शिक्षासमुच्चय

शान्तिदेव: शिक्षासमुच्चय

[i. दानपारमिता]

शिक्षा-समुच्चयः ।

दान-पारमिता नाम प्रथमः परिच्छेदः ॥

नमः सर्व-बुद्ध-बोधि-सत्वेभ्यः ॥

यस्य + अ-श्रवेण नरक-आदि महा-प्रपात-दाह-आदि-दुष्खम् अनुभूतम् अभूद् भवद्भिः । तीव्रं पुनः पुनर् अन्-अन्तम् अ-शान्त-चित्तैस् तच् * छ्रोतुम् आदरम् उदारतरं भजध्वम् ॥

श्रुत्वा ... पापं अन्-उद्धत-आत्मा पूर्व-अर्जितं च विपुलं क्षपयत्य् अ-शेषम् । अ-प्राप्त-पूर्वम् अपि सौख्यम् अवाप्नुवन्ति हानिं सुखाच् च न कदा-चिद् अपि प्रयान्ति ॥

सम्बोध्i-satva-sukham उत्तमम् अ-क्षय ... अप्य् अ-सम-संपदम् आप्नुवन्ति । तद् धर्म-रत्नम् अत्i-dur-labham अप्य् अ-लब्धं लब्ध-क्षणाः शृण्वत स-आदरम् उच्यमानम् ॥

आयान्तु च त्र्i-bhuvana-eka-hitasya वाक्यं श्रोतुं प्रसन्न-मनसः सुर-नाग-सत्वाः । गन्धर्व-यक्ष-गरुड-असुर-किन्नर-इन्द्राः प्रेत-आदयः श्रवण-जात-तृषः स-हर्षाः ॥

सु-गतान् स-सुतान् स-धर्म-कायान् प्रणिपत्य + आदरतो * अखिलांश् च वन्द्यान् । सु-गत-आत्म-ज-सम्वर-अवतारं कथयिष्यामि समुच्चित-अर्थ-वाक्यैः ॥

न च किञ्-चिद् अ-पूर्वम् अत्र वाच्यं न च संग्रन्थन-कौशलं मम + अस्ति । अत एव न मे पर-अर्थ-यत्नः स्व-मनो भावयितुं मम + इदम् इष्टम् ॥

मम तावद् अनेन याति वृद्धिं कुशलं भावयितुं प्रसाद-वेगः । यदि मत्-सम-धातुर् एव पश्येद् अ-परो * अप्य् एनम् अतो * अपि स-अर्थको * अयम् ॥

क्षण-सम्पद् इयं सु-दुर्-लभा प्रतिलब्धा पुरुष-अर्थ-साधनी । यदि न + अत्र विचिन्त्यते हितं पुनर् अप्य् एष समागमः कुतः ॥

यथा + उक्तम् आर्य-गण्ड-व्यूह-सूत्रे । आर्य-जय-उष्म-आयतन-विमोक्षे ॥

दुर्-लभा + अष्टा-क्षण-निर्वृत्तिर् दुर्-लभो मनुष्य-प्रतिलम्भो दुर्-लभा क्षण-संपत्-विशुद्धिर् दुर्-लभो बुद्ध-उत्पादो । दुर्-लभा + अ-विकल-इन्द्रियता । दुर्-लभो बुद्ध-धर्म-श्रवो । दुर्-लभं सत्-पुरुष-समवधानं । दुर्-लभानि भूत-कल्याण-मित्राणि । दुर्-लभो भूत-नय-अनुशासन्य् उपसंहारः । दुर्-लभं सम्यग्-जीवितं । दुर्-लभः सद्-धर्मे तद्-अनुकूलः प्रयत्नो मनुष्यलोकए इति ॥

तद् एवं-विधं समागमम् आसाद्य संवृत्i-parama-arthataः सु-विदित-संसार-दुष्खस्य + उपशमन-सुख-अभिलाषिणो बुद्ध-गोत्र-अनुभावात् तु यस्य महासत्वस्य + एवं प्रत्यवेक्षा + उत्पद्यते ॥

यदा मम परेषां च भयं दुष्खं च न प्रियं । तदा + आत्मनः को विशेषो यत् तं रक्षामि न + इतरम् । इति तेन + आत्मनः सत्व-धातोश् च ॥

दुष्ख-अन्तं कर्त्तु-कामेन सुख-अन्तं गन्तुम् इच्छता । श्रद्धा-मूलं दृढी-कृत्य बोधौ कार्या मतिर् दृढा ॥

उक्तं हि रत्न-उल्का-धारण्याम् ॥

श्रद्धयमानु जिनान् जिनधर्म्मान् श्रद्धयते चरि बुद्ध-सुतानाम् । बोधि अनुत्तर श्रद्धयमानो जायति चित्तं महा-पुरुषाणाम् ॥

श्रद्ध पुरो-गत-मातृ-जनेत्री पालिक-वर्द्धिक सर्व-गुणानाम् । कांक्ष-विनोदनि ओघ-प्रतारणि । श्रद्ध-निदर्शनि क्षेम-पुरस्य ॥

श्रद्ध अन्-आविल-चित्त-प्रसादो मान-विवर्जित-गौरव-मूला । श्रद्ध निधान-धनं चरण-अग्रं पाणि यथा शुभ-संग्रह-मूलम् ॥

श्रद्ध प्रमोद-करी परित्यागे । श्रद्ध प्रहर्ष-करी जिन-धर्म्मे । श्रद्ध विशेष-करी गुण-ज्ञाने । दैशिक प्रापणि बुद्ध-गती ये ॥

इन्द्रिय-तीक्ष्ण-प्रभास्वरतायै । श्रद्ध-बलं अ-विमर्दनतायै । निश्रय-क्लेश-अधर्षिकतायै । ऐषिका श्रद्ध स्वयं-भु-गुणानाम् ॥

श्रद्ध अ-सङ्गत-सङ्ग-सुखेषु अ-क्षण-वर्जित एक-क्षण-अग्रम् । श्रद्ध अतिक्रमु मार-पथस्य । दर्शिक उत्तम-मोक्ष-पथस्य ॥

वीजम् अ-पूतिकु हेतु-गुणानां । श्रद्ध विरोहणि बोधि-द्रुमस्य । वर्द्धनि ज्ञान-विशेष-सुखानां । श्रद्ध निदर्शिक सर्व-जिनानां ॥

ye sada śraddha sa-gaurava-buddhe | te tu na śīla na śikṣa tyajanti | ye tu na śīla na śikṣa tyajantī | te guṇavāṃ stutaye [doubtful] guṇavantaḥ ||

ye sada śraddha sa-gaurava-dharmme | te jina-dharmma a-tṛpta-śṛṇontī [doubtful] ||

ये जिन-धर्म्म् अ-तृप्त-शृणोन्ती । तेष्व् अधिमुक्ति अ-चिन्तिय-धर्म्मे ॥

ये सद श्रद्ध स-गौरव-संघे । ते अ-विवर्त्तिक संघ-प्रसन्नाः ॥

ये अ-विवर्त्तिक संघ-प्रसन्नास् ते अ-विवर्त्तिक श्रद्ध-बलातः । ये अ-विवर्त्तिक श्रद्ध-बलातो । इन्द्रिय-तीक्ष्ण-प्रभास्वर तेषाम् ॥

इन्द्रिय-तीक्ष्ण-प्रभास्वर येषाम् तेहि विवर्जित पापक-मित्राः । येहि विवर्जित पापक-मित्राः धार्म्मिक-मित्र-परिग्रह तेषाम् ॥

धार्मिक-मित्र-परिग्रह येषाम् । ते विपुलं कुशल + उपचिन्वन्ति । ये विपुलं कुशल + उपचिनोन्ती हेतु-बल-उपगताय महा-आत्मा ॥

हेतु-बल-उपगताय महा-आत्मा । तेष उदार-धिमुक्ति-विशेषाः । येष उदार-धिमुक्ति-विशेषास् ते सदा + अधिष्ठित सर्व-जिनेभिः ॥

ये सदा + अधिष्ठित सर्व-जिनेभिस् तेषु + उपपद्यति बोधयि चित्तम् । येषु + उपपद्यति बोधयि चित्तं ते अभियुक्त मह-र्षि-गुणेषु ॥

ये अभियुक्त मह-र्षि-गुणेषु जातय-बुद्ध-कुले अनुजाताः । जातय बुद्ध-कुले अनुजातास् ते समयोग अ-योग-विमुक्ताः ॥

ये समयोग अ-योग-विमुक्ताः । आशय तेष प्रसाद-विशुद्धः ॥

आशयु येष प्रसाद-विशुद्धः तेष अध्याशयु उत्तम-श्रेष्ठः । येष अध्याशयु उत्तम-श्रेष्ठस् ते सद पारमितासु चरन्ति ॥

ये सद पारमितासु चरन्ती ते प्रतिपन्न इहो मह-याने । ये प्रतिपन्न इहो मह-याने ते प्रतिपत्तितु पूजयि बुद्धान् ॥

ये प्रतिपत्तितु पूजयि बुद्धान् तेषु अनुस्मृति बुद्ध अ-भेद्या । येषु अनुस्मृति बुद्ध अ-भेद्या । ते सद पश्यिय चिन्तिय बुद्धान् ॥

ये सद पश्यिय चिन्तिय बुद्धान् । तेष न जातु न तिष्ठति बुद्धः ॥

येष न जातु न तिष्ठति बुद्धः तेष न जातु रहायति धर्म्मः । येष न जातु रहायति धर्मः ते सद धिष्ठित सर्व-जिनेभिर् । इत्य्-आदि-श्रद्धा-मूलो गुण-विस्तरो * अन्-अन्तस् तत्र + उक्तः । तत् परिसमाप्य संक्षेपतः पुनर् आह । दुर्-ल्लभ-सत्व-पृथग्-जन-काया । ये इमि श्रद्दधि ईदृशि धर्म्मान् । ये तु शुभ-उपचिताः कृत-पुण्यास् ते इमि श्रद्दधि हेतु-बलेन ॥

यो दश-क्षेत्र-रज-उपम-सत्वान् कल्पम् उपस्थिहि सर्व-सुखेन । न + उत तु तादृशु पुण्य-विशेषो यादृश श्रद्दधतो इमि धर्म्मान् ॥

इति । तथा + आर्य-दश-धर्म-सूत्रे * अपि देशितं ॥

श्रद्धा हि परमं यानं येन निर्यान्ति नायकाः । तस्माद् बुद्ध-अनुशारित्वं भजेत मतिमान् नरः ॥

अ-श्राद्धस्य मनुष्यस्य शुक्लो धर्मो न रोहति । वीजानाम् अग्नि-दग्धानाम् अङ्कुरो हरितो यथा ॥

इति । अत एव + आर्य-ललित-विस्तर-सूत्रे प्रतिवेदितं । श्रद्धायाम् आनन्द योगः करणीय इदं तथा-गतो विज्ञपयति + इति ॥

तथा सिंह-परिपृच्छायां । श्रद्धया । क्षणम् अ-क्षणं वर्जयति इत्य् उक्तम् ॥

तद् एवं । श्रद्धा-मूलं दृढी-कृत्य बोधि-चित्तं दृढं कर्तव्यं सर्व-पुण्य-संग्रहत्वात् तद् यथा + आर्य-सिंह-परिपृच्छायां । सिंहेन राज-कुमारेण भगवान् पृष्तः ॥

संग्रहः सर्व-धर्माणां । कर्मणा केन जायते । प्रियश् च भोति सत्वानां यत्र यत्र + उपपद्यते ॥

भगवान् आह । सर्व-सत्व-प्रमोक्षाय चित्तं बोधाय नामयेत् । एष संग्रह धर्माणां भवते तेन च प्रियः ॥

इति । तथा + आर्य-गण्ड-व्यूह-सूत्रे * अपि वर्णितं । बोधि-चित्तं हि कुल-पुत्र वीज-भूतं सर्व-बुद्ध-धर्माणां । क्षेत्र-भूतं सर्व-जगc-chukla-dharma-virohaणतया । धरणि-भूतं सर्व-लोक-प्रतिशरणतया यावत् पितृ-भूतं सर्व-बोधि-सत्व-आरक्षणतया ॥

पेयालं ॥

वैश्रवण-भूतं सर्व-दारिद्र्य-संछेदनतया । चिन्ता-मणि-राज-भूतं सर्व-अर्थ-संसाधनतया । भद्र-घट-भूतं सर्व-अभिप्राय-परिपूरणतया । शक्ति-भूतं क्लेश-शत्रु-विजयाय । धर्म-भूतं योनिशो मनस्-कार-संछेदनतया । खड्ग-भूतं क्लेश-शिरः-प्रपातनतया । कुठार-भूतं दुष्ख-वृक्ष-संछेदनतया । प्रहरण-भूतं सर्व-उपद्रव-परित्राणतया । वडिस-भूतं संसार-जल-चर-अभ्युद्धरणतया । वात-मण्डली-भूतं सर्व-आवरण-निवरण-तृन-विकिरणतया । उद्दान-भूतं सर्व-बोध्i-satva-caryआ-प्रणिधान-संग्रहणतया । चैत्य-भूतं स-देव-मानुष-असुरस्य लोकस्य । इति हि कुल-पुत्र बोधि-चित्तम् एभिश् च + अन्यैश् च + अ-प्रमाणैर् गुण-विशेषैः समन्वागतम् इति ॥

कथं पुनर् ज्ञायते । पृथग्-जनस्य + अपि बोधि-चित्तम् उत्पद्यते । न वाङ्-मात्रम् एतद् इति । अन्-एक-सूत्र-अन्त-दर्शनात् ॥

यथा तावद् आर्य-विमलकीर्त्ति-निर्देशे निर्दिष्टं । सुमेरु-समां सत्-काय-दृष्टिम् उत्पाद्य बोधि-चित्तम् उत्पद्यते । ततश् च बुद्ध-धर्मा विरोहन्ति + इति ॥

रत्न-करण्ड-सूत्राच् च पृथग्-जनो * अपि बोधि-सत्व इति ज्ञायते ॥

यथा + उक्तं । तद् यथा + अपि नाम मञ्जुश्रीः अण्ड-कोष-प्रक्षिप्तो * अपि कलविङ्क-पोतो । अ-संभिन्न-अण्ड अ-निश्क्रान्तः कोषात् कलविङ्क-रुतम् एव मुञ्चति ॥

एवम् एव मञ्जुश्रीः अ-विद्या-अण्ड-कोष-प्रक्षिप्तो * अपि बोधि-सत्वो । अ-संभिन्न-आत्म-दृष्टिर् अ-निष्क्रान्तस् त्रैधातुकाद् बुद्ध-रुतम् एव मुञ्चति । यद् इदं शून्यता-निमित्त-अ-प्रणिहित-रुतम् एव ॥

सर्व-धर्म-प्रवृत्ति-निर्देशे * अपि कथितं । जयमतेश् च बोधि-सत्वस्य पृथिवी विदारम् अदात् । स काल-गतो महा-निरयं प्रापतद् इति । स हि शून्यतां न + अधिमुक्तवान् शून्यता-वादिनि च प्रतिघं कृतवान् ॥

