बोधिचर्यावतार (bản khác)

शान्तिदेव: बोधिचर्यावतार

शान्तिदेवविरचितः बोधिचर्यावतारः /

॥ ओम् नमो बुद्धाय ॥

1 बोधिचित्तानुशंसो नाम प्रथमः परिच्छेदः /

सुगतान् ससुतान् सधर्मकायान् प्रणिपत्यादरतो ऽखिलांश्च वन्द्यान् / सुगतात्मजसंवरावतारं कथयिष्यामि यथागमं समासात् // sbca_1.1 //

न हि किंचिदपूर्वमत्र वाच्यं न च संग्रथनकौशलं ममास्ति / अत एव न मे परार्थचिन्ता स्वमनो वासयितुं कृतं मयेदम् // sbca_1.2 //

मम तावदनेन याति वृद्धिं कुशलं भावयितुं प्रसादवेगः / अथ मत्समधातुरेव पश्येद् अपरो ऽप्येनमतो ऽपि सार्थको ऽयम् // sbca_1.3 //

क्षणसंपदियं सुदुर्लभा प्रतिलब्धा पुरुषार्थसाधनी / यदि नात्र विचिन्त्यते हितं पुनरप्येष समागमः कुतः // sbca_1.4 //

रात्रौ यथा मेघघनान्धकारे विद्युत् क्षणं दर्शयति प्रकाशम् / बुद्धानुभावेन तथा कदाचिल् लोकस्य पुण्येषु मतिः क्षणं स्यात् // sbca_1.5 //

तस्माच्छुभं दुर्बलमेव नित्यं बलं तु पापस्य महत्सुघोरम् / तज्जीयते ऽन्येन शुभेन केन संबोधिचित्तं यदि नाम न स्यात् // sbca_1.6 //

कल्पाननल्पान् प्रविचिन्तयद्भि र्दृष्टं मुनीन्द्रैर्हितमेतदेव / यतः सुखेनैव सुखं प्रवृद्धम् उत्प्लावयत्यप्रमिताञ्जनौघान् // sbca_1.7 //

भवदुःखशतानि तर्तुकामैरपि सत्त्वव्यसनानि हर्तुकामैः / बहुसौख्यशतानि भोक्तुकामैर् न विमोच्यं हि सदैव बोधिचित्तम् // sbca_1.8 //

भवचारकबन्धनो वराकः सुगतानां सुत उच्यते क्षणेन / सनरामरलोकवन्दनीयो भवति स्मोदित एव बोधिचित्ते // sbca_1.9 //

अशुचिप्रतिमामिमां गृहीत्वा जिनरत्नप्रतिमां करोत्यनर्घाम् / रसजातमतीव वेधनीयं सुदृढं गृह्णत बोधिचित्तसंज्ञम् // sbca_1.10 //

सुपरीक्षितमप्रमेयधीभिर् बहुमूल्यं जगदेकसार्थवाहैः / गतिपत्तनविप्रवासशीलाः सुदृढं गृह्णत बोधिचित्तरत्नम् // sbca_1.11 //

कदलीव फलं विहाय याति क्षयमन्यत् कुशलं हि सर्वमेव / सततं फलति क्षयं न याति प्रसवत्येव तु बोधिचित्तवृक्षः // sbca_1.12 //

कृत्वापि पापानि सुदारुणानि यदाश्रयादुत्तरति क्षणेन / शूराश्रयेणेव महाभयानि नाश्रीयते तत्कथमज्ञसत्त्वैः // sbca_1.13 //

युगान्तकालानलवन्महान्ति पापानि यन्निर्दहति क्षणेन / यस्यानुशंसानमितानुवाच मैत्रेयनाथः सुधनाय धीमान् // sbca_1.14 //

तद्बोधिचित्तं द्विविधं विज्ञातव्यं समासतः / बोधिप्रणिधिचित्तं च बोधिप्रस्थानमेव च // sbca_1.15 //

गन्तुकामस्य गन्तुश्च यथा भेदः प्रतीयते / तथा भेदो ऽनयोर्ज्ञेयो याथासंख्येन पण्डितैः // sbca_1.16 //

बोधिप्रणिधिचित्तस्य संसारे ऽपि फलं महत् / न त्वविच्छिन्नपुण्यत्वं यथा प्रस्थानचेतसः // sbca_1.17 //

यतः प्रभृत्यपर्यन्तसत्त्वधातुप्रमोक्षणे / समाददाति तच्चित्तमनिवर्त्येन चेतसा // sbca_1.18 //

ततःप्रभृति सुप्तस्य प्रमत्तस्याप्यनेकशः / अविच्छिन्नाः पुण्यधाराः प्रवर्तन्ते नभःसमाः // sbca_1.19 //

इदं सुबाहुपृच्छायां सोपपत्तिकमुक्तवान् / हीनाधिमुक्तिसत्त्वार्थं स्वयमेव तथागतः // sbca_1.20 //

शिरःशूलानि सत्त्वानां नाशयामीति चिन्तयन् / अप्रमेयेण पुण्येन गृह्यते स्म हिताशयः // sbca_1.21 //

किमुताप्रतिमं शूलमेकैकस्य जिहीर्षतः / अप्रमेयगुणं सत्त्वमेकैकं च चिकीर्षतः // sbca_1.22 //

कस्य मातुः पितुर्वापि हिताशंसेयमीदृशी / देवतानामृषीणां वा ब्रह्मणां वा भविष्यति // sbca_1.23 //

तेषामेव च सत्त्वानां स्वार्थे ऽप्येष मनोरथः / नोत्पन्नपूर्वः स्वप्ने ऽपि परार्थे संभवः कुतः // sbca_1.24 //

सत्त्वरत्नविशेषो ऽयमपूर्वो जायते कथम् / यत्परार्थाशयो ऽन्येषां न स्वार्थे ऽप्युपजायते // sbca_1.25 //

जगदानन्दबीजस्य जगद्दुःखौषधस्य च / चित्तरत्नस्य यत्पुण्यं तत्कथं हि प्रमीयताम् // sbca_1.26 //

हिताशंसनमात्रेण बुद्धपूजा विशिष्यते / किं पुनः सर्वसत्त्वानां सर्वसौख्यार्थमुद्यमात् // sbca_1.27 //

दुःखमेवाभिधावन्ति दुःखनिःसरणाशया / सुखेच्छयैव संमोहात् स्वसुखं घ्नन्ति शत्रुवत् // sbca_1.28 //

यस्तेषां सुखरङ्काणां पीडितानामनेकशः / तृप्तिं सर्वसुखैः कुर्यात्सर्वाः पीडाश्छिनत्ति च // sbca_1.29 //

नाशयत्यपि संमोहं साधुस्तेन समः कुतः / कुतो वा तादृशं मित्रं पुण्यं वा तादृशं कुतः // sbca_1.30 //

कृते यः प्रतिकुर्वीत सो ऽपि तावत्प्रशस्यते / अव्यापारितसाधुस्तु बोधिसत्त्वः किमुच्यताम् // sbca_1.31 //

कतिपयजनसत्त्रदायकः कुशलकृदित्यभिपूज्यते जनैः / क्षणमशनकमात्रदानतः सपरिभवं दिवसार्धयापनात् // sbca_1.32 //

किमु निरवधिसत्त्वसंख्यया निरवधिकालमनुप्रयच्छतः / गगनजनपरिक्षयाक्षयं सकलमनोरथसंप्रपूरणम् // sbca_1.33 //

इति सत्त्रपतौ जिनस्य पुत्रे कलुषं स्वे हृदये करोति यश्च / कलुषोदयसंख्यया स कल्पान् नरकेष्वावसतीति नाथ आह // sbca_1.34 //

अथ यस्य मनः प्रसादमेति प्रसवेत्तस्य ततो ऽधिकं फलम् / महता हि बलेन पापकं जिनपुत्रेषु शुभं त्वयत्नतः // sbca_1.35 //

तेषां शरीराणि नमस्करोमि यत्रोदितं तद्वरचित्तरत्नम् / यत्रापकारो ऽपि सुखानुबन्धी सुखाकरांस्तान् शरणं प्रयामि // sbca_1.36 //

इति प्रज्ञाकरमतिविरचितायां बोधिचर्यावतारपञ्जिकायां बोधिचित्तानुशंसाविवरणं नाम प्रथमः परिच्छेदः ॥

2 पापदेशना नाम द्वितीयः परिच्छेदः /

तच्चित्तरत्नग्रहणाय सम्यक् पूजां करोम्येष तथागतानाम् / सद्धर्मरत्नस्य च निर्मलस्य बुद्धात्मजानां च गुणोदधीनाम् // sbca_2.1 //

यावन्ति पुष्पाणि फलानि चैव भैषज्यजातानि च यानि सन्ति / रत्नानि यावन्ति च सन्ति लोके जलानि च स्वच्छमनोरमाणि // sbca_2.2 //

महीधरा रत्नमयास्तथान्ये वनप्रदेशाश्च विवेकरम्याः / लताः सपुष्पाभरणोज्ज्वलाश्च द्रुमाश्च ये सत्फलनम्रशाखाः // sbca_2.3 //

देवादिलोकेषु च गन्धधूपाः कल्पद्रुमा रत्नमयाश्च वृक्षाः / सरांसि चाम्भोरुहभूषणानि हंसस्वनात्यन्तमनोहराणि // sbca_2.4 //

अकृष्टजातानि च शस्यजातान्य् अन्यानि वा पूज्यविभूषणानि / आकाशधातुप्रसरावधीनि सर्वाण्यपीमान्यपरिग्रहाणि // sbca_2.5 //

आदाय बुद्ध्या मुनिपुंगवेभ्यो निर्यातयाम्येष सपुत्रकेभ्यः / गृह्णन्तु तन्मे वरदक्षिणीया महाकृपा मामनुकम्पमानाः // sbca_2.6 //

अपुण्यवानस्मि महादरिद्रः पूजार्थमन्यन्मम नास्ति किंचित् / अतो ममार्थाय परार्थचित्ता गृह्णन्तु नाथा इदमात्मशक्त्या // sbca_2.7 //

ददामि चात्मानमहं जिनेभ्यः सर्वेण सर्वं च तदात्मजेभ्यः / परिग्रहं मे कुरुताग्रसत्त्वा युष्मासु दासत्वमुपैमि भक्त्या // sbca_2.8 //

परिग्रहेणास्मि भवत्कृतेन निर्भीर्भवे सत्त्वहितं करोमि / पूर्वं च पापं समतिक्रमामि नान्यच्च पापं प्रकरोमि भूयः // sbca_2.9 //

रत्नोज्ज्वलस्तम्भमनोरमेषु मुक्तामयोद्भासिवितानकेषु / स्वच्छोज्ज्वलस्फाटिककुट्टिमेषु सुगन्धिषु स्नानगृहेषु तेषु // sbca_2.10 //

मनोज्ञगन्धोदकपुष्पपूर्णैः कुम्भैर्महारत्नमयैरनेकैः / स्नानं करोम्येष तथागतानां तदात्मजानां च सगीतिवाद्यम् // sbca_2.11 //

प्रधूपितैर्घौतमलैरतुल्यैर् वस्त्रैश्च तेषां तनुमुन्मृषामि / ततः सुरक्तानि सुधूपितानि ददामि तेभ्यो वरचीवराणि // sbca_2.12 //

दिव्यैर्मृदुश्लक्ष्णविचित्रशोभैर् वस्त्रैरलंकारवरैश्च तैस्तैः / समन्तभद्राजितमञ्जुघोषलोकेश्वरादीनपि मण्डयामि // sbca_2.13 //

सर्वत्रिसाहस्रविसारिगन्धैर् गन्धोत्तमैस्ताननुलेपयामि / सूत्तप्तसून्मृष्टसुधौतहेमप्रभोज्ज्वलान् सर्वमुनीन्द्रकायान् // sbca_2.14 //

मान्दारवेन्दीवरमल्लिकाद्यैः सर्वैः सुगन्धैः कुसुमैर्मनोज्ञैः / अभ्यर्चयाभ्यर्च्यतमान् मुनीन्द्रान् स्रग्भिश्च संस्थानमनोरमाभिः // sbca_2.15 //

स्फीतस्फुरद्गन्धमनोरमैश्च तान् धूपमेघैरुपधूपयामि / भोज्यैश्च खाद्यैर्विविधैश्च पेयैस् तेभ्यो निवेद्यं च निवेदयामि // sbca_2.16 //

रत्नप्रदीपांश्च निवेदयामि सुवर्णपद्मेषु निविष्टपङ्क्तीन् / गन्धोपलिप्तेषु च कुट्टिमेषु किरामि पुष्पप्रकरान् मनोज्ञान् // sbca_2.17 //

प्रलम्बमुक्तामणिहारशोभान् आभास्वरान् दिङ्मुखमण्डनांस्तान् / विमानमेघान् स्तुतिगीतरम्यान् मैत्रीमयेभ्यो ऽपि निवेदयामि // sbca_2.18 //

सुवर्णदण्डैः कमनीयरूपैः संसक्तमुक्तानि समुच्छ्रितानि / प्रधारयाम्येष महामुनीनां रत्नातपत्राण्यतिशोभनानि // sbca_2.19 //

अतः परं प्रतिष्ठन्तां पूजामेघा मनोरमाः / तूर्यसंगीतिमेघाश्च सर्वसत्त्वप्रहर्षणाः // sbca_2.20 //

सर्वसद्धर्मरत्नेषु चैत्येषु प्रतिमासु च / पुष्परत्नादिवर्षाश्च प्रवर्तन्तां निरन्तरम् // sbca_2.21 //

मञ्जुघोषप्रभृतयः पूजयन्ति यथा जिनान् / तथा तथागतान्नाथान् सपुत्रान् पूजयाम्यहम् // sbca_2.22 //

स्वराङ्गसागरैः स्तोत्रैः स्तौमि चाहं गुणोदधीन् / स्तुतिसंगीतिमेघाश्च संभवन्त्वेष्वनन्यथा // sbca_2.23 //

सर्वक्षेत्राणुसंख्यैश्च प्रणामैः प्रणमाम्यहम् / सर्वत्र्यध्वगतान् बुद्धान् सहधर्मगणोत्तमान् // sbca_2.24 //

सर्वचैत्यानि वन्दे ऽहं बोधिसत्त्वाश्रयांस्तथा / नमः करोम्युपाध्यायानभिवन्द्यान् यतींस्तथा // sbca_2.25 //

बुद्धं गच्छामि शरणं यावदा बोधिमण्डतः / धर्मं गच्छामि शरणं बोधिसत्त्वगणं तथा // sbca_2.26 //

विज्ञापयामि संबुद्धान् सर्वदिक्षु व्यवस्थितान् / महाकारुणिकांश्चापि बोधिसत्त्वान् कृताञ्जलिः // sbca_2.27 //

अनादिमति संसारे जन्मन्यत्रैव वा पुनः / यन्मया पशुना पापं कृतं कारितमेव वा // sbca_2.28 //

यच्चानुमोदितं किंचिदात्मघाताय मोहतः / तदत्ययं देशयामि पश्चात्तापेन तापितः // sbca_2.29 //

रत्नत्रये ऽपकारो यो मातपितृषु वा मया / गुरुष्वन्येषु वा क्षेपात् कायवाग्बुद्धिभिः कृतः // sbca_2.30 //

अनेकदोषदुष्टेन मया पापेन नायकाः / यत्कृतं दारुणं पापं तत्सर्वं देशयाम्यहम् // sbca_2.31 //

कथं च निःसराम्यस्मान्नित्योद्वेगोऽस्मि नायकाः / मा भून्मे मृत्युरचिरादक्षीणे पापसंचये // sbca_2.32 //

