Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ Devanāgarī · Kinh tạng › Kinh Đại thừa
पञ्चविंशतिसाहस्रिका प्रज्ञापारमिता, 1-8
- Thông tin
- GRETIL — Takayasu Kimura: Pañcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā I-VIII, Tokyo: Sankibo Busshorin 1986-2009.chữ Devanāgarī do máy chuyển tự từ bản IAST của GRETILCC BY-NC-SA 4.0
भवति, को वा परिणामयति किं वा परिणामयति, कुत्र वा परिणामयति. एवं खलु सुभूते बोधिसत्त्वो महासत्त्वः प्रज्ञापारमितायां स्थित्वा ध्यानपारमितां परिगृह्णाति. इत्य् उक्तो दर्शनमार्गः
कतमश् च सुभूते बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य सिंहविजृम्भितः समाधिर्? इह सुभूते बोधिसत्त्वो महासत्त्वो विविक्तं कामैर् विविक्तं पापकैर् अकुशलैर् धर्मैः सवितर्कं सविचारं विवेकजं प्रीतिसुखं प्रथमं ध्यानम् उपसंपद्य विहरति. एवं द्वितीयं ध्यानम् उपसंपद्य विहरति, तृतीयं ध्यानम् उपसंपद्य विहरति चतुर्थं ध्यानम् उपसंपद्य विहरति, आकाशानन्त्यायतनसमापत्तिं विज्ञानानन्त्यायतनसमापत्तिं आकिंचन्यायतनसमापत्तिन् नैवसंज्ञानासंज्ञायतनसमापत्तिम् उपसंपद्य विहरति, संज्ञावेदयितनिरोधसमापत्तिम् उपसंपद्य विहरति, निरोधसमापत्तेर् व्युत्थाय नैवसंज्ञानासंज्ञायतनसमापत्तिं समापद्यते, नैवसंज्ञानासंज्ञायतनसमापत्तेर् व्युत्थायाकिंचन्यायतनसमापत्तिं समापद्यते, आकिंचन्यायतनसमापत्तेर् व्युत्थाय विज्ञानानन्त्यायतनसमापत्तिं समापद्यते, विज्ञानानन्त्यायतनसमापत्तेर् व्युत्थायाकाशानन्त्यायतनसमापत्तिं समापद्यते, आकाशानन्त्यायतनसमापत्तेर् व्युत्थाय चतुर्थं ध्यानम् उपसंपद्यते, चतुर्थाद् ध्यानाद् व्युत्थाय तृतीयं ध्यानं समापद्यते, तृतीयाद् ध्यानाद् व्युत्थाय द्वितीयं ध्यानं समापद्यते, द्वितीयाद् ध्यानाद् व्युत्थाय प्रथमं ध्यानं समापद्यते. स इमं सिंहविजृम्भितं समाधिं विभङ्गं कृत्वावस्कन्दकं समाधिं समापद्यते. कतमश् च सुभूते बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्यावस्कन्दकः समाधिर्? इह सुभूते बोधिसत्त्वो महासत्त्वो विविक्तं कामैर् विविक्तं (psp_5:103) पापकैर् अकुशलैर् धर्मैः सवितर्कं सविचारं विवेकजं प्रीतिसुखं प्रथमं ध्यानम् उपसंपद्य विहरति, प्रथमाद् ध्यानाद् व्युत्थितो द्वितीयं
ध्यानं उपसंपद्य विहरति, द्वितीयाद् ध्यानाद् व्युत्थितस् तृतीयं ध्यानम् उपसंपद्य विहरति, तृतीयाद् ध्यानाद् व्युत्थितश् चतुर्थं ध्यानम् उपसंपद्य विहरति, चतुर्थ्याद् ध्यानाद् व्युत्थित आकाशानन्त्यायतनसमापत्तिम् उपसंपद्य विहरति, आकाशानन्त्यायतनसमापत्तेर् व्युत्थितो विज्ञानानन्त्यायतनसमापत्तिम् उपसंपद्य विहरति, विज्ञानानन्त्यायतनसमापत्तेर् व्युत्थित आकिंचन्यायतनसमापत्तिम् उपसंपद्य विहरति, आकिंचन्यायतनसमापत्तेर् व्युत्थितो नैवसंज्ञानासंज्ञायतनसमापत्तिम् उपसंपद्य विहरति, नैवसंज्ञानासंज्ञायतनसमापत्तेर् व्युत्थितः संज्ञावेदयितनिरोधसमापत्तिम् उपसंपद्य विहरति. निरोधसमापत्तेर् व्युत्थितः प्रथमं ध्यानं समापद्यते, प्रथमाद् ध्यानाद् व्युत्थितो निरोधसमापत्तिं समापद्यते, निरोधसमापत्तेर् व्युत्थितो द्वितीयं ध्यानं समापद्यते द्वितीयाद् ध्यानाद् व्युत्थितो निरोधसमापित्तिं समापद्यते, निरोधसमापत्तेर् व्युत्थितस् तृतीयं ध्यानं समापद्यते, तृतीयाद् ध्यानाद् व्युत्थितो निरोधसमापत्तिं समापद्यते, निरोधसमापत्तेर् व्युत्थितश् चतुर्थं ध्यानं समापद्यते, चतुर्थाद् ध्यानाद् व्युत्थितो निरोधसमापत्तिं समापद्यते, निरोधसमापत्तेर् व्युत्थित आकाशानन्त्यायतनसमापत्तिं समापद्यते, आकाशानन्त्यायतनसमापत्तेर् व्युत्थितो निरोधसमापत्तिं समापद्यते, निरोधसमापत्तेर् व्युत्थितो विज्ञानानन्त्यायतनसमापत्तिं समापद्यते, विज्ञानानन्त्यायतनसमापत्तेर् व्युत्थितो निरोधसमापत्तिं समापद्यते, निरोधसमापत्तेर् व्युत्थित आकिंचन्यायतनसमापत्तिं समापद्यते, आकिंचन्यायतनसमापत्तेर् व्युत्थितो निरोधसमापत्तिं समापद्यते,
निरोधसमापत्तेर् व्युत्थितो नैवसंज्ञानासंज्ञायतनसमापत्तिं समापद्यते, नैवसंज्ञासंज्ञायतनसमापत्तेर् व्युत्थितो निरोधसमापत्तिं समापद्यते, निरोधसमापत्तेर् व्युत्थितो नैवसंज्ञानासंज्ञायतानसमापत्तिं समापद्यते नैवसंज्ञानासंज्ञायतनसमापत्तेर् व्युत्थितो ऽसमाहिते चित्ते तिष्ठत्य्, असमाहिताच् चित्ताद् निरोधसमापत्तिं समापद्यते, निरोधसमापत्तेर् व्युत्थितो ऽसमाहिते चित्ते तिष्ठत्य्, असमाहिताच् चित्ताद् नैवसंज्ञानासंज्ञायतनसमापत्तिं समापद्यते, नैवसंज्ञानासंज्ञायतनसमापत्तेर् व्युत्थितो ऽसमाहिते चित्ते तिष्ठत्य्, असमाहिताच् चित्ताद् (psp_5:104) विज्ञनानन्त्यायतनसमापत्तिं समापद्यते, विज्ञनानन्त्यायतनसमापत्तेर् व्युत्थितो ऽसमाहिते चित्ते तिष्ठत्य्, असमाहिताच् चित्ताद् आकाशानन्त्यायतनसमापत्तिं समापद्यते, आकाशानन्त्यायतनसमापत्तेर् व्युत्थितो ऽसमाहिते चित्ते तिष्ठत्य्, असमाहिताच् चित्ताद् आकाशानन्त्यायतनसमापत्तिं समापद्यते, आकाशानन्त्यायतनसमापत्तेर् व्युत्थितो ऽसमाहिते चित्ते तिष्ठत्य्, असमाहिताच् चित्ताच् चतुर्थं ध्यानं समापद्यते, चतुर्थाद् ध्यानाद् व्युत्थितो ऽसमाहिते चित्ते तिष्ठत्य्, असमाहिताच् चित्तात् तृतीयं ध्यानं समापद्यते, तृतीयाद् ध्यानाद् व्युत्थितो ऽसमाहिते चित्ते तिष्ठत्य्, असमाहिताच् चित्ताद् द्वितीयं ध्यानं समापद्यते, द्वितीयाद् ध्यानाद् व्युत्थितो ऽसमाहिते चित्ते तिष्ठत्य्, असमाहिताच् चित्तात् प्रथमं ध्यानं समापद्यते, प्रथमाद् ध्यानाद् व्युत्थितो ऽसमाहिते चित्ते तिष्ठति. स इहावस्कन्दके समाधौ स्थित्वा सर्वधर्मसमताम् अनुप्राप्नोति, तानि च कुशलमूलानि सर्वसत्त्वसाधारणानि कृत्वानुत्तरायै सम्यक्संबोधये परिणामयति, तथा च
परिणामयति यथास्य त्रिविधा बुद्धिर् न भवति, को वा परिणामयति, किं वा परिणामयति, कुत्र वा परिणामयति. एवं खलु सुभूते बोधिसत्त्वो महासत्त्वो ऽवस्कन्दकसमापत्तिं समापद्यते च व्युत्तिष्ठते च. इत्य् उक्तो भावनामार्गः
सुभूतिर् आह: बहुषु स्थानेषु शिक्षितव्यं बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन न क्वचिच् छिक्षितव्यम्.