नियत-अ-नियत-अवतार-मुद्रा-सूत्रे * अप्य् आख्यातं ॥

कतमः पशु-रथ-गतिको बोधि-सत्वः । तद् यथा । कश्-चित् पुरुषः पञ्च-बुद्ध-क्षेत्र-परम-अणु-रजः-समान् लोक-धातून् अभिक्रमितु-कामः स्यात् । स पशु-रथम् अभिरुह्य मार्गं प्रतिपद्यते स चिरेण दीर्घेण + अध्वना योजन-शतं गच्छेत् । स तत्र महत्या वात-मण्डल्या पश्चात् खलु पुनर् अशीतिं योजन-सहस्राणि प्रत्याकृष्य प्रत्युदावर्त्य + इति । तत् किं शक्नुयात् स पुरुषस् तान् लोक-धातून् पशु-रथेन + अतिक्रमितुम् । यावद् अन्-अभिलाप्य-अन्-अभिलाप्यैर् अपि कल्पैर् एकम् अपि लोक-धातुम् अतिक्रमितुम् । आह । न + उ हि + इदं भगवन् । भगवान् आह । एवम् एव मञ्जुश्रीः यः कश्-चिद् बोधि-चित्तम् उत्पाद्य महा-यानं । न धारयति । न पठति । श्रावक-यानीयान् सेवते । तैश् च सार्द्धं संस्तवं करोति । श्रावक-यानं च पठति स्व-अध्यायति मीमांसते परिबुध्यते * अर्थांश् च पाठयति यावद् बोधयति । स तेन धन्व-प्रज्ञो भवति सो * अन्-उत्तर-ज्ञान-मार्गात् प्रत्याकृष्यते प्रत्युदावर्त्त्यते । यद् अपि तस्य बोधि-सत्वस्य बोधि-भावना + अतः प्रज्ञा-इन्द्रियं प्रज्ञा-चक्षुः तद् अपि तस्य धन्वी-क्रियते प्रतिहन्यते । श्रयं पशु-रथ-गतिको बोधि-सत्व इति ॥

तद् एवम् एषा शून्यता-अन्-अधिमुक्तिर् महा-यान-अन्-अभिरतिश् च + अ-संपूर्ण-अधिमुक्त्i-citta-caryasya + अपि प्रायो न संदृश्यते । प्राग् एव + अधिमात्र-अधिमुक्ति-चर्यस्य बोधि-सत्वस्य । स हि रत्न-मेघे । सर्व-बाल-चरित-विपत्ति-समतिक्रान्तः पठ्यते अ-संख्येय-समाधि-धारणी-विमोक्ष-अभिज्ञा-विद्या-विक्रीदितो । अन्-अन्त-धर्म-आराम-रति-निर्-आमिष-अ-पर-अन्त-कल्प-कोट्य्-अन्-आभोग-निर्-विकल्प-प्रीति-वेग-आलोक-प्रतिलब्धश् च + अ-प्रमेय-कल्प-कोटी-नियुत-शत-सहस्र-परम-महा-यान-प्रस्थान-विचित्र-भावना-संपूर्ण पर-अर्थ-प्रतिपत्ति-निर्याण पुण्य-ज्ञान-संभार-अभिनिहार-अभिनिर्वृत्तिः पूर्व-योग-शत-सहस्र-समृद्धश् च पठ्यते । अथ + एतन् नेय-अर्थं । कस्माद् अन्ये बोध्i-citta-utpआदका अस्यां भूमौ न + इष्यन्ते । न च + अत्र + इच्छया किञ्-चिद् विशेष-चिह्नं नीत-अर्थं कर्त्तुं लभ्यते । अधिमात्र-अधिमुक्ति-चर्या + अ-धर्मता वचनाच् च गम्यते । यथा मध्य-मृदु-प्रकारा + अप्य् अधिमुक्ति-चर्या + अस्त्य् एव + इति ॥

अस्य पुनस् तथा-गत-गुह्य-सूत्रस्य को * अभिप्रायो । यद् उक्तं । कस्य भगवन् बोध्i-citta-utpआदः । आह । यस्य महा-राज + अध्याशयो * अ-विकोपितः । आह । कस्य भगवन्न् अध्याशयो * अ-विकोपितः । आह । यस्य महा-राज महा-करुणा-उत्पादः । आह । कस्य भगवन् महा-करुणा-उत्पादः । आह । यस्य महा-राज सर्व-सत्व-अ-परित्यागः । आह । कथं भगवन् सत्वा अ-परित्यक्ता भवन्ति । आह । यदा महा-राज + आत्म-सौख्यं परित्यक्तं भवति + इति । बोध्i-citta-mआत्र-अ-सन्तुष्टानां करुणा-अभिलाष-संजन-अर्थम् इदम् उक्तं । यथा न ते तथा-गत-शासने प्रव्रजिता येषां न + अस्ति त्याग इति । एवम् इह + अन्य-बोध्i-citta-nindआ द्रष्टव्या न तु बोधि-चित्तम् अन्यथा न + उत्पद्यतए एव ॥

यथा दश-धर्मक-सूत्रे देशितं । इह कुल-पुत्र बोधि-सत्वो गोत्र-स्थः सन्न् अन्-उत्पादित-बोधि-चित्तः तथा-गतेन वा तथा-गत-श्रावकेण वा संचोद्यमानः संवेद्यमानः समादाप्यमानो * अन्-उत्तरायां सम्यक्-सम्बोधौ बोधि-चित्तम् उत्पादयति + इदं प्रथमं कारणं बोध्i-citta-utpआदाय । संबोधेर् वा बोधि-चित्तस्य वा वर्णं भाष्यमाणं श्रुत्वा + अन्-उत्तरायां सम्यक्-संबोधौ चित्तम् उत्पादयति + इदं द्वितीयं कारणं । स सत्वा ... न्-अ-शरणान् अ-द्वीपान् दृष्ट्वा कारुण्य-चित्तम् उपस्थाप्य यावद् अन्-उत्तरायां सम्यक्-सम्बोधौ चित्तम् उत्पादयति + इदं तृतीयं कारणं बोध्i-citta-utpआदाय । स तथा-गतस्य सर्व-आकार-परिपूर्णतां दृष्ट्वा प्रीतिम् उत्पाद्य अन्-उत्तरायां सम्यक्-संबोधौ चित्तम् उत्पादयति + इदं चतुर्थं कारणम् इति । तच् च बोधि-चित्तं द्वि-विधं बोधि-प्रणिधि-चित्तं च बोधि-प्रस्थान चित्तं च । यथा + आर्य-गण्ड-व्यूह-सूत्रे भाषितं । दुर्-लभाः कुल-पुत्र ते सत्वाः सर्व-लोके ये * अन्-उत्तरस्यां सम्यक्-संबोधौ चित्तं प्रणिदधति । ततो * अपि दुर्-लभतमास् ते सत्वा ये * अन्-उत्तरां सम्यक्-संबोधिम् अभिसंप्रस्थिता इति । तत्र बोधि-प्रणिधि-चित्तं । मया बुद्धेन भवितव्यम् इति चित्तं प्रणिधानाद् उत्पन्नं भवति । शूरङ्गम-सूत्रे * अपि । शाठ्य-उत्पादितस्य + अपि बोधि-चित्तस्य बुद्धत्व-हेतुत्व-अभिधानात् । कः पुनर् वादः किञ्-चिद् एव कुशलं कृत्वा । यथा + उक्तं भद्र-कल्पिक-सूत्रे । घोषदत्तो नाम तथा-गतो यत्र नक्षत्रराजेन तथा-गतेन प्रथमं बोधि-चित्तम् उत्पादितं ताम्बूल-पत्रं दत्त्वा गोपालक-भूतेन । एवं विद्युत्प्रदीपो नाम तथागतो यत्र यशसा तथागतेन प्रथमं बोधि-चित्तम् उत्पादितं दशिकां दत्त्वा तन्त्र-वाय-भूतेन । एवम् अनन्तप्रभो नाम तथा-गतो यत्र + अर्चिष्मता तथा-गतेन प्रथमं बोधि-चित्तम् उत्पादितं तृण-प्रदीपं दत्त्वा नगर-अवलम्बक-भूतेन । एवं दृढविक्रमो नाम तथा-गतो यत्र दुष्प्रधर्षेण तथा-गतेन प्रथमं बोधिचित्तम् उत्पादितं दत्त-काष्ठं दत्त्वा काष्ठ-हारक-भूतेन + इत्य् आदि ॥

चर्या-अ-विकले * अपि च बोधि-चित्ते न + अवमन्यता कर्त्तव्या । तस्य + अप्य् अन्-अन्त-संसार-सुख-प्रसवनत्वात् । यथा + आर्य-मैत्रेय-विमोक्षे वर्णितं । तद् यथा + अपि नाम कुल-पुत्र चित्तम् अपि वज्र-रत्नं सर्व-प्रतिविशिष्टं सुवर्ण-अलं-कारम् अभिभवति । वज्र-रत्न-नाम च न विजहाति । सर्व-दारिद्र्यं विनिवर्त्तयति । एवम् एव कुल-पुत्र + आशय-प्रतिपत्ति-भिन्नम् अपि सर्व-ज्ञता-चित्त-उत्पाद-वज्र-रत्नं सर्व-श्रावक-प्रत्य्-एक-बुद्ध-गुण-सुवर्ण-अलं-कारम् अभिभवति बोध्i-sattva-nआम च न विजहाति । सर्व-संसार-दारिद्र्यं विनिवर्त्तयति + इति । इतश् च विना + अपि चर्यया बोधि-चित्तम् उपकारकम् इति ज्ञातव्यं । येन + अ-पर-राज-अववादक-सूत्रे कथितं । यस्माच् च त्वं महा-राज बहु-कृत्यो बहु-करणीयः । अ-सहः सर्वेण सर्वः सर्वथा सर्वं सर्वदा दान-पारमितायां शिक्षितुं । एवं यावत् प्रज्ञा-पारमितायां शिक्षितुं । तस्मात् तर्हि त्वं महा-राज एवम् एव सम्यक्-सम्बोधि-छन्दं श्रद्धां त्र ... प्रणिधिं च गच्छन्न् अपि तिष्ठन्न् अपि निषण्णो * अपि शयानो * अपि जाग्रद् अपि भुञ्जानो * अपि । पिवन्न् अपि । सतत-समितम् अनुस्मर । मनसि-कुरु भावय । सर्व-बुद्ध-बोध्i-satva-praty-eka-buddha-आर्य-श्रावक-पृथग्-ज् अनानाम् आत्मनश् च + अतीत-अन्-आगत-प्रत्युत्पन्नानि सर्व-कुशल-मूलान्य् अभिसंक्षिप्य तुलयित्वा पिण्डयित्वा + अनुमोदस्व + अग्रया अनुमोदनया यावद् आकाश-समतया निर्वाण-समतया + अनुमोदस्व + अनुमोद्य च सर्व-बुद्ध-बोध्i-satva-praty-eka-buddha-आर्य-श्रावकाणां पूजा-कर्मणे निर्यातय । निर्यात्य च सर्व-सत्व-साधारणानि कुरु । ततः सर्व-सत्वानां यावत् सर्व-ज्ञात-प्रतिलम्भाय सर्व-बुद्ध-धर्म-परिपूरणाय दिने दिने त्रैकाल्यम् अन्-उत्तरायां सम्यक्-संबोधौ परिणामय एवं खलु त्वं महा-राज प्रतिपन्नः सन् राज्यं कारयिष्यसि राज्य-कृत्यानि च न हाययिष्यसि बोधि-संभारांश् च परि-पूरयिष्यसि + इति ॥

अत्र + एव च + अस्य विपाक उक्तः । स खलु पुनस् त्वं महा-राज तस्य सम्यक्-संबोध्i-citta-kuशल-मूल-कर्मणो विपाकेन + अन्-एक-शत-कृत्वो देवेषु + उपपन्नो * अभूः । अन्-एक-शत-कृत्वो मनुष्येषु + उपपन्नो * अभूः । सर्वासु च देव-मनुष्य-उपपत्तिष्व् आधिपत्यम् एव कारयसि । न च तावत् तव महा-राज तस्य सम्यक्-संबोधि-चित्तस्य कुशल-कर्मण ऊनत्वं वा + अ-पूर्णत्वं वा प्रज्ञायते । अपि च महा-राज एकम् अपि सम्यक्-संबोधि-चित्तं सर्व-सत्त्व-उत्तारण-आरम्बणत्वात् सर्व-सत्व-आमोचन-आरम्बणत्वात् सर्व-सत्व-समाश्वासन-आरम्बणत्वात् सर्व-सत्व-परिनिर्वाण-आरम्बणत्वाद् अ-प्रमेय-अ-संख्येय-कुशल-उपचयम् । कः पुनर् वादो य एवं बहुली-करोति + इति ॥

एतच् च बोधि-चित्तं रूप-काय-दर्शन-उत्पन्नं । तत्र पूर्व-अवदाने पठ्यते । एवं तावत् प्रणिध्i-bodhi-cittaं वेदितव्यं । इदं तु वक्तव्यं किम् अ-भूमि-प्रविष्ठस्य + अपि बोध्i-satva-samvara-adhikआरो * अस्ति न वा + इति । अस्ति + इति वेदितव्यं आकाश-गर्भ-सूत्रे लाभ-सत्-कार-अर्थं मूल-आपत्ति-श्रवणात् । दश-भूमिक-सूत्रे तु प्रथमायां भूमौ दर्शितं । न च कञ्-चित् सत्-कारां कस्य-चित् सकाशात् प्रतिकांक्षत्य् अन्यत्र मया + एव + एषां सर्व-सत्वानां सर्व-उपकरण-बाहुल्यम् उपनामयितव्यम् इति । तथा च + आह । प्रमुदितायां बोध्i-satva-bhऊमौ सु-व्यवस्थितो भवत्य् अ-चलन-योगे ... ति । पुनश् च + उक्तं । तथा-गत-वंश-नियतो भवति संबोधि-परायण इति । आकाश-गर्भ-सूत्रे त्व् आह । श्रावक-यानम् एव + अस्य न भवति प्राग् एव महा-यानम् इति । तथा + आर्य-उग्र-परिपृच्छायां मात्सर्य-पर्यवनद्धस्य + अपि शिक्षा-पदानि प्रज्ञप्तानि । प्रमुदितायां तु पठ्यते । आत्म-संज्ञा-अपगमाच् च + अस्य + आत्म-स्नेहो न भवति । कुतः । पुनः सर्व-उपकरण-स्नेह इति । तथा मस्तक-आदि-दानम् अप्य् अत्र + अस्य + उक्तं ॥

एवम् आदि सूत्रेषु भूमि-प्रविष्टस्य + अपि शिक्षा-प्रज्ञप्तिर् दृश्यते । यत्र वा + अ-सामान्येन बोधि-सत्वम् अधिकृत्य + उपदेशस् तत्र + अभ्यास-योग्यतया प्रतिषेध-वाक्येन वा + आdi-karmika-bodhi-satvena न शिक्षितव्यं भवेद् एतत् । उभय-अ-संभवे तु सर्वत्र शिक्षितव्यं । तत्र + अप्य् एकस्यां शिक्षायां शिक्षणायाम् अ-शक्तस्य + इतर-शिक्षा-अन्-अभ्यासादन-आपत्तिः ॥

आर्य-अक्षयमति-सूत्रे * अप्य् एवम् अवोचत् । दान-काले शील-उपसंहारस्य + अपेक्षा + इति विस्तरः । न च + अत्र शिथिलेन भवितव्यं न च शेषासु न समुदागच्छति । यथा-बलं यथा-भजमानम् इति दश-भूमिक-सूत्रे वचनात् । अयं च संवरः स्त्रीणाम् अपि मृदु-क्लेशानां बोध्य्-अभिलाष-चित्तानां लभ्यते । उक्तं हि बोध्i-satva-prआतिमोक्षे । चतुर्भिः शारिपुत्र धर्मैः समन्वागताः बोधि-सत्वाः सत्य-वादिनो भवन्ति + इत्य् आरभ्य + आह । इह शारिपुत्र कुल-पुत्रो वा कुल-दुहिता वा + अन्-उत्तरायां सम्यक्-संबोधौ चित्तम् उत्पाद्य + आरब्ध-वीर्यो विहरति कुशल-धर्म-पर्येषणाय + इत्य् आरभ्य सर्व उपदेशः ॥