कथं च निःसराम्यस्मात् परित्रायत सत्वरम् / मा ममाक्षीणपापस्य मरणं शीघ्रमेष्यति // sbca_2.33 //

कृताकृतापरीक्षो ऽयं मृत्युर्विश्रम्भघातकः / स्वस्थास्वस्थैरविश्वास्य आकस्मिकमहाशनिः // sbca_2.34 //

प्रियाप्रियनिमित्तेन पापं कृतमनेकधा / सर्वमुत्सृज्य गन्तव्यमिति न ज्ञातमीदृशम् // sbca_2.35 //

अप्रिया न भविष्यन्ति प्रियो मे न भविष्यति / अहं च न भविष्यामि सर्वं च न भविष्यति // sbca_2.36 //

तत्तत्स्मरणतां याति यद्यद्वस्त्वनुभूयते / स्वप्नानुभूतवत्सर्वं गतं न पुनरीक्ष्यते // sbca_2.37 //

इहैव तिष्ठतस्तावद्गता नैके प्रियाप्रियाः / तन्निमित्तं तु यत्पापं तत्स्थितं घोरमग्रतः // sbca_2.38 //

एवमागन्तुको ऽस्मीति न मया प्रत्यवेक्षितम् / मोहानुनयविद्वेषैः कृतं पापमनेकधा // sbca_2.39 //

रात्रिंदिवमविश्राममायुषो वर्धते व्ययः / आयस्य चागमो नास्ति न मरिष्यामि किं न्वहम् // sbca_2.40 //

इह शय्यागतेनापि बन्धुमध्ये ऽपि तिष्ठता / मयैवेकेन सोढव्या मर्मच्छेदादिवेदना // sbca_2.41 //

यमदूतैर्गृहीतस्य कुतो बन्धुः कुतः सुहृत् / पुण्यमेकं तदा त्राणं मया तच्च न सेवितम् // sbca_2.42 //

अनित्यजीवितासङ्गादिदं भयमजानता / प्रमत्तेन मया नाथा बहु पापमुपार्जितम् // sbca_2.43 //

अङ्गच्छेदार्थमप्यद्य नीयमानो विशुष्यति / पिपासितो दीनदृष्टिरन्यदेवेक्षते जगत् // sbca_2.44 //

किं पुनर्भैरवाकारैर्यमदूतैरधिष्ठितः / महात्रासज्वरग्रस्तः पुरीषोत्सर्गवेष्टितः // sbca_2.45 //

कातरैर्दृष्टिपातैश्च त्राणान्वेषी चतुर्दिशम् / को मे महाभयादस्मात्साधुस्त्राणं भविष्यति // sbca_2.46 //

त्राणशून्या दिशो दृष्ट्वा पुनः संमोहमागतः / तदाहं किं करिष्यामि तस्मिन् स्थाने महाभये // sbca_2.47 //

अद्यैव शरणं यामि जगन्नाथान् महाबलान् / जगद्रक्षार्थमुद्युक्तान् सर्वत्रासहरान् जिनान् // sbca_2.48 //

तैश्चाप्यधिगतं धर्मं संसारभयनाशनम् / शरणं यामि भावेन बोधिसत्त्वगणं तथा // sbca_2.49 //

समन्तभद्रायात्मानं ददामि भयविह्वलः / पुनश्च मञ्जुघोषाय ददाम्यात्मानमात्मना // sbca_2.50 //

तं चावलोकितं नाथं कृपाव्याकुलचारिणम् / विरौम्यार्तरवं भीतः स मां रक्षतु पापिनम् // sbca_2.51 //

आर्यमाकाशगर्भं च क्षितिगर्भं च भावतः / सर्वान् महाकृपांश्चापि त्राणान्वेषी विरौम्यहम् // sbca_2.52 //

यं दृष्ट्वैव च संत्रस्ताः पलायन्ते चतुर्दिशम् / यमदूतादयो दुष्टास्तं नमस्यामि वज्रिणम् // sbca_2.53 //

अतीत्य युष्मद्वचनं सांप्रतं भयदर्शनात् / शरणं यामि वो भीतो भयं नाशयत द्रुतम् // sbca_2.54 //

इत्वरव्याधिभीतो ऽपि वैद्यवाक्यं न लङ्घयेत् / किमु व्याधिशतैर्ग्रस्तश्चतुर्भिश्चतुरुत्तरैः // sbca_2.55 //

एकेनापि यतः सर्वे जम्बुद्वीपगता नराः / नश्यन्ति येषां भैषज्यं सर्वदिक्षु न लभ्यते // sbca_2.56 //

तत्र सर्वज्ञवैद्यस्य सर्वशल्यापहारिणः / वाक्यमुल्लङ्घयामीति धिङ् मामत्यन्तमोहितम् // sbca_2.57 //

अत्यप्रमत्तस्तिष्ठामि प्रपातेष्वितरेष्वपि / किमु योजनसाहस्रे प्रपाते दीर्घकालिके // sbca_2.58 //

अद्यैव मरणं नैति न युक्ता मे सुखासिका / अवश्यमेति सा वेला न भविष्याम्यहं यदा // sbca_2.59 //

अभयं केन मे दत्तं निःसरिष्यामि वा कथम् / अवश्यं न भविष्यामि कस्मान्मे सुस्थितं मनः // sbca_2.60 //

पूर्वानुभूतनष्टेभ्यः किं मे सारमवस्थितम् / येषु मे ऽभिनिविष्टेन गुरूणां लङ्घितं वचः // sbca_2.61 //

जीवलोकमिमं त्यक्त्वा बन्धून् परिचितांस्तथा / एकाकी क्वापि यास्यामि किं मे सर्वैः प्रियाप्रियैः // sbca_2.62 //

इयमेव तु मे चिन्ता युक्ता रात्रिंदिवं तदा / अशुभान्नियतं दुःखं निःसरेयं ततः कथम् // sbca_2.63 //

मया बालेन मूढेन यत्किंचित्पापमाचितम् / प्रकृत्या यच्च सावद्यं प्रज्ञप्त्यावद्यमेव च // sbca_2.64 //

तत्सर्वं देशयाम्येष नाथानामग्रतः स्थितः / कृताञ्जलिर्दुःखभीतः प्रणिपत्य पुनः पुनः // sbca_2.65 //

अत्ययमत्ययत्वेन प्रतिगृह्णन्तु नायकाः / न भद्रकमिदं नाथा न कर्तव्यं पुनर्मया // sbca_2.66 //

इति प्रज्ञाकरमतिविरचितायां बोधिचर्यावतारपञ्जिकायां पापदेशना नाम द्वितीयः परिच्छेदः ॥

3 बोधिचित्तपरिग्रहो नाम तृतीयः परिच्छेदः /

अपायदुःखविश्रामं सर्वसत्त्वैः कृतं शुभम् / अनुमोदे प्रमोदेन सुखं तिष्ठन्तु दुःखिताः // sbca_3.1 //

संसारदुःखनिर्मोक्षमनुमोदे शरीरिणाम् / बोधिसत्त्वत्वबुद्धत्वमनुमोदे च तायिनाम् // sbca_3.2 //

चित्तोत्पादसमुद्रांश्च सर्वसत्त्वसुखावहान् / सर्वसत्त्वहिताधानाननुमोदे च शासिनाम् // sbca_3.3 //

सर्वासु दिक्षु संबुद्धान् प्रार्थयामि कृताञ्जलिः / धर्मप्रदीपं कुर्वन्तु मोहाद्दुःखप्रपातिनाम् // sbca_3.4 //

निर्वातुकामांश्च जिनान् याचयामि कृताञ्जलिः / कल्पाननन्तांस्तिष्ठन्तु मा भूदन्धमिदं जगत् // sbca_3.5 //

एवं सर्वमिदं कृत्वा यन्मयासादितं शुभम् / तेन स्यां सर्वसत्त्वानां सर्वदुःखप्रशान्तिकृत् // sbca_3.6 //

ग्लानानामस्मि भैषज्यं भवेयं वैद्य एव च / तदुपस्थायकश्चैव यावद्रोगापुनर्भवः // sbca_3.7 //

क्षुत्पिपासाव्यथां हन्यामन्नपानप्रवर्षणैः / दुर्भिक्षान्तरकल्पेषु भवेयं पानभोजनम् // sbca_3.8 //

दरिद्राणां च सत्त्वानां निधिः स्यामहमक्षयः / नानोपकरणाकारैरुपतिष्ठेयमग्रतः // sbca_3.9 //

आत्मभावांस्तथा भोगान् सर्वत्र्यध्वगतं शुभम् / निरपेक्षस्त्यजाम्येष सर्वसत्त्वार्थसिद्धये // sbca_3.10 //

सर्वत्यागश्च निर्वाणं निर्वाणार्थि च मे मनः / त्यक्तव्यं चेन्मया सर्वं वरं सत्त्वेषु दीयताम् // sbca_3.11 //

यश्चासुखीकृतश्चात्मा मयायं सर्वदेहिनाम् / घ्नन्तु निन्दन्तु वा नित्यमाकिरन्तु च पांसुभिः // sbca_3.12 //

क्रीडन्तु मम कायेन हसन्तु विलसन्तु च / दत्तस्तेभ्यो मया कायश्चिन्तया किं ममानया // sbca_3.13 //

कारयन्तु च कर्माणि यानि तेषां सुखावहम् / अनर्थः कस्यचिन्मा भून्मामालम्ब्य कदाचन // sbca_3.14 //

येषां क्रुद्धाप्रसन्ना वा मामालम्ब्य मतिर्भवेत् / तेषां स एव हेतुः स्यान्नित्यं सर्वार्थसिद्धये // sbca_3.15 //

अभ्याख्यास्यन्ति मां ये च ये चान्ये ऽप्यपकारिणः / उत्प्रासकास्तथान्ये ऽपि सर्वे स्युर्बोधिभागिनः // sbca_3.16 //

अनाथानामहं नाथः सार्थवाहश्च यायिनाम् / पारेप्सूनां च नौभूतः सेतुः संक्रम एव च // sbca_3.17 //

दीपार्थिनामहं दीपः शय्या शय्यार्थिनामहम् / दासार्थिनामहं दासो भवेयं सर्वदेहिनाम् // sbca_3.18 //

चिन्तामणिर्भद्रघटः सिद्धविद्या महौषधिः / भवेयं कल्पवृक्षश्च कामधेनुश्च देहिनाम् // sbca_3.19 //

पृथिव्यादीनि भूतानि निःशेषाकाशवासिनाम् / सत्त्वानामप्रमेयाणां यथाभोगान्यनेकधा // sbca_3.20 //

एवमाकाशनिष्ठस्य सत्त्वधातोरनेकधा / भवेयमुपजीव्यो ऽहं यावत्सर्वे न निर्वृताः // sbca_3.21 //

यथा गृहीतं सुगतैर्बोधिचित्तं पुरातनैः / ते बोधिसत्त्वशिक्षायामानुपूर्व्या यथा स्थिताः // sbca_3.22 //

तद्वदुत्पादयाम्येष बोधिचित्तं जगद्धिते / तद्वदेव च ताः शिक्षाः शिक्षिष्यामि यथाक्रमम् // sbca_3.23 //

एवं गृहीत्वा मतिमान् बोधिचित्तं प्रसादतः / पुनः पृष्टस्य पुष्ट्यर्थं चित्तमेवं प्रहर्षयेत् // sbca_3.24 //

अद्य मे सफलं जन्म सुलब्धो मानुषो भवः / अद्य बुद्धकुले जातो बुद्धपुत्रो ऽस्मि सांप्रतम् // sbca_3.25 //

तथाधुना मया कार्यं स्वकुलोचितकारिणाम् / निर्मलस्य कुलस्यास्य कलङ्को न भवेद्यथा // sbca_3.26 //

अन्धः संकारकूटेभ्यो यथा रत्नमवाप्नुयात् / तथा कथंचिदप्येतद् बोधिचित्तं ममोदितम् // sbca_3.27 //

जगन्मृत्युविनाशाय जातमेतद्रसायनम् / जगद्दारिद्र्यशमनं निधानमिदमक्षयम् // sbca_3.28 //

जगद्व्याधिप्रशमनं भैषज्यमिदमुत्तमम् / भवाध्वभ्रमणश्रान्तजगद्विश्रामपादपः // sbca_3.29 //

दुर्गत्युत्तरणे सेतुः सामान्यः सर्वयायिनाम् / जगत्क्लेशोपशमन उदितश्चित्तचन्द्रमाः // sbca_3.30 //

जगदज्ञानतिमिरप्रोत्सारणमहारविः / सद्धर्मक्षीरमथनान्नवनीतं समुत्थितम् // sbca_3.31 //

सुखभोगबुभुक्षितस्य वा जनसार्थस्य भवाध्वचारिणः / सुखसत्रमिदं ह्युपस्थितं सकलाभ्यागतसत्त्वतर्पणम् // sbca_3.32 //

जगदद्य निमन्त्रितं मया सुगतत्वेन सुखेन चान्तरा / पुरतः खलु सर्वतायिनामभिनन्दन्तु सुरासुरादयः // sbca_3.33 //

इति प्रज्ञाकरमतिविरचितायां बोधिचर्यावतारपञ्जिकायां बोधिचित्तपरिग्रहो नाम तृतीयः परिच्छेदः ॥

4 बोधिचित्ताप्रमादो नाम चतुर्थः परिच्छेदः /

एवं गृहीत्वा सुदृढं बोधिचित्तं जिनात्मजः / शिक्षानतिक्रमे यत्नं कुर्यान्नित्यमतन्द्रितः // sbca_4.1 //

सहसा यत्समारब्धं सम्यग् यदविचारितम् / तत्र कुर्यान्न वेत्येवं प्रतिज्ञायापि युज्यते // sbca_4.2 //

विचारितं तु यद्बुद्धैर्महाप्राज्ञैश्च तत्सुतैः / मयापि च यथाशक्ति तत्र किं परिलम्ब्यते // sbca_4.3 //

यदि चैवं प्रतिज्ञाय साधयेयं न कर्मणा / एतां सर्वां विसंवाद्य का गतिर्मे भविष्यति // sbca_4.4 //

मनसा चिन्तयित्वापि यो न दद्यात्पुनर्नरः / स प्रेतो भवतीत्युक्तमल्पमात्रे ऽपि वस्तुनि // sbca_4.5 //

किमुतानुत्तरं सौख्यमुच्चैरुद्धुष्य भावतः / जगत्सर्वं विसंवाद्य का गतिर्मे भविष्यति // sbca_4.6 //

वेत्ति सर्वज्ञ एवैतामचिन्त्यां कर्मणो गतिम् / यद्बोधिचित्तत्यागे ऽपि मोचयत्येवं तां नरान् // sbca_4.7 //

बोधिसत्त्वस्य तेनैवं सर्वापत्तिर्गरीयसी / यस्मादापद्यमानो ऽसौ सर्वसत्त्वार्थहानिकृत् // sbca_4.8 //

यो ऽप्यन्यः क्षणमप्यस्य पुण्यविघ्नं करिष्यति / तस्य दुर्गतिपर्यन्तो नास्ति सत्त्वार्थघातिनः // sbca_4.9 //

एकस्यापि हि सत्त्वस्य हितं हत्वा हतो भवेत् / अशेषाकाशपर्यन्तवासिनां किमु देहिनाम् // sbca_4.10 //

एवमापत्तिबलतो बोधिचित्तबलेन च / दोलायमानः संसारे भूमिप्राप्तौ चिरायते // sbca_4.11 //

तस्माद्यथाप्रतिज्ञातं साधनीयं मयादरात् / नाद्य चेत्क्रियते यत्नस्तलेनास्मि तलं गतः // sbca_4.12 //

