अन्यथा-भूतं सत्यम् अ-विपरीतम् अ-विपर्यस्तं । इदं विषम् अ-विषं भवतु । दातारं गच्छतु । दंष्ट्रारं गच्छतु । अग्निं गच्छतु । जलं गच्छतु । स्थलं गच्छतु । स्तम्भं गच्छतु । कुड्यं गच्छतु । भूमिं संक्रामतु । शान्तिं गच्छतु स्वाहा ॥

चोर-आदि-प्रतीकारे मारीचीं जपेत् ॥

तद् यथा । पराक्रमसि । उदयम् असि । वैरम् असि अर्कम् असि । मर्कम् असि । वनम् असि । अन्तर्-द्धानम् असि । पथे मे रक्ष । उत्पथे मे रक्ष । जनतो मे रक्ष । चौरतो मे रक्ष । राजतो मे रक्ष । सिंहतो मे रक्ष । व्याघ्रतो मे रक्ष । नागतो मे रक्ष । सर्पतो मे रक्ष । सर्वतो मे रक्ष । रक्ष मां सर्व-सत्वांश् च सर्व-भयेभ्यः सर्व-उपाये स-उपसर्गेभ्यः स्वाहा ॥

उंवडिलि सर्व-दुष्टानां ग्रन्थिं वन्दामि स्वाहा ॥