भगवान् आह: एवम् एतत् सुभूते एवम् एतत्, बहुषु स्थानेषु शिक्षितव्यं बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन न क्वचिच् छिक्षितव्यम्. तत् कस्य हेतोः? तथा हि ते धर्मा नोपलभ्यन्ते यत्र बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन शिक्षितव्यम्.
अथ खल्व् आयुष्मान् सुभूतिर् भगवन्तम् एतद् अवोचत्: यत् पुनर् भगवंस् तथागतेन मे संक्षिप्तेन च विस्तरेण च धर्मा भाषिताः, तत्र बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेनानुत्तरां सम्यक्संबोधिम् अभिसंबोद्धुकामेनेमाः षट् पारमिताः संक्षिप्तेन च विस्तरेण च पर्यवाप्तव्याः पर्यवाप्य यावद् वाचा परिजिताः कर्तव्या यावद् वाचा परिजिताः कृत्वा मनसा प्रत्यवेक्षितव्या, तथा च चित्तचेतसिका धर्मा न प्रवर्तन्ते, अस्मिन् पुनः संक्षेपविस्तरे शिक्षमाणो बोधिसत्त्वो महासत्त्वः षण्नां पारमितानां सर्वधर्माणाञ् च संक्षेपविस्तरं ज्ञास्यति.
सुभूतिर् आह: कथं भगवन् बोधिसत्त्वो महासत्त्वः सर्वधर्माणां (psp_5:105) संक्षेपविस्तरं ज्ञास्यति?
भगवान् आह: रूपस्य वा वेदनाया वा संज्ञाया वा संस्काराणां वा विज्ञानस्य वा संक्षिप्तविस्तरञ् च तथतां जानानः. एवं स्कन्धधात्वायतनप्रतीत्यसमुत्पादस्य वा प्रतीत्यसमुत्पादाङ्गानां वा संक्षिप्तविस्तरं तथतां जानानः, एवं सर्वपारमितानां वा सप्तत्रिंशतां बोधिपक्ष्याणां धर्माणां वा आर्यसत्याप्रमाणध्यानारूप्यविमोक्षसमाधिसमापत्तिधारणीमुखानां वा शून्यतानिमित्ताप्रणिहिताभिज्ञादशबलवैशारद्यप्रतिसंविदावेणिकानां बुद्धधर्माणां वा सर्वाकारज्ञताया वा संक्षिप्तविस्तरं तथतां जानानः, सर्वधर्माणां संक्षिप्तविस्तरं ज्ञास्यति.
सुभूतिर् आह: कतमा सा भगवंस् तथता?
भगवान् आह: यस्यास् तथताया नोत्पादः प्रज्ञायते, न स्थितिर् नान्यथात्वं प्रज्ञायते इयं सा तथता यत्र बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन शिक्षितव्यम्. एवं भूतकोटिं जानानो बोधिसत्त्वो महासत्त्वः सर्वधर्माणां संक्षिप्तविस्तरं ज्ञास्यति.
सुभूतिर् आह: कतमा सा भगवन् भूतकोटिः? भगवान् आह: अकोटिर् भूतकोटिर् अत्र कोट्यां शिक्षमाणो बोधिसत्त्वो महासत्त्वः सर्वधर्माणां संक्षिप्तविस्तरं ज्ञास्यति, एवं धर्मधातुं जानानो बोधिसत्त्वो महासत्त्वः सर्वधर्माणां संक्षिप्तविस्तरं ज्ञास्यति.
सुभूतिर् आह: कतमो ऽसौ भगवन् धर्मधातुः?
भगवान् आह: आकाशधातुर् धर्मधातुर् यस्य धातोर् न च्छेदः प्रज्ञायते न परिच्छेदः. एवं च धर्मधातुं जानानो बोधिसत्त्वो महासत्त्वः सर्वधर्माणां संक्षिप्तविस्तरं ज्ञास्यति.
सुभूतिर् आह: कथं भगवन् सर्वधर्माणां संक्षिप्तविस्तरं ज्ञातव्यम्?
भगवान् आह: यथा सर्वधर्मा न संयुक्ता न विसंयुक्ताः.
सुभूतिर् आह: कतमे भगवन् सर्वधर्मा ये न संयुक्ता न विसंयुक्ताः?
भगवान् आह: रूपन् न संयुक्तं न विसंयुक्तं, वेदना संज्ञा संस्काराः, विज्ञानन् न संयुक्तन् न विसंयुक्तम्, एवं स्कन्धधात्वायतनप्रतीत्यसमुत्पादाः प्रतीत्यसमुत्पादाङ्गानि च न संयुक्तानि न (psp_5:106) विसंयुक्तानि, एवं यावत् संस्कृतो धातुर् असंस्कृतो धतुर् न संयुक्तो न विसंयुक्तः. तत् कस्य हेतोः? न ह्य् अस्यास्ति स्वभावो यः संयुज्यते वा विसंयुज्यते वा यश् चास्वभावः सो ऽभावो, यश् चाभावः सो ऽभावेन सार्धं न संयुक्तो न विसंयुक्त, एवं बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन सर्वधर्मा ज्ञातव्याः.
सुभूतिर् आह: अयं पुनर् भगवन्न् अभिसंक्षेपो बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्यात्र हि भगवन्न् अभिसंक्षेपपारमितायाम् आदिकर्मिकेण बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन शिक्षितव्यं, यावद् दशसु भूमिषु स्थितेनेहैवाभिसंक्षेपे शिक्षितव्यम्, इहैव पुनर् अभिसंक्षेपे शिक्षिमाणो बोधिसत्त्वो महासत्त्वः सर्वधर्माणां संक्षेपविस्तरं ज्ञास्यति.