अप्रमेया गता बुद्धाः सर्वसत्त्वगवेषकाः / नैषामहं स्वदोषेण चिकित्सागोचरं गतः // sbca_4.13 //

अद्यापि चेत्तथैव स्यां यथैवाहं पुनः पुनः / दुर्गतिव्याधिमरणच्छेदभेदाद्यवाप्नुयाम् // sbca_4.14 //

कदा तथागतोत्पादं श्रद्धां मानुष्यमेव च / कुशलाभ्यासयोग्यत्वमेवं लप्स्ये ऽतिदुर्लभम् // sbca_4.15 //

आरोग्यं दिवसं चेदं सभक्तं निरुपद्रवम् / आयुःक्षणं विसंवादि कायोपाचितकोपमः // sbca_4.16 //

न हीदृशैर्मच्चरितैर्मानुष्यं लभ्यते पुनः / अलभ्यमाने मानुष्ये पापमेव कुतः शुभम् // sbca_4.17 //

यदा कुशलयोग्यो ऽपि कुशलं न करोम्यहम् / अपायदुःखैः संमूढः किं करिष्याम्यहं तदा // sbca_4.18 //

अकुर्वतश्च कुशलं पापं चाप्युपचिन्वतः / हतः सुगतिशब्दो ऽपि कल्पकोटिशतैरपि // sbca_4.19 //

अत एवाह भगवान् - मानुष्यमतिदुर्लभम् / महार्णवयुगच्छिद्रकूर्मग्रीवार्पणोपमम् // sbca_4.20 //

एकक्षणकृतात् पापादवीचौ कल्पमास्यते / अनादिकालोपचितात् पापात् का सुगतौ कथा // sbca_4.21 //

न च तन्मात्रमेवासौ वेदयित्वा विमुच्यते / तस्मात्तद्वेदयन्नेव पापमन्यत् प्रसूयते // sbca_4.22 //

नातः परा वञ्चनास्ति न च मोहो ऽस्त्यतः परः / यदीदृशं क्षणं प्राप्य नाभ्यस्तं कुशलं मया // sbca_4.23 //

यदि चैवं विमृष्यामि पुनः सीदामि मोहितः / शोचिष्यामि चिरं भूयो यमदूतैः प्रचोदितः // sbca_4.24 //

चिरं धक्ष्यति मे कायं नारकाग्निः सुदुःसहः / पश्चात्तापानलश्चित्तं चिरं धक्ष्यत्यशिक्षितम् // sbca_4.25 //

कथंचिदपि संप्राप्तो हितभूमिं सुदुर्लभाम् / जानन्नपि च नीये ऽहं तानेव नरकान् पुनः // sbca_4.26 //

अत्र मे चेतना नास्ति मन्त्रैरिव विमोहितः / न जाने केन मुह्यामि को ऽत्रान्तर्मम तिष्ठति // sbca_4.27 //

हस्तपादादिरहितास्तृष्णाद्वेषादिशत्रवः / न शूरा न च ते प्राज्ञाः कथं दासीकृतो ऽस्मि तैः // sbca_4.28 //

मच्चित्तावस्थिता एव घ्नन्ति मामेव सुस्थिताः / तत्राप्यहं न कुप्यामि धिगस्थानसहिष्णुताम् // sbca_4.29 //

सर्वे देवा मनुष्याश्च यदि स्युर्मम शत्रवः / ते ऽपि नावीचिकं वह्निं समुदानयितुं क्षमाः // sbca_4.30 //

मेरोरपि यदासङ्गान्न भस्माप्युपलभ्यते / क्षणात् क्षिपन्ति मां तत्र बलिनः क्लेशशत्रवः // sbca_4.31 //

न हि सर्वान्यशत्रूणां दीर्घमायुरपीदृशम् / अनाद्यन्तं महादीर्घं यन्मम क्लेशवैरिणाम् // sbca_4.32 //

सर्वे हिताय कल्पन्ते आनुकूल्येन सेविताः / सेव्यमानास्त्वमी क्लेशाः सुतरां दुःखकारकाः // sbca_4.33 //

इति संततदीर्घवैरिषु व्यसनौघप्रसवैकहेतुषु / हृदये निवसत्सु निर्भयं मम संसाररतिः कथं भवेत् // sbca_4.34 //

भवचारकपालका इमे नरकादिष्वपि वध्यघातकाः / मतिवेश्मनि लोभपञ्जरे यदि तिष्ठन्ति कुतः सुखं मम // sbca_4.35 //

तस्मान्न तावदहमत्र धुरं क्षिपामि यावन्न शत्रव इमे निहताः समक्षम् / स्वल्पे ऽपि तावदपकारिणि बद्धरोषा मानोन्नतास्तमनिहत्य न यान्ति निद्राम् // sbca_4.36 //

प्रकृतिमरणदुःखितान्धकारान् / रणशिरसि प्रसभं निहन्तुमुग्राः / अगणितशरशक्तिघातदुःखा न विमुखतामुपयान्त्यसाधयित्वा // sbca_4.37 //

किमुत सततसर्वदुःखहेतून् प्रकृतिरिपूनुपहन्तुमुद्यतस्य / भवति मम विषाददैन्यमद्य व्यसनशतैरपि केन हेतुना वै // sbca_4.38 //

अकारणेनैव रिपुक्षतानि गात्रेष्वलंकारवदुद्वहन्ति / महार्थसिद्ध्यै तु समुद्यतस्य दुःखानि कस्मान्मम बाधकानि // sbca_4.39 //

स्वजीविकामात्रनिबद्धचित्ताः कैवर्तचण्डालकृषीवलाद्याः / शीतातपादिव्यसनं सहन्ते जगद्धितार्थं न कथं सहे ऽहम् // sbca_4.40 //

दशदिग्व्योमपर्यन्तजगत्क्लेशविमोक्षणे / प्रतिज्ञाय मदात्मापि न क्लेशेभ्यो विमोचितः // sbca_4.41 //

आत्मप्रमाणमज्ञात्वा ब्रुवन्नुन्मत्तकस्तदा / अनिवर्ती भविष्यामि तस्मात्क्लेशवधे सदा // sbca_4.42 //

अत्र ग्रही भविष्यामि बद्धवैरश्च विग्रही / अन्यत्र तद्विधात्क्लेशात् क्लेशघातानुबन्धिनः // sbca_4.43 //

गलन्त्वन्त्राणि मे कामं शिरः पततु नाम मे / न त्वेवावनतिं यामि सर्वथा क्लेशवैरिणाम् // sbca_4.44 //

निर्वासितस्यापि तु नाम शत्रोर्देशान्तरे स्थानपरिग्रहः स्यात् / यतः पुनः संभृतशक्तिरेति न क्लेशशत्रोर्गतिरीदृशी तु // sbca_4.45 //

क्वासौ यायान्मन्मनःस्थो निरस्तः स्थित्वा यस्मिन् मद्वधार्थं यतेत / नोद्योगो मे केवलं मन्दबुद्धेः क्लेशाः प्रज्ञादृष्टिसाध्या वराकाः // sbca_4.46 //

न क्लेशा विषयेषु नेन्द्रियगणे नाप्यन्तराले स्थिता नातो ऽन्यत्र कुह स्थिताः पुनरमी मथ्नन्ति कृत्स्नं जगत् / मायैवेयमतो विमुञ्च हृदयं त्रासं भजस्वोद्यमं प्रज्ञार्थं किमकाण्ड एव नरकेष्वात्मानमाबाधसे // sbca_4.47 //

एवं विनिश्चित्य करोमि यत्नं यथोक्तशिक्षाप्रतिपत्तिहेतोः / वैद्योपदेशाच्चलतः कुतो ऽस्ति भैषज्यसाध्यस्य निरामयत्वम् // sbca_4.48 //

इति प्रज्ञाकरमतिविरचितायां बोधिचर्यावतारपञ्जिकायां बोधिचित्ताप्रमादश्चतुर्थः परिच्छेदः ॥

5 संप्रजन्यरक्षणं नाम पञ्चमः परिच्छेदः /

शिक्षां रक्षितुकामेन चित्तं रक्ष्यं प्रयत्नतः / न शिक्षा रक्षितुं शक्या चलं चित्तमरक्षता // sbca_5.1 //

अदान्ता मत्तमातङ्गा न कुर्वन्तीह तां व्यथाम् / करोति यामवीच्यादौ मुक्तश्चित्तमतङ्गजः // sbca_5.2 //

बद्धश्चेच्चित्तमातङ्गः स्मृतिरज्ज्वा समन्ततः / भयमस्तंगतं सर्वं कृत्स्नं कल्याणमागतम् // sbca_5.3 //

व्याघ्राः सिंहा गजा ऋक्षाः सर्पाः सर्वे च शत्रवः / सर्वे नरकपालाश्च डाकिन्यो राक्षसास्तथा // sbca_5.4 //

सर्वे बद्धा भवन्त्येते चित्तस्यैकस्य बन्धनात् / चित्तस्यैकस्य दमनात् सर्वे दान्ता भवन्ति च // sbca_5.5 //

यस्माद्भयानि सर्वाणि दुःखान्यप्रमितानि च / चित्तादेव भवन्तीति कथितं तत्त्ववादिना // sbca_5.6 //

शस्त्राणि केन नरके घटितानि प्रयत्नतः / तप्तायःकुट्टिमं केन कुतो जाताश्च ताः स्त्रियः // sbca_5.7 //

पापचित्तसमुद्भूतं तत्तत्सर्वं जगौ मुनिः / तस्मान्न कश्चित् त्रैलोक्ये चित्तादन्यो भयानकः // sbca_5.8 //

अदरिद्रं जगत्कृत्वा दानपारमिता यदि / जगद्दरिद्रमद्यापि सा कथं पूर्वतायिनाम् // sbca_5.9 //

फलेन सह सर्वस्वत्यागचित्ताज्जने ऽखिले / दानपारमिता प्रोक्ता तस्मात्सा चित्तमेव तु // sbca_5.10 //

मत्स्यादयः क्व नीयन्तां मारयेयं यतो न तान् / लब्धे विरतिचित्ते तु शीलपारमिता मता // sbca_5.11 //

कियतो मारयिष्यामि दुर्जनान् गगनोपमान् / मारिते क्रोधचित्ते तु मारिताः सर्वशत्रवः // sbca_5.12 //

भूमिं छादयितुं सर्वां कुतश्चर्म भविष्यति / उपानच्चर्ममात्रेण छन्ना भवति मेदिनी // sbca_5.13 //

बाह्या भावा मया तद्वच्छक्या वारयितुं न हि / स्वचित्तं वारयिष्यामि किं ममान्यैर्निवारितैः // sbca_5.14 //

सहापि वाक्शरीराभ्यां मन्दवृत्तेर्न तत्फलम् / यत्पटोरेककस्यापि चित्तस्य ब्रह्मतादिकम् // sbca_5.15 //

जपास्तपांसि सर्वाणि दीर्घकालकृतान्यपि / अन्यचित्तेन मन्देन वृथैवेत्याह सर्ववित् // sbca_5.16 //

दुःखं हन्तुं सुखं प्राप्तुं ते भ्रमन्ति मुधाम्बरे / यैरेतद्धर्मसर्वस्वं चित्तं गुह्यं न भावितम् // sbca_5.17 //

तस्मात्स्वधिष्ठितं चित्तं मया कार्यं सुरक्षितम् / चित्तरक्षाव्रतं मुक्त्त्वा बहुभिः किं मम व्रतैः // sbca_5.18 //

यथा चपलमध्यस्थो रक्षति व्रणमादरात् / एवं दुर्जनमध्यस्थो रक्षेच्चित्तव्रणं सदा // sbca_5.19 //

व्रणदुःखलवाद्भीतो रक्षामि व्रणमादरात् / संघातपर्वताघाताद्भीतश्चित्तव्रणं न किम् // sbca_5.20 //

अनेन हि विहारेण विहरन् दुर्जनेष्वपि / प्रमदाजनमध्ये ऽपि यतिर्धीरो न खण्ड्यते // sbca_5.21 //

लाभा नश्यन्तु मे कामं सत्कारः कायजीवितम् / नश्यत्वन्यच्च कुशलं मा तु चित्तं कदाचन // sbca_5.22 //

चित्तं रक्षितुकामानां मयैष क्रियते ऽञ्जलिः / स्मृतिं च संप्रजन्यं च सर्वयत्नेन रक्षत // sbca_5.23 //

व्याध्याकुलो नरो यद्वन्न क्षमः सर्वकर्मसु / तथाभ्यां विकलं चित्तं न क्षमं सर्वकर्मसु // sbca_5.24 //

असंप्रजन्यचित्तस्य श्रुतचिन्तितभावितम् / सच्छिद्रकुम्भजलवन्न स्मृताववतिष्ठते // sbca_5.25 //

अनेके श्रुतवन्तो ऽपि श्राद्धा यत्नपरा अपि / असंप्रजन्यदोषेण भवन्त्यापत्तिकश्मलाः // sbca_5.26 //

असंप्रजन्यचौरेण स्मृतिमोषानुसारिणा / उपचित्यापि पुण्यानि मुषिता यान्ति दुर्गतिम् // sbca_5.27 //

क्लेशतस्करसंघो ऽयमवतारगवेषकः / प्राप्यावतारं मुष्णाति हन्ति सद्गतिजीवितम् // sbca_5.28 //

तस्मात्स्मृतिर्मनोद्वारान्नापनेया कदाचन / गतापि प्रत्युपस्थाप्या संस्मृत्यापायिकीं व्यथाम् // sbca_5.29 //

उपाध्यायानुशासन्या भीत्याप्यादरकारिणाम् / धन्यानां गुरुसंवासात्सुकरं जायते स्मृतिः // sbca_5.30 //

बुद्धाश्च बोधिसत्त्वाश्च सर्वत्राव्याहतेक्षणाः / सर्वमेवाग्रतस्तेषां तेषामस्मि पुरः स्थितः // sbca_5.31 //

इति ध्यात्वा तथा तिष्ठेत् त्रपादरभयान्वितः / बुद्धानुस्मृतिरप्येवं भवेत्तस्य मुहुर्मुहुः // sbca_5.32 //

संप्रजन्यं तदायाति न च यात्यागतं पुनः / स्मृतिर्यदा मनोद्वारे रक्षार्थमवतिष्ठते // sbca_5.33 //

पूर्वं तावदिदं चित्तं सदोपस्थाप्यमीदृशम् / निरिन्द्रियेणेव मया स्थातव्यं काष्ठवत्सदा // sbca_5.34 //

निष्फला नेत्रविक्षेपा न कर्तव्याः कदाचन / निध्यायन्तीव सततं कार्या दृष्टिरधोगता // sbca_5.35 //

दृष्टिविश्रामहेतोस्तु दिशः पश्येत्कदाचन / आभासमात्रं दृष्ट्वा च स्वागतार्थं विलोकयेत् // sbca_5.36 //

मार्गादौ भयबोधार्थं मुहुः पश्येच्चतुर्दिशम् / दिशो विश्रम्य वीक्षेत परावृत्यैव पृष्ठतः // sbca_5.37 //

सरेदपसरेद्वापि पुरः पश्चान्निरूप्य च / एवं सर्वास्ववस्थासु कार्यं बुद्ध्वा समाचरेत् // sbca_5.38 //

कायेनैवमवस्थेयमित्याक्षिप्य क्रियां पुनः / कथं कायः स्थित इति द्रष्टव्यं पुनरन्तरा // sbca_5.39 //

निरूप्यः सर्वयत्नेन चित्तमत्तद्विपस्तथा / धर्मचिन्तामहास्तम्भे यथा बद्धो न मुच्यते // sbca_5.40 //