संवर-ग्रहणं च बोधि-सत्व-शिक्षा-पद-अभ्यास-परमस्य सांवरिकस्य + अन्तिकात् कर्तव्यं । एवं ह्य् अस्य शिक्षा-अतिक्रमे तीव्रम् अपत्राप्यं गुरु-विसंवादन-भयं च + उत्पद्यते । तत्र च + अन्-आभोगतः प्रेम-गौरव-सिद्धिर् इत्य् एष सामान्य-संवर-धर्मः । अत एव बोधि-सत्वाः तथा-गतानां पुरतः शिक्षाणाम् अन्यतम-शिक्षा-निष्पत्ति-कामाः समादानं कुर्वन्ति । तस्य च कल्याण-मित्रस्य + अ-भावे दश-दिग्-अवस्थित-बुद्ध-बोध्i-satva-abhimukhई-भाव-भावनया संवरो ग्राह्यः संवरम् आत्म-बलं च तुलयित्वा । अन्यथा तु सर्व-बुद्ध-बोधि-सत्वाः स-देवकश् च लोको विसंवादितः स्यात् । सd-dharma-smऋत्य्-उपस्थान-सूत्रे हि किञ्-चिन् मात्रं चिन्तयित्वा + अप्य् अ-ददतः प्रेत-गतिर् उक्ता प्रतिज्ञातं च + अ-ददतो नरक-गतिः । किं पुनर् अन्-उत्तरम् अर्थम् अ-खिलस्य जगतः प्रतिज्ञाय + अ-संपादयतः । अत एव + उक्तं धर्म-संगीति-सूत्रे । सत्य-गुरुकेण कुल-पुत्र बोधि-सत्वेन भवितव्यं । सत्य-संगीतिः कुल-पुत्र धर्म-संगीतिः । तत्र कुल-पुत्र कतमत् सत्यं यद् बोधि-सत्वो * अन्-उत्तरायां सम्यक्-संबोधौ चित्तम् उत्पाद्य तच् चित्तं जीवित-हेतोर् अपि न परित्यजति न सत्वेषु विप्रतिपद्यते । इदं बोधि-सत्वस्य सत्यं ॥

यत् पुनर् बोधि-सत्वो * अन्-उत्तरायां सम्यक्-संबोधौ चित्तम् उत्पाद्य पश्चात् तच् चित्तं परित्यजति सत्वेषु विप्रतिपद्यते * अयं बोधि-सत्वस्य प्रतिकृष्टो मृषा-वाद इति । आर्य-सागरमति-सूत्रे * अपि देशितं । स्याद् यथा + अपि नाम सागरमते राजा वा राज-मात्रो वा सर्वं नागरकं जनं श्वो भक्तेन + उपनिमन्त्र्य + उपेक्षको भवेन् न + अन्न-पानं समुदानयेत् सत्यं सर्व-जन-कायं विसंवादयेत् । तत्र ते * अन्न-पान-भोजनम् अ-लभमाना उच्चग्घन्तः प्रक्रामेयुः । एवम् एव सागरमते यो बोधि-सत्वः सर्व-सत्वान् आश्वास्य + अ-तीर्ण-तारणाय + अ-मुक्त-मोचनाय + अन्-आश्वस्त-आश्वासनाय यावन् न बाहुश्रुत्ये * अभियोगं करोति न + अपि ततो * अन्येषु बोधि-पक्ष्य-कुशल-मूलेषु धर्मेषु । अयं बोधि-सत्वो विसंवादयति स-देवकं लोकं । एवं च तं पूर्व-बुद्ध-दर्शिन्यो देवता उच्चग्घन्ति विवादयन्ति । दुर्-लभास् ते यज्ञ-स्वामिनो ये महा-यज्ञं प्रतिज्ञाय + उत्तारयन्ति । तस्मात् तर्हि सागरमते न सा बोधि-सत्वेन वाग् भाषितव्या यया स-देव-मानुष-असुरं लोकं विसंवादयेत् ॥

पुनर् अ-परं सागरमते बोधि-सत्वः केन-चिद् एव + अधीष्टो भवति धर्मेष्व् अर्थ-करणीयेषु । तत्र बोधि-सत्वेन वाग् भाषिता भवति यावद् आत्म-परित्यागो * अपि बोधि-सत्वेन कर्तव्यो भवेत् तत्र न पुनः स सत्वो विसंवादयितव्य इति । तस्मात् स्व-बल-अनुरूपेण + एकम् अपि कुशल-मूलं समादाय रक्षितव्यं । यथा + उक्तम् आर्य-क्षितिगर्भ-सूत्रे । एभिर् दशभिः कुशलैः कर्म-पथैर् बुद्धत्वं । न पुनर् यो * अन्तश एकम् अपि यावज्-जीवं कुशलं कर्म-पथं न रक्षति अथ च पुनर् एवं वदति । अहं महा-यानिको * अहं च + अन्-उत्तरां सम्यक्-संबोधिं पर्येषामि + इति । स पुद्गलः परम-कुहको महा-मृषा-वादिकः सर्वेषां बुद्धानां भगवतां पुरतो विसंवादको लोकस्य + उच्छेद-वादी स मूढः कालं कुरुते विनिपात-गामी भवति + इति । यावत् कालं च शक्नोति तावत् कालं कुशलं समादाय वर्तितव्यं ॥

एतच् च भैषज्य-गुरु-वैडूर्य-प्रभ-सूत्रे द्रष्टव्यं । यस् तु महा-सत्व एवं श्रुत्वा + अपि बोध्i-satva-caryआ-दुष्-करताम् अपि प्रज्ञया + अवगाह्य + उत्सहतए एव सकल-दुष्खित-जन-परित्राण-धुरम् अववोढुं तेन वन्दन-पूजन-पाप-देशन-पुण्य-अनुमोदन-बुद्ध-अध्येषण-याचन-बोधि-परिणामनं कृत्वा कल्याण-मित्रम् अभ्येत्य तd-ukta-anuvआदेन स्वयं वा वक्तव्यं । समन्वाहर + आचार्य + अहम् एवं नाम + इत्य् उक्त्वा । यथा + आर्य-मञ्जुश्री-बुद्ध-क्षेत्र-गुण-व्यूह-अलङ्-कार-सूत्रे भगवता मञ्जुश्रिया पूर्व-जन्म-अवदाने चर्या-उपेतं बोधि-चित्तम् उत्पादितं तथा + उत्पादयितव्यं । एवं हि तेन + उक्तं ॥

यावती प्रथमा कोटिः संसारस्य + अन्त-वर्जिता । तावत् सत्व-हित-अर्थाय चरिष्याम्य् अ-मितां चरिम् ॥

उत्पादयाम संबोधौ चित्तं नाथस्य संमुखम् । निमन्त्रये जगत् सर्वं दारिद्र्यान् मोचिता + अस्मि तत् ॥

व्यापाद-खिल-चित्तं वा ईर्ष्या-मात्सर्यम् एव वा । अद्य + अग्रे न करिष्यामि बोधिं प्राप्स्यामि यावता । ब्रह्म-चर्यं चरिष्यामि कामांस् त्यक्ष्यामि पापकान् ॥

बुद्धानाम् अनुशिक्षिष्ये शील-संवर-संयमे । न + अहं त्वरित-रूपेण बोधिं प्राप्तुम् इह + उत्सहे ॥

पर-अन्त-कोटिं स्थास्यामि सत्वस्य + एकस्य कारणात् । क्षेत्रं विशोधयिष्यामि अ-प्रमेयम् अ-चिन्तियम् ॥

नाम-धेयं करिष्यामि दश दिक्षु च विश्रुतं । काय-वाक्-कर्मणी च + अहं शोधयिष्यामि सर्वशः ॥

शोधयिष्ये मनस्-कर्म कर्म कर्त्ता + अस्मि न + अ-शुभम् । इति ॥

न च + अत्र सार्वकालिकात् संवर-ग्रहणाज् जन्म-अन्तर-आपत्ति-शङ्का कर्तव्या + अत्र + एव सूत्रे * अ-क्षोभ्य-प्रणिधान-अनुज्ञानाद् एवं ह्य् उक्तं । यथा तेन + अ-क्षोभ्येण तथा-गतेन पूर्वं बोध्i-satva-bhऊतेन + एवं वाग् भाषिता । विसंवादिता मे बुद्धा भगवन्तो भवेयुर् यदि सर्वस्यां जातौ न प्रव्रजेयम् इति । एका जातिः प्रयत्नेन संशोध्या विबुध-आत्मना । अन्यास् तु जातीर् आ-बोधेः स + एव संशोधयिष्यति + इत्य् उक्तेः ॥

एवं शारिपुत्र बोधि-सत्वेन अ-क्षोभ्यस्य तथा-गतस्य अनुशिक्षितव्यं । एवं शिक्षमाणः शारिपुत्र बोधि-सत्वो महा-सत्वः सर्वस्यां जातौ प्रव्रजत्य् उत्पादाद् वा तथा-गतानाम् अन्-उत्पादाद् वा + अ-वश्यं गृह-आवासान् निष्क्रामति । तत् कस्य हेतोः । परमो ह्य् अयं शारिपुत्र लाभो यद् उत गृह-आवासान् निष्क्रमणम् इति । यावत् । भार्या-पुत्र-दुहितृ-तृष्णा च + अस्य न भवति + इति । यथा जन्म-अन्तरेष्व् अयं दोषो न भवति तथा + अत्र + एव वक्ष्यमाणम् इत्य् आस्तां तावद् एतत् ॥

तद् एवं समात्त-संवरस्य सामान्यम् आपत्ति-लक्षणम् उच्यते । येन + आपत्ति-लक्षणेन युक्तं वस्तु स्वयम् अप्य् उत्प्रेक्ष्य परिहरेन् न च + आपत्ति-प्रतिरूपकेष्व् अन्-आपत्ति-प्रतिरूपकेषु च संमुह्येत । बोधि-सत्वः सर्व-सत्वानां वर्त्तमान-अन्-आगत-सर्व-दुष्ख-दौर्मनस्य + उपशमाय वर्त्तमान-अन्-आगत-सुख-सौमनस्य + उत्पादाय च निः-शाठ्यतः काय-वाङ्-मनः-पराक्रमैः प्रयत्नं करोति । यदि तु तत्-प्रत्यय-सामग्रीं न + अन्वेषते तd-an-antarआय प्रतिकाराय न घटते अल्प-दुष्ख-दौर्मनस्यं बहु-दुष्ख-दौर्मनस्य-प्रतिकार-भूतं न + उत्पादयति । महा-अर्थ-सिद्ध्य्-अर्थं च + अल्प-अर्थ-हानिं न करोति क्षणम् अप्य् उपेक्षते । स-आपत्तिको भवति । संक्षेपतो * अन्-आपत्तिः स्व-शक्त्य्-अ-विशयेषु कार्येषु तत्र निष्-फलतया शिक्ष्या-प्रज्ञप्त्य्-अ-भावात् । प्रकृत्i-sa-avadyataया त्व् अन्यद् गृह्यतए एव । यत्र स्व-शक्त्य-गोचरे * अपि त्याग-सामर्थ्याद् आपत्तिः स्यात् तन् न चिन्त्यं । सामान्य-पाप-देशना न ... वात् तु ततो मुक्तिः ॥

एतत् समासतो बोधि-सत्व-शिक्षा-शरीरं । विस्तरतस् त्व् अ-प्रमाण-कल्प-अ-पर्यवसान-निर्देशं । अथ-वा संक्षेपतो द्वे बोधि-सत्वस्य + आपत्ती । यथा शक्त्i-yukta-a-yuktam अ-समीक्ष्य + आरभते । निवृत्तः समीक्षते स-आपत्तिको भवति । निरूप्य यथा-अर्हम् अतिक्रामत्य् अन्तशश् चण्डाल-दासेन + अपि चोदितः स-आपत्तिको भवति । कुतः ॥

एतद् अध्याशय-संचोदन-सूत्रे वचनात् । अपि तु मैत्रेय चतुर्भिः कारणैः प्रतिभानं सर्व-बुद्ध-भाषि ... भिः । इह मैत्रेय प्रतिभानं सत्य-उपसंहितं भवति । न + अ-सत्य-उपसंहितं धर्म-उपसंहितं भवति न अ-धर्म-उपसंहितं । क्लेश-हायकं भवति न क्लेश-विवर्द्धकं । निर्वाण-गुण-अनुशंस-सन्दर्शकं भवति न संसार-गुण-अनुशंस-सन्दर्शकं । एभिश् चतुर्भिः पेयालं । यस्य कस्य-चिन् मैत्रेय एभिश् चतुर्भिः कारणैः प्रतिभानं प्रतिभाति प्रतिभास्यति वा । तत्र श्राद्धैः कुल-पुत्रैः कुल-दुहितृभिर् वा बुद्ध-संज्ञा + उत्पादयितव्या शास्तृ-संज्ञां कृत्वा । स धर्मः श्रोतव्यः । तत् कस्य हेतोः । यत् किञ्-चिन् मैत्रेय सु-भाषितं सर्वं तद् बुद्ध-भाषितं । तत्र मैत्रेय य इमानि प्रतिभानानि प्रतिक्षिपेन् न + एतानि बुद्ध-भाषितानि + इति । तेषु च + अ-गौरवम् उत्पादयेत् पुद्गल-विद्वेषेण तेन सर्व-बुद्ध-भाषितं प्रतिभानं प्रतिक्षिप्तं भवति । धर्मं प्रतिक्षिप्य धर्म-व्यसन-संवर्तनीयेन कर्मणा + अपाय-गामी भवति ॥

यः पुनर् एतद् अभ्यास-अर्थं व्युत्पादितम् इच्छति । तेन + अत्र शिक्षा-समुच्चये तावच् चर्या-मुख-मात्र-शिक्षण-अर्थम् अभियोगः करणीयः शिक्षा-आरम्भस्य + एव महा-फलत्वात् । यथा + उक्तं प्रशान्त-विनिश्चय-प्रतिहार्य-सूत्रे । यश् च मञ्जुश्रीर् बोधि-सत्वो गङ्गा-नदी-वालिका-समेभ्यो बुद्धेभ्यः प्रत्य्-एकं सर्वेभ्यो गंगा-नदी-वालिका-समानि बुद्ध-क्षेत्राणि वशि-राज-महा-मण्i-ratna-pratipऊर्णानि कृत्वा दह्याद् एवं ददङ् गङ्गा-नदी-वालिका-समान् कल्पान् दानं दद्याद् । यो वा + अन्यो मञ्जुश्रीर् बोधिसत्व इमान् एवं-रूपान् धर्मान् श्रुत्वा एक-अन्तेन गत्वा चित्तेन + अभिनिरूपयेद् इमेष्व् एवं-रूपेषु धर्मेषु शिक्षिष्यामि + इति । सो * अ-शिक्षितो * अपि मञ्जुश्रीर् बोधिसत्वो * अस्यां शिक्ष्यायां छन्दिको वततरं पुण्यं प्रसवति । न त्व् एव तद् दानम् अयं पुण्य-क्रिया-वस्त्व् इति । तस्माद् एवम् अनुशंस-दर्शिना बोधि-सत्वेन न कथं-चिन् निवर्त्तितव्यं । यथा + अत्र + एव + आह । तत्र मञ्जुश्रीर् ये त्रि-साहस्र-महा-साहस्र-लोक-धातु-परम-अणु-रजः-समाः सत्व-स् तेषाम् एक-एकः सत्वो राजा भवेज् जम्बू-द्वीप-अधिपतिस् ते सर्वए एवं घोषयेयुः । यो महा-यानम् उद्ग्रहिष्यति धारयिष्यति वाचयिष्यति पर्यवाप्स्यति प्रवर्त्तयिष्यति तस्य नख-छेदेन मासं पञ्च-पलिकेन दिवसेन + अवतारयिष्यामः तं च + एतेन + अपक्रमेण जीविताद् व्यपरोपयिष्याम इति । सचेन् मञ्जुश्रीर् बोधि-सत्व एवम् उच्यमानो न + उ त्रस्यति न संत्रासम् आप्स्यते * अन्तश एक-चित्त-उत्पादेन + अपि न बिभेति न विषीदति न विचिकित्सते । उत्तरि च सd-dharmma-parigrahअ-अर्थम् अभियुज्यते पाठ-स्व-अध्याय-अभिमुक्तो विहरति । अयं मञ्जुश्रीर् बोधि-सत्वश् चित्त-शूरो दान-शूरः शील-शूरः क्षान्ति-शूरः वीर्य-शूरः ध्यान-शूरः प्रज्ञा-शूरः समाधि-शूरः इति वक्तव्यः ॥