भगवान् आह: तीक्ष्णेन्द्रियस्यापि बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्यायं प्रवेशो, ऋद्धीन्द्रियस्यापि बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्यायं प्रवेशो, मध्येन्द्रियस्यापि बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्याप्य् अयं प्रवेशः, कस्यचिन् न प्रवेशः शिक्षितुकामस्य बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्यायं प्रवेशो, न खलु कुशीदस्यायं प्रवेशो न हीनवीर्यस्य मुषितस्मृतेर् न विक्षिप्तचित्तस्यायं प्रवेशः आरब्धवीर्यस्याकुशीदस्योपस्थितस्मृतेर् अयं प्रवेशः शिक्षितुकामस्य चाविनिवर्तनीयभूमौ सर्वाकारज्ञताम् अनुप्राप्तुकामस्य चायं प्रवेशः. इति संक्षेपविस्तराज्ञानविकल्पौ
सचेद् यथोपदिष्टायां प्रज्ञापारमितायां शिक्षिष्यते शिक्षित्वा दानपारमितां शीलपारमितां क्षान्तिपारमितां वीर्यपारमितां ध्यानपारमितां प्रज्ञापारमिताम् अनुप्राप्स्यति, अध्यात्मशून्यतां बहिर्धाशून्यताम् अध्यात्मबहिर्धाशून्यतां यावद् अभावस्वभावशून्यतां स्मृत्युपस्थानसम्यक्प्रहाणर्द्धिपादेन्द्रियबलबोध्यङ्गमार्गान् अनुप्राप्स्यत्य्, आर्यसत्याप्रमाणध्यानारूप्यविमोक्षसमाधिसमापत्तिधारणीमुखान्य् अनुप्राप्स्यति, शून्यतानिमित्ताप्रणिहिताभिज्ञा अनुप्राप्स्यति, दशबलवैशारद्यप्रतिसंविदावेणिकबुद्धधर्मान् अनुप्राप्स्यति, सर्वाकारज्ञताम् अनुप्राप्स्यति. तस्य खलु पुनः सुभूते बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य प्रज्ञापारमितायां चरतो यानि कानिचित् मारकर्माण्य् उत्पत्स्यन्ते, उत्पद्यमानान्य् एव तानि प्रहास्यन्ति, तस्माद् उपायकौशल्यं परिगृहीतुकामेन बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन प्रज्ञापारमितायां चरितव्यम्. यस्मिन् समये बोधिसत्त्वो महासत्त्वः प्रज्ञापारमितायां चरति प्रज्ञापारमितां भावयति, प्रज्ञापारमितायां योगम् आपद्यते, तस्मिन् समये ऽसंख्येयेषु लोकधातुषु ये बुद्धा भगवन्तस् तिष्ठन्ति ध्रियन्ते यापयन्ति धर्मञ् (psp_5:107) च देशयन्ति ते तं बोधिसत्त्वं महासत्त्वं समन्वाहरन्ति प्रज्ञापारमितायां चरन्तम्. तत् कस्य हेतोः? अतो निर्जाता हि सुभूते ऽतीतानागतप्रत्युत्पन्ना बुद्धा भगवन्तो यद् उत षड्भ्यः पारमिताभ्यः, तस्मात् तर्हि सुभूते बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन प्रज्ञापारमितायां चरतैवं प्रतिकाङ्क्षितव्यम्, अहम् अप्य् एनान् धर्मान् अनुप्राप्स्यामि ये तैर् अतीतानागतप्रत्युत्पन्नैर् बुद्धैर् भगवद्भिर् अनुप्राप्ताः. एवं खलु सुभूते बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन प्रज्ञापारमितायां
चरतैवं योगम् आपत्तव्यम्, एवं प्रयुज्यमानो बोधिसत्त्वो महासत्त्वः क्षिप्रम् अनुत्तरां सम्यक्संबोधिम् अभिसंभोत्स्यते. तस्मात् तर्हि सुभूते बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन सर्वाकारज्ञतामनसिकाराविरहितेन भवितव्यम्. सचेत् पुनः सुभूते बोधिसत्त्वो महासत्त्व एवं चरन् प्रज्ञापारमितायाम् अन्तशो ऽच्छटासंघातमात्रकम् अपि प्रज्ञापारमितां भावयिष्यति, स ख्हलु पुनर् बोधिसत्त्वो महासत्त्वो बहुतरपुण्यं प्रसविष्यति, न त्व् एव ये त्रिसाहस्रमहासाहस्रे लोकधातौ सत्त्वास् तान् कश्चिद् एव दानेन संतर्पयेच् छीले प्रतिष्ठापयेत् क्षान्तौ प्रतिष्ठापयेद् वीर्ये प्रतिष्ठापयेत् समाधौ प्रतिष्ठापयेत् प्रज्ञायां प्रतिष्ठापयेद् विमुक्तौ प्रतिष्ठापयेद् विमुक्तिज्ञानदर्शने प्रतिष्ठापयेत्, स्रोतआपत्तिफले प्रतिष्ठापयेत् सकृदागामिफले प्रतिष्ठापयेद् अनागामिफले प्रतिष्ठापयेद् अर्हत्त्वे प्रतिष्ठापयेत् प्रत्येकबोधौ प्रतिष्ठापयेत्. तत् कस्य हेतोः? अतो निर्जाता हि सुभूते दानशीलक्षान्तिवीर्यसमाधिप्रज्ञाविमुक्तिविमुक्तिज्ञानदर्शनानि स्रोतआपत्तिफलं सकृदागामिफलम् अनागामिफलम् अर्हत्त्वं प्रत्येकबोधिः. ये ऽपि ते बुद्धा भगवन्तो दशदिग्लोकधातुषु तिष्ठन्ति ध्रियन्ते यापयन्ति, ते ऽपितो निर्जाता यद् उत प्रज्ञापारमितातः. ये ऽपि ते सुभूते ऽ तीतानागतप्रत्युत्पन्ना बुद्धा भगवन्तस् ते ऽपीत एव प्रभाविता यद् उत प्रज्ञापारमितातः.
पुनर् अपरं सुभूते यो बोधिसत्त्वो महासत्त्वो मुहूर्तं वा दिवसं वा दिवसशतं वा संवत्सरं वा संवत्सरशतं वा कल्पं वा कल्पशतं वा यावद् असंख्येयान् अपि कल्पानि मां प्रज्ञापारमितां सर्वाकारज्ञताप्रतिसंयुक्तैर् मनसिकारैर् भावयिष्यति, स बहुतरं पुण्यं प्रसविष्यति. न त्व् एव ये गङ्गानदीवालुकासमेषु लोकधातुषु सत्त्वास् तान् कश्चिद् एव दानेन संतर्पयेच् छीले क्षान्तौ वीर्ये समाधौ प्रज्ञायां विमुक्तौ विमुक्तिज्ञानदर्शने च प्रतिष्ठापयेत्, (psp_5:108) स्रोतआपत्तिफले प्रतिष्ठापयेत्, सकृदागामिफले प्रतिष्ठापयेत्, अनागामिफले प्रतिष्ठापयेत्, अर्हत्त्वे प्रतिष्ठापयेत्, प्रत्येकबोधौ प्रतिष्ठापयेत्. तत् कस्य हेतोः? अतो निर्जाता हि ते बुद्धा भगवन्तो यैर् इदं दानमयं पुण्यक्रियावस्तुप्रज्ञाप्तं, शीलमयं भावनामयं पुण्यक्रियावस्तुप्रज्ञाप्तं, क्षान्तिवीर्यसमाधिप्रज्ञाविमुक्तिविमुक्तिज्ञानदर्शनं प्रज्ञाप्तं, स्रोतआपत्तिफलं सकृदागामिफलम् अनागामिफलम् अर्हत्त्वं प्रत्येकबुद्धत्वं प्रज्ञाप्तम्. इति बुद्धैः सानाथ्याभावविकल्पः