कुत्र मे वर्तत इति प्रत्यवेक्ष्यं तथा मनः / समाधानधुरं नैव क्षणमप्युत्सृजेद्यथा // sbca_5.41 //

भयोत्सवादिसंबन्धे यद्यशक्तो यथासुखम् / दानकाले तु शीलस्य यस्मादुक्तमुपेक्षणम् // sbca_5.42 //

यद् बुद्ध्वा कर्तुमारब्धं ततो ऽन्यन्न विचिन्तयेत् / तदेव तावन्निष्पाद्यं तद्गतेनान्तरात्मना // sbca_5.43 //

एवं हि सुकृतं सर्वमन्यथा नोभयं भवेत् / असंप्रजन्यक्लेशो ऽपि वृद्धिं चैवं गमिष्यति // sbca_5.44 //

नानाविधप्रलापेषु वर्तमानेष्वनेकधा / कौतूहलेषु सर्वेषु हन्यादौत्सुक्यमागतम् // sbca_5.45 //

मृन्मर्दनतृणच्छेदरेखाद्यफलमागतम् / स्मृत्वा ताथागतीं शिक्षां भीतस्तत्क्षणमुत्सृजेत् // sbca_5.46 //

यदा चलितुकामः स्याद्वक्तुकामो ऽपि वा भवेत् / स्वचित्तं प्रत्यवेक्ष्यादौ कुर्याद्धैर्येण युक्तिमत् // sbca_5.47 //

अनुनीतं प्रतिहतं यदा पश्येत्स्वकं मनः / न कर्तव्यं न वक्तव्यं स्थातव्यं काष्ठवत्तदा // sbca_5.48 //

उद्धतं सोपहासं वा यदा मानमदान्वितम् / सोत्प्रासातिशयं वक्रं वञ्चकं च मनो भवेत् // sbca_5.49 //

यदात्मोत्कर्षणाभासं परपंसनमेव वा / साधिक्षेपं ससंरम्भं स्थातव्यं काष्ठवत्तदा // sbca_5.50 //

लाभसत्कारकीर्त्यर्थि परिवारार्थि वा पुनः / उपस्थानार्थे मे चित्तं तस्मात्तिष्ठामि काष्ठवत् // sbca_5.51 //

परार्थरूक्षं स्वार्थार्थि परिषत्काममेव वा / वक्तुमिच्छति मे चित्तं तस्मात्तिष्ठामि काष्ठवत् // sbca_5.52 //

असहिष्ण्वलसं भीतं प्रगल्भं मुखरं तथा / स्वपक्षाभिनिविष्टं च तस्मात्तिष्ठामि काष्ठवत् // sbca_5.53 //

एवं संक्लिष्टमालोक्य निष्फलारम्भि वा मनः / निगृह्णीयाद् दृढं शूरः प्रतिपक्षेण तत्सदा // sbca_5.54 //

सुनिश्चितं सुप्रसन्नं धीरं सादरगौरवम् / सलज्जं सभयं शान्तं पराराधनतत्परम् // sbca_5.55 //

परस्परविरुद्धाभिर्बालेच्छाभिरखेदितम् / क्लेशोत्पादादिदं ह्येतदेषामिति दयान्वितम् // sbca_5.56 //

आत्मसत्त्ववशं नित्यमनवद्येषु वस्तुषु / निर्माणमिव निर्मानं धारयाम्येष मानसम् // sbca_5.57 //

चिरात्प्राप्तं क्षणवरं स्मृत्वा स्मृत्वा मुहुर्मुहुः / धारयामीदृशं चित्तमप्रकम्प्यं सुमेरुवत् // sbca_5.58 //

गृध्रैरामिषसंगृद्धैः कृष्यमाण इतस्ततः / न करोत्यन्यथा कायः कस्मादत्र प्रतिक्रियाम् // sbca_5.59 //

रक्षसीमं मनः कस्मादात्मीकृत्य समुच्छ्रयम् / त्वत्तश्चेत्पृथगेवायं तेनात्र तव को व्ययः // sbca_5.60 //

न स्वीकरोषि हे मूढ काष्ठपुत्तलकं शुचिम् / अमेध्यघटितं यन्त्रं कस्माद्रक्षसि पूतिकम् // sbca_5.61 //

इमं चर्मपुटं तावत्स्वबुद्ध्यैव पृथक्कुरु / अस्थिपञ्जरतो मांसं प्रज्ञाशस्त्रेण मोचय // sbca_5.62 //

अस्थीन्यपि पृथक्कृत्वा पश्य मज्जानमन्ततः / किमत्र सारमस्तीति स्वयमेव विचारय // sbca_5.63 //

एवमन्विष्य यत्नेन न दृष्टं सारमत्र ते / अधुना वद कस्मात्त्वं कायमद्यापि रक्षसि // sbca_5.64 //

न खादितव्यमशुचि त्वया पेयं न शोणितम् / नान्त्राणि चूषितव्यानि किं कायेन करिष्यसि // sbca_5.65 //

युक्तं गृध्रशृगालादेराहारार्थं तु रक्षितुम् / कर्मोपकरणं त्वेतन्मनुष्याणां शरीरकम् // sbca_5.66 //

एवं ते रक्षतश्चापि मृत्युराच्छिद्य निर्दयः / कायं दास्यति गृध्रेभ्यस्तदा त्वं किं करिष्यसि // sbca_5.67 //

न स्थास्यतीति भृत्याय न वस्त्रादि प्रदीयते / कायो यास्यति खादित्वा कस्मात्त्वं कुरुषे व्ययम् // sbca_5.68 //

दत्वास्मै वेतनं तस्मात्स्वार्थं कुरु मनो ऽधुना / न हि वैतनिकोपात्तं सर्वं तस्मै प्रदीयते // sbca_5.69 //

काये नौबुद्धिमाधाय गत्यागमननिश्रयात् / यथाकामंगमं कायं कुरु सत्त्वार्थसिद्धये // sbca_5.70 //

एवं वशीकृतस्वात्मा नित्यं स्मितमुखो भवेत् / त्यजेद् भृकुटिसंकोचं पूर्वाभाषी जगत्सुहृत् // sbca_5.71 //

सशब्दपातं सहसा न पीठादीन् विनिक्षिपेत् / नास्फालयेत्कपाटं च स्यान्निःशब्दरुचिः सदा // sbca_5.72 //

बको बिडालश्चौरश्च निःशब्दो निभृतश्चरन् / प्राप्नोत्यभिमतं कार्यमेवं नित्यं यतिश्चरेत् // sbca_5.73 //

परचोदनदक्षाणामनधीष्टोपकारिणाम् / प्रतीच्छेच्छिरसा वाक्यं सर्वशिष्यः सदा भवेत् // sbca_5.74 //

सुभाषितेषु सर्वेषु साधुकारमुदीरयेत् / पुण्यकारिणमालोक्य स्तुतिभिः संप्रहर्षयेत् // sbca_5.75 //

परोक्षं च गुणान् ब्रूयादनुब्रूयाच्च तोषतः / स्ववर्णे भाष्यमाणे च भावयेत्तद्गुणज्ञताम् // sbca_5.76 //

सर्वारम्भा हि तुष्ट्यर्थाः सा वित्तैरपि दुर्लभा / भोक्ष्ये तुष्टिमुखं तस्मात्परश्रमकृतैर्गुणैः // sbca_5.77 //

न चात्र मे व्ययः कश्चित्परत्र च महत्सुखम् / अप्रीतिदुःखं द्वेषैस्तु महद्दुःखं परत्र च // sbca_5.78 //

विश्वस्तविन्यस्तपदं विस्पष्टार्थं मनोरमम् / श्रुतिसौख्यं कृपामूलं मृदुमन्दस्वरं वदेत् // sbca_5.79 //

ऋजु पश्येत्सदा सत्त्वांश्चक्षुषा संपिबन्निव / एतानेव समाश्रित्य बुद्धत्वं मे भविष्यति // sbca_5.80 //

सातत्याभिनिवेशोत्थं प्रतिपक्षोत्थमेव च / गुणोपकारिक्षेत्रे च दुःखिते च महच्छुभम् // sbca_5.81 //

दक्ष उत्थानसंपन्नः स्वयंकारी सदा भवेत् / नावकाशः प्रदातव्यः कस्यचित्सर्वकर्मसु // sbca_5.82 //

उत्तरोत्तरतः श्रेष्ठा दानपारमितादयः / नेतरार्थं त्यजेच्छ्रेष्ठामन्यत्राचारसेतुतः // sbca_5.83 //

एवं बुद्ध्वा परार्थेषु भवेत्सततमुत्थितः / निषिद्धमप्यनुज्ञातं कृपालोरर्थदर्शिनः // sbca_5.84 //

विनिपातगतानाथव्रतस्थान् संविभज्य च / भुञ्जीत मध्यमां मात्रां त्रिचीवरबहिस्त्यजेत् // sbca_5.85 //

सद्धर्मसेवकं कायमितरार्थं न पीडयेत् / एवमेव हि सत्त्वानामाशामाशु प्रपूरयेत् // sbca_5.86 //

त्यजेन्न जीवितं तस्मादशुद्धे करुणाशये / तुल्याशये तु तत्त्याज्यमित्थं न परिहीयते // sbca_5.87 //

धर्मं निर्गौरवे स्वस्थे न शिरोवेष्टिते वदेत् / सच्छत्रदण्डशस्त्रे च नावगुण्ठितमस्तके // sbca_5.88 //

गम्भीरोदारमल्पेषु न स्त्रीषु पुरुषं विना / हीनोत्कृष्टेषु धर्मेषु समं गौरवमाचरेत् // sbca_5.89 //

नोदारधर्मपात्रं च हीने धर्मे नियोजयेत् / न चाचारं परित्यज्य सूत्रमन्त्रैः प्रलोभयेत् // sbca_5.90 //

दन्तकाष्ठस्य खेटस्य विसर्जनमपावृतम् / नेष्टं जले स्थले भोग्ये मूत्रादेश्चापि गर्हितम् // sbca_5.91 //

मुखपूरं न भुञ्जीत सशब्दं प्रसृताननम् / प्रलम्बपादं नासीत न बाहू मर्दयेत्समम् // sbca_5.92 //

नैकयान्यस्त्रिया कुर्याद्यानं शयनमासनम् / लोकाप्रसादकं सर्वं दृष्ट्वा पृष्ट्वा च वर्जयेत् // sbca_5.93 //

नाङ्गुल्या कारयेत्किंचिद्दक्षिणेन तु सादरम् / समस्तेनैव हस्तेन मार्गमप्येवमादिशेत् // sbca_5.94 //

न बाहूत्क्षेपकं कंचिच्छब्दयेदल्पसंभ्रमे / अच्छटादि तु कर्तव्यमन्यथा स्यादसंवृतः // sbca_5.95 //

नाथनिर्वाणशय्यावच्छयीतेप्सितया दिशा / संप्रजानंल्लघूत्थानः प्रागवश्यं नियोगतः // sbca_5.96 //

आचारो बोधिसत्त्वानामप्रमेय उअदाहृतः / चित्तशोधनमाचारं नियतं तावदाचरेत् // sbca_5.97 //

रात्रिंदिवं च त्रिस्कन्धं त्रिष्कालं च प्रवर्तयेत् / शेषापत्तिशमस्तेन बोधिचित्तजिनाश्रयात् // sbca_5.98 //

या अवस्थाः प्रपद्येत स्वयं परवशो ऽपि वा / तास्ववस्थासु याः शिक्षाः शिक्षेत्ता एव यत्नतः // sbca_5.99 //

न हि तद्विद्यते किंचिद्यन्न शिक्ष्यं जिनात्मजैः / न तदस्ति न यत्पुण्यमेवं विहरतः सतः // sbca_5.100 //

पारंपर्येण साक्षाद्वा सत्त्वार्थं नान्यदाचरेत् / सत्त्वानामेव चार्थाय सर्वं बोधाय नामयेत् // sbca_5.101 //

सदा कल्याणमित्रं च जीवितार्थे ऽपि न त्यजेत् / बोधिसत्त्वव्रतधरं महायानार्थकोविदम् // sbca_5.102 //

श्रीसंभवविमोक्षाच्च शिक्षेद्यद्गुरुवर्तनम् / एतच्चान्यच्च बुद्धोक्तं ज्ञेयं सूत्रान्तवाचनात् // sbca_5.103 //

शिक्षाः सूत्रेषु दृश्यन्ते तस्मात्सूत्राणि वाचयेत् / आकाशगर्भसूत्रे च मूलापत्तीर्निरूपयेत् // sbca_5.104 //

शिक्षासमुच्चयो ऽवश्यं द्रष्टव्यश्च पुनः पुनः / विस्तरेण सदाचारो यस्मात्तत्र प्रदर्शितः // sbca_5.105 //

संक्षेपेणाथवा तावत्पश्येत्सूत्रसमुच्चयम् / आर्यनागार्जुनाबद्धं द्वितीयं च प्रयत्नतः // sbca_5.106 //

यतो निवार्यते यत्र यदेव च नियुज्यते / तल्लोकचित्तरक्षार्थं शिक्षां दृष्ट्वा समाचरेत् // sbca_5.107 //

एतदेव समासेन संप्रजन्यस्य लक्षणम् / यत्कायचित्तावस्थायाः प्रत्यवेक्षा मुहुर्मुहुः // sbca_5.108 //

कायेनैव पठिष्यामि वाक्पाठेन तु किं भवेत् / चिकित्सापाठमात्रेण रोगिणः किं भविष्यति // sbca_5.109 //

इति प्रज्ञाकरमतिविरचितायां बोधिचर्यावतारपञ्जिकायां संप्रजन्यरक्षणं नाम पञ्चमः परिच्छेदः ॥

6 क्षान्तिपारमिता नाम षष्ठः परिच्छेदः /

सर्वमेतत्सुचरितं दानं सुगतपूजनम् / कृतं कल्पसहस्रैर्यत्प्रतिघः प्रतिहन्ति तत् // sbca_6.1 //

न च द्वेषसमं पापं न च क्षान्तिसमं तपः / तस्मात्क्षान्तिं प्रयत्नेन भावयेद्विविधैर्नयैः // sbca_6.2 //

मनः शमं न गृह्णाति न प्रीतिसुखमश्नुते / न निद्रां न धृतिं याति द्वेषशल्ये हृदि स्थिते // sbca_6.3 //

पूजयत्यर्थमानैर्यान् ये ऽपि चैनं समाश्रिताः / ते ऽप्येनं हन्तुमिच्छन्ति स्वामिनं द्वेषदुर्भगम् // sbca_6.4 //

सुहृदो ऽप्युद्विजन्ते ऽस्माद् ददाति न च सेव्यते / संक्षेपान्नास्ति तत्किंचित् क्रोधनो येन सुस्थितः // sbca_6.5 //

एवमादीनि दुःखानि करोतीत्यरिसंज्ञया / यः क्रोधं हन्ति निर्बन्धात् स सुखीह परत्र च // sbca_6.6 //

अनिष्टकरणाज्जातमिष्टस्य च विघातनात् / दौर्मनस्याशनं प्राप्य द्वेषो दृप्तो निहन्ति माम् // sbca_6.7 //

तस्माद्विघातयिष्यामि तस्याशनमहं रिपोः / यस्मान्न मद्वधादन्यत्कृत्यमस्यास्ति वैरिणः // sbca_6.8 //

अत्यनिष्टागमेनापि न क्षोभ्या मुदिता मया / दौर्मनस्ये ऽपि नास्तीष्टं कुशलं त्ववहीयते // sbca_6.9 //