सचेन् मञ्जुश्रीर् बोधि-सत्वः तेषां वधक-पुरुषाणां न कुप्यति न रुष्यति न खिल दोष-चित्तम् उत्पादयति । स मञ्जुश्रीर् बोधि-सत्वो ब्रह्म-सम इन्द्र-समो * अ-कम्प्य इति ॥

इतश् च + अग्र्य-काले शिक्षा-आदरो महा-फल-विपाकः । तथा हि चन्द्र-प्रदीप-सूत्रे । बुद्धान कोटीन् अ-युतान् उपस्थिहे । दत्तेन पानेन प्रसन्न-चित्तः । छत्रैः पताकाभि च दीप-मालैः । कल्पान कोट्यो यथ गङ्ग-वालिकाः ॥

यश् च + एव सद्-धर्मे प्रलुज्यमाने । निरुध्यमाने सु-गतस्य शासने । रात्रिं दिवं एक चरेय शिक्षाम् । इदन् ततः पुण्य-विशिष्ट भोति ॥

तस्मात् कर्तव्यो * अत्र + आदरः ॥

उक्तानि च सूत्र-अन्तेषु बोधि-सत्व-शिक्षा-पदानि । यथा + उक्तम् आर्य-रत्न-मेघे । कथं च कुल-पुत्र बोधि-सत्वा बोधि-सत्व-शिक्षा-संवर-संवृता भवन्ति । इह बोधि-सत्वः एवं विचारयति । न प्रातिमोक्ष-संवर-मात्रकेण मया शक्यम् अन्-उत्तरां सम्यक्-संबोधिम् अभिसंबोद्धुं । किं तर्हि यानि + इमानि तथा-गतेन तेषु तेषु सूत्र-अन्तेषु बोध्i-satva-samudआचारा । बोधि-सत्व-शिक्षा-पदानि प्रज्ञप्तानि तेषु तेषु मया शिक्षितव्यम् इति विस्तरः । तस्माद् अस्मद्-विधेन मन्द-बुद्धिना दुर्-विज्ञेयो विस्तर-उक्तत्वाद् बोधि-सत्वस्य संवरः । ततः किं युक्तं ॥

मर्म-स्थानान्य् अतो विद्याद् येन + अन्-आपत्तिको भवेत् ॥

कतमानि च तानि मर्म-स्थानानि यानि हि सूत्र-अन्तेषु महा-यान-अभिरतानाम् अर्थाय + उक्तानि । यद् उत । आत्म-भावस्य भोगानां त्र्य्-अध्व-वृत्तेः शुभस्य च । उत्सर्गः सर्व-सत्वेभ्यस् तद्-रक्षा शुद्धि-वर्धनम् ॥

एष बोध्i-satva-saंवर-संग्रहः । यत्र बोधि-सत्वानाम् अभ्यास-विश्रामे * अप्य् आपत्तयो व्यवस्थाप्यन्ते ॥

yathā + uktaṃ bodhi-satva-prātimokṣe | yo bodhi-satvena mārgaḥ parigṛhītaḥ sarva-satvānāṃ kṛtena duṣkham upagāmī | saced bodhi-satvasya taṃ mārgaṃ parigṛhya + avasthitasya + api kalpa-koṭer atyayena + ekaṃ sukha-cittam utpadyeta + antaśo niṣadya cittam api | tatra bodhi-satvena + evaṃ cittam utpādayitavyaṃ sarva-satvānām ātyayikaṃ parigṛhya + etad api me varjayan niṣīdāmi + iti | parigṛhyet tam [doubtful] | api mañjuśrīr āha ||

पञ्च + इमानि देव-पुत्र + आनन्तर्याणि यैर् आनन्तर्यैः समन्वागता बोधि-सत्वाः क्षिप्रम् अन्-उत्तरा-सम्यक्-संबोधिम् अभिसंबुध्यते । कतमानि पञ्च । यदा देव-पुत्र बोधि-सत्वो * अध्याशयत्य् अन्-उत्तरायां सम्यक्-संबोधौ चित्तम् उत्पाद्य न + अन्तरा श्रवक-प्रत्य्-एक-बुद्ध-भूमौ चित्तम् उत्पादयति + इदं देव-पुत्र प्रथमम् आनन्तर्यं । सर्वस्व-परित्यागितायां चित्तम् उत्पाद्य न + अन्तरा मात्सर्य-चित्तेन सार्द्धं स न्यसति + इदं देव-पुत्र द्वितीयम् आनन्तर्यम् । सर्व-सत्वा मया त्रातव्या इत्य् एवं चित्तम् उत्पाद्य न + अन्तरा सीदति + इदं देव-पुत्र तृतीयम् आनन्तर्यम् । अन्-उत्पन्न-अ-निरुद्धान् सर्व-धर्मान् अवभोत्स्यए इत्य् एवं चित्तम् उत्पाद्य न + अन्तरा दृष्टि-गतेषु प्रपतति + इदं देव-पुत्र चतुर्थम् आनन्तर्यम् । एक-क्षण-समायुक्तया प्रज्ञया सर्व-धर्मान् अवभोत्स्यए इत्य् एवं चित्तम् उत्पाद्य न + अन्तरा तिष्ठति न विष्ठीवति अ-प्राप्तायां सर्व-ज्ञतायाम् इदं देव-पुत्र पञ्चमम् आनन्तर्यम् इति ॥

तस्माद् एवम् आत्म-भाव-भोग-पुण्यानाम् अ-विरतम् उत्सर्ग-रक्षा-शुद्धि-वृद्धयो यथा-योगं भावनीयाः ॥

तत्र तावद् उत्सर्ग-अर्थं परिग्रह-दोष-भावना-द्वारेण वैराग्यम् उत्पादयेत् त्याग-अनुशंसांश् च भावयेत् । यथा तावच् चन्द्र-प्रदीप-सूत्रे । अध्यवसिता ये बालाः काये * अस्मिन् पूतिके सम्यग् । जीविते चञ्चले * अ-वश्ये माया-स्वप्न-निभा-उपमे ॥

अति-रौद्राणि कर्माणि कृत्वा मोह-वश-अनुगाः । ते यान्ति नरकान् घोरान् मृत्यु-यान-गत-अ-बुधा । इति ॥

तथा + अन्-अन्त-मुख-निर्हार-धारण्याम् उक्तं ॥

ये के-चित् सत्वा न भवन्ति विग्रहाः परिग्रहस् तत्र निदान-मूलम् । तस्मात् त्यजेद् यत्र भवेत् तृष्णा । उत्सृष्ट-तृष्णस्य हि धारणी भवेत् ॥

बोध्i-satva-prआतिमोक्षे कथितं । पुनर् अ-परं शारिपुत्र बोधि-सत्वः सर्व-धर्मेषु परकीय-संज्ञाम् उत्पादयति । न कञ्-चिद् भावम् उपादत्ते । तत् कस्य हेतोः । उपादानं हि भयम् इति ॥

आर्य-उग्रदत्त-परिपृच्छायाम् अप्य् आह । यद् दत्तं तन् न भूयो रक्षितव्यं । यद् गृहे तद् रक्षितव्यं । यद् दत्तं तत् तृष्ना-क्षयाय । यद् गृहे तत् तृष्णा-वर्द्धनं । यद् दत्तं तद् अ-परिग्रहं यद् गृहे तत् स-परिग्रहं । यद् दत्तं तद् अ-भयं यद् गृहे तत् स-भयम् । यद् दत्तं तद् बोधि-मार्ग-उपस्तम्भाय । यद् गृहे तन् मार-उपस्तम्भाय । यद् दत्तं तद् अ-क्षयम् । यद् गृहे तत् क्षयि । यद् दत्तं ततः सुखम् यद् गृहे तद्-आरभ्य दुष्खं । यद् दत्तं तत् क्लेश-उत्सर्गाय । यद् गृहे तत् क्लेश-वर्द्धनम् । यद् दत्तं तन् महा-भोगतायै । यद् गृहे न तन् महा-भोगतायै । यद् दत्तं तत् सत्-पुरुष-कर्म । यद् गृहे तत् का-पुरुष-कर्म । यद् दत्तं तत् सत्-पुरुष-चित्त-ग्रहणाय । यद् गृहे तत् का-पुरुष-चित्त-ग्रहणाय । यद् दत्तं तत् सर्व-बुद्ध-प्रशस्तं । यद् गृहे तद् बाल-जन-प्रशस्तम् ॥

यावत् सचेत् पुनर् अस्य पुत्रे * अतिरिक्ततरं प्रेम + उत्पद्यते तथा + अन्येषु सत्वेषु तेन तिसृभिः परिभाषणाभिः स्व-चित्तं परिभाषितव्यं । कतमाभिस् तिसृभिः । सम्यक्-प्रयुक्तस्य सम-चित्तस्य बोधि-सत्वस्य बोधिर् न विषम-चित्तस्य बोधिर् न मिथ्या-प्रयुक्तस्य । अ-नानात्व-चारिणो बोधि-सत्वस्य बोधिर् न नानात्व-चारिणः । आभिस् तिसृभिः परिभाषणाभिः स्व-चित्तं परिभाष्य + अन्यत्रे * अ-मित्र-संज्ञा + उत्पादयितव्या + अ-मित्रं ह्य् एतन् मम । न मैत्रं । यो * अहम् अस्य + अर्थाय बुद्ध-प्रज्ञप्ता-शिक्षाया उद्धुरताद् गत्वा + अस्मिन् पुत्रे * अतिरिक्ततरं प्रेम + उत्पादयामि । न तथा + अन्येषु सत्वेषु । तेन तथा तथा चित्तम् उत्पादयितव्यं यथा यथा + अस्य सर्व-सत्वेषु पुत्र-प्रेम-अनुगता मैत्र्य् उत्पद्यते । आत्म-क्षेम-अनु ... मैत्र्य् उत्पद्यते । एवं च + अनेन योनिशः प्रत्यवेक्षितव्यं । अन्यत एष आगत । अन्यतो * अहं । सर्व-सत्वा अपि मम पुत्रा अभूवन् । अहं च सर्व-सत्वानां पुत्रो * अभूवम् । न + इह संविद्यते कश्-चित् कस्य-चित् ... परो वा । यावद् एवं हि गृह-पते । गृहिणा बोधि-सत्वेन न कस्मिंश्-चिद् वस्तुनि ममत्वं परिग्रहो वा कर्तव्यः । न + अध्यवसानं । न नियतिः न तृष्णा-अनुशयः कर्तव्यः । सचेत् पुनर् गृह-पते गृहिणं बोधि-सत्वं याचनक उपसंक्रम्य किञ्-चिद् एव वस्तु याचेत । सचेद् अस्य वस्त्व् अ-परित्यक्तं भवेत् । न + एवं चित्तं निध्यापयितव्यं । यद्य् अहम् एतद् वस्तु परित्यजेयं यदि वा न परित्यजेयम् अ-वश्यं मम + एतेन वस्तुना विना-भावो भविष्यति । अ-कामकेन मरणम् उपगन्तव्यं भविष्यति । एतच् च वस्तु मां त्यक्ष्यति अहं च +

एनं त्यक्ष्यामि । एतच् च वस्तु परित्यज्य + अहं आत्त-सारः कालं करिष्यामि एतच् च परित्यक्तं न मे मरण-काले चित्तं पर्यादाय स्थास्यति । एतच् च मे मरण-काले प्रीतिं प्रामोद्यम् अ-विप्रतिसारितां च जनयिष्यति । सचेत् पुनर् एवम् अपि समन्वाहरन् शक्नुयात् तद् वस्तु परित्यक्तुम् । तेन स याचनकश् चतसृभिः संज्ञप्तिभिः संज्ञपयितव्यः । कतमाभिश् चतसृभिः । दुर्-बलस् तावद् अस्म्य् अ-परिपक्व-कुशल-मूलः । आदि-कर्मिको महा-याने । न चित्तस्य वशी परित्यागाय । स-उपादान-दृष्टिको * अस्मि । अहं-कार-मम-कार-स्थितः । क्षमस्व सत्-पुरुष । मा परिताप्सीस् तथा + अहं करिष्यामि तथा प्रतिपत्स्ये । तथा वीर्यम् आरप्स्ये । यथा + एनं च तव + अभिप्रायं परिपूरयिष्यामि सर्व-सत्वानां च + इति । एवं खलु गृह-पते । तेन याचनकः संज्ञपयितव्यः । एतच् च संज्ञपनम् उपरि दोष-परिहाराय + उक्तं । मा भूद् बोधि-सत्वस्य तत्र अ-प्रसादो बोधि-सत्वे वा याचनकस्य + इति । न तु मात्सर्यम् एवं अन्-अवद्यं भवति कुत्सितं च + इदं भगवता बोधि-सत्वानां ॥

यथा + आह बोध्i-satva-prआतिमोक्षे । चत्वार इमे शारिपुत्र धर्मा बोधि-सत्वानां न संविद्यन्ते । कतमे चत्वारः । शाठ्यं बोधि-सत्वानां न संविद्यते । मात्सर्यं बोधि-सत्वानां न संविद्यते । ईर्ष्या-पैशुन्यं बोधि-सत्वानां न संविद्यते । न + अहं शक्तो * अन्-उत्तरां सम्यक्-संबोधिम् अभिसंबोद्धुम् इति । लीनं चित्तं बोधि-सत्वानां न संविद्यते । यस्य + इमे शारिपुत्र चत्वारो धर्माः संविद्यन्ते स पण्डित.इर् ज्ञातव्यः । कुहको वत + अयं । लपको वत + अयं । नष्ट-धर्मो वत + अयं । संक्लेश-धर्मो वत + अयं लोक-आमिष-गुरुको वत + अयं भक्त-चोडक-परमो वत + अयम् इति । तथा चित्त-शूराः खलु पुनः शारिपुत्र बोधि-सत्वा भवन्ति । यावत् स्व-हस्त-परित्यागी भवति पाद-परित्यागी । नासा-परित्यागी । शीर्ष-परित्यागी । अङ्ग-प्रत्य्-अङ्ग-परित्यागी । पुत्र-परित्यागी । दुहितृ-परित्यागी । भार्या-परित्यागी । रति-परित्यागी । परिवार-परित्यागी । चित्त-परित्यागी । सुख-परित्यागी । गृह-परित्यागी । वस्तु-परित्यागी । देश-परित्यागी रत्न-परित्यागी । सर्वस्व-परित्यागी + इति ॥

एवं नारायण-परिपृच्छायाम् अप्य् उक्तं । न तद् वस्तु + उपादातव्यं यस्मिन् वस्तुनि न + अस्य त्याग-चित्तम् उत्पद्यते । न त्याग-बुद्धिः क्रमेत । न स परिग्रहः परिग्रहीतव्यो यस्मिन् परिग्रहे न + उत्सर्जन-चित्तम् उत्पादयेन् न स परिवार उपादातव्यो यस्मिन् याचनकैर् याच्यमानस्य परिग्रह-बुद्धिर् उत्पद्यते । न तद् राज्यम् उपादातव्यं न ते भोगा न तद् रत्नम् उपादातव्यं यावन् न तत् किञ्-चिद् वस्तु + उपादातव्यं । यस्मिन् वस्तुनि बोधि-सत्वस्य + अ-परित्याग-बुद्धिर् उत्पद्यते ॥