यः पुनर् अपरं बोधिसत्त्वो महासत्त्व एवं यथोपदिष्टायां प्रज्ञापारमितायां स्थितः, स खलु पुनर् बोधिसत्त्वो महासत्त्वो ऽविनिवर्तनीयः प्रतिकाङ्क्षितव्यः. तथागतसमन्वागतः स बोधिसत्त्वो महासत्त्वः, उपायकौशल्येन समन्वागतो बहुबुद्धकोटीनियुतशतसहस्रपर्युपासितः स बोधिसत्त्वो महासत्त्वः प्रतिकाङ्क्षितव्यः. अवरोपितकुशलमूलः स बोधिसत्त्वो महासत्त्वः, कल्याणमित्रपरिगृहीतः स बोधिसत्त्वो महासत्त्वः, षट्पारमितावतीर्णः स बोधिसत्त्वो महासत्त्वः प्रतिकाङ्क्षितव्यः. विंशतिशून्यताभावितः स बोधिसत्त्वो महासत्त्वः, सप्तत्रिंशद् बोधिपक्ष्यधर्मभावितः स बोधिसत्त्वो महासत्त्वः, आर्यसत्याप्रमाणध्यानारूप्यविमोक्षसमाधिसमापत्तिधारणीमुखभावितः स बोधिसत्त्वो महासत्त्वः प्रतिकाङ्क्षितव्यः. शून्यतानिमित्ताप्रणिहिताभिज्ञादशबलवैशारद्यप्रतिसंविदावेणिकबुद्धधर्मभावितः स बोधिसत्त्वो महासत्त्वः, षड् अभिज्ञाप्रतिलब्धः स बोधिसत्त्वो महासत्त्वः, कुमारभूतः स बोधिसत्त्वो महासत्त्वः प्रतिकाङ्क्षितव्यः. अभिप्रायपरिपूर्णः स बोधिसत्त्वो महासत्त्वः, बुद्धैर् अविरहितः स बोधिसत्त्वो महासत्त्वः, कुशलमूलैर् अविरहितः स बोधिसत्त्वो महासत्त्वः प्रतिकाङ्क्षितव्यः. अनाक्षिप्तप्रतिभानः स बोधिसत्त्वो महासत्त्वः, धारणीप्रतिलब्धः स बोधिसत्त्वो महासत्त्वः प्रतिकाङ्क्षितव्यः. रूपपरिनिष्पत्तिस् तस्य प्रतिकाङ्क्षितव्या, व्याकरणसंपन्नो गोत्रसंपन्नः संचिन्त्यभवः स बोधिसत्त्वो महासत्त्वः प्रतिकाङ्क्षितव्यः. आकारप्रवेशकुशलो ऽनक्षरप्रवेशकुशलो व्यवहारकुशलः स बोधिसत्त्वो महासत्त्वः प्रतिकाङ्क्षितव्यः. अव्यवहारकुशल
एकाधिवचनकुशलो द्व्यधिवचनकुशलस् त्र्यधिवचनकुशलः पुरुषाधिवचनकुशलो रूपकुशलो, वेदनाकुशलः संज्ञाकुशलः संस्कारकुशलो विज्ञानकुशलः स्कन्धधात्वायतनकुशलः प्रतीत्यसमुत्पादकुशलः प्रतीत्यसमुत्पादाङ्गकुशलो (psp_5:109) यावन् निर्वाणकुशलो धर्मधातुलक्षणकुशलः संस्कारलक्षणकुशलः संस्कृतलक्षणकुशलो ऽसंस्कृतलक्षणकुशलो लक्षणालक्षणकुशलो भावकुशलो ऽभावकुशलः स्वभावकुशलः परभावकुशलः सयोगकुशलो वियोगकुशलः संप्रयुक्तकुशलो विप्रयुक्तकुशलः, तथताकुशलो ऽवितथताकुशलो ऽनन्यतथताकुशलो धर्मताकुशलो धर्मधातुकुशलो धर्मनियामताकुशलो धर्मस्थितिताकुशलो भूतकोटिकुशलः प्रत्ययकुशलः संप्रत्ययकुशलो ध्यानकुशलो ऽप्रमाणकुशल आरूप्यसमापत्तिकुशलः षट्पारमिताकुशलश् चतुःस्मृत्युपस्थानकुशलः सम्यक्प्रहाणर्द्धिपादेन्द्रियबलबोध्यङ्गमार्गकुशलो विमोक्षसमाधिसमापत्तिधारणीमुखकुशलः शून्यतानिमित्ताप्रणिहितकुशलो ऽभिज्ञादशबलवैशारद्यप्रतिसंविदावेणिकबुद्धधर्मकुशलः सर्वाकारज्ञताकुशलः संस्कृतधातुकुशलो ऽसंस्कृतधातुकुशलो ऽधातुकुशलो रूपमनसिकारकुशलो वेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानमनसिकारकुशलः स्कन्धधात्वायतनप्रतीत्यसमुत्पादप्रतीत्यसमुत्पादाङ्गमनसिकारकुशलः सप्तत्रिंशद्बोधिपक्ष्य धर्मार्यसत्याप्रमाणध्यानारूप्यविमोक्षसमाधिसमापत्तिधारणीमुखमनसिकारकुशलः शून्यतानिमित्ताप्रणिहिताभिज्ञादशबलवैशारद्यप्रतिसंविदावेणिकबुद्धधर्ममनसिकारकुशलः, सर्वाकारज्ञता मनसिकारकुशलः. रूपं रूपेण शून्यम् इति कुशलः, वेदना संज्ञा संस्कारा, विज्ञानं विज्ञानेन
शून्यम् इति कुशलः, स्कन्धधात्वायतनानि स्कन्धधात्वायतनैः शून्यानीति कुशलः, प्रतीत्यसमुत्पादः प्रतीत्यसमुत्पादेन शून्य इति कुशलः, प्रतीत्यसमुत्पादाङ्गानि प्रतीत्यसमुत्पादाङ्गैः शून्यानीति कुशलः, सर्वपारमिताः सर्वपारमिताभिः शून्या इति कुशलः, सर्वशून्यताः सर्वशून्यताभिः शून्या इति कुशलः, बोधिपक्ष्या धर्मा बोधिपक्ष्यैर् धर्मैः शून्याः इति कुशलः, आर्यसत्यान्य् आर्यसत्यैः शून्यानीति कुशलः, अप्रमाणध्यानारूप्यसमापत्तयो ऽप्रमाणध्यानारूप्यसमापत्तिभिः शून्या इति कुशलः, सर्वविमोक्षसमाधिसमापत्तिधारणीमुखानि सर्वविमोक्षसमाधिसमापत्तिधारणीमुखैः सून्यानीति कुशलः, अभिज्ञा अभिज्ञाभिः शून्या इति कुशलो, दशबलवैशारद्यप्रतिसंविदो दशबलवैशारद्यप्रतिसंविद्भिः शून्या इति कुशलः, शून्यतानिमित्ताप्रणिहितानि शून्यतानिमित्ताप्रणिहितैः शून्यानीति कुसलः, अष्टादशावेणिकबुद्धधर्मा अष्टादशावेणिकैर् बुद्धधर्मैः शून्या इति कुशलः, अनुत्तरा सम्यक्संबोधिर् अनुत्तरया सम्यक्संबोध्या (psp_5:110) शून्येति कुशलः, प्रतिप्रस्रब्धमार्गकुशलो ऽप्रतिप्रस्रब्धमार्गकुशलः उत्पादनिरोधकुशलः स्थित्यन्यथात्वकुशलो रागकुशलो द्वेषकुशलो मोहकुशलो दृष्टिकुशलो ऽदृष्टिकुशलो मिथ्यादृष्टिकुशलो ऽमिथ्यादृष्टिकुशलो यावत् सर्वदृष्टिकुशलो नामरूपकुशलो ऽनामरूपकुशल आरम्बणकुशल आधिपत्यकुशलो हेतुकुशलः प्रत्ययकुशलो लक्षणकुशलो ऽलक्षणकुशलो दुःखकुशलो ऽदुःखकुशलः समुदयकुशलो ऽसमुदयकुशलो निरोधकुशलो मार्गकुशलो नरककुशलो नरकमार्गकुशलः तिर्यग्योनिकुशलस् तिर्यग्योनिमार्गकुशलो यमलोककुशलो यमलोकमार्गकुशलो मनुष्यकुशलो
मनुष्यमार्गकुशलो देवकुशलो देवमार्गकुशलः स्रोतआपत्तिफलकुशलः स्रोतआपत्तिफलमार्गकुशलः, सकृदागामिफलकुशलः सकृदागामिफलमार्गकुशलः, अनागामिफलकुशलो ऽनागामिफलमार्गकुशलः, अर्हत्त्वफलकुशलो ऽर्हत्त्वफलमार्गकुशलः, प्रत्येकबोधिकुशलः प्रत्येकबोधिमार्गकुशलः, मार्गाकारज्ञताकुशलो मार्गाकारज्ञतामार्गकुशलः, सर्वाकारज्ञताकुशलः सर्वाकारज्ञतामार्गकुशलः, इन्द्रियकुशल इन्द्रियमार्गकुशलः, तीक्ष्णमार्गकुशलो जवनप्रज्ञाकुशलो नैर्वेधिकप्रज्ञाकुशलः पृथक्पृथक्प्रज्ञाकुशलो समन्तप्रज्ञाकुशलो ऽतीतार्थकुशलो ऽनागतार्थकुशलः प्रत्युत्पन्नार्थकुशल उपायकुशलः सत्त्वाशयकुशलो ऽध्याशयकुशलो ऽर्थकुशलो व्यञ्जनकुशलस् त्रिस्थानव्यवस्थानकुशलः, इतीमे ऽनुशंसाः सुभूते बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य प्रज्ञापारमितायां चरतः. इति प्रयोगमार्गाभावविकल्पः
प्रज्ञापारमिताम् अभिनिर्हरतः. इति दर्शनमार्गाभावविकल्पः
प्रज्ञापारमितां भावयन्तः. इति भावनामार्गाभावविकल्पः
सुभूतिर् आह: कथं भगवन् प्रज्ञापारमितायाञ् चरितव्यं? कथं प्रज्ञापारमिताभिनिर्हर्तव्या? कथं प्रज्ञापारमिता भावयितव्या?