यद्यस्त्येव प्रतीकारो दौर्मनस्येन तत्र किम् / अथ नास्ति प्रतीकारो दौर्मनस्येन तत्र किम् // sbca_6.10 //

दुःखं न्यक्कारपारुष्यमयशश्चेत्यनीप्सितम् / प्रियाणामात्मनो वापि शत्रोश्चैतद्विपर्ययात् // sbca_6.11 //

कथंचिल्लभ्यते सौख्यं दुःखं स्थितमयत्नतः / दुःखेनैव च निःसारः चेतस्तस्माद् दृढीभव // sbca_6.12 //

दुर्गापुत्रककर्णाटा दाहच्छेदादिवेदनाम् / वृथा सहन्ते मुक्त्यर्थमहं कस्मात्तु कातरः // sbca_6.13 //

न किंचिदस्ति तद्वस्तु यदभ्यासस्य दुष्करम् / तस्मान्मृदुव्यथाभ्यासात् सोढव्यापि महाव्यथा // sbca_6.14 //

उद्दंशदंशमशकक्षुत्पिपासादिवेदनाम् / महत्कण्ड्वादिदुःखं च किमनर्थं न पश्यसि // sbca_6.15 //

शीतोष्णवृष्टिवाताध्वव्याधिबन्धनताडनैः / सौकुमार्यं न कर्तव्यमन्यथा वर्धते व्यथा // sbca_6.16 //

केचित्स्वशोणितं दृष्ट्वा विक्रमन्ते विशेषतः / परशोणितमप्येके दृष्ट्वा मूर्च्छां व्रजन्ति यत् // sbca_6.17 //

तच्चित्तस्य दृढत्वेन कातरत्वेन चागतम् / दुःखदुर्योधनस्तस्माद्भवेदभिभवेद्व्यथाम् // sbca_6.18 //

दुःखे ऽपि नैव चित्तस्य प्रसादं क्षोभयेद् बुधः / संग्रामो हि सह क्लेशैर्युद्धे च सुलभा व्यथा // sbca_6.19 //

उरसारातिघातान् ये प्रतीच्छन्तो जयन्त्यरीन् / ते ते विजयिनः शूराः शेषास्तु मृतमारकाः // sbca_6.20 //

गुणो ऽपरश्च दुःखस्य यत्संवेगान्मदच्युतिः / संसारिषु च कारुण्यं पापाद्भीतिर्जिने स्पृहा // sbca_6.21 //

पित्तादिषु न मे कोपो महादुःखकरेष्वपि / सचेतनेषु किं कोपः ते ऽपि प्रत्ययकोपिताः // sbca_6.22 //

अनिष्यमाणमप्येतच्छूलमुत्पद्यते यथा / अनिष्यमाणो ऽपि बलात्क्रोध उत्पद्यते तथा // sbca_6.23 //

कुप्यामीति न संचिन्त्य कुप्यति स्वेच्छया जनः / उत्पत्स्य इत्यभिप्रेत्य क्रोध उत्पद्यते न च // sbca_6.24 //

ये केचिदपराधाश्च पापानि विविधानि च / सर्वं तत्प्रत्ययबलात् स्वतन्त्रं तु न विद्यते // sbca_6.25 //

न च प्रत्ययसामग्र्या जनयामीति चेतना / न चापि जनितस्यास्ति जनितो ऽस्मीति चेतना // sbca_6.26 //

यत्प्रधानं किलाभीष्टं यत्तदात्मेति कल्पितम् / तदेव हि भवाभीति न संचिन्त्योपजायते // sbca_6.27 //

अनुत्पन्नं हि तन्नास्ति क इच्छेद्भवितुं तदा / विषयव्यापृतत्वाच्च निरोद्धुमपि नेहते // sbca_6.28 //

नित्यो ह्यचेतनश्चात्मा व्योमवत् स्फुटमक्रियः / प्रत्ययान्तरसङ्गे ऽपि निर्विकारस्य का क्रिया // sbca_6.29 //

यः पूर्ववत् क्रियाकाले क्रियायास्तेन किं कृतम् / तस्य क्रियेति संबन्धे कतरत्तन्निबन्धनम् // sbca_6.30 //

एवं परवशं सर्वं यद्वशं सो ऽपि चावशः / निर्माणवदचेष्टेषु भावेष्वेवं क्व कुप्यते // sbca_6.31 //

वारणापि न युक्तैवं कः किं वारयतीति चेत् / युक्ता प्रतीत्यता यस्माद्दुःखस्योपरतिर्मता // sbca_6.32 //

तस्मादमित्रं मित्रं वा दृष्ट्वाप्यन्यायकारिणम् / ईदृशाः प्रत्यया अस्येत्येवं मत्वा सुखी भवेत् // sbca_6.33 //

यदि तु स्वेच्छया सिद्धिः सर्वेषामेव देहिनाम् / न भवेत्कस्यचिद्दुःखं न दुःखं कश्चिदिच्छति // sbca_6.34 //

प्रमादादात्मनात्मानं बाधन्ते कण्टकादिभिः / भक्तच्छेदादिभिः कोपाद्दुरापस्त्र्यादिलिप्सया // sbca_6.35 //

उद्बन्धनप्रपातैश्च विषापथ्यादिभक्षणैः / निघ्नन्ति केचिदात्मानपुण्याचरणेन च // sbca_6.36 //

यदैवं क्लेशवश्यवाद् घ्नन्त्यात्मानमपि प्रियम् / तदैषां परकायेषु परिहारः कथं भवेत् // sbca_6.37 //

क्लेशोन्मत्तीकृतेष्वेषु प्रवृत्तेष्वात्मघातने / न केवलं दया नास्ति क्रोध उत्पद्यते कथम् // sbca_6.38 //

यदि स्वभावो बालानां परोपद्रवकारिता / तेषु कोपो न युक्तो मे यथाग्नौ दहनात्मके // sbca_6.39 //

अथ दोषो ऽयमागन्तुः सत्त्वाः प्रकृतिपेशलाः / तथाप्ययुक्तस्तत्कोपः कटुधूमे यथाम्बरे // sbca_6.40 //

मुख्यं दण्डादिकं हित्वा प्रेरके यदि कुप्यते / द्वेषेण प्रेरितः सो ऽपि द्वेषे द्वेषो ऽस्तु मे वरम् // sbca_6.41 //

मयापि पूर्वं सत्त्वानामीदृश्येव व्यथा कृता / तस्मान्मे युक्तमेवैतत्सत्त्वोपद्रवकारिणः // sbca_6.42 //

तच्छस्त्रं मम कायश्च द्वयं दुःखस्य कारणम् / तेन शस्त्रं मया कायो गृहीतः कुत्र कुप्यते // sbca_6.43 //

गण्डो ऽयं प्रतिमाकारो गृहीतो घट्टनासहः / तृष्णान्धेन मया तत्र व्यथायां कुत्र कुप्यते // sbca_6.44 //

दुःखं नेच्छामि दुःखस्य हेतुमिच्छामि बालिशः / स्वापराधागते दुःखे कस्मादन्यत्र कुप्यते // sbca_6.45 //

असिपत्रवनं यद्वद्यथा नारकपक्षिणः / मत्कर्मजनिता एव तथेदं कुत्र कुप्यते // sbca_6.46 //

मत्कर्मचोदिता एव जाता मय्यपकारिणः / येन यास्यन्ति नरकान्मयैवामी हता ननु // sbca_6.47 //

एतानाश्रित्य मे पापं क्षीयते क्षमतो बहु / मामाश्रित्य तु यान्त्येते नरकान् दीर्घवेदनान् // sbca_6.48 //

अहमेवापकार्येषां ममैते चोपकारिणः / कस्माद्विपर्ययं कृत्वा खलचेतः प्रकुप्यसि // sbca_6.49 //

भवेन्ममाशयगुणो न यामि नरकान् यदि / एषामत्र किमायातं यद्यात्मा रक्षितो मया // sbca_6.50 //

अथ प्रत्यपकारी स्यां तथाप्येते न रक्षिताः / हीयते चापि मे चर्या तस्मान्नष्टास्तपस्विनः // sbca_6.51 //

मनो हन्तुममूर्तत्वान्न शक्यं केनचित्क्वचित् / शरीराभिनिवेशात्तु चित्तं दुःखेन बाध्यते // sbca_6.52 //

न्यक्कारः परुषं वाक्यमयशश्चेत्ययं गणः / कायं न बाधते तेन चेतः कस्मात्प्रकुप्यसि // sbca_6.53 //

मय्यप्रसादो यो ऽन्येषां स मां किं भक्षयिष्यति / इह जन्मान्तरे वापि येनासौ मे ऽनभीप्सितः // sbca_6.54 //

लाभान्तरायकारित्वाद् यद्यसौ मे ऽनभीप्सितः / नङ्क्ष्यतीहैव मे लाभः पापं तु स्थास्यति ध्रुवम् // sbca_6.55 //

वरमद्यैव मे मृत्युर्न मिथ्याजीवितं चिरम् / यस्माच्चिरमपि स्थित्वा मृत्युदुःखं तदेव मे // sbca_6.56 //

स्वप्ने वर्षशतं सौख्यं भुक्त्वा यश्च विबुध्यते / मुहूर्तमपरो यश्च सुखी भूत्वा विबुध्यते // sbca_6.57 //

ननु (नूनं?) निवर्तते सौख्यं द्वयोरपि विबुद्धयोः / सैवोपमा मृत्युकाले चिरजीव्यल्पजीविनोः // sbca_6.58 //

लब्ध्वापि च बहूंल्लाभान् चिरं भुक्त्वा सुखान्यपि / रिक्तहस्तश्च नग्नश्च यास्यामि मुषितो यथा // sbca_6.59 //

पापक्षयं च पुण्यं च लाभाज्जीवन् करोमि चेत् / पुण्यक्षयश्च पापं च लाभार्थं क्रुध्यतो ननु // sbca_6.60 //

यदर्थमेव जीवामि तदेव यदि नश्यति / किं तेन जीवितेनापि केवलाशुभकारिणा // sbca_6.61 //

अवर्णवादिनि द्वेषः सत्त्वान्नाशयतीति चेत् / परायशस्करे ऽप्येवं कोपस्ते किं न जायते // sbca_6.62 //

परायत्ताप्रसादत्वादप्रसादिषु ते क्षमा / क्लेशात्पादपरायत्ते क्षमा नावर्णवादिनि // sbca_6.63 //

प्रतिमास्तूपसद्धर्मनाशकाक्रोशकेषु च / न युज्यते मम द्वेषो बुद्धादीनां न हि व्यथा // sbca_6.64 //

गुरुसालोहितादीनां प्रियाणां चापकारिषु / पूर्ववत्प्रत्ययोत्पादं दृष्ट्वा कोपं निवारयेत् // sbca_6.65 //

चेतनाचेतनकृता देहिनां नियता व्यथा / सा व्यथा चेतने दृष्टा क्षमस्वैनां व्यथामतः // sbca_6.66 //

मोहादेके ऽपराध्यन्ति कुप्यन्त्यन्ये विमोहिताः / ब्रूमः कमेषु निर्दोषं कं वा ब्रूमो ऽपराधिनम् // sbca_6.67 //

कस्मादेवं कृतं पूर्वं येनैवं बाध्यसे परैः / सर्वे कर्मपरायत्ताः को ऽहमत्रान्यथाकृतौ // sbca_6.68 //

एवं बुद्ध्वा तु पुण्येषु तथा यत्नं करोम्यहम् / येन सर्वे भविष्यन्ति मैत्रचित्ताः परस्परम् // sbca_6.69 //

दह्यमाने गृहे यद्वदग्निर्गत्वा गृहान्तरम् / तृणादौ यत्र सज्येत तदाकृष्यापनीयते // sbca_6.70 //

एवं चित्तं यदासङ्गाद्दह्यते द्वेषवह्निना / तत्क्षणं तत्परित्याज्यं पुण्यात्मोद्दाहशङ्कया // sbca_6.71 //

मारणीयः करं छित्त्वा मुक्तश्चेत्किमभद्रकम् / मनुष्यदुःखैर्नरकान्मुक्तश्चेत्किमभद्रकम् // sbca_6.72 //

यद्येतन्मात्रमेवाद्य दुःखं सोढुं न पार्यते / तन्नारकव्यथाहेतुः क्रोधः कस्मान्न वार्यते // sbca_6.73 //

कोपार्थमेवमेवाहं नरकेषु सहस्रशः / कारितो ऽस्मि न चात्मार्थः परार्थो वा कृतो मया // sbca_6.74 //

न चेदं तादृशं दुःखं महार्थं च करिष्यति / जगद्दुःखहरे दुःखे प्रीतिरेवात्र युज्यते // sbca_6.75 //

यदि प्रीतिसुखं प्राप्तमन्यैः स्तुत्वा गुणोर्जितम् / मनस्त्वमपि तं स्तुत्वा कस्मादेवं न हृष्यसि // sbca_6.76 //

इदं च ते हृष्टिसुखं निरवद्यं सुखोदयम् / न वारितं च गुणिभिः परावर्जनमुत्तमम् // sbca_6.77 //

तस्यैव सुखमित्येवं तवेदं यदि न प्रियम् / भृतिदानादिविरतेर्दृष्टादृष्टं हतं भवेत् // sbca_6.78 //

स्वगुणे कीर्त्यमाने च परसौख्यमपीच्छसि / कीर्त्यमाने परगुणे स्वसौख्यमपि नेच्छसि // sbca_6.79 //

बोधिचित्तं समुत्पाद्य सर्वसत्त्वसुखेच्छया / स्वयं लब्धसुखेष्वद्य कस्मात्सत्त्वेषु कुप्यसि // sbca_6.80 //

त्रैलोक्यपूज्यं बुद्धत्वं सत्त्वानां किल वाञ्छसि / सत्कारमित्वरं दृष्ट्वा तेषां किं परिदह्यसे // sbca_6.81 //

पुष्णाति यस्त्वया पोष्यं तुभ्यमेव ददाति सः / कुटुम्बजीविनं लब्ध्वा न हृष्यसि प्रकुप्यसि // sbca_6.82 //

स किं नेच्छसि सत्त्वानां यस्तेषां बोधिमिच्छति / बोधिचित्तं कुतस्तस्य यो ऽन्यसंपदि कुप्यति // sbca_6.86 //

यदि तेन न तल्लब्धं स्थितं दानपतेर्गृहे / सर्वथापि न तत्ते ऽस्ति दत्तादत्तेन तेन किम् // sbca_6.84 //

किं वारयतु पुण्यानि प्रसन्नान् स्वगुणानथ / लभमानो न गृह्णातु वद केन न कुप्यसि // sbca_6.85 //

न केवलं त्वमात्मानं कृतपापं न शोचसि / कृतपुण्यैः सह स्पर्धामपरैः कर्तुमिच्छसि // sbca_6.86 //

जातं चेदप्रियं शत्रोस्त्वत्तुष्ट्या किं पुनर्भवेत् / त्वदाशंसनमात्रेण न चाहेतुर्भविष्यति // sbca_6.87 //

अथ त्वदिच्छया सिद्धं तद्दुःखे किं सुखं तव / अथाप्यर्थो भवेदेवमनर्थः को न्वतः परः // sbca_6.88 //

एतद्धि बडिशं घोरं क्लेशबाडिशिकार्पितम् / यतो नरकपालास्त्वां क्रीत्वा पक्ष्यन्ति कुम्भिषु // sbca_6.89 //

स्तुतिर्यशो ऽथ सत्कारो न पुण्याय न चायुषे / न बलार्थं न चारोग्ये न च कायसुखाय मे // sbca_6.90 //