अपि तु खलु पुनः कुल-पुत्र बोधि-सत्वेन महा-सत्वेन + एवं चित्तम् उत्पादयितव्यं । अयं मम + आत्म-भावः सर्व-सत्वेभ्यः परित्यक्तः उत्सृष्टः । प्राग् एव बाह्यानि वस्तूनि यस्य यस्य सत्वस्य येन येन यद् यत् कार्यं भविष्यति तस्मै तस्मै तद् दास्यामि सत्-संविद्यमानं हस्तं हस्त-अर्थिकेभ्यो दास्यामि पादं पाद-अर्थिकेभ्यो नेत्रं नेत्र-अर्थिकेभ्यो दास्यामि । मांसं मांस-अर्थिकेभ्यः शोणितं शोणित-अर्थिकेभ्यो मज्जानं मज्जा-अर्थिकेभ्यो * अङ्ग-प्रत्य्-अङ्गान्य् अङ्ग-प्रत्य्-अङ्ग-अर्थिकेभ्यः शिरः शिरो-र्थिकेभ्यः परित्यक्ष्यामि । कः पुनर् वादो बाह्येषु वस्तुषु यद् उत धन-धान्य-जात-रूप-रजत-रत्न-आभरण-हय-गज-रथ-वाहन-ग्राम-नगर-निगम-जन-पद-राष्ट्र-राज-धानी-पत्तन-दासी-दास-कर्म-कर-पौरुषेय-पुत्र-दुहितृ-परिवारेषु । अपि तु खलु पुनर् यस्य यस्य येन येन यद् यत् कार्यं भविष्यति तस्मै तस्मै सत्वाय तत् तद् देयं संविद्यमानं दास्यामि । अ-शोचन्न् अ-विप्रतिसारी अ-विपाक-प्रतिकाङ्क्षी परित्यक्ष्यामि । अन्-अपेक्षो दास्यामि सत्व-अनुग्रहाय सत्व-कारुण्येन सत्व-अनुकम्पया तेषाम् एव सत्वानां संग्रहाय । यथा मे * अमी सत्वाः संगृहीता बोधि-प्राप्तस्य धर्म-जानकाः स्युर् इति । पेयालं ॥

तद् यथा + अपि नाम कुल-पुत्र भैषज्य-वृक्षस्य मूलतो वा ह्रियमाणस्य गण्डतः शाखातः त्वक्तः पत्रतो वा ह्रियमाणस्य पुष्पतः फलतः सारतो वा ह्रियमाणस्य न + एवं भवति विकल्पो । मूलतो मे ह्रियते यावत् सारतो मे ह्रियतए इति ॥

अपि तु खलु पुनर् अ-विकल्प एव हीन-मध्य-उत्कृष्टानां सत्वानां व्याधीन् अपनयति । एवम् एव कुल-पुत्र बोधि-सत्वेन महा-सत्वेन + अस्मिंश् चातुर्महाभौतिके आत्म-भावे भैषज्य-संज्ञा + उत्पादयितव्या येषां येषां सत्वानां येन येन + अर्थः तत् तद् एव मे हरन्तु हस्तं हस्त-अर्थिनः पादं पाद-अर्थिन इति पूर्व-वत् ॥

आर्य-अक्षयमति-सूत्रे * अपि देशितं । अयम् एव मया कायः सर्व-सत्वानां किं-करणीयेषु क्षपयितव्यः । तद् यथा + अपि नाम + इमानि बाह्यानि चत्वारि महा-भूतानि पृथिवी-धातुर् अब्-धातुस् तेजो-धातुर् वायु-धातुश् च नाना-सुखैर् नाना-पर्यायैर् नाना-आरम्बणैर् नाना-उपकरणैर् नाना-परिभोगैः सत्वानां नाना-उपभोगं गच्छन्ति । एवम् एव + अहम् इमं कायं चतुर्-महा-भूत-समुच्छ्रयं नाना-सुखैर् नाना-पर्यायैर् नाना-आरम्बणैर् नाना-उपकरणैर् नाना-परिभोगैर् विस्तरेण सर्व-सत्वानाम् उपभोग्यं करिष्यामि + इति । स इमम् अर्थ-वशं संपश्यन् काय-दुष्खतां च प्रत्यवेक्षते काय-दुष्खतया च न परिखिद्यते सत्व-अवेक्षया + इति ॥

आर्य-वज्र-ध्वज-सूत्रे * अप्य् आह ॥

इति हि बोधि-सत्व आत्मानं सर्व-सत्वेषु निर्यातयन् सर्व-कुशल-मूल-उपकारित्वेन सर्व-सत्वानां कुशल-मूलैः समन्वाहरन् प्रदीप-समम् आत्मानं सर्व-सत्वेषु + उपनयन् सुख-समम् आत्मानं सर्व-सत्वेष्व् अधितिष्ठन् । धर्म-कुक्षि-समम् आत्मानं सर्व-जगति संधारयन् आलोक-समम् आत्मानं सर्व-सत्वेष्व् अनुगच्छन् जगत्-प्रतिष्ठापन-समम् आत्मानं संपश्यन् । कुशल-मूल-प्रत्यय-भूतम् आत्मानं सर्व-जगत्य् अनुगच्छन् । मित्र-समम् आत्मानं सर्व-सत्वेषु नियोजयमानो * अन्-उत्तर-सुख-मार्ग-समम् आत्मानं सर्व-सत्वेषु संदर्शयमानः अन्-उत्तर-सुख-उपधान-समम् आत्मानं सर्व-सत्वेषु परिशोधमानः सूर्य-समम् आत्मानं सर्व-जगति समी-कुर्वाणः । एवं-धर्म-उपेतम् आत्मानं सर्व-सत्वेषु प्रयच्छन् । यथा-काम-करणीय-वश्यम् आत्मानं सर्व-लोके संपश्यन्न् अग्र-चैत्या भविष्यामः ... सर्व-जगत्-स्थित्य्-आत्मानं संपश्यन् । सम-चित्ततां सर्व-जगति निष्पादयन् । सर्व-उपकरण-तीर्थम् आत्मानं संपश्यन् । सर्व-लोक-सुख-दातारम् आत्मानं प्रत्यवेक्षमाणः । सर्व-जगतो दान-पतिम् आत्मानम् अधिमुच्यमानः सर्व-लोक-ज्ञान-समम् आत्मानं कुर्वाणः बोध्i-satva-caryआ-प्रयुक्तम् आत्मानं संजनयमानः । यथा-वादि-तथा-कारित्वेन + आत्मानं नियोजयमानः । सर्व-ज्ञता-सन्नाह-सन्नधम् आत्मानं प्रत्यवेक्षमाणः । पूर्व-निमन्त्रितं चित्तम् अनुपालयमानः । प्रतिपत्तौ च + आत्मानं स्थापयमानो बोध्i-satva-tyआग-चित्ततां मनसि कुर्वाण उद्यान-भूतम् आत्मानं सर्व-सत्वेषु संपश्यन् । धर्म-रति-भूतम् आत्मानं सर्व-लोकेष्व् आदर्शयमानः सौमनस्य-दातारम् आत्मानं सर्व-सत्वानाम् अधितिष्ठन् । अन्-अन्त-प्रीति-संजननम् आत्मानं सर्व-जगतो निर्यातयमानः सर्व-शुक्ल-धर्माय द्वार-भूतम् आत्मानं सर्व-लोके संधारयमानः । बुद्ध-बोधि-दातारम् आत्मानं सर्व-सत्वानां प्रणिदधत् । पितृ-समम् आत्मानं सर्व-प्रजायां नियोजयमानः । सर्व-उपकरण-अ-वैकल्य-अधिकरणम् आत्मानं सर्व-सत्व-धातौ प्रतिष्ठापयमानः ॥

इति हि बोधि-सत्व आत्मानम् उपस्थायकत्वाय ददानः याचनकेषु नीच-मनसि-कार-चित्तो भूम्य-आस्तरण-अधिष्ठान-चेता धरण्i-sama-sarva-duष्ख-सहन-मनसि-कार-प्रवृत्तः सर्व-सत्व-उपस्थान-अ-क्लान्त-मानस-प्रयुक्तो बाल-जन-दुष्-कृत-स्थिरः स्थावर-अधिवासन-जात्यः अस्थितः कुशल-मूल-अभियुक्तः अ-प्रयुक्त-सर्व-लोक-धातु-उपस्थानः कर्णो नासा संपरित्यजन् याचनकेभ्य उपसंक्रान्तेभ्यो बोध्i-satva-caryआ-उपात्त-तथा-गत-कुल-कुलीन-संभूत-चित्तः सर्व-बोध्i-satva-anusmaraण-विहार-प्रसृतो * अ-सारात् सर्व-त्रैलोक्यात् स ... त्यवेक्षमाणः स्व-शरीर-अन्-अध्यवसित-सन्तानः अ-निकेत-सर्व-बुद्ध-धर्म-अनुस्मृति-विहार्य् अ-साराच् * छरीरात् सार-आदान-अभिप्राय इति हि बोधि-सत्वो जिह्वां याचितः समानो म ... वाता प्रेमणीयया मैत्र्या-उपचार-विततया भद्रे सिंह-आसने राज-अर्हे निषाद्य तं याचनकम् अभिभाषते दृष्टः । अ-रिष्ट-चित्तो भूत्वा + अ-क्षत-चित्तो * अन्-उपहत-चित्तो महा-आत्मन् सला ... चित्तो बुद्ध-वंश-संभूत-चित्तो * अ-लुलित-सन्तान-चित्तो महा-स्थाम-बल-आधानो * अन्-अध्यवसित-शरीर-चित्तो * अन्-अभिनिविष्ट-वचन-चित्तो जानु-मण्डल-प्रष्ठित-कायो भूत्वा स्वकान् मुखाज् जिह्वा ... याचनकस्य सर्व-शरीरम् अ-धीनं कृत्वा वाचं प्रमुञ्चन् स्निग्धां मृद्वीं प्रेमणीयां मैत्र्या-उपचारां । गृहाण त्वं मम जिह्वां यथा काम-करणीयां कुरु । तथा कुरु यथा त्वं प्रीतो भवसि प्रीत-मानस आत्मना प्रमुदितो हृष्टः प्रीति-सौमनस्य-जात इति स शिरः परित्यजन् सर्व-धर्म-अग्र-शिरः परम-ज्ञानम् अवतरन् सर्व-सत्व-परित्राण-शिरो-बोधि ... गच्छन्

सर्व-जगद्-अग्र्य-शिरः अन्-उपम-ज्ञानम् अभिलषन् सर्व-दिक्-छिरः प्राप्तुं ज्ञान-राजम् अधिमुच्यमानो * अन्-उत्तर-सर्व-धर्म-ऐश्वर्य-शीर्षतां परिपूरयितु-कामो * अन्-अन्त-याचनक-प्रीति-परिस्फुट-चेता । इति हि बोधि-सत्वो हस्त-पादान् परित्यजन् याचनकेभ्यः श्रद्धा-हस्त-प्रयुक्तेन + अनुग्रह-चारित्रेण बोध्i-satva-siंह-विक्रम-त्याग-प्रतत-पाणिना व्यवसर्ग-अभिरतेन हस्त-पाद-परित्यागेन महा-प्रतिष्ठान-क्रम-तल-व्यतिहारेण बोध्i-satva-caryआ-अध्यवसायेन वेदना-अन्-उपहततया दान-प्रसाद-शक्त्या vi-mala-citta-utpआद-संवरो निष्-पर्यवस्थान-ज्ञान-धर्म-शरीर-अ-छिन्न-अ-भिन्न-अ-लुप्त-काय-संज्ञः अ-नीच-चित्तः सर्व-मार-कर्म-अ-कल्याण-मित्र-उपस्तब्ध-वृंहित-चेताः सर्व-बोध्i-satva-saंवर्णित-एक-त्याग-निर्याण इति हि बोधि-सत्वः स्व-शरीरम् आक्षिप्य रुधिरम् अनुप्रयच्छन् याचनकेभ्यः प्रहर्षित-बोधि-चित्तो । बोध्i-satva-caryआ-अभिलषित-चित्तो * अ-पर्यात्त-वेदित-चित्तः सर्व-याचनक-अभिलषित-चित्तः सर्व-प्रतिग्राहक-अ-विद्विष्ट-चित्तः सर्व-बोध्i-satva-tyआग-प्रतिपत्-प्रतिपन्नो * अ-निवर्त्त्यया प्रीति-प्रस्रब्ध्या स्व-शरीर-अन्-अपेक्ष-चित्तः स्व-शरीराद् रुधिरम् अनुप्रयच्छन् ज्ञान-आयतन-महा-यान-प्रसृत-चेता महा-यान-अ-विनष्ट-मना इष्ट-मनास् तुष्ट-मनाः प्रीत-मनाः मुदित-मना मैत्र्य्--मनाः सुख-मनाः प्रसन्न-मनाः प्रमुदित-प्रीति-सौमनस्य-जातो मज्जा-मांसं स्व-शरीरात् परित्यजन् याचनकेभ्यः कल्याण-त्यागया । याचक-अभिलषितया वाचा तान् याचकान् अभिलपन् । गृह्णन्तु भवन्तो मम शरीरान् मज्जा-मांसं यथा काम-करुणाया

तुल्य-प्रीति-विवर्द्धनेन त्याग-चित्तेन । बोध्i-satva-vijञ-गण-निषेवितेन महा-कुशल-मूलेन लोक-मल-अपकर्षितेन प्रवरेण + अध्याशयेन । सर्व-बोध्i-satva-samatआ-उपात्तैर् महा-दान-आरम्भैर् मनसा + आकाङ्क्षितैः सर्व-याचकैर् अन्-अनुताप्य-चित्तैर् दान-वस्तुभिः अ-प्रत्यवेक्षितेन कर्म-विपाक-प्रत्ययेन सर्व-लोक-धात्v-a-vimukhayआ सर्व-बुद्ध-क्षेत्र-अलं-कार-व्यूह-पूजया सर्व-जगद्-अभिमुखया करुणा-परित्राणतया । सर्व-बुद्ध-बोध्य्-अभिमुखया । दश-बल ... चारणया + अतीत-अन्-आगत-प्रत्युत्पन्न-सर्व-बोध्i-satva-abhimukhअया एक-कुशल-मूल-परिचर्यया सर्व-वैशारद्य-अभिमुखेन + आर्षभ-सिंह-नाद-नदनेन त्र्य्-अध्व-अभिमुखेन । सर्व-अध्व-समता-ज्ञानेन ... लोक-अभिमुखेन + अ-पर-अन्त-कोटी-गत-कल्प-व्यवसायेन बोध्i-satva-praणिधानेन + अ-परित्रस्यन-अभिमुखेन + अ-खेद-चित्त-उत्पादेन बोधि-सत्वः स्व-हृदयं परित्यजन् याचनकेभ्यो दान-वश-शिक्षित-चित्तः पारमिता-निष्पादन-चित्तः सर्व-बोध्i-satva-dआन-अन्-उद्धत-सु-प्रतिष्ठित-चित्तः । अधिष्ठान-सर्व-याचनक-प्रतिमानन-चित्तः । अध्याशयं परिशोधयमानः । सर्व-जगत्-परिपाचन-निदानं महा-प्रणिधानं प्रतिपद्यमानो बोध्i-satva-caryआयां संवसमानः सर्व-ज्ञता-संभारं संभरमाणः प्रणिधिम् अ-रिञ्चन् सो * अत्र यकृत्-बुक्का-फुप्फुषं याचकेभ्यः परित्यजन् याचनक-अभिप्रसन्नया दृष्ट्या प्रसन्न-प्रीत्य्-आकारैर् नेत्रैर् बोध्i-satva-niryआतेन प्रेम्णा + अ-व्युत्थित-मनसि-कारेण त्यागेन + अ-सारात् कायात् सु-प्रत्यवेक्षितेन सार-आदान-चित्तेन श्मशान-पर्यन्तेन काय-अनुस्मृत्i-manasi-kआरेण