भगवान् आह: रूपशान्ततया सुभूते रूपवशिकतया रूपतुच्छतया रूपासारतया प्रज्ञापारमितायां चरितव्यं, वेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानशान्ततया विज्ञानवशिकतया विज्ञानतुच्छतया विज्ञानासारतया प्रज्ञापारमितायां चरितव्यम्. एवं स्कन्धधात्वायतनप्रतीत्यसमुत्पादस्य प्रतीत्यसमुत्पादाङ्गानां शान्ततया वशिकतया तुच्छतया (psp_5:111) असारतया प्रज्ञापारमितायां चरितव्यम्. इति प्रयोगमार्गाज्ञानविकल्पः
यत् पुनः सुभूते एवं वदसि, कथं प्रज्ञापारमिताभिनिर्हर्तव्येति, आकाशशून्यताभिनिर्हारतया प्रज्ञापारमिताभिनिर्हर्तव्या. इति दर्शनमार्गाज्ञानविकल्पः
यत् पुनः सुभूते एवं वदसि, कथं प्रज्ञापारमिता भावयितव्येति, आकाशशून्यताभावनया प्रज्ञापारमिता भावयितव्या. इति भावनामार्गज्ञानविकल्पः इत्य् उक्तो नवविधः प्रथमो ग्राह्यविकल्पः
सुभूतिर् आह: कियच् चिरं स भगवन् बोधिसत्त्वो महासत्त्वः प्रज्ञापारमितायां चरन् प्रज्ञापारमितायां चीर्णो भवति?
भगवान् आह: प्रथमचित्तोत्पादम् उपादाय, इति बोधिचित्तानुत्पादविकल्पः
यावद् बोधिमण्डम् एव मनसिकरोत्य्, एवं प्रज्ञापारमितायां चरितव्यम्, एवं प्रज्ञापारमिताभिनिर्हर्त्तव्या भावयितव्या. इति बोधिमण्डामनसिकारविकल्पः
सुभूतिर् आह: किं पुनर् भगवंश् चित्तान्तरानाम् अवकाशन् ददता प्रज्ञापारमितायां चरितव्यम्?
भगवान् आह: अन्येषां सुभूते मनसिकाराणाम् अवकाशम् अददता प्रज्ञापारमितायां चरितव्यं, प्रज्ञापारमिताभिनिर्हर्तव्या, प्रज्ञापारमिता भावयितव्या. इति श्रावकप्रत्येकबुद्धयानामनसिकारविकल्पः
सर्वाकारज्ञतामनसिकाराविप्रणाश एव सुभूते प्रज्ञापारमिताचर्या, तथा च चरितव्या तथा चाभिनिर्हर्तव्या तथा च भावयितव्या, यथा चित्तचैतसिका धर्मा न प्रवर्तते.
सुभूतिर् आह: किं पुनर् भगवन् प्रज्ञापारमितायां चरन् प्रज्ञापारमिताम् अभिनिर्हरन् प्रज्ञापारमितां भावयन् सर्वाकारज्ञताम् अनुप्राप्स्यति?
भगवान् आह: न सुभूते. इति सम्यक्संबोधेर् अमनसिकारविकल्पः
सुभूतिर् आह: भावयन् पुनः सर्वाकारज्ञताम् अनुप्राप्स्यति?
भगवान् आह: न सुभूते. इति भावनाविकल्पः
सुभूतिर् आह: अभावयन् पुनः सर्वाकारज्ञताम् अनुप्राप्स्यति?
भगवान् आह: न सुभूते. इत्य् अभावनाविकल्पः (psp_5:112)
सुभूतिर् आह: नैव भावयन् नाभावयन् सर्वाकारज्ञताम् अनुप्राप्स्यति?
भगवान् आह: न सुभूते. इति नैवभावनानाभावनाविकल्पः
सुभूतिर् आह: तत् कथं भगवन् सर्वाकारज्ञताम् अनुप्राप्स्यति?
भगवान् आह: यथा तथता. सुभूतिर् आह: कथं तथता?
भगवान् आह: यथा हि भूतकोटिः.
सुभूतिर् आह: कथं भूतकोटिः?
भगवान् आह: यथा धर्मधातुः. इति यथाविकल्पः इत्य् उक्तो नवविधो द्वितीयो ग्राह्यविकल्पः
सुभूतिर् आह: कथं धर्मधातुः?
भगवान् आह: यथात्मधातुः सत्त्वधातुर् जीवधातुर् जन्तुधातुः पोषधातुः पुरुषधातुः पुद्गलधातुः.
सुभूतिर् आह: कथं भगवन् तथता भूतकोटिधर्मधातुर् आत्मधातुः सत्त्वधातुर् जीवधातुर् जन्तुधातुः पोषधातुः पुरुषधातुः पुद्गलधातुः?
भगवान् आह: तत् किं मन्यसे? सुभूते अपि नु स आत्मा वा सत्त्वो वा जीवो वा जन्तुर् वा पोसो वा पुरुषो वा पुद्गलो वा उपलभ्यते.
सुभूतिर् आह: न भगवन्.
भगवान् आह: अनुपलभमानः सुभूते आत्मानं वा सत्त्वं वा जीवं वा जन्तुं वा पोषं वा पुरुषं वा पुद्गलं वा, कथं सत्त्वधातुं वा यावत् पुद्गलधातुं वा प्रज्ञापयिष्यति. एवं प्रज्ञापारमिताम् अप्य् अप्रज्ञपयमानः सर्वधर्मान् अप्य् अप्रज्ञपयमानः सर्वाकारज्ञताम् अनुप्राप्स्यति.
सुभूतिर् आह: किं पुनर् भगवन्न् अप्रज्ञपनीया प्रज्ञापारमिता? अप्रज्ञपनीया ध्यानपारमिता, अप्रज्ञपनीया वीर्यपारमिता, अप्रज्ञपनीया क्षान्तिपारमिता, अप्रज्ञपनीया शीलपारमिता, अप्रज्ञपनीया दानपारमिता?
भगवान् आह: अप्रज्ञपनीया सुभूते प्रज्ञापारमिता, यावत् सर्वधर्माः संस्कृता वासंस्कृता वा श्रावकधर्मा वा प्रत्येकबुद्धधर्मा वा यावद् बुद्धधर्मा वा.
सुभूतिर् आह: यदि भगवन्न् अप्रज्ञपनीयाः सर्वधर्माः, कुतः (psp_5:113) पुनर् भगवन् नारकाः प्रज्ञायन्ते, तिर्यग्योनिगताः प्रज्ञायन्ते, यमलोका वा प्रज्ञायन्ते, मनुष्या वा प्रज्ञायन्ते, देवा वा प्रज्ञायन्ते, स्रोतआपन्ना वा सकृदागामिनो वानागामिनो वार्हन्तो वा प्रत्येकबुद्धा वा सम्यक्संबुद्धा वा प्रज्ञायन्ते.
भगवान् आह: कत् किं मन्यसे? सुभूते ऽपि नु सत्त्वप्रज्ञाप्तिर् उपलभ्यते.
सुभूतिर् आह: न भगवन्.
भगवान् आह: अनुपलभमानः सुभूते सत्त्वं कुतो नारकं प्रज्ञापयिष्यति तिर्यग्योनिगतान्, यमलोकं वा मनुष्यं वा देवं वा स्रोतआपन्नान् वा सकृदागामिनो वा अनागामिनो वा अर्हतो वा प्रत्येकबुद्धान् वा सम्यक्संबुद्धान् वा कुतः प्रज्ञापयिष्यति? एवं खलु सुभूते बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन प्रज्ञापारमितायां चरताप्रज्ञपनीयेषु धर्मेषु शिक्षितव्यम्. इति सत्त्वप्रज्ञाप्तिविकल्पः
सुभूतिर् आह: न नु भगवन् बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन प्रज्ञापारमितायां चरता रूपे शिक्षितव्यं, वेदनायां संज्ञायां संस्कारेषु, विज्ञाने शिक्षितव्यं, स्कन्धधात्वायतनप्रतीत्यसमुत्पादेषु प्रतीत्यसमुत्पादाङ्गेषु च शिक्षितव्यं, सर्वाकारज्ञतायां शिक्षितव्यं, सर्वपारमितासु सर्वशून्यतासु शिक्षितव्यं, सप्तत्रिंशद्बोधिपक्ष्येषु धर्मेषु शिक्षितव्यम्, आर्यसत्याप्रमाणध्यानारूप्यविमोक्षसमाधिसमापत्तिधारणीमुखेषु शिक्षितव्यं, शून्यतानिमित्ताप्रणिहितेषु शिक्षितव्यम्, अभिज्ञादशबलवैशारद्यप्रतिसंविदावेणिकाबुद्धधर्मेषु शिक्षितव्यं, सर्वाकारज्ञतायां शिक्षितव्यम्. इति धर्मप्रज्ञाप्तिविकल्पः
भगवान् आह: रूपेषु सुभूते शिक्षितव्यम् अनुत्क्षेपाप्रक्षेपतया, वेदनायां संज्ञायां संस्कारेषु, विज्ञानेषु शिक्षितव्यम् अनुत्क्षेपाप्रक्षेपतया, स्कन्धधात्वायतनप्रतीत्यसमुत्पादेषु प्रतीत्यसमुत्पादाङ्गेषु च शिक्षितव्यम् अनुत्क्षेपाप्रक्षेपतया, सर्वपारमितासु सर्वशून्यतासु शिक्षितव्यम् अनुत्क्षेपाप्रक्षेपतया, सप्तत्रिंशद्बोधिपक्षेषु धर्मेषु शिक्षितव्यम् अनुत्क्षेपाप्रक्षेपतया, आर्यसत्याप्रमाणध्यानारूप्यविमोक्षसमाधिसमापत्तिधारणीमुखेषु शिक्षितव्यम् अनुत्क्षेपाप्रक्षेपतया, शून्यतानिमित्ताप्रणिहितेषु शिक्षितव्यम् अनुत्क्षेपाप्रक्षेपतया, अभिज्ञादशबलवैशारद्यप्रतिसंविदावेणिकाबुद्धधर्मेषु (psp_5:114) शिक्षितव्यम् अनुत्क्षेपाप्रक्षेपतया सर्वाकारज्ञतायां शिक्षितव्यम् अनुत्क्षेपाप्रक्षेपतया.