एतावांश्च भवेत्स्वार्थो धीमतः स्वार्थवेदिनः / मद्यद्यूतादि सेव्यं स्यान्मानसं सुखमिच्छता // sbca_6.91 //

यशोर्थं हारयन्त्यर्थमात्मानं मारयन्त्यपि / किमक्षराणि भक्ष्याणि मृते कस्य च तत्सुखम् // sbca_6.92 //

यथा पांशुगृहे भिन्ने रोदित्यार्तरवं शिशुः / तथा स्तुतियशोहानौ स्वचित्तं प्रतिभाति मे // sbca_6.93 //

शब्दस्तावदचित्तत्वात् स मां स्तौतीत्यसंभवः / परः किल मयि प्रीत इत्येतत्प्रीतिकारणम् // sbca_6.94 //

अन्यत्र मयि वा प्रीत्या किं हि मे परकीयया / तस्यैव तत्प्रीतिसुखं भागो नाल्पो ऽपि मे ततः // sbca_6.95 //

तत्सुखेन सुखित्वं चेत्सर्वत्रैव ममास्तु तत् / कस्मादन्यप्रसादेन सुखितेषु न मे सुखम् // sbca_6.96 //

तस्मादहं स्तुतो ऽस्मीति प्रीतिरात्मनि जायते / तत्राप्येवमसंबन्धात् केवलं शिशुचेष्टितम् // sbca_6.97 //

स्तुत्यादयश्च मे क्षेमं संवेगं नाशयन्त्यमी / गुणवत्सु च मात्सर्यं संपत्कोपं च कुर्वते // sbca_6.98 //

तस्मात्स्तुत्यादिघाताय मम ये प्रत्युपस्थिताः / अपायपातरक्षार्थं प्रवृत्ता ननु ते मम // sbca_6.99 //

मुक्त्यर्थिनश्चायुक्तं मे लाभसत्कारबन्धनम् / ये मोचयन्ति मां बन्धाद्द्वेषस्तेषु कथं मम // sbca_6.100 //

दुःखं प्रवेष्टुकामस्य ये कपाटत्वमागताः / बुद्धाधिष्ठानत इव द्वेषस्तेषु कथं मम // sbca_6.101 //

पुण्यविघ्नः कृतो ऽनेनेत्यत्र कोपो न युज्यते / क्षान्त्या समं तपो नास्ति नन्वेतत्तदुपस्थितम् // sbca_6.102 //

अथाहमात्मदोषेण न करोमि क्षमामिह / मयैवात्र कृतो विघ्नः पुण्यहेतावुपस्थिते // sbca_6.103 //

यो हि येन विना नास्ति यस्मिंश्च सति विद्यते / स एव कारणं तस्य स कथं विघ्न उच्यते // sbca_6.104 //

न हि कालोपपन्नेन दानविघ्नः कृतो ऽर्थिना / न च प्रव्राजके प्राप्ते प्रव्रज्याविघ्न उच्यते // sbca_6.105 //

सुलभा याचका लोके दुर्लभास्त्वपकारिणः / यतो मे ऽनपराधस्य न कश्चिदपराध्यति // sbca_6.106 //

अश्रमोपार्जितस्तस्माद्गृहे निधिरिवोत्थितः / बोधिचर्यासहायत्वात् स्पृहणीयो रिपुर्मम // sbca_6.107 //

मया चानेन चोपात्तं तस्मादेतत् क्षमाफलम् / एतस्मै प्रथमं देयमेतत्पूर्वा क्षमा यतः // sbca_6.108 //

क्षमासिद्ध्याशयो नास्य तेन पूज्यो न चेदरिः / सिद्धिहेतुरचित्तो ऽपि सद्धर्मः पूज्यते कथम् // sbca_6.109 //

अपकाराशयो ऽस्येति शत्रुर्यदि न पूज्यते / अन्यथा मे कथं क्षान्तिर्भिषजीव हितोद्यते // sbca_6.110 //

तद्दुष्टाशयमेवातः प्रतीत्योत्पद्यते क्षमा / स एवातः क्षमाहेतुः पूज्यः सद्धर्मवन्मया // sbca_6.111 //

सत्त्वक्षेत्रं जिनक्षेत्रमित्यतो मुनिनोदितम् / एतानाराध्य बहवः संपत्पारं यतो गताः // sbca_6.112 //

सत्त्वेभ्यश्च जिनेभ्यश्च बुद्धधर्मागमे समे / जिनेषु गौरवं यद्वन्न सत्त्वेष्विति कः क्रमः // sbca_6.113 //

आशयस्य च माहात्म्यं न स्वतः किं तु कार्यतः / समं च तेन माहात्म्यं सत्त्वानां तेन ते समाः // sbca_6.114 //

मैत्र्याशयश्च यत्पूज्यः सत्त्वमाहात्म्यमेव तत् / बुद्धप्रसादाद्यत्पुण्यं बुद्धमाहात्म्यमेव तत् // sbca_6.115 //

बुद्धधर्मागमांशेन तस्मात्सत्त्वा जिनैः समाः / न तु बुद्धैः समाः केचिदनन्तांशैर्गुणार्णवैः // sbca_6.116 //

गुणसारैकराशीनां गुणो ऽणुरपि चेत्क्वचित् / दृश्यते तस्य पूजार्थं त्रैलोक्यमपि न क्षमम् // sbca_6.117 //

बुद्धधर्मोदयांशस्तु श्रेष्ठः सत्त्वेषु विद्यते / एतदंशानुरूप्येण सत्त्वपूजा कृता भवेत् // sbca_6.118 //

किं च निश्छद्मबन्धूनामप्रमेयोपकारिणाम् / सत्त्वाराधनमुत्सृज्य निष्कृतिः का परा भवेत् // sbca_6.119 //

भिन्दन्ति देहं प्रविशन्त्यवीचिं येषां कृते तत्र कृते कृतं स्यात् / महापकारिष्वपि तेन सर्वं कल्याणमेवाचरणीयमेषु // sbca_6.120 //

स्वयं मम स्वामिन एव तावद् यदर्थमात्मन्यपि निर्व्यपेक्षाः / अहं कथं स्वामिषु तेषु तेषु करोमि मानं न तु दासभावम् // sbca_6.121 //

येषां सुखे यान्ति मुदं मुनीन्द्राः येषां व्यथायां प्रविशन्ति मन्युम् / तत्तोषणात्सर्वमुनीन्द्रतुष्टिस् तत्रापकारे ऽपकृतं मुनीनाम् // sbca_6.122 //

आदीप्तकायस्य यथा समन्तान् न सर्वकामैरपि सौमनस्यम् / सत्त्वव्यथायामपि तद्वदेव न प्रीत्युपायो ऽस्ति दयामयानाम् // sbca_6.123 //

तस्मान्मया यज्जनदुःखदेन दुःखं कृतं सर्वमहाकृपाणाम् / तदद्य पापं प्रतिदेशयामि यत्खेदितास्तन्मुनयः क्षमन्ताम् // sbca_6.124 //

आराधनायाद्य तथागतानां सर्वात्मना दास्यमुपैमि लोके / कुर्वन्तु मे मूर्घ्नि पदं जनौघा विघ्नन्तु वा तुष्यतु लोकनाथः // sbca_6.125 //

आत्मीकृतं सर्वमिदं जगत्तैः / कृपात्मभिर्नैव हि संशयो ऽस्ति / दृश्यन्त एते ननु सत्त्वरूपास् त एव नाथाः किमनादरो ऽत्र // sbca_6.126 //

तथागताराधनमेतदेव स्वार्थस्य संसाधनमेतदेव / लोकस्य दुःखापहमेतदेव तस्मान्ममास्तु व्रतमेतदेव // sbca_6.127 //

यथैको राजपुरुषः प्रमन्थाति महाजनम् / विकर्तुं नैव शक्नोति दीर्घदर्शी महाजनः // sbca_6.128 //

यस्मान्नैव स एकाकी तस्य राजबलं बलम् / तथा न दुर्बलं कंचिदपराद्धं विमानयेत् // sbca_6.129 //

यस्मान्नरकपालाश्च कृपावन्तश्च तद्बलम् / तस्मादाराधयेत्सत्त्वान् भृत्यश्चण्डनृपं यथा // sbca_6.130 //

कुपितः किं नृपः कुर्याद्येन स्यान्नरकव्यथा / यत्सत्त्वदौर्मनस्येन कृतेन ह्यनुभूयते // sbca_6.131 //

तुष्टः किं नृपतिर्दद्याद्यद्बुद्धत्वसमं भवेत् / यत्सत्त्वसौमनस्येन कृतेन ह्यनुभूयते // sbca_6.132 //

आस्तां भविष्यद्बुद्धत्वं सत्त्वाराधनसंभवम् / इहैव सौभाग्ययशःसौस्थित्यं किं न पश्यसि // sbca_6.133 //

प्रासादिकत्वमारोग्यं प्रामोद्यं चिरजीवितम् / चक्रवर्तिसुखं स्फीतं क्षमी प्राप्नोति संसरन् // sbca_6.134 //

इति प्रज्ञाकरमतिविरचितायां बोधिचर्यावतारपञ्जिकायां क्षान्तिपारमिता नाम षष्ठः परिच्छेदः ॥

7 वीर्यपारमिता नाम सप्तमः परिच्छेदः /

एवं क्षमो भजेद्वीर्यं वीर्ये बोधिर्यतः स्थिता / न हि वीर्यं विना पुण्यं यथा वायुं विनागतिः // sbca_7.1 //

किं वीर्यं कुशलोत्साहस्तद्विपक्षः क उच्यते / आलस्यं कुत्सितासक्तिर्विषादात्मावमन्यना // sbca_7.2 //

अव्यापारसुखास्वादनिद्रापाश्रयतृष्णया / संसारदुःखानुद्वेगादालस्यमुपजायते // sbca_7.3 //

क्लेशवागुरिकाघ्रातः प्रविष्टो जन्मवागुराम् / किमद्यापि न जानासि मृत्योर्वदनमागतः // sbca_7.4 //

स्वयूथ्यान्मार्यमाणांस्त्वं क्रमेणैव न पश्यसि / तथापि निद्रां यास्येव चण्डालमहिषो यथा // sbca_7.5 //

यमेनोद्वीक्ष्यमाणस्य बद्धमार्गस्य सर्वतः / कथं ते रोचते भोक्तुं कथं निद्रा कथं रतिः // sbca_7.6 //

यावत्संभृतसंभारं मरणं शीघ्रमेष्यति / संत्यज्यापि तदालस्यमकाले किं करिष्यसि // sbca_7.7 //

इदं न प्राप्तमारब्धमिदमर्धकृतं स्थितम् / अकस्मान्मृत्युरायातो हा हतो ऽस्मीति चिन्तयन् // sbca_7.8 //

शोकवेगसमुच्छूनसाश्रुरक्तेक्षणाननान् / बन्धून्निराशान् संपश्यन् यमदूतमुखानि च // sbca_7.9 //

स्वपापस्मृतिसंतप्तः शृण्वन्नादांश्च नारकान् / त्रासोच्चारविलिप्ताङ्गो विह्वलः किं करिष्यसि // sbca_7.10 //

जीवमत्स्य इवास्मीति युक्तं भयमिहैव ते / किं पुनः कृतपापस्य तीव्रान्नरकदुःखतः // sbca_7.11 //

स्पृष्ट उष्णोदकेनापि सुकुमार प्रतप्यसे / कृत्वा च नारकं कर्म किमेवं स्वस्थमास्यते // sbca_7.12 //

निरुद्यम फलाकाङ्क्षिन् सुकुमार बहुव्यथ / मृत्युग्रस्तो ऽमराकार हा दुःखित विहन्यसे // sbca_7.13 //

मानुष्यं नावमासाद्य तर दुःखमहानदीम् / मूढ कालो न निद्राया इयं नौर्दुर्लभा पुनः // sbca_7.14 //

मुक्त्वा धर्मरतिं श्रेष्ठामनन्तरतिसंततिम् / रतिरौद्धत्यहास्यादौ दुःखहेतौ कथं तव // sbca_7.15 //

अविषादबलव्यूहतात्पर्यात्मविधेयता / परात्मसमता चैव परात्मपरिवर्तनम् // sbca_7.16 //

नैवावसादः कर्तव्यः कुतो मे बोधिरित्यतः / यस्मात्तथागतः सत्यं सत्यवादीदमुक्तवान् // sbca_7.17 //

ते ऽप्यासन् दंशमशका मक्षिकाः कृमयस्तथा / यैरुत्साहवशात् प्राप्ता दुरापा बोधिरुत्तमा // sbca_7.18 //

किमुताहं नरो जात्या शक्तो ज्ञातुं हिताहितम् / सर्वज्ञनीत्यनुत्सर्गाद्बोधिं किं नाप्नुयामहम् // sbca_7.19 //

अथापि हस्तपादादि दातव्यमिति मे भयम् / गुरुलाघवमूढत्वं तन्मे स्यादविचारतः // sbca_7.20 //

छेत्तव्यश्चास्मि भेत्तव्यो दाह्यः पाट्यो ऽप्यनेकशः / कल्पकोटीरसंख्येया न च बोधिर्भविष्यति // sbca_7.21 //

इदं तु मे परिमितं दुःखं संबोधिसाधनम् / नष्टशल्यव्यथापोहे तदुत्पादनदुःखवत् // sbca_7.22 //

सर्वे ऽपि वैद्याः कुर्वन्ति क्रियादुःखैररोगताम् / तस्माद्बहूनि दुःखानि हन्तुं सोढव्यमल्पकम् // sbca_7.23 //

क्रियामिमामप्युचितां वरवैद्यो न दत्तवान् / मधुरेणोपचारेण चिकित्सति महातुरान् // sbca_7.24 //

आदौ शाकादिदाने ऽपि नियोजयति नायकः / तत्करोति क्रमात्पश्चाद्यत्स्वमांसान्यपि त्यजेत् // sbca_7.25 //

यदा शाकेष्विव प्रज्ञा स्वमांसे ऽप्युपजायते / मांसास्थि त्यजतस्तस्य तदा किं नाम दुष्करम् // sbca_7.26 //

न दुःखी त्यक्तपापत्वात्पण्डितत्वान्न दुर्मनाः / मिथ्याकल्पनया चित्ते पापात्काये यतो व्यथा // sbca_7.27 //

पुण्येन कायः सुखितः पाण्डित्येन मनः सुखि / तिष्ठन् परार्थं संसारे कृपालुः केन खिद्यते // sbca_7.28 //

क्षपयन् पूर्वपापानि प्रतीच्छन् पुण्यसागरान् / बोधिचित्तबलादेव श्रावकेभ्यो ऽपि शीघ्रगः // sbca_7.29 //

एवं सुखात्सुखं गच्छन् को विषीदेत्सचेतनः / बोधिचित्तरथं प्राप्य सर्वखेदश्रमापहम् // sbca_7.30 //

छन्दस्थामरतिमुक्तिबलं सत्त्वार्थसिद्धये / छन्दं दुःखभयात्कुर्यादनुशंसांश्च भावयन् // sbca_7.31 //

एवं विपक्षमुन्मूल्य यतेतोत्साहवृद्धये / छन्दमानरतित्यागतात्पर्यवशिताबलैः // sbca_7.32 //

अप्रमेया मया दोषा हन्तव्याः स्वपरात्मनोः / एकैकस्यापि दोषस्य यत्र कल्पार्णवैः क्षयः // sbca_7.33 //

तत्र दोषक्षयारम्भे लेशो ऽपि मम नेक्ष्यते / अप्रमेयव्यथाभाज्ये नोरः स्फुटति मे कथम् // sbca_7.34 //