वृक-शृगाल-श्व-भक्ष्यं शरीरं प्रत्यवेक्षमाणः पर-भक्त्i-manasi-kऋतया । शरीर-अ-नित्यतया + अपविद्ध-शरीरेण पर-भक्त-चेतनेन एवं धर्म-मनसि-कार-प्रयुक्तो बोधि-सत्वस् तान् याचनकान् अ-निमिषं प्रेक्षमाण एवं चित्तम् उत्पादयति । यदि च + अहम् एतद्-याचनकस्य एतच्-छरीराद् अन्त्रं यकृत्-बुक्का-फुष्फुषं दद्यां । यदि वा न दद्यां । आयुः-क्षय-पर्यन्ते न + एषो नित्यः श्मशान-पर्यवसान इति । स एवं मनसि-कार-संतोषितेन सन्तानेन + एवं धर्म-ज्ञानेन + आशयेन कल्याण-मित्र-संज्ञा-अधिष्ठितेन याचनक-दर्शनेन + अ-सारात् कायात् सारम् आदातु-कामो धर्म-कामतया स्व-मांसान् नखं परित्यजन्न् एव तत्-कुशल-मूलं परिणामयति + इत्य् आत्म-भाव-उत्सर्गं कृत्वा ॥

भोग-पुण्य-उत्सर्गो * अप्य् अत्र + एव + उक्तेः । इति हि बोधि-सत्वो नाना-दक्षिणीय-प्रतिग्राहकेष्व् अन्य-अन्य-पुद्गल-दिग्-आगतेष्व् अ-प्रमेय-कृपण-वनीपकेषु बोधि-सत्व-श्रव-आगतेषु बोधि-सत्व-शब्दं श्रुत्वा + आगतेषु बोध्i-satva-pratyaya-avakआश-गतेषु बोध्i-satva-dआन-पूर्वं प्रणिधान-श्रुतेषु । बोध्i-satva-praणिधान-चित्त-निमन्त्रितेषु । सर्व-त्याग-मनस-अभिलषितेषु तृप्त-याचनक-प्रतिमानना-चेतन आगत-याचनक-क्षमा-पण-चेतनो । मया + एव तत्र दिशं गत्वा यूयं प्रतिमानयितव्या अभविष्यत येन युष्माकम् आगमन-क्लमो न स्यात् । एवं समृद्ध-प्रणिपातेन क्षमयति सर्व-याचनकान् क्षमयित्वा स्नापयित्वा विश्रामित-शरीरान् कृत्वा तेभ्यो यद्-ऋच्छया + उपकरणं प्रतिपादयति । यद् इदं मणि-रथान् जम्बु-द्वीप-कल्याण-कन्या-रत्न-परिपूर्णान् यद् इदं सुवर्ण-रथान् जन-पद-विशुद्ध-कन्या-रत्न-परिपूर्णान् । यद् इदं वैडूर्य-रथान् वा + अनुकुल-गीत-वाद्य-संप्रवादित-परिपूर्णान् । एवं स्फटिक-रथान् सु-मुख-सु-वेश-धार्i-sv-alaं-कृत-रूपान् अ-प्रतिकूल-दर्शन-चतुर-कन्या-रत्न-परिपूर्णान् इति । तथा + अत्र + एव देशितं मणि-रथान् वा ददानः सर्व-रत्न-जाल-संछन्नान् आजानेय-हस्त्य्-उपेतान् । स-वाहनान् । चन्दन-रथान् ददानो रत्न-चक्र-रथ्य-प्रयुक्तान् रत्न-सिंह-आसन-प्रतिष्ठितान् यावन् नाना-रत्न-छत्र-संछन्न-व्यूहान् रत्न-वितान-वितत-संछन्नान् ध्वज-पताक-अलं-कृत-चतुर्-दिक्कान् नाना-गन्ध-विधूपित ... सार-गन्ध-अनुलेप-अनुलिप्तान् । सर्व-पुष्प-व्यूह-अवकीर्णान् कन्या-शत-सहस्र-रत्न-सूत्र-प्रकर्षितान् अ-भ्रान्त-गमनान् अभ्र-अन्त-सम-वाहन-प्रयुक्तान् । यावद् अ-प्रतिकूल-मनो-ज्ञ-प्रवात-गन्धान् सु-दुहितृ-पुत्र-वचन-उपचार-प्रयुक्तान् । विविध-गन्ध-चूर्ण-सम्भृत-कृत-उपचारान् इति ॥

पुनर् अत्र + एव + आह । आत्मानं च सर्व-सत्वानां निर्यातयन्न् उपस्थानं वा सर्व-बुद्धानाम् उपाददानो राज्यं वा परित्यजन् पट-भेदकं वा नगर-राज-धानीं सर्व-अलं-कार-भूषितां यथा-अर्हं वा याचनकेषु सर्व-परिवारं परित्यजन् पुत्र-दुहितृ-भार्यां वा ददानो याचनकेभ्यः सर्व-गृहं वा + अपसृजन् । यावत् सर्व-उपभोग-परिभोगान् वा ददानः । एवं पान-दानं रस-दानम् अपि बोधि-सत्वो ददानो विविधान् कल्याणान् उदारान् विशुद्धान् अ-विकलांस् तिक्तांल् लवणान् कटकान् कषायान् नाना-रस-अग्र-उपेतान् सु-स्निग्धान् विविध-रस-विधिना + उपेतान् धातु-क्षोभण-समता-स्थापनान् चित्त-शरीर-बल-उपस्तम्भनान् प्रीति-प्रसाद-प्रामोद्य-कल्पता-जननान् । यावत् सर्व-पर-उपक्रम-प्रतिषेधकान् सर्व-व्याधि-समन-आरोग्य-संजननान् । एवं वस्त्र-दानं पुष्प-दानं गन्ध-दानं विलेपन-दानं माल्य-दानं । शयन-दानम् आवास-दानम् अपाश्रय-दानं प्रदीप-दानं च । ग्लान-प्रत्यय-भैषज्य-परिष्कारान् बोधि-सत्वो * अनुप्रयच्छन् यावन् नाना-भाजनानि विविध-संभाराण्य् अन्-एक-कांस्य-पात्रीर् अ-प्रमेय-संभार-उपचिता हिरण्य-सुवर्ण-रूप्य-चूर्ण-परिपूर्णास् तानि बुद्धेभ्यो भगवद्भ्यो ददानो * अ-चिन्त्य-दक्षिणीय-अधिमुक्त-चेता बोध्i-satva-ratnebhyओ वा ददानः । कल्याण-मित्र-सु-दुर्-लभ-चित्त-उत्पादेन आर्य-संघाय वा ददानः । बुद्ध-शासन-उपस्तम्भाय पुद्गलाय वा ददानः । श्रावक-प्रत्य्-एक-बुद्धेभ्यो वा + आर्य-गुण-सु-प्रसन्न-चित्ततया माता-पितृभ्यां ददानो । गुरु-शुश्रूष-उपस्थान-चित्ततया आचार्य-गुरु-दक्षिणीयेभ्यो वा ददानस् तत्र तत्र गुरु-संभार-अववाद-शिक्षण-प्रयुक्तः । अशन-वसनं वा कृपण-वनीपक-याचनकेभ्यो ददानः । सर्व-सत्व-अ-प्रतिहत-चक्षुर् मैत्री-परिभावित-चित्ततया । पेयालं ॥

इति हि बोधि-सत्वो हस्त्य्-आजानेयान् ददानः सप्त-अङ्ग-सु-प्रतिष्ठितान् । षष्टि-हायनान् षड्-गन्त्र-उपेतान् पद्म-वर्णान् मुख-विशुद्धान् सुवर्ण-अलं-कारान् हेम-जाल-प्रतिच्छन्न-शरीरान् नाना-रत्न-विचित्र-अलं-कार-जाल-शुण्ड-प्रक्षिप्त-व्यूहान् सुवर्ण-कल्याणान् कल्याण-चारु-दर्शनान् । अ-क्लान्त-योजन-सहस्र-गमन-उपचारान् अश्व-आजानेयान् वा ददानः । सुख-वाहन-सुख-शरीर-उपेतान् अनुजव-संपन्नांश् चतुर्-दिग्-गमन-आहार-जव-उपेतान् आरोह-संपन्नान् दिव्य-कल्याण-चारु-सदृश-सर्व-विभूषण-उपेतान् । स तान् ददानः परित्यजन् गौरवेण गुरु-जनेभ्यः कल्याण-मित्र-माता-पितृभ्यः कृपण-वनीपक-याचनकेभ्यः सर्व-जगत्-प्रतिग्राहकभ्यो मुक्त-चित्तया ददानो । न + आगृहीत-चित्ततया + अवसृजन् महा-करुणा-परिस्फुटेन सन्तानेन महा-त्याग-परिमाण-बोध्i-satva-guneषु प्रतिपद्यमानो * अभिजात-बोध्i-satva-adhyआशयान् परिशोधयमानो यावद् इति हि बोधि-सत्व आसन-दानं ददानः परित्यजन् राज-भद्र-आसनानि वैडूर्य-पादकानि सिंह-प्रतिष्ठितानि सुवर्ण-सूत्र-रत्न-जाल-वितानान्य् अन्-एक-चीवर-स्पर्श-उपेत-प्रज्ञप्तानि सर्व-सार-गन्ध-वासित-उपचाराणि विचित्र-मणि-राज-समुच्छ्रित-ध्वजान्य् अन्-एक-रत्न-कोटी-नियुत-शत-सहस्र-अलं-कार-व्यूहानि हेम-जाल-वितान-विततानि सुवर्ण-किङ्किणी-जाल-संघटित-मनो-ज्ञ-नाद-निर्घोष-शब्दानि महान्त्य-आसनान्य् अभ्युद्गतो द्विद्ध-चक्षुर्-दशनान्य् एक-छत्र-महा-पृथिव्य्--अनुशासन-निषदन-अभिषिक्तानि । सर्व-राज्य-ऐश्वर्य-अधिपतेय-नियत-निषद्य-अ-प्रतिहत-चक्र-शासन-अनुशासन-सर्व-राज-अधिपतेये प्रवर्त्तते । एवं यावद् इति हि

बोधि-सत्वश् छत्राणि ददानः परित्यजन् महा-रत्न-व्यूह-प्रतिमण्डितानि रत्न-दण्डानि किङ्किणी-जाल-संछन्नानि । रत्न-सूत्र-कर्ण-कण्ठ-आवली-विनामित-वैडूर्य-मणि-हार-अभिप्रलम्बितानि नन्दी-घोष-मनो-ज्ञ-शब्द-उपचाराणि हेम-जाल-अभ्यन्तर-विशुद्ध-छदनानि रत्न-शलाक-अलं-कार-शत-सहस्र-विततानि रत्न-कोष-सन्धारितान्य् अ-गुरु-चन्दनान्य् एक-सार-वर-गन्ध-कोटी-नियुत-शत-सहस्र-विधूपित-वासित-उपचाराणि जाम्बु-नद-प्रभास्वर-शुद्धानि । तादृशानां छत्राणाम् अन्-एक-कोटी-नियुत-शत-सहस्र-अलं-काराणां तद्-अतिरिक्तानि च + अ-संख्येय-कोटी-नियुत-शत-सहस्र-अलं-काराण्य् अन्-अपेक्ष-चित्तो ददानः परित्यजन्न् अवसृजन्न् अनुप्रयच्छन् संमुखी-भूतेभ्यो वा सत्व-सारेभ्यो निर्वृतानां वा तथा-गतानां चैत्य-अलं-काराय । धर्म-पर्येष्टये बोध्i-satva-kalyआण-मित्रेभ्यो वा + अभिजात-बोध्i-satva-dharma-bhआणकेभ्यो वा माता-पितृभ्यां वा संघ-रत्ने वा सर्व-बुद्ध-शासने वा यावत् सर्व-प्रतिग्राहकेभ्यः स एवं तत्-कुशल-मूलं परिणामयति ॥

यथा तावत् प्रथमायाम् एव परिणामनायां सर्व-कुशल-मूल-प्रस्तावेषु + उपदिष्टं । एवं प्रणिधानम् उत्पादयति । कथम् एतानि कुशल-मूलानि सर्व-जगद्-उपजीव्यान्य् उपकारि-भूतानि भवेयुर् विशुद्ध-धर्म-पर्यवसानानि येन सर्व-सत्वानाम् एतैः कुशल-मूलैर् नरक-अपाय-प्रतिप्रस्रब्धिर् भवति । तैर्यग्योनिक-यामलौकिकाद् दुष्ख-स्कन्धान् निवर्त्तयेयुः । स तानि कुशल-मूलानि परिणामयन्न् एवं तत्-कुशल-मूलं परिणामयति । अनेन + अहं कुशल-मूलेन सर्व-सत्वानां नयनं भवेयं सर्व-दुष्ख-स्कन्ध-विनिवर्त्तनाय । सर्व-सत्वानां त्राणं भवेयं सर्व-क्लेश-परिमोचनतया । सर्व-सत्वानां शरणं भवेयं सर्व-भय-आरक्षणतया । सर्व-सत्वानां गतिर् भवेयं सर्व-भूम्य्-अनुगमनतया । सर्व-सत्वानां परायणं भवेयम् अत्यन्त-योग-क्षेम-प्रतिलम्भतया । सर्व-सत्वानां आलोको भवेयं वितिमिर-ज्ञान-संदर्शनतया । सर्व-सत्वानां उल्का भवेयम् अ-विद्या-तमो-अन्ध-कार-विनिवर्त्तनतया । सर्व-सत्वानां प्रद्योतो भवेयम् अत्यन्त-विशुद्धि-प्रतिष्ठापनतया । सर्व-सत्वानां नायको भवेयम् अ-चिन्त्य-धर्म-नय-अवतारणतया । सर्व-सत्वानां परिणायको भवेयम् अन्-आवरण-ज्ञान-स्कन्ध-उपनयनतया । पेयालं ॥

तच् च + अध्याशयतः परिणामयति न वचन-मात्रेण । तच् च + उदग्र-चित्तः परिणामयति । हृष्ट-चित्तः परिणामयति । प्रसन्न-चित्तः परिणामयति । प्रमुदित-चित्तः स्निग्ध-चित्तः परिणामयति । मैत्र-चित्तः प्रेम-चित्तः अनुग्रह-चित्तो हित-चित्तः सुख-चित्तः परिणामयति । तच् च + एवं परिणामयति । इदं मम कुशल-मूलं सर्व-सत्वानां गति-विशुद्धये संवर्तेत । उपपत्ति-विशुद्धये संवर्त्तेत । पुण्य-माहात्म्य-विशुद्धये संवर्त्तेत । अन्-अभिभूततायां संवर्त्तेत । अ-पर्यादानतायां संवर्त्तेत । दुर्-आसद-चित्ततायां संवर्त्तेत । स्मृत्य्-अ-प्रमोषतायां संवर्त्तेत । गत्i-mati-viniश्चयतायां संवर्त्तेत । बुद्ध्य्-अ-प्रमाणतायां संवर्त्तेत । काय-कर्म-मनस्-कर्म-सर्व-गुण-अलं-कार-परिपूर्यां संवर्त्तेत ॥

अनेन मे कुशल-मूलेन ते सर्व-सत्वाः सर्व-बुद्धान् आरागयेयुर् आरागयित्वा च मा विरागयेयुः । तेषु च बुद्धेषु भगवत्सु प्रसादम् अ-भेद्यं प्रतिलभेरन् । तेषां च तथा-गतानाम् अर्हतां सम्यक्-संबुद्धानाम् अन्तिके धर्म-देशनां शृणुयुः । श्रुत्वा च सर्वा वि-मतीर् विनिवर्त्तयेयुः । यथा-श्रुतं च संधारयेयुः । सन्धारयन्तश् च प्रतिपत्त्या संपादयेयुः । तांश् च तथागतान् आराधयेयुः । चित्त-कर्मण्यतां च प्रतिलभेरन् । अन्-अवद्यानि कर्माणि समुदानयेयुः । महत्सु च कुशल-मूलेष्व् आत्मानं प्रतिष्ठापयेयुर् अत्यन्तं च दारिद्र्यं विनिवर्त्तयेयुः सप्त धन-प्रतिलम्भांश् च परिपूरयेयुः सर्व-बुद्धानां च + अनुशिक्षयेयुः कल्याण-इन्द्रिय-प्रतिलम्भं च + अधिगच्छेयुः । उदार-अधिमुक्ति-समतां च परिनिष्पादयेयुः । सर्व-ज्ञ-ज्ञाने च + अवकाशं प्रतिलभेरन् । अ-प्रतिहत-चक्षुष्मत्तां च सर्व-जगत्य् उत्पादयेयुः । लक्षण-अलं-कृततां च काय-प्रतिपूरिं प्रतिलभेरन् । सर्व-गुण-अलङ्-कारं च वाक्य-विशुद्धिं परिगृह्णीयुः । संवृत-इन्द्रियतां दश-बल-प्रयुक्तां चित्त-कल्यतां समुदानयेयुः । अ-निश्चित-विहारतां च परिपूरयेयुः । येन च सुख-उपधानेन सर्व-बुद्धाः समन्वागतास् तत्-सुख-उपधान-प्रतिलब्धाः सर्व-सत्वा भवेयुर् इति ॥