सुभूतिर् आह: कथं भगवन् रूपे अनुत्क्षेपाप्रक्षेपतया शिक्षितव्यं? वेदनायां संज्ञायां संस्कारेषु, कथं भगवन् विज्ञाने ऽनुत्क्षेपाप्रक्षेपतया शिक्षितव्यं? यावत् सर्वाकारज्ञतायाम् अनुत्क्षेपाप्रक्षेपतया शिक्षितव्यम्?
भगवान् आह: अनुत्पादतो ऽनिरोधतः शिक्षितव्यम्.
सुभूतिर् आह: कथं भगवन् अनुत्पादतो ऽनिरोधतः शिक्षितव्यम्?
भगवान् आह: अनभिसंस्कारतया शिक्षितव्यम्.
सुभूतिर् आह: कथं भगवन्न् अनभिसंस्कारतया शिक्षितव्यम्?
भगवान् आह: स्वलक्षणशून्यान् धर्मान् समनुपश्यन्न् अनभिसंस्कारतया शिक्षितव्यम्.
सुभूतिर् आह: कथं भगवन् स्वलक्षणशून्याः सर्वधर्मा इति शिक्षितव्यम्?
भगवान् आह: रूपं रूपेण शून्यं द्रष्टव्यं, वेदना संज्ञा संस्कारा, विज्ञानं विज्ञानेन शून्यं द्रष्टव्यम्, एवं चक्षुः श्रोत्रं घ्राणं जिह्वा कायो, मनो मनसा शून्यं द्रष्टव्यम्, एवं रूपं शब्दगन्धरसस्पर्ष्टव्यधर्माः शब्दगन्धरसस्पर्ष्टव्यधर्मैः शून्या द्रष्टव्याः, चक्षुर्विज्ञानं चक्षुर्विज्ञानेन शून्यं द्रष्टव्यम्, एवं श्रोत्रघ्राणजिह्वाकायमनोविज्ञानं मनोविज्ञानेन शून्यं द्रष्टव्यं, चक्षुःसंस्पर्शः चक्षुःसंस्पर्शेन शून्यो द्रष्टव्यः, एवं श्रोत्रसंस्पर्शो घ्राणसंस्पर्शो जिह्वासंस्पर्शः कायसंस्पर्शो मनःसंस्पर्शो मनःसंस्पर्शेन शून्यो द्रष्टव्यः, चक्षुःसंस्पर्शप्रत्यया वेदना चक्षुःसंस्पर्शप्रत्ययया वेदनया शून्या द्रष्टव्या, एवं श्रोत्रसंस्पर्शप्रत्यया वेदना, घ्राणसंस्पर्शप्रत्यया वेदना, जिह्वासंस्पर्शप्रत्यया वेदना, कायसंस्पर्शप्रत्यया वेदना, मनःसंस्पर्शप्रत्यया वेदना मनःसंस्पर्शप्रत्ययया वेदनया शून्या द्रष्टव्या, दानपारमिता दानपारमितया शून्या द्रष्टव्या, एवं शीलपारमिता क्षान्तिपारमिता वीर्यपारमिता ध्यानपारमिता, प्रज्ञापारमिता प्रज्ञापारमितया शून्या द्रष्टव्या, अध्यात्मशून्यताध्यात्मशून्यतया शून्या द्रष्टव्या, बहिर्धाशून्यता बहिर्धाशून्यतया शून्या द्रष्टव्या अध्यात्मबहिर्धाशून्यता अध्यात्मबहिर्धाशून्यतया शून्या द्रष्टव्या, यावद् अभावस्वभावशून्यता अभावस्वभावशून्यतया शून्या द्रष्टव्या, आर्यसत्यान्य् (psp_5:115) आर्यसत्यैः शून्यानि द्रष्टव्यानि, ध्यानानि ध्यानैः शून्यानि द्रष्टव्यानि, अप्रमाणान्य् अप्रमाणैः शून्यानि द्रष्ट्व्यानि, आरूप्यसमापत्तय आरूप्यसमापत्तिभिः शून्या द्रष्टव्याः, विमोक्षमुखानि विमोक्षमुखैः शून्यानि द्रष्टव्यानि,
नवानुपूर्वविहारसमापत्तयो नवानुपूर्वविहारसमापत्तिभिः शून्या द्रष्टव्याः, समाधयः समाधिभिः शून्या द्रष्टव्याः, धारणीमुखानि धारणीमुखैः शून्यानि द्रष्टव्यानि, शून्यतानिमित्ताप्रणिहितानि शून्यतानिमित्ताप्रणिहितैः शून्यानि द्रष्टव्यानि, स्मृत्युपस्थानानि स्मृत्युपस्थानैः शून्यानि द्रष्टव्यानि, एवं सम्यक्प्रहाणर्द्धिपादेन्द्रियबलबोध्यङ्गानि सम्यक्प्रहाणर्द्धिपादेन्द्रियबलबोध्यङ्गैः शून्यानि द्रष्टव्यानि, मार्गा मार्गैः शून्या द्रष्टव्याः, अभिज्ञा अभिज्ञाभिः शून्या द्रष्टव्या, दशबलानि दशबलैः शून्यानि द्रष्टव्यानि, वैशारद्यानि वैशारद्यैः शून्यानि द्रष्टव्यानि, प्रतिसंविदः प्रतिसंविद्भिः शून्या द्रष्टव्याः, आवेणिका बुद्धधर्मा आवेणिकैः बुद्धधर्मैः शून्या द्रष्टव्याः, अनुत्तरा सम्यक्संबोधिर् अनुत्तरया सम्यक्संबोध्या शून्या द्रष्टव्या. एवं खलु सुभूते बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन स्वलक्षणशून्येषु धर्मेषु चरितव्यम्.
सुभूतिर् आह: यदि भगवन् रूपं रूपेण शून्यं, वेदना संज्ञा संस्कारा, विज्ञानं विज्ञानेन शून्यम्. एवं यावद् अनुत्तरा सम्यक्संबोधिर् अनुत्तरया सम्यक्संबोध्या शून्या. तत् कथं भगवन् बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य प्रज्ञापारमितायां चरिर् भवति?
भगवान् आह: अचरिः सुभूते बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य प्रज्ञापारमिताचरिः.
सुभूतिर् आह: केन कारणेन भगवन्न् अचरिः?
भगवान् आह: तथा हि सुभूते सा प्रज्ञापारमिता नोपलभ्यते, बोधिसत्त्वो ऽपि नोपलभ्यते, चरिर् अपि नोपलभ्यते, यो वा चरितो, येन वा चरितो, यत्र वा चरितस्, तद् अपि नोपलभ्यते. एवं हि सुभूते अचरिर् बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य प्रज्ञापारमिताचरिर् यत्रैते सर्वप्रपञ्चा नोपलभ्यन्ते.
सुभूतिर् आह: यदि भगवन् न चरिः प्रज्ञापारमिताचरिर् भवति, तत् कथं भगवन्न् आदिकर्मिकेण बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन प्रज्ञापारमितायां चरितव्यम्?