गुणा मयार्जनीयाश्च बहवः स्वपरात्मनोः / तत्रैकैकगुणाभ्यासो भवेत्कल्पार्णवैर्न वा // sbca_7.35 //

गुणलेशे ऽपि नाभ्यासो मम जातः कदाचन / वृथा नीतं मया जन्म कथंचिल्लब्धमद्भुतम् // sbca_7.36 //

न प्राप्तं भगवत्पूजामहोत्सवसुखं मया / न कृता शासने कारा दरिद्राशा न पूरिता // sbca_7.37 //

भीतेभ्यो नाभयं दत्तमार्ता न सुखिनः कृताः / दुःखाय केवलं मातुर्गतो ऽस्मि गर्भशल्यताम् // sbca_7.38 //

धर्मच्छन्दवियोगेन पौर्विकेण ममाधुना / विपत्तिरीदृशी जाता को धर्मे छन्दमुत्सृजेत् // sbca_7.39 //

कुशलानां च सर्वेषां छन्दं मूलं मुनिर्जगौ / तस्यापि मूलं सततं विपाकफलभावना // sbca_7.40 //

दुःखानि दौर्मनस्यानि भयानि विविधानि च / अभिलाषविघाताश्च जायन्ते पापकारिणाम् // sbca_7.41 //

मनोरथः शुभकृतां यत्र यत्रैव गच्छति / तत्र तत्रैव तत्पुण्यैः फलार्घेणाभिपूज्यते // sbca_7.42 //

पापकारिसुखेच्छा तु यत्र यत्रैव गच्छति / तत्र तत्रैव तत्पापैर्दुःखशस्त्रैर्विहन्यते // sbca_7.43 //

विपुलसुगन्धिशीतलसरोरुहगर्भगता मधुरजिनस्वराशनकृतोपचितद्युतयः / मुनिकरबोधिताम्बुजविनिर्गतसद्वपुषः सुगतसुता भवन्ति सुगतस्य पुरः कुशलैः // sbca_7.44 //

यमपुरुषापनीतसकलच्छविरार्तरवो हुतवहतापविद्रुतकताम्रनिषिक्ततनुः / ज्वलदसिशक्तिघातशतशातितमांसदलः पतति सुतप्तलोहधरणीष्वशुभैर्बहुशः // sbca_7.45 //

तस्मात्कार्यः शुभच्छन्दो भावयित्वैवमादरात् / वज्रध्वजस्थविधिना मानं त्वारभ्य भावयेत् // sbca_7.46 //

पूर्वं निरूप्य सामग्रीमारभेन्नारभेत वा / अनारम्भो वरं नाम न त्वारभ्य निवर्तनम् // sbca_7.47 //

जन्मान्तरे ऽपि सो ऽभ्यासः पापाद्दुःखं च वर्धते / अन्यच्च कार्यकालं च हीनं तच्च न साधितम् // sbca_7.48 //

त्रिषु मानो विधातव्यः कर्मोपक्लेशशक्तिषु / मयैवैकेन कर्तव्यमित्येषा कर्ममानिता // sbca_7.49 //

क्लेशस्वतन्त्रो लोको ऽयं न क्षमः स्वार्थसाधने / तस्मान्मयैषां कर्तव्यं नाशक्तो ऽहं यथा जनः // sbca_7.50 //

नीचं कर्म करोत्यन्यः कथं मय्यपि तिष्ठति / मानाच्चेन्न करोम्येतन्मानो नश्यतु मे वरम् // sbca_7.51 //

मृतं दुण्डुभमासाद्य काको ऽपि गरुडायते / आपदाबाधते ऽल्पापि मनो मे यदि दुर्बलम् // sbca_7.52 //

विषादकृतनिश्चेष्टे आपदः सुकरा ननु / व्युत्थितश्चेष्टमानस्तु महतामपि दुर्जयः // sbca_7.53 //

तस्माद्दृढेन चित्तेन करोम्यापदमापदः / त्रैलोक्यविजिगीषुत्वं हास्यमापज्जितस्य मे // sbca_7.54 //

मया हि सर्वं जेतव्यमहं जेयो न केनचित् / मयैष मानो वोढव्यो जिनसिंहसुतो ह्यहम् // sbca_7.55 //

ये सत्त्वा मानविजिता वरकास्ते न मानिनः / मानी शत्रुवशं नैति मानशत्रुवशाश्च ते // sbca_7.56 //

मानेन दुर्गतिं नीता मानुष्ये ऽपि हतोत्सवाः / परपिण्डाशिनो दासा मूर्खा दुर्दर्शनाः कृशा // sbca_7.57 //

सर्वतः परिभूताश्च मानस्तब्धास्तपस्विनः / ते ऽपि चेन्मानिनां मध्ये दीनास्तु वद कीदृशाः // sbca_7.58 //

ते मानिनो विजयिनश्च त एव शूरा ये मानशत्रुविजयाय वहन्ति मानम् / ये तं स्फुरन्तमपि मानरिपुं निहत्य कामं जने जयफलं प्रतिपादयन्ति // sbca_7.59 //

संक्लेशपक्षमध्यस्थो भवेद्दृप्तः सहस्रशः / दूर्योधनः क्लेशगणैः सिंहो मृगगणैरिव // sbca_7.60 //

महत्स्वपि हि कृच्छ्रेषु न रसं चक्षुरीक्षते / एवं कृच्छ्रमपि प्राप्य न क्लेशवशगो भवेत् // sbca_7.61 //

यदेवापद्यते कर्म तत्कर्मव्यसनी भवेत् / तत्कर्मशौण्डो ऽतृप्तात्मा क्रीडाफलसुखेप्सुवत् // sbca_7.62 //

सुखार्थं क्रियते कर्म तथापि स्यान्न वा सुखम् / कर्मैव तु सुखं यस्य निष्कर्मा स सुखी कथम् // sbca_7.63 //

कामैर्न तृप्तिः संसारे क्षुरधारामधूपमैः / पुण्यामृतैः कथं तृप्तिर्विपाकमधुरैः शिवैः // sbca_7.64 //

तस्मात्कर्मावसाने ऽपि निमज्जेत्तत्र कर्मणि / यथा मध्याह्नसंतप्त आदौ प्राप्तसराः करी // sbca_7.65 //

बलनाशानुबन्धे तु पुनः कर्तुं परित्यजेत् / सुसमाप्तं च तन्मुञ्चेदुत्तरोत्तरतृष्णया // sbca_7.66 //

क्लेशप्रहारान् संरक्षेत् क्लेशांश्च प्रहरेद्दृढम् / खड्गयुद्धमिवापन्नः शिक्षितेनारिणा सह // sbca_7.67 //

तत्र खड्गं यथा भ्रष्टं गृह्णीयात्सभयस्त्वरन् / स्मृतिखड्गं तथा भ्रष्टं गृह्णीयान्नरकान् स्मरन् // sbca_7.68 //

विषं रूधिरमासाद्य प्रसर्पति यथा तनौ / तथैव च्छिद्रमासाद्य दोषश्चित्ते प्रसर्पति // sbca_7.69 //

तैलपात्रधरो यद्वदसिहस्तैरधिष्ठितः / स्खलिते मरणत्रासात्तत्परः स्यात्तथा व्रती // sbca_7.70 //

तस्मादुत्सङ्गगे सर्पे यथोत्तिष्ठति सत्वरम् / निद्रालस्यागमे तद्वत् प्रतिकुर्वीत सत्वरम् // sbca_7.71 //

एकैकस्मिंश्छले सुष्ठु परितप्य विचिन्तयेत् / कथं करोमि येनेदं पुनर्मे न भवेदिति // sbca_7.72 //

संसर्गं कर्म वा प्राप्तमिच्छेदेतेन हेतुना / कथं नामास्ववस्थासु स्मृत्युभ्यासो भवेदिति // sbca_7.73 //

लघुं कुर्यात्तथात्मानमप्रमादकथां स्मरन् / कर्मागमाद्यथा पूर्वं सज्जः सर्वत्र वर्तते // sbca_7.74 //

यथैव तूलकं वायोर्गमनागमने वशम् / तथोत्साहवशं यायादृद्धिश्चैवं समृध्यति // sbca_7.75 //

इति प्रज्ञाकरमतिविरचितायां बोधिचर्यावतारपञ्जिकायां वीर्यपारमिता नाम सप्तमः परिच्छेदः ॥

8 ध्यानपारमिता नाम अष्टमः परिच्छेदः /

वर्धयित्वैवमुत्साहं समाधौ स्थापयेन्मनः / विक्षिप्तचित्तस्तु नरः क्लेशदंष्ट्रान्तरे स्थितः // sbca_8.1 //

कायचित्तविवेकेन विक्षेपस्य न संभवः / तस्माल्लोकं परित्यज्य वितर्कान् परिवर्जयेत् // sbca_8.2 //

स्नेहान्न त्यज्यते लोको लाभादिषु च तृष्णया / तस्मादेतत्परित्यागे विद्वानेवं विभावयेत् // sbca_8.3 //

शमथेन विपश्यनासुयुक्तः कुरुते क्लेशविनाशमित्यवेत्य / शमथः प्रथमं गवेषणीयः स च लोके निरपेक्षयाभिरत्या // sbca_8.4 //

कस्यानित्येष्वनित्यस्य स्नेहो भवितुमर्हति / येन जन्मसहस्राणि द्रष्टव्यो न पुनः प्रियः // sbca_8.5 //

अपश्यन्नरतिं याति समाधौ न च तिष्ठति / न च तृप्यति दृष्ट्वापि पूर्ववद्बाध्यते तृषा // sbca_8.6 //

न पश्यति यथाभूतं संवेगादवहीयते / दह्यते तेन शोकेन प्रियसंगमकाङ्क्षया // sbca_8.7 //

तच्चिन्तया मुधा याति ह्रस्वमायुर्मुहुर्मुहुः / अशाश्वतेन धर्मेण धर्मो भ्रश्यति शाश्वतः // sbca_8.8 //

बालैः सभागचरितो नियतं याति दुर्गतिम् / नेष्यते विषभागश्च किं प्राप्तं बालसंगमात् // sbca_8.9 //

क्षणाद्भवन्ति सुहृदो भवन्ति रिपवः क्षणात् / तोषस्थाने प्रकुप्यन्ति दुराराधाः पृथग्जनाः // sbca_8.10 //

हितमुक्ताः प्रकुप्यन्ति वारयन्ति च मां हितात् / अथ न श्रूयते तेषां कुपिता यान्ति दुर्गतिम् // sbca_8.11 //

ईर्ष्योत्कृष्टात्समाद्द्वन्द्वो हीनान्मानः स्तुतेर्मदः / अवर्णात्प्रतिघश्चेति कदा बालाद्धितं भवेत् // sbca_8.12 //

आत्मोत्कर्षः परावर्णः संसाररतिसंकथा / इत्याद्यवश्यमशुभं किंचिद्बालस्य बालतः // sbca_8.13 //

एवं तस्यापि तत्सङ्गात्तेनानर्थसमागमः / एकाकी विहरिष्यामि सुखमक्लिष्टमानसः // sbca_8.14 //

बालाद्दूरं पलायेत प्राप्तमाराधयेत्प्रियैः / न संस्तवानुबन्धेन किं तूदासीनसाधुवत् // sbca_8.15 //

धर्मार्थमात्रमादाय भृङ्गवत् कुसुमान्मधु / अपूर्व इव सर्वत्र विहरिष्याम्यसंस्तुतः // sbca_8.16 //

लाभी च सत्कृतश्चाहमिच्छन्ति बहवश्च माम् / इति मर्त्यस्य संप्राप्तान्मरणाज्जायते भयम् // sbca_8.17 //

यत्र यत्र रतिं याति मनः सुखविमोहितम् / तत्तत्सहस्रगुणितं दुःखं भूत्वोपतिष्ठति // sbca_8.18 //

तस्मात्प्राज्ञो न तामिच्छेदिच्छातो जायते भयम् / स्वयमेव च यात्येतद्धैर्यं कृत्वा प्रतीक्षताम् // sbca_8.19 //

बहवो लाभिनो ऽभूवन् बहवश्च यशस्विनः / सह लाभयशोभिस्ते न ज्ञाताः क्व गता इति // sbca_8.20 //

मामेवान्ये जुगुप्सन्ति किं प्रहृष्याम्यहं स्तुतः / मामेवान्ये प्रशंसन्ति किं विषीदामि निन्दितः // sbca_8.21 //

नानाधिमुक्तिकाः सत्त्वा जिनैरपि न तोषिताः / किं पुनर्मादृशैरज्ञैस्तस्मात्किं लोकचिन्तया // sbca_8.22 //

निन्दन्त्यलाभिनं सत्त्वमवध्यायन्ति लाभिनम् / प्रकृत्या दुःखसंवासैः कथं तैर्जायते रतिः // sbca_8.23 //

न बालः कस्यचिन्मित्रमिति चोक्तं तथागतैः / न स्वार्थेन विना प्रीतिर्यस्माद्बालस्य जायते // sbca_8.24 //

स्वार्थद्वारेण या प्रीतिरात्मार्थं प्रीतिरेव सा / द्रव्यनाशे यथोद्वेगः सुखहानिकृतो हि सः // sbca_8.25 //

नावध्यायन्ति तरवो न चाराध्याः प्रयत्नतः कदा तैः सुखसंवासैः सह वासो भवेन्मम // sbca_8.26 //

शून्यदेवकुले स्थित्वा वृक्षमूले गुहासु वा / कदानपेक्षो यास्यामि पृष्ठतो ऽनवलोकयन् // sbca_8.27 //

अममेषु प्रदेशेषु विस्तीर्णेषु स्वभावतः / स्वच्छन्दचार्यनिलयो विहरिष्याम्यहं कदा // sbca_8.28 //

मृत्पात्रमात्रविभवश्चौरासंभोगचीवरः / निर्भयो विहरिष्यामि कदा कायमगोपयन् // sbca_8.29 //

कायभूमिं निजां गत्वा कङ्कालैरपरैः सह / स्वकायं तुलयिष्यामि कदा शतनधर्मिणम् // sbca_8.30 //

अयमेव हि कायो मे एवं पूतिर्भविष्यति / शृगाला अपि यद्गन्धान्नोपसर्पेयुरन्तिकम् // sbca_8.31 //

अस्यैकस्यापि कायस्य सहजा अस्थिखण्डकाः / पृथक् पृथग्गमिष्यन्ति किमुतान्यः प्रियो जनः // sbca_8.32 //

एक उत्पद्यते जन्तुर्म्रियते चैक एव हि / नान्यस्य तद्व्यथाभागः किं प्रियैर्विघ्नकारकैः // sbca_8.33 //

अध्वानं प्रतिपन्नस्य यथावासपरिग्रहः / तथा भवाध्वगस्यापि जन्मावासपरिग्रहः // sbca_8.34 //

चतुर्भिः पुरुषैर्यावत्स न निर्धार्यते ततः / आशोच्यमानो लोकेन तावदेव वनं व्रजेत् // sbca_8.35 //

असंस्तवाविरोधाभ्यामेक एव शरीरकः / पुर्वमेव मृतो लोके म्रियमाणो न शोचति // sbca_8.36 //

न चान्तिकचराः केचिच्छोचन्तः कुर्वते व्यथाम् / बुद्धाद्यनुस्मृतिं चास्य विक्षिपन्ति न केचन // sbca_8.37 //

तस्मादेकाकिता रम्या निरायासा शिवोदया / सर्वविक्षेपशमनी सेवितव्या मया सदा // sbca_8.38 //

सर्वान्यचिन्तानिर्मुक्तः स्वचित्तैकाग्रमानसः / समाधानाय चित्तस्य प्रयतिष्ये दमाय च // sbca_8.39 //