यथा षष्ठी परिणामना + उक्तेन विधिना परिणामयति । सर्व-सत्वा । ज्ञान-आहाराद् भवन्तु अ-सङ्ग-प्रयुक्त-चेतसः । आहार-प्रज्ञा-आतापिनो * अन्-अध्यवसित-आहाराः प्रीति-भक्षा-निर्-आमिष-आहारा यावत् काम-तृष्णा-विनिवर्त्तकाः । सर्व-सत्वाः धर्म-रस-मेघ-प्रवर्षका भवन्तु । अन्-उत्तर-धर्म-रति-प्रीणित-सन्तानाः । सर्व-सत्वाः सर्व-रस-अग्र-जिह्वा भवन्तु रस-निमित्ता ग्रहीतारः सर्व-बुद्ध-धर्म-चित्तन-प्रयुक्ताः अ-विपन्न-याना अग्र-याना उत्तम-यानाः शीघ्र-याना महा-यानाः । सर्व-सत्वा अ-तृप्त-दर्शना भवन्तु बुद्ध-प्रीति-प्रतिलब्धाः । सर्व-सत्वाः सर्व-कल्याण-मित्र-दर्शन-अन्-उपहत-सन्ताना भवन्तु । सर्व-सत्वा अगद-भैषज्य-राज-उपदर्शना भवन्तु । सर्व-सत्वाः क्लेश-विष-विनिवर्त्तकाः । सर्व-सत्वा आदित्य-मण्डल-उद्गत-दर्शना भवन्तु सर्व-सत्व-तमस्-तिमिर-पटल-विधमनत्वात् ॥

एवम् आत्मानम् उपनिधाय स्व-भावन-अनुकूल्येन पठितव्यं । सर्व-सत्वानाम् अभिरुचिर-दर्शनतायां परिणामयामि । सौमनस्य-दर्शनतायां कल्याण-दर्शनतायां परिणामयामि । अभिलषित-दर्शनतायां प्रहर्षित-दर्शनतायां दौर्मनस्य-अ-दर्शनतायां बुद्ध-दर्शन-उपेतायां परिणामयामि ॥

सर्व-सत्वाः शील-गन्ध-उपेता भवन्त्व् अन्-आच्छेद्य-शीला बोध्i-satva-pआरमिता-शीलाः ॥

सर्व-सत्वा दान-वासिता भवन्तु सर्व-त्याग-परित्यागिनः । सर्व-सत्वाः क्शान्ति-वासिता भवन्तु अ-क्षोभ्य-चेतना-प्रतिलब्धाः । सर्व-सत्वा वीर्य-वासिता भवन्तु महा-वीर्य-यान-सन्नद्धाः । सर्व-सत्वा ध्यान-वासिता भवन्तु प्रत्युत्पन्न-बुद्ध-संमुखी-भाव-स्थिताः समाधि-प्रतिलब्धाः । सर्व-सत्वा बोध्i-satva-pariणामना-वासिता भवन्तु सर्व-सत्वाः सर्व-शुक्ल-धर्म-वासिता भवन्तु सर्व-अ-कुशल-धर्म-प्रहीणाः । सर्व-सत्वा दिव्य-शयन-प्रतिलब्धा भवन्तु महा-ज्ञान-अधिगमाय । सर्व-सत्वा आर्य-शयन-प्रतिलब्धा भवन्तु । निः-पृथग्-जन-बोधि-चित्त-आवासनत्वात् सर्व-सत्वाः सुख-शयन-प्रतिलब्धा भवन्तु । सर्व-संसार-अवचर-दुःख-परिवर्जनत्वात् सर्व-सत्वाः क्षेम-शयन-प्रतिलब्धा भवन्तु धर्म-काम-स्पर्श-उपेताः । सर्व-सत्वाः परिशुद्ध-बुद्ध-क्षेत्र-अवभासा भवन्तु गुण-वास-सु-प्रयुक्ता आर्य-आवास-निकेत-उच्चलिताः । अन्-उत्तर-सर्व-बुद्ध-आवास-अ-विरहिताः । सर्व-सत्वा बुद्ध-उपनिश्चय-विहारिणो भवन्तु । सर्व-सत्वा अन्-अन्त-आलोका भवन्तु सर्व-बुद्ध-धर्मेषु सर्व-सत्वा अ-प्रतिहत-अवभासा भवन्तु सर्व-धर्म-धात्v-eka-spharaणाः । सर्व-सत्वा आरोग्य-शरीरा भवन्तु तथा-गत-काय-प्रतिलब्धाः । सर्व-सत्वा भैषज्य-राज-उपमा भवन्तु अत्यन्त-आकल्पन-धर्माणः । सर्व-सत्वा अ-प्रतिहत-भैषज्य-स्तम्भ-उपमा भवन्तु जगच्-चिकित्सा-प्रतिपन्नाः । सर्व-सत्वा रोग-शल्य-निरुद्धा भवन्तु सर्व-ज्ञ-आरोग्य-प्रतिलब्धाः । सर्व-सत्वाः सरv-jagad-bhaiषज्य-कुशला भवन्तु यथा-आशय-भैषज्य-प्रयोग-संप्रयोक्तारः ॥

सर्व-सत्त्वेषु सर्व-रोग-विनिवर्त्तनाय परिणामयामि । सर्व-सत्त्वेष्व् अ-पर्यन्त-स्थाम-बल-शरीरतायां परिणामयामि । सर्व-सत्वानां चक्र-वाड-पर्वत-अन्-अवमर्द्य-काय-बल-उपपत्तये परिणामयामि । सर्व-सत्वानां सर्व-बल-उपस्तम्भन-अ-तृप्तायां परिणामयामि ॥

सर्व-सत्वा अ-प्रमाण-भाजना भवन्त्व् आकाश-धातु-विपुलाः स्मृत्i-indriya-upetआः सर्व-लौकिक-लोक-उत्तर-भाष-संग्रहणाद् ग्रहण-स्मृत्य्-अ-संप्रमूढाः । सर्व-सत्वाः कल्याण-विशुद्धि-भावना भवन्तु । अतीत-अन्-आगत-प्रत्युत्पन्न-सर्व-बुद्ध-बोध्य्-अ-भेद-प्रसाद-ग्राहिणः । सर्व-सत्वा कामङ्-गमा भवन्तु सर्वत्र-गामिनी-बुद्ध-भूमि-प्रतिलब्धाः । सर्व-सत्वाः सर्व-सत्त्वेष्व् अ-प्रतिहत-चित्ता भवन्तु । सर्व-सत्वा अन्-आभोग-सर्व-बुद्ध-क्षेत्र-परिस्फुट-गमना भवन्तु । एक-चित्त-क्षण-सर्व-धर्म-विक्रमाः । सर्व-सत्वाः श्रान्त-आक्लान्त-सर्व-लोक-धातु-गमना भवन्तु । अ-विश्राम्यमान-मनो-मय-काय-प्रतिलब्धाः । सर्व-सत्वाः सुख-गमन-मुक्ता भवन्तु सर्व-बोध्i-satva-caryआ-अनुप्रवेशिनः । अनेन कुशल-मूलेन सर्व-सत्वाः कल्याण-मित्र-अ-त्याग-चित्त-अन्-उत्सृष्टा भवन्तु कृत-ज्ञाः कृत-अनुपालनतया । सर्व-सत्वाः कल्याण-मित्रैः सह-एक-अर्था भवन्तु स-भाग-कुशल-मूल-संग्रहणतया । सर्व-सत्वाः कल्याण-आशया भवन्तु कल्याण-मित्र-संवसन-संपद-विहार-अनुधन्वनतया । सर्व-सत्वाः कल्याण-मित्र-कुशल-मूल-कर्म-विपाक-विशुद्धा भवन्त्व् एक-प्रणिधानाः । सर्व-सत्वा महा-यान-अभिरक्ताः संप्रस्थिता भवन्त्व् अ-विष्कम्भित-यान-सर्व-ज्ञता-पर्यवसानाः । सर्व-सत्वाः प्रच्छादित-कुशल-मूला भवन्तु सर्व-बुद्ध-अवस्था-गोपन-प्रतिलब्धाः । सर्व-सत्वा गुण-ज्ञान-अभिच्छादिता भवन्तु सर्व-लोक-उपक्लेश-व्यपवृत्ताः । सर्व-सत्वा अ-च्छिन्न-अ-विक्षिप्त-शुक्ल-धर्माणो भवन्त्व् अ-विपन्न-बुद्ध-धर्म-प्रवाहाः । सर्व-सत्वाश् छत्र-भूता भवन्तु दश-बल-वितान-अन्विताः । सर्व-सत्वा अत्यन्त-बोध्य्-आसन-प्रतिलब्धा भवन्तु । सर्व-सत्वा बुद्ध-विक्रान्ति-सिंह-आसन-प्रतिलब्धा भवन्तु सर्व-जगद्-अवलोकनीया इति ॥

आर्य-गगन-गञ्ज-सूत्रे * अप्य् आह । मा भूत् तन् मम कुशल-मूलं धर्म-ज्ञान-कौशल्यं वा यन् न सर्व-सत्त्व-उपजीव्यं स्याद् इति ॥

अतीत-अन्-आगत-शुभ-उत्सर्गस् त्व् आर्य-अक्षयमति-सूत्रे * अभिहितः । कुशलानां च चित्त-चैतसिकानानाम् अनुस्मृतिर् अनुस्मृत्य च बोधि-परिणामना । इदम् अतीत-कौशल्यं । यो * अन्-आगतानां कुशल-मूलानां निध्यप्ति-बोधेर् आमुखी-कर्म-समन्वाहारः । ये मे उत्पत्स्यन्ते कुशलाश् चित्त-उत्पादास् तान् अन्-उत्तरायां सम्यक्-संबोधौ परिणामिष्यामि + इति इदम् अन्-आगत-कौशल्यं ॥

tad evaṃ caitasikena + ābhyāsena sarva-tyāga-adhimuktiṃ paripūrye tyāga-citta-vega-āpannena kāya-prayogeṇa + utsṛṣṭa-sarva-parigrahaḥ | sarva-parigraha-mūlād bhava-duṣkhād vimukto mukta ity ucyate | an-uttarāṃś ca + a-prameya-a-saṃkhyeyān kalpān nānā-ākāra-an-antān laukika-loka-uttarān sukha-saṃpat-pravarṣān anubhavati | tena ca + ātma-bhāva-ādinā [doubtful] vaḍiṣa-āmiṣena + iva svayam an-abhigata-upabhogena + apy ākṛṣya parān api tārayati ||

अत एव + उक्तं रत्न-मेघे । दानं हि बोधि-सत्वस्य बोधिर् इति ॥

शिक्षा-समुच्चये दान-पारमिता प्रथमः परिच्छेदः ॥

[ii. सद्धर्मपरिग्रहः]

शील-पारमितायां सd-dharma-parigrahओ नाम द्वितीयः परिच्छेदः ॥

एवम् एषाम् आत्म-भाव-आदीनाम् उत्सृष्टानाम् अपि रक्षा कार्या । कुतो । यस्मात् ॥

परिभोगाय सत्वा नाम + आत्म-भाव-आदि दीयते । अ-रक्षिते कुतो भोगः । किं दत्तं यन् न भुज्यते ॥

तस्मात् सत्व-उपभोग-अर्थम् आत्म-भाव-आदि पालयेत् ॥

उक्तं हि बोध्i-satva-prआतिमोक्षे । परं शारिपुत्र रक्षिष्यामि + इत्य् आत्मा रक्षितव्यः । एवं-रूपया शारिपुत्र हित-ऐषिकतया समन्वागतो बोधि-सत्वो जीवित-हेतोर् अपि पापं कर्म न करोति + इति ॥

वीरदत्त-परिपृच्छायाम् अप्य् आह । शकटम् इव भार-उद्वहन-अर्थं केवलं धर्म-बुद्धिना वाढव्यम् इति । तथा + अक्षयमति-सूत्रे * अपि । काय-दुष्खतया च न परिखिद्यते सत्व-अवेक्षतया + इति ॥

तच् च + आत्म-भाव-आदिकं कथं पालयेत् । कल्याण-मित्र-अन्-उत्सर्जनात् । यथा + उक्तम् आर्य-गण्ड-व्यूहे आर्य-श्री-संभवेन ॥

kalyāṇa-mitra-sandhāritāḥ kula-putra bodhi-satvā na patanti dur-gatiṣu | kalyāṇa-mitra-samanvāhṛtā [doubtful] na + atikrāmanti bodhi-satva-śikṣāṃ | kalyāṇa-mitra-praticchannā abhyudgatā bhavanti lokāt kalyāṇa-mitra-paryupāsitā bodhi-satvā a-saṃpramoṣa-cāriṇo bhavanti sarva-bodhi-satva-caryāsu | kalyāṇa-mitra-parigṛhītāḥ bodhi-satvā dur-ddharṣā bhavanti karma-kleśaiḥ | sambodhakāḥ kalyāṇa-mitrā a-karaṇīyānāṃ sannivārakāḥ pramāda-sthānāt | niṣ-kāsayitāraḥ saṃsāra-purāt | tasmāt tarhi kula-putra evaṃ manasi-kārāt pratipraśrabdhena kalyāṇa-mitrāṇy upasaṃkramitavyāni | pṛthivī-sama-cittena sarva-bhāra-vahana-a-pariṇamanatayā vajra-sama-cittena a-bhedya-āśayatayā | cakra-vāḍa-sama-cittena sarva-duṣkha-a-saṃpravedhanatayā | loka-dāsa-sama-cittena sarva-karma-samādāna-a-jugupsanatayā | rajo-haraṇa-sama-cittena māna-atimāna-vivarjanatayā | yāna-sama-cittena guru-bhāra-nirvahanatayā | śva-sama-cittena + a-krudhyanatayā | nau-sama-cittena gamana-āgamana-a-paritrasyanatayā | su-putra-sadṛśena kalyāṇa-mitra-mukha-vīkṣaṇatayā | ātmani ca te kula-putra + ātura-saṃjñā + utpādayitavyā | kalyāṇa-mitreṣu ca vaidya-saṃjñā | anuśāsanīṣu bhaiṣajya-saṃjñā | pratipattiṣu vyādhi-nirghātana-saṃjñā | ātmani ca te kula-putra bhīru-saṃjñā + utpādayitavyā | kalyāṇa-mitreṣu śūra-saṃjñā | anuśāsanīṣu praharaṇa-samjñā | pratipattiṣu śatru-nirghātana-saṃjñā ||