भगवान् आह: इह सुभूते बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन प्रथमचित्तोत्पादम् उपादायानुपलम्भेषु सर्वधर्मेषु शिक्षितव्यं, तेन दानन् ददता (psp_5:116) अनुपलम्भयोगेन दानन् दातव्यं, शीलं रक्षता अनुपलम्भयोगेन शीलं रक्षितव्यं, क्षान्त्या संपादयतानुपलम्भयोगेन क्षान्तिः संपादयितव्या, वीर्यम् आरभमाणेनानुपलम्भयोगेन वीर्यम् आरब्धव्यं, समाधिं समापद्यमानेनानुपलम्भयोगेन समाधिः समापत्तव्यः, प्रज्ञां भावयतानुपलम्भयोगेन प्रज्ञा भावयितव्या, अध्यात्मशून्यतां भावयतानुपलम्भयोगेन बहिर्धाशून्यतां भावयतानुपलम्भयोगेनाध्यात्मबहिर्धाशून्यतां भावयतानुपलम्भयोगेन, यावद् अभावस्वभावशून्यतां भावयतानुपलम्भयोगेनाभावस्वभावशून्यता भावयितव्या. स्मृत्युपस्थानानि भावयतानुपलम्भयोगेन स्मृत्युपस्थानानि भावयि तव्यानि. एवं सम्यक्प्रहाणर्द्धिपादेन्द्रियबलबोध्यङ्गान्य् आर्याष्टाङ्गमार्गं भावयतानुपलम्भयोगेनार्याष्टाङ्गमार्गो भावयितव्यः, आर्यसत्यानि भावयतानुपलम्भयोगेनार्यसत्यानि भावयितव्यानि, अप्रमाणध्यानारूप्यसमापत्तीर् भावयतानुपलम्भयोगेनाप्रमाणध्यानारूप्य समापत्तयो भावयितव्याः, शून्यतानिमित्ताप्रणिहितानि भावयतानुपलम्भयोगेन शून्यतानिमित्ताप्रणिहितानि भावयितव्यानि, विमोक्षसमाधिसमापत्तिधारणीमुखानि भावयतानुपलम्भयोगेन विमोक्षसमाधिसमापत्तिधारणीमुखानि भावयितव्यानि, अभिज्ञा भावयतानुपलम्भयोगेनाभिज्ञा भावयितव्याः, दशबलवैशारद्यप्रतिसंविदो भावयतानुपलम्भयोगेन दशबलवैशारद्यप्रतिसंविदो भावयितव्याः, आवेणिकान् बुद्धधर्मान् भावयतानुपलम्भयोगेन आवेणिका बुद्धधर्मा भावयितव्याः, सर्वाकारज्ञतां भावयतानुपलम्भयोगेन सर्वाकारज्ञता भावयितव्या.
सुभूतिर् आह: कियता भगवन्न् उपलम्भो भवति? कियता भगवन्न् अनुपलम्भो भवति?
भगवान् आह: यावद् द्वयन् तावद् उपलम्भो, यावद् अद्वयन् तावद् अनुपलम्भः.
सुभूतिर् आह: कियता भगवन् द्वयं वा अद्वयं वा भवति?
भगवान् आह: यावच् चक्षुरूपं यावत् मनोधर्माश् च, यावद् बोधिश् च बुद्द्धश् च, इदं सुभूते द्वयं, यावन् न चक्षुरूपं, यावन् न मनोधर्माश् च, न बोधिश् च न बुद्धश् च, इदं सुभूते ऽद्वयम्. इति शून्यत्वविकल्पः
सुभूतिर् आह: किं पुनर् भगवन्न् उपलम्भो ऽनुपलम्भः, अथानुपलम्भ उपलम्भः? (psp_5:117)
भगवन् आह: न सुभूते उपलम्भो ऽनुपलम्भः, नाप्य् अनुपलम्भ उपलम्भः, अपि तु खलु पुनः सुभूते उपलम्भानुपलब्धिसमतानुपलम्भः. एवं खलु सुभूते बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेनानुपलम्भसमतायां शिक्षितव्यम्. एवं शिक्षमाणो बोधिसत्त्वो महासत्त्वः प्रज्ञापारमितायाम् अनुपलम्भिको भवति.
सुभूतिर् आह: यदि भगवन् बोधिसत्त्वो महासत्त्वः प्रज्ञापारमितायां चरन् नैवोपलम्भे सज्जति नानुपलम्भे, कथं बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन प्रज्ञापारमितायां चरता भूमेर् भूमिः परिपूरयितव्या, भूमेर् भूमिं परिपूर्य सर्वाकारज्ञतानुप्राप्तव्या?
भगवान् आह: न सुभूते बोधिसत्त्वो महासत्त्वः प्रज्ञापारमितायां चरन्न् उपलम्भे स्थित्वा भूमेर् भूमिं परिपूरयति, न चोपलरभे स्थित्वा शक्त्या बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन प्रज्ञापारमितायां चरता भूमेर् भूमिं परिपूरयितुम्. तत् कस्य हेतोः? अनुपलम्भा हि प्रज्ञापारमिता, अनुपलम्भा हि बोधिः, सो ऽपि नोपलभ्यते यः प्रज्ञापारमितायां चरति. एवं खलु सुभूते बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन प्रज्ञापारमितायाञ् चरितव्यम्. इति शक्तिविकल्पः
सुभूतिर् आह: यदि भगवन् प्रज्ञापारमिता नोपलभ्यते. तत् कथं बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन प्रज्ञापारमितायाञ् चरता धर्मेषु प्रविचयः कर्तव्यः? इदं रूपं, इयं वेदना, इयं संज्ञा, इमे संस्कारा, इदं विज्ञानम्, इमानि स्कन्धधात्वायतनानि, अयं प्रतीत्यसमुत्पाद, इमानि प्रतीत्यसमुत्पादाङ्गानि, इमा पारमिताः, इमानि शून्यतामुखानि, इमे बोधिपक्ष्या धर्माः, इमा आर्यसत्याप्रमाणध्यानारूप्यसमापत्तयः, इमानि शून्यतानिमित्ताप्रणिहितानि, इमानि विमोक्षसमाधिसमापत्तिधारणीमुखानि, इमा अभिज्ञा दशबलवैशारद्यप्रतिसंविदः, इमे आवेणिका बुद्धधर्माः, इयम् अनुत्तरा सम्यक्संबोधिः.
भगवान् आह: इह सुभूते बोधिसत्त्वो महासत्त्वः प्रज्ञापारमितायां चरंस् तथा धर्मेषु प्रविचयं करोति, यथा कुर्वन् रूपं नोपलभते, वेदना संज्ञा संस्कारान्, विज्ञानं नोपलभते, स्कन्धधात्वायतनानि नोपलभते, प्रतीत्यसमुत्पादं नोपलभते, प्रतीत्यसमुत्पादाङ्गानि नोपलभते, पारमिता नोपलभते, शून्यतामुखानि नोपलभते, बोधिपक्ष्यान् धर्मान् नोपलभते, आर्यसत्याप्रमाणध्यानारूप्यविमोक्षसमाधिसमापत्तिधारणीमुखानि नोपलभते, शून्यतानिमित्ताप्रणिहिताभिज्ञादशबलवैशारद्यप्रतिसंविदावेणिकबुद्धधर्मान् नोपलभते, (psp_5:118) ऽनुत्तरां सम्यक्स्ंअबोधिन् नोपलभते. इति धर्मप्रविचयविकल्पः
सुभूतिर् आह: यदि भगवन् बोधिसत्त्वो महासत्त्वः प्रज्ञापारमितायाञ् चरन् रूपं नोपलभते, वेदनां संज्ञां संस्कारान्, विज्ञानन् नोपलभते, यावद् अनुत्तरां सम्यक्संबोधिन् नोपलभते. तत् कथं दानपारमितां परिपूर्य शीलपारमितां परिपूर्य क्षान्तिपारमितां परिपूर्य वीर्यपारमितां परिपूर्य ध्यानपारमितां परिपूर्य प्रज्ञापारमितां परिपूर्य बोधिसत्त्वनियामम् अवक्रमिष्यति, बोधिसत्त्वनियामम् अवक्रम्य बुद्धक्षेत्रं परिशोधयिष्यति, बुद्धक्षेत्रं परिशोध्य सत्त्वान् परिपाचयिष्यति, सत्त्वान् परिपाच्य सर्वाकारज्ञताम् अनुप्राप्स्यति सर्वाकारज्ञताम् अनुप्राप्य धर्मचक्रं प्रवर्तयिष्यति, धर्मचक्रं प्रवर्त्य बुद्धकृत्यं करिष्यति, बुद्धकृत्यं कृत्वा सत्त्वान् संसारात् परिमोचयिष्यति?