कामा ह्यनर्थजनका इह लोके परत्र च / इह बन्धवधोच्छेदैर्नरकादौ परत्र च // sbca_8.40 //

यदर्थं दूतदूतीनां कृताञ्जलिरनेकधा / न च पापमकीर्तिर्वा यदर्थं गणिता पुरा // sbca_8.41 //

प्रक्षिप्तश्च भये ऽप्यात्मा द्रविणं च व्ययीकृतम् / यान्येव च परिष्वज्य बभूवोत्तमनिर्वृतिः // sbca_8.42 //

तान्येवास्थीनि नान्यानि स्वाधीनान्यममानि च / प्रकामं संपरिष्वज्य किं न गच्छसि निर्वृतिम् // sbca_8.43 //

उन्नाम्यमानं यत्नाद्यन्नीयमानमधो ह्रिया / पुरा दृष्टमदृष्टं वा मुखं जालिकयावृतम् // sbca_8.44 //

तन्मुखं त्वत्परिक्लेशमसहद्भिरिवाधुना / गृध्रैर्व्यक्तीकृतं पश्य किमिदानीं पलायसे // sbca_8.45 //

परचक्षुर्निपातेभ्यो ऽप्यासीद्यत्परिरक्षितम् / तदद्य भक्षितं यावत् किमीर्ष्यालो न रक्षसि // sbca_8.46 //

मांसोच्छ्रयमिमं दृष्ट्वा गृध्रैरन्यैश्च भक्षितम् / आहारः पूज्यते ऽन्येषां स्रक्चन्दनविभूषणैः // sbca_8.47 //

निश्चलादपि ते त्रासः कङ्कालादेवमीक्षितात् / वेतालेनेव केनापि चाल्यमानाद्भयं न किम् // sbca_8.48 //

एकस्मादशनादेषां लालामेध्यं च जायते / तत्रामेध्यमनिष्टं ते लालापानं कथं प्रियम् // sbca_8.49 //

तूलगर्भैर्मृदुस्पर्शै रमन्ते नोपधानकैः / दुर्गन्धं न स्रवन्तीति कामिनो ऽमेध्यमोहिताः // sbca_8.50 //

यत्र च्छन्ने ऽप्ययं रागस्तदच्छन्नं किमप्रियम् / न चेत्प्रयोजनं तेन कस्माच्छन्नं विमृद्यते // sbca_8.51 //

यदि ते नाशुचौ रागः कस्मादालिङ्गसे ऽपरम् / मांसकर्दमसंलिप्तं स्नायुबद्धास्थिपञ्जरम् // sbca_8.52 //

स्वमेव बह्वमेध्यं ते तेनैव धृतिमाचर / अमेध्यभस्त्रामपरां गूथघस्मर विस्मर // sbca_8.53 //

मांसप्रियो ऽहमस्येति द्रष्टुं स्प्रष्टुं च वाञ्छसि / अचेतनं स्वभावेन मांसं त्वं कथमिच्छसि // sbca_8.54 //

यदिच्छसि न तच्चित्तं द्रष्टुं स्प्रष्टुं च शक्यते / यच्च शक्यं न तद्वेत्ति किं तदालिङ्गसे मुधा // sbca_8.55 //

नामेध्यमयमन्यस्य कायं वेत्सीत्यनद्भुतम् / स्वामेध्यमयमेव त्वं तं नावैषीति विस्मयः // sbca_8.56 //

विघनार्कांशुविकचं मुक्त्वा तरुणपङ्कजम् / अमेध्यशौण्डचित्तस्य का रतिर्गूथपञ्जरे // sbca_8.57 //

मृदाद्यमेध्यलिप्तत्वाद्यदि न स्प्रष्टुमिच्छसि / यतस्तन्निर्गतं कायात्तं स्प्रष्टुं कथमिच्छसि // sbca_8.58 //

यदि ते नाशुचौ रागः कस्मादालिङ्गसे परम् / अमेध्यक्षेत्रसंभूतं तद्बीजं तेन वर्धितम् // sbca_8.59 //

अमेध्यभवमल्पत्वान्न वाञ्छस्यशुचिं कृमिम् / बह्वमेध्यमयं कायममेध्यजमपीच्छसि // sbca_8.60 //

न केवलममेध्यत्वमात्मीयं न जुगुप्ससि / अमेध्यभाण्डानपरान् गूथघस्मर वाञ्छसि // sbca_8.61 //

कर्पूरादिषु हृद्येषु शाल्यन्नव्यञ्जनेषु वा / मुखक्षिप्तविसृष्टेषु भूमिरप्यशुचिर्मता // sbca_8.62 //

यदि प्रत्यक्षमप्येतदमेध्यं नाधिमुच्यसे / श्मशाने पतितान् घोरान् कायान् पश्यापरानपि // sbca_8.63 //

चर्मण्युत्पाटिते यस्माद्भयमुत्पद्यते महत् / कथं ज्ञात्वापि तत्रैव पुनरुत्पद्यते रतिः // sbca_8.64 //

काये न्यस्तो ऽप्यसौ गन्धश्चन्दनादेव नान्यतः / अन्यदीयेन गन्धेन कस्मादन्यत्र रज्यसे // sbca_8.65 //

यदि स्वभावदौर्गन्ध्याद्रागो नात्र शिवं ननु / किमनर्थरुचिर्लोकस्तं गन्धेनानुलिम्पति // sbca_8.66 //

कायस्यात्र किमायातं सुगन्धि यदि चन्दनम् / अन्यदीयेन गन्धेन कस्मादन्यत्र रज्यते // sbca_8.67 //

यदि केशनखैर्दीर्घैर्दन्तैः समलपाण्डुरैः / मलपङ्कधरो नग्नः कायः प्रकृतिभीषणः // sbca_8.68 //

स किं संस्क्रियते यत्नादात्मघाताय शस्त्रवत् / आत्मव्यामोहनोद्युक्तैरुन्मत्तैराकुला मही // sbca_8.69 //

कङ्कालान् कतिचिद्दृष्ट्वा श्मशाने किल ते घृणा / ग्रामश्मशाने रमसे चलत्कङ्कालसंकुले // sbca_8.70 //

एवं चामेध्यमप्येतद्विना मूल्यं न लभ्यते / तदर्थमर्जनायासो नरकादिषु च व्यथा // sbca_8.71 //

शिशोर्नार्जनसामर्थ्यं केनासौ यौवने सुखी / यात्यर्जनेन तारुण्यं वृद्धः कामैः करोति किम् // sbca_8.72 //

केचिद्दिनान्तव्यापारैः परिश्रान्ताः कुकामिनः / गृहमागत्य सायाह्ने शेरते स्म मृता इव // sbca_8.73 //

दण्डयात्राभिरपरे प्रवासक्लेशदुःखिताः / वत्सररैपि नेक्षन्ते पुत्रदारांस्तदर्थिनः // sbca_8.74 //

यदर्थमेव विक्रीत आत्मा कामविमोहितैः / तन्न प्राप्तं मुधैवायुर्नीतं तु परकर्मणा // sbca_8.75 //

विक्रीतस्वात्मभावानां सदा प्रेषणकारिणाम् / प्रसूयन्ते स्त्रियो ऽन्येषामटवीविटपादिषु // sbca_8.76 //

रणं जीवितसंदेहं विशन्ति किल जीवितुम् / मानार्थं दासतां यान्ति मूढाः कामविडम्बिताः // sbca_8.77 //

छिद्यन्ते कामिनः केचिदन्ये शूलसमर्पिताः / दृश्यन्ते दह्यमानाश्च हन्यमानाश्च शक्तिभिः // sbca_8.78 //

अर्जनरक्षणनाशविषादैर् अर्थमनर्थमनन्तमवेहि / व्यग्रतया धनसक्तमतीनां नावसरो भवदुःखविमुक्तेः // sbca_8.79 //

एवमादीनवो भूयानल्पास्वादस्तु कामिनाम् / शकटं वहतो यद्वत्पशोर्घासलवग्रहः // sbca_8.80 //

तस्यास्वादलवस्यार्थे यः पशोरप्यदुर्लभः / हता दैवहतेनेयं क्षणसंपत्सुदुर्लभा // sbca_8.81 //

अवश्यं गन्तुरल्पस्य नरकादिप्रपातिनः / कायस्यार्थे कृतो यो ऽयं सर्वकालं परिश्रमः // sbca_8.82 //

ततः कोटिशतेनापि श्रमभागेन बुद्धता / चर्यादुःखान्महद्दुःखं सा च बोधिर्न कामिनाम् // sbca_8.83 //

न शस्त्रं न विषं नाग्निर्न प्रपातो न वैरिणः / कामानामुपमां यान्ति नरकादिव्यथास्मृतेः // sbca_8.84 //

एवमुद्विज्य कामेभ्यो विवेके जनयेद्रतिम् / कलहायासशून्यासु शान्तासु वनभूमिषु // sbca_8.85 //

धन्यैः शशाङ्ककरचन्दनशीतलेषु रम्येषु हर्म्यविपुलेषु शिलातलेषु / निःशब्दसौम्यवनमारुतवीज्यमानैः चंक्रम्यते परहिताय विचिन्त्यते च // sbca_8.86 //

विहृत्य यत्र क्वचिदिष्टकालं शून्यालये वृक्षतले गुहासु / परिग्रहरक्षणखेदमुक्तः चरत्यपेक्षाविरतो यथेष्टम् // sbca_8.87 //

स्वच्छन्दचार्यनिलयः प्रतिबद्धो न कस्यचित् / यत्संतोषसुखं भुङ्क्ते तदिन्द्रस्यापि दुर्लभम् // sbca_8.88 //

एवमादिभिराकारैर्विवेकगुणभावनात् / उपशान्तवितर्कः सन् बोधिचित्तं तु भावयेत् // sbca_8.89 //

परात्मसमतामादौ भावयेदेवमादरात् / समदुःखसुखाः सर्वे पालनीया मयात्मवत् // sbca_8.90 //

हस्तादिभेदेन बहुप्रकारः कायो यथैकः परिपालनीयः / तथा जगद्भिन्नमभिन्नदुःखसुखात्मकं सर्वमिदं तथैव // sbca_8.91 //

यद्यप्यन्येषु देहेषु मद्दुःखं न प्रबाधते / तथापि तद्दुःखमेव ममात्मस्नेहदुःसहम् // sbca_8.92 //

तथा यद्यप्यसंवेद्यमन्यद्दुःखं मयात्मना / तथापि तस्य तद्दुःखमात्मस्नेहेन दुःसहम् // sbca_8.93 //

मयान्यदुःखं हन्तव्यं दुःखत्वादात्मदुःखवत् / अनुग्राह्या मयान्ये ऽपि सत्त्वत्वादात्मसत्त्ववत् // sbca_8.94 //

यदा मम परेषां च तुल्यमेव सुखं प्रियम् / तदात्मनः को विशेषो येनात्रैव सुखोद्यमः // sbca_8.95 //

यदा मम परेषां च भयं दुःखं च न प्रियम् / तदात्मनः को विशेषो यत्तं रक्षामि नेतरम् // sbca_8.96 //

तद्दुःखेन न मे बाधेत्यतो यदि न रक्ष्यते / नागामिकायदुःखान्मे बाधा तत्केन रक्ष्यते // sbca_8.97 //

अहमेव तदापीति मिथ्येयं परिकल्पना / अन्य एव मृतो यस्मादन्य एव प्रजायते // sbca_8.98 //

यदि तस्यैव यद्दुःखं रक्ष्यं तस्यैव तन्मतम् / पाददुःखं न हस्तस्य कस्मात्तत्तेन रक्ष्यते // sbca_8.99 //

अयुक्तमपि चेदेतदहंकारात्प्रवर्तते / तदयुक्तं निवर्त्यं तत्स्वमन्यच्च यथाबलम् // sbca_8.100 //

संतानः समुदायश्च पङ्क्तिसेनादिवन्मृषा / यस्य दुःखं स नास्त्यस्मात्कस्य तत्स्वं भविष्यति // sbca_8.101 //

अस्वामिकानि दुःखानि सर्वाण्येवाविशेषतः / दुःखत्वादेव वार्याणि नियमस्तत्र किंकृतः // sbca_8.102 //

दुःखं कस्मान्निवार्यं चेत्सर्वेषामविवादतः / वार्यं चेत्सर्वमप्येवं न चेदात्मापि सत्त्ववत् // sbca_8.103 //

कृपया बहु दुःखं चेत्कस्मादुत्पद्यते बलात् / जगद्दुःखं निरूप्येदं कृपादुःखं कथं बहु // sbca_8.104 //

बहूनामेकदुःखेन यदि दुःखं विगच्छति / उत्पाद्यमेव तद्दुःखं सदयेन परात्मनोः // sbca_8.105 //

अतः सुपुष्पचन्द्रेण जानतापि नृपापदम् / आत्मदुःखं न निहतं बहूनां दुःखिनां व्ययात् // sbca_8.106 //

एवं भावितसंतानाः परदुःखसमप्रियाः / अवीचिमवगाहन्ते हंसाः पद्मवनं यथा // sbca_8.107 //

मुच्यमानेषु सत्त्वेषु ये ते प्रामोद्यसागराः / तैरेव ननु पर्याप्तं मोक्षेणारसिकेन किम् // sbca_8.108 //

अतः परार्थं कृत्वापि न मदो न च विस्मयः / न विपाकफलाकाङ्क्षा परार्थैकान्ततृष्णया // sbca_8.109 //

तस्माद्यथान्तशो ऽवर्णादात्मानं गोपयाम्यहम् / रक्षाचित्तं दयाचित्तं करोम्येवं परेष्वपि // sbca_8.110 //

अभ्यासादन्यदीयेषु शुक्रशोणितबिन्दुषु / भवत्यहमिति ज्ञानमसत्यपि हि वस्तुनि // sbca_8.111 //

तथा कायो ऽन्यदीयो ऽपि किमात्मेति न गृह्यते / परत्वं तु स्वकायस्य स्थितमेव न दुष्करम् // sbca_8.112 //

ज्ञात्वा सदोषमात्मानं परानपि गुणोदधीन् / आत्मभावपरित्यागं परादानं च भावयेत् // sbca_8.113 //

कायस्यावयवत्वेन यथाभीष्टाः करादयः / जगतो ऽवयवत्वेन तथा कस्मान्न देहिनः // sbca_8.114 //

यथात्मबुद्धिरभ्यासात्स्वकाये ऽस्मिन्निरात्मके / परेष्वपि तथात्मत्वं किमभ्यासान्न जायते // sbca_8.115 //

एवं परार्थं कृत्वापि न मदो न च विस्मयः / आत्मानं भोजयित्वैव फलाशा न च जायते // sbca_8.116 //

तस्माद्यथार्तिशोकादेरात्मानं गोप्तुमिच्छसि / रक्षाचित्तं दयाचित्तं जगत्यभ्यस्यतां तथा // sbca_8.117 //

अध्यतिष्ठदतो नाथः स्वनामाप्यवलोकितः / पर्षच्छारद्यभयमप्यपनेतुं जनस्य हि // sbca_8.118 //

दुष्करान्न निवर्तेत यस्मादभ्यासशक्तितः / यस्यैव श्रवणात्रासस्तेनैव न विना रतिः // sbca_8.119 //

आत्मानं चापरांश्चैव यः शीघ्रं त्रातुमिच्छति / स चरेत्परमं गुह्यं परात्मपरिवर्तनम् // sbca_8.120 //

यस्मिन्नात्मन्यतिस्नेहादल्पादपि भयाद्भयम् / न द्विषेत्कस्तमात्मानं शत्रुवधो भयावहः // sbca_8.121 //