अत्र + एव वाचना-उपासिका-विमोक्षे वर्णितं । कल्याण-मित्र-अनुशासनी-प्रतिपन्नस्य कुल-पुत्र बोधि-सत्वस्य बुद्धा भगवन्तो * अभिराद्ध-चित्ता भवन्ति । कल्याण-मित्र-वचन-अ-विलोम-स्थायिनो बोधि-सत्वस्य सर्व-ज्ञता + असन्नी-भवति । कल्याण-मित्र-वचन-अ-विचिकित्सकस्य + असन्नी-भवन्ति कल्याण-मित्राणि । कल्याण-मित्र-मनसि-कार-अ-विरहितस्य सर्व-अर्था अभिमुखा भवन्ति + इति । अत एव + आर्य-सुधनः सारध्वजस्य भिक्षोः पादौ शिरसा + अभिवन्द्य + अन्-एक-शत-सहस्र-कृत्वः प्रदक्षिणी-क्र्ट्य सारध्वजं भिक्षुम् अवलोक्य प्रणिपत्य पुनः पुनर् अवलोकयन् नियतं प्रणिपतन् नमस्यन्न् अवनमन् मनसि कुर्वन् चिन्तयन् भावयन् परिभावयन्न् उदानम् उदानयन् हाक्-कारं कुर्वन् । गुणान् अभिमुखी-कुर्वन् निगमयन्न् अत्र सन्न् अनुस्मरन् दृढी-कुर्वन्न् अ-विजहन् मनसा + आगमयन्न् उपनिबध्नन् प्रणिधिं समवसरन् दर्शनम् अभिलषन् स्वर-निमित्तम् उद्गृह्णन् यावत् तस्य + अन्तिकात् प्रक्रान्तः । तथा कल्याण-मित्र-आगतं सर्व-ज्ञतां संपश्यन्न् अश्रु-मुखो रुदन् यावन् मेघस्य द्रमितस्य + अन्तिकात् प्रक्रान्तः ॥

बोध्i-satva-pratimokषे * अप्य् उक्तं । इह शारिपुत्र बोधि-सत्वो धर्म-कामतया न + अस्ति तल् लोके रत्नं यन् न परित्यजति । न + अस्ति तत् काय-उपस्थानं यन् न करोति । न + अस्ति तज् जङ्घा-प्रेषणं यन् न + उत्सहते । न + अस्ति तद् वाक्-कर्म यन् न + उत्सहते आचार्य-उपाध्याय-गौरवतया ॥

पेयालं ॥

तत् कस्य हेतोः । बन्ध-च्छेदाय + एष धर्मः संवर्तते । जाति-जरा-व्याधि-मरण-शोक-परिदेव-दुष्ख-दौर्मनस्य-च्छेदाय + एष धर्मः संवर्ततए इति रत्न-चित्तम् उत्पाद्य भैषज्य-चित्तम् उत्पाद्य । सर्व-सत्वानां ग्लान्य-व्युपशमाय + एष धर्मः संवर्ततए इति । एष्टव्यश् च + अस्माभिः सर्व-सत्वानां ग्लान्य-व्युपशमाय + एवं-रूपो धर्म इति ॥

उग्रदत्त-परिपृच्छायाम् अप्य् उक्तं । सचेत् पुनर् गृह-पते पाठ-स्व-अध्याय-अर्थिको बोधि-सत्वः कस्य-चिद् अन्तिकाच् चतुष्-पादिकां गाथां शृणुयाद् उद्दिशेद् वा उद्गृह्णीयाद् दान-शील-क्षान्ति-वीर्य-ध्यान-प्रज्ञा-संप्रयुक्तां बोध्i-satva-saंभार-उपचयं वा तेन तस्मिन्न् आचार्ये धर्म-गौरवं करणीयं यावद्भिर् नाम-पद-व्यञ्जन ... गाथा + उद्दिष्टा । यदि तावत एवं कल्पांस् तस्य + आचार्यस्य + उपस्थान-परिचर्यां कुर्याद् अ-शठतया सर्व-लाभ-सत्-कार-पूजया । अद्य + अपि गृह-पते न प्रतिपूरितम् आचार्यस्य + आचार्य-गौरवं भवति । कः पुनर् वादो धर्म-गौरवं ॥

प्रज्ञा-पारमितायाम् अष्ट-सहस्रिकायाम् अप्य् उक्तं । कल्याण-मित्रेषु च त्वया कुल-पुत्र तीव्रं गौरवम् उत्पादयितव्यं । प्रेम च करणीयं । अथ खलु सदाप्ररुदितो बोधि-सत्वो महा-सत्व एवं-रूपैर् गुणैर् गौरव-मनसि-कारैर् गच्छन्न् अनुपूर्वेण + अन्यतम-नगरम् अनुप्राप्तस् । तत्र तस्य + अन्तरायण-मध्य-गतस्य + एतद् अभूत् । यन् न्व् अहम् इमम् आत्म-भावं विक्रीय + अनेन मूल्येन धर्मोद्गतस्य बोधि-सत्वस्य महा-सत्वस्य सत्-कारं कुर्यां । दीर्घ-रात्रं हि मम + आत्म-भाव-सहस्राणि भग्नानि क्षीणानि विक्रीतानि पुनर् अ-परिमाणे संसारे * अ-परिमाणानि यानि मया काम-हेतोः काम-निदानम् अनुभूतानि न पुनर् एवं-रूपाणां धर्माणां कृतश एवं-रूपाणां वा सत्वानां सत्-काराय ॥

अथ खलु सदाप्ररुदितो बोधि-सत्वो महा-सत्वो * अन्तरायण-मध्य-गतः शब्दम् उदीरयाम् आस घोषम् अनुश्रावयाम् आस । कः पुरुषेण + अर्थिकः कः पुरुषेण + अर्थिक इति पेयालं । अथ खलु मारः पापीयान् ब्राह्मण-गृह-पतिकांस् तथा समुपस्थापयाम् आस यथा तं घोषं न + अश्रौषुः । यदा + आत्मनः क्रायकं न लभते तदा + एक-अन्तं गत्वा प्रारोदीद् अश्रूणि च प्रावर्त्तयद् एवं च + अवदद् । अहो वत + अस्माकं दुर्-लभा लाभा ये वयम् आत्म-भावस्य + अपि क्रेतारं न लभामहे । अथ खलु शक्रो देवानाम् इन्द्रो माणवक-रूपेण यावत् सदाप्ररुदितं बोधि-सत्वं महा-सत्वम् एतद् अवोचत् । किं त्वं कुल-पुत्र दीन-मना उत्कण्ठित-मानसो * अश्रूणि प्रवर्त्तयमानः स्थितः ॥

सदाप्ररुदित एवम् आह । अहं माणवक धर्म-कामतया इमम् आत्म-भावं विक्रीय धर्म-पूजां कर्त्तु-कामः सो * अहम् अस्य क्रायकं न लभे । पेयालं ॥

अथ खलु स माणवकः सदाप्ररुदितं बोधि-सत्वं महा-सत्वम् एतद् अवोचत् । न मम कुल-पुत्र पुरुषेण कृत्यम् अपि तु खलु पुनः पितुर् मे यज्ञो यष्टव्यः । तत्र मे पुरुषस्य हृदयेन कृत्यं लोहितेन च अस्थि-मज्जया च । तद् दास्यसि त्वं क्रयेण ॥

अथ खलु सदाप्ररुदितस्य + एतद् अभूत् । लाभा मे सु-लब्धाः परिनिष्पन्नं च + आत्मानं जाने प्रज्ञा-पारमिता + उपाय-कौशल्येषु । यन् मया + आत्मनः क्रायको लब्धो हृदय्स्य रुधिरस्य च + अस्थि-मज्जायाश् च ॥

स हृष्ट-चित्तः कल्य-चित्तः प्रमुदित-चित्तस् तं माणवकम् एतद् अवोचत् । दास्यामि माणवक येन ते इत आत्म-भावाद् अर्थः । यावत् सदाप्ररुदितो बोधि-सत्वो महा-सत्वस् तीक्ष्णं शस्त्रं गृहीत्वा दक्षिणं बाहुं विद्ध्वा लोहितं निस्रावयति स्म दक्षिणं च + ऊरुं विद्ध्वा निर्-मांसं च कृत्वा + अस्थि भेत्तुं कुड्य-मूलम् उपसंक्रामति ॥

अथ खल्व् अन्यतरा श्रेष्ठि-दारिका + उपरि-प्रासाद-तल-गता + अद्राक्षीत् सदाप्ररुदितं बोधि-सत्वं यावत् सा श्रेष्ठि-दारिका येन सदाप्ररुदितो बोधि-सत्वस् तेन + उपसंक्रम्य + एतद् अवोचत् । किं नु खलु त्वं कुल-पुत्र + एवं-रूपाम् आत्मनः कारणां कारयासि + इति । यावत् सा दारिका पूजा-प्रयोजनं श्रुत्वा पुनर् आह । का पुनस् ते कुल-पुत्र ततो गुण-जातिर् निष्पत्स्यते । स ताम् एतद् अवोचत् । स दारिके कुल-पुत्रो मम प्रज्ञा-पारमिताम् उपाय-कौशल्यं च + उपदेक्षय्ति । तत्र वयं शिक्षिष्यामस् तत्र वयं शिक्षमाणाः सर्व-सत्वानां प्रतिशरणं भविष्यामः । पेयालं ॥

अथ खलु सा श्रेष्ठि-दारिका सदाप्ररुदितं बोधि-सत्वम् एतद् अवोचत् । आश्चर्यं कुल-पुत्र । यावद् उदाराः प्रणीताश् च + अमी त्वया धर्माः परिकीर्त्तिताः । एक-एकस्य + अपि कुल-पुत्र + एवं-रूपस्य धर्मस्य + अर्थाय गङ्गा-नदी-वालिका-उपमान् अपि कल्पान् एवम् आत्म-भावाः परित्यक्तव्या भवेयुः । तथा + उदाराः प्रणीताश् च + अमी त्वया धर्माः परिकीर्त्तिताः । अपि तु खलु कुल-पुत्र येन येन कृत्यं तत् ते दास्यामि सुवर्णं वा मणिं वा मुक्तां वा वैडूर्यं वा यावद् येन त्वं तं धर्मोद्गतं बोधि-सत्वं सत्-करिष्यसि । यावद् विस्तरेण तया दारिकया पञ्च-शत-परिवारया सार्द्धं तस्य धर्मोद्गतस्य संक्रमणं कर्तव्यं ॥

अथ खलु धर्मोद्गतो बोधि-सत्वो महा-सत्वः उत्थाय + आसनात् स्वकं गृहं प्राविक्षत् । यावत् सप्त वर्षाण्य् एक-समाधि-समापन्न एव + अभूत् । सदाप्ररुदितो बोधि-सत्वो महा-सत्वः सप्त वर्षाणि न काम-वितर्कम् उत्पादयाम् आस । न व्यापाद-वितर्कं न विहिंसा-वितर्कम् उत्पादयाम् आस । न रस-गृद्धिम् उत्पादयाम् आस + अन्यत्र । कदा नाम धर्मोद्गतो बोधि-सत्वो महा-सत्वो व्युत्थास्यति । यद् वयं धर्मोद्गतस्य बोधि-सत्वस्य महा-सत्वस्य धर्म-आसनं प्रज्ञापयिष्यामो यत्र + असौ कुल-पुत्रो निषद्य धर्मं देशयिष्यति तं च पृथिवी-प्रदेशं सिक्तं संमृष्टं च करिष्यामो नाना-पुष्प-अभिकीर्णं इति चिन्तयाम् आस ॥

तान्य् अपि श्रेष्ठि-दारिका प्रमुखाणि पञ्च-दारिका-शतानि सदाप्ररुदितस्य बोधि-सत्वस्य + अनुशिक्षमाणानि द्वाभ्याम् एव + ईर्या-पथाभ्यां कालम् अतिनामयाम् आसुः ॥

अथ खलु सदाप्ररुदितो बोधि-सत्वो महा-सत्वो दिव्यं निर्घोषम् अश्रौषीद् इतः सप्तमे दिवसे धर्मोद्गतो बोधि-सत्वो महा-सत्वो * अस्मात् समाधेर् व्युत्थाय मध्ये नगरस्य निषद्य धर्मं देशयिष्यति + इति । अथ खलु सदाप्ररुदितो बोधि-सत्वो महा-सत्वस् तं निर्घोषं श्रुत्वा आत्त-मनाः प्रमुदितः प्रीति-सौमनस्य-जातस् तं पृथिवी-प्रदेशं शोधयाम् आस सार्द्धं श्रेष्ठि-दारिका-प्रमुखैः पञ्चभिर् दारिका-शतैर् धर्म-आसनं प्रज्ञपयाम् आस सप्त-रत्न-मयं । अथ खलु सदाप्ररुदितो बोधि-सत्वो महा-सत्वस् तं पृथिवी-प्रदेशं सेक्तु-कामश् च । न च + उदकं समन्तात् पर्येषमाणो * अपि लभते येन तं पृथिवी-प्रदेशं सिञ्चेद् । यथा + अपि नाम मारेण पापीयसा तत् सर्वम् उदकम् अन्तर्-धापितं अप्य् एव नाम + अस्य + उदकम् अ-लभमानस्य चित्तं दुष्खितं स्याद् दौर्मनस्यं च भवेच् चित्तस्य वा + अन्यथात्वं भवेद् येन + अस्य कुशल-मूल-अन्तर्-धानं भवेन् न वा भ्राजेरन् कुशल-मूलानि । अथ खलु सदाप्ररुदितस्य बोधि-सत्वस्य महा-सत्वस्य + एतद् अभूत् । यन् न्व् अहम् आत्मनः कायं विद्ध्वा इमं प्रदेशं रुधिरेण सिञ्चेयं । तत् कस्य हेतोः । अयं हि पृथिवी-प्रदेशए उद्धत-रजस्को । मा रजो-धातुर् इतो धर्मोद्गतस्य बोधि-सत्वस्य महा-सत्वस्य काये निपततु । किम् अहम् अनेन + आत्म-भावेन + अ-वश्यं-भेदन-धर्मिणा कुर्यां । वरं खलु पुनर् मम + अयं काय एवं-रूपया क्रियया विनश्यतु न च निः-सामर्थ्य-क्रियया । काम-हेतोः काम-निदानं बहूनि मे आत्म-भाव-सहस्राणि पुनः पुनर् अ-परिमाणे संसारे संसरतो भिन्नानि । यदि पुनर् भिद्यन्ते कामम् एवं-रूपेष्व् इव धर्म-स्थानेषु भिद्यन्तां ॥

अथ खलु सदाप्ररुदितो बोधि-सत्वो महा-सत्व इति प्रतिसंख्याय तीक्ष्णं शस्त्रं गृहीत्वा स्व-कायं समन्ततो विद्ध्वा तं पृथिवी-प्रदेशं स्व-रुधिरेण सर्वम् असिञ्चत् । एवं ताभिर् अपि दारिकाभिः कृतं । न च सदाप्ररुदितो बोधि-सत्वस्य महा-सत्वस्य तासां वा सर्वासां दारिकाणां चित्तस्य + अन्यथात्वम् अभूत् । यत्र मारः पापीयान् अवतारं लभेत + इति ॥

अत एवं चतुर्-धर्मक-सूत्रे * अप्य् उक्तं । कल्याण-मित्रं भिक्षवो बोधि-सत्वेन महा-सत्वेन यावज्-जीवं न परित्यक्तव्यम् अपि जीवित-हेतोर् इति ॥

तद् एवं कल्याण-मित्र-अन्-उत्सर्गाद् आत्म-भाव-आदीनां रक्षा-आदिकं कार्यं ॥

सूत्राणां च सदा + ईक्षणाद् बोधि-सत्व-शिक्षा-पदानि हि प्रायः सूत्रेष्व् एव दृश्यन्ते । तेषु तेषु सूत्र-अन्तेषु बोध्i-satva-samudआचारा बोधि-सत्व-शिक्षा-पदानि प्रज्ञप्तानि + इति वचनात् । तस्मात् तद्-अन्-ईक्षणे मा भूद् आपत्तिम् आपन्नस्य + अप्य् अ-ज्ञानाद् अ-विरतिर् इति सदा सूत्र-दर्शनाय + आदरः कार्यः । तद् अनेन कल्याण-मित्र-अन्-उत्सर्गेण सूत्र-अन्त-दर्शनेन च सर्वः सd-dharma-parigrahअ उक्तो भवति ॥