भगवान् आह: न सुभूते बोधिसत्त्वो रूपस्य कृतेन प्रज्ञापारमितायां चरति, न वेदनाया न संज्ञाया न संस्काराणां, न विज्ञानस्य कृतेन प्रज्ञापारमितायां चरति, न स्कन्धधात्वायतनानां न प्रतीत्यसमुत्पादस्य न प्रतीत्यसमुत्पादाङ्गानां कृतेन प्रज्ञापारमितायां चरति, न पारमितानां कृतेन, न शून्यतामुखानां न बोधिपक्ष्यानां धर्माणां कृतेन, नार्यसत्याप्रमाणध्यानारूप्यविमोक्षसमाधिसमापत्तिधारणीमुखानां कृतेन, न शून्यतानिमित्तापरनिहिताभिज्ञादशबलवैशारद्यप्रतिसंविदावेणिकबुद्धधर्माणां कृतेन, नानुत्तरायाः सम्यक्संबोधेः कृतेन प्रज्ञापारमितायां चरति.
सुभूतिर् आह: कस्येदानीं कृतेन बोधिसत्त्वो महासत्त्वः प्रज्ञापारमितायां चरति?
भगवान् आह: न कस्यचित् कृतेन बोधिसत्त्वो महासत्त्वः प्रज्ञापारमितायां चरति. तत् कस्य हेतोः? तथा हि सुभूते ऽकृता अविकृता अनभिसंस्कृताः सर्वधर्माः, सापि प्रज्ञापारमिताकृता अविकृतानभिसंस्कृता, बोधिसत्त्वो ऽप्य् अकृतो ऽविकृतो ऽनभिसंस्कृतः. एवं खलु सुभूते बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन प्रज्ञापारमितायां चरितव्यम् अकृताविकृतानभिसंस्कृतानभिसंस्कारयोगेन. इति वस्तूद्देशविकल्पः
सुभूतिर् आह: यदि भगवन्न् अकृता अविकृता अनभिसंस्कृताः सर्वधर्माः, कथं येषां भगवंस् त्रयाणां यानानां व्यवस्थानं भवति? श्रावकयानस्य प्रत्येकबुद्धयानस्य महायानस्य च. (psp_5:119)
भगवान् आह: न सुभूते ऽकृतानाम् अविकृतानाम् अनभिसंस्कृतानां धर्माणां किंचिद् व्यवस्थानम् उपलभ्यते, अनभिसंस्कृतानाम् अनभिसंचेतयितानां धर्माणां व्यवस्थानं च नोपलभ्यते. तत् कस्य हेतोः? तथा हि बालो ऽश्रुतवान् पृथग्जनो रूपे ऽभिनिविष्टो, वेदनायां संज्ञायां संस्कारेषु, विज्ञाने ऽभिनिविष्टः, स्कन्धधात्वायतनेष्व् अभिनिविष्टः, प्रतीत्यसमुत्पादे ऽभिनिविष्टः, प्रतीत्यसमुत्पादाङ्गेष्व् अभिनिविष्टः, पारमितास्व् अभिनिविष्टः, शून्यतामुखेस्व् अभिनिविष्टो, बोधिपक्ष्येषु धर्मेष्व् अभिनिविष्टः, आर्यसत्याप्रमाणध्यानारूप्यविमोक्षसमाधिसमापत्तिधारणीमुखेष्व् अभिनिविष्टः, शून्यतानिमित्ताप्रणिहितेस्व् अभिनिविष्टो, ऽभिज्ञादशबलवैशारद्यप्रतिसंविदावेणिकाबुद्धधर्मेष्व् अभिनिविष्टः, सर्वाकारज्ञतायाम् अभिनिविष्टो, रूपं मन्यते रूपम् उपलभते, वेदनां संज्ञां संस्कारान्, विज्ञानं मन्यते विज्ञानम् उपलभते, स्कन्धधात्वायतनानि मन्यते स्कन्धधात्वायतनान्य् उपलभते, प्रतीत्यसमुत्पादं मन्यते प्रतीत्यसमुत्पादम् उपलभते, प्रतीत्यसमुत्पादाङ्गानि मन्यते प्रतीत्यसमुत्पादाङ्गान्य् उपलभते, पारमिता मन्यते पारमिता उपलभते, शून्यतामुखानि मन्यते शून्यतामुखान्य् उपलभते, बोधिपक्ष्यान् धर्मान् मन्यते बोधिपक्ष्यान् धर्मान् उपलभते, आर्यसत्यानि मन्यते आर्यसत्यान्य् उपलभते, अप्रमाणध्यानारूप्यसमापत्तीर् मन्यते ऽप्रमाणध्यानारूप्यसमापत्तीर् उपलभते, शून्यतानिमित्ताप्रणिहितानि मन्यते शून्यतानिमित्ताप्रणिहितान्य् उपलभते, अष्टविमोक्षनवानुपूर्वविहारसमापत्तीर् मन्यते ऽष्टविमोक्षनवानुपूर्वविहारसमापत्तीर् उपलभते, समाधिधारणीमुखानि मन्यते
समाधिधारणीमुखान्य् उपलभते, अभिज्ञादशबलवैशारद्यप्रतिसंविदावेणिकाबुद्धधर्मान् मन्यते ऽभिज्ञादशबलवैशारद्यप्रतिसंविदावेणिकाबुद्धधर्मान् उपलभते, बोधिं मन्यते बोधिम् उपलभते. तस्यैवं भवत्य्, अहं बोधिम् अभिसंभोत्स्ये, अहं सत्त्वान् परिमोचयिष्यामि संसारतः. तत् कस्य हेतोः? तथा हि सुभूते यद् बुद्धेन पञ्चभिश् चक्षुर्भिर् नोपलब्धं रूपं, वेदना संज्ञा संस्कारा, विज्ञानं नोपलब्धं, स्कन्धधात्वायतनानि प्रतीत्यसमुत्पादः प्रतीत्यसमुत्पादाङ्गानि च नोपलब्धानि, पारमिताः शून्यतामुखानि बोधिपक्ष्या धर्मा नोपलब्धाः, आर्यसत्याप्रमाणध्यानारूप्यविमोक्षसमाधिसमापत्तिधारणीमुखानि नोपलब्धानि, शून्यतानिमित्ताप्रणिहिताभिज्ञादशबलवैशारद्यप्रतिसंविदावेणिकाबुद्धधर्मा (psp_5:120) नोपलब्धाः, अनुत्तरा सम्यक्संबोधिर् अपि नोपलब्धा, तत्समोहपुरुषो बुद्ध्वा वाख्याय सत्त्वान् इच्छति संसारात् परिमोचयितुम्.
एवम् उक्ते आयुष्मान् सुभूतिर् भगवन्तम् एतद् अवोचत्: यद् भगवान् एवम् आह, तथागतेनार्हता सम्यक्संबुद्धेन पञ्चभिश् चक्षुर्भिर् नोपलब्धास् ते सत्त्वा यान् आसंसारात् परिमोचयेद् इति. तत् कथम् इदानीं भगवतानुत्तरां सम्यक्संबोधिम् अभिसंबुध्य सत्त्वास् त्रिषु राशिषु व्याकृताः सम्यक्त्वनियता वा मिथ्यात्वनियता वानियता वा?
भगवान् आह: न मया सुभूते ऽनुत्तरां सम्यक्संबोधिम् अभिसंबुध्य कथंचिद् अपि सत्त्व उपलब्धः, सम्यक्त्वनियतो वा मिथ्यात्वनियतो वानियतो वा, अपि तु खलु पुनः सुभूते य इमे सत्त्वा अद्रव्ये द्रव्यसंज्ञिनस् तांस् ततो अभूतग्रहाद् धारयामि लोकव्यवहारेण नः पुनः परमार्थेन.
सुभूतिर् आह: न पुनर् भगवता परमार्थे स्थित्वा बोधिर् अभिसंबुद्धा?
भगवान् आह: न सुभूते.
सुभूतिर् आह: यदि भगवता नैव परमार्थे स्थित्वानुत्तरा सम्यक्संबोधिर् अभिसंबुद्धा, नाप्य् ऋद्धिपर्याये स्थित्वानुत्तरा सम्यक्संबोधिर् अभिसंबुद्धा, कथम् इदानीं भगवता तथागतेनार्हता सम्यक्संबुद्धेन बोधिर् अभिसंबुद्धा भवति?
भगवान् आह: अनभिसंबुद्धा सुभूते तथागतेनानुत्तरा सम्यक्संबोधिः, सा च न क्वचित् स्थिता संस्कृते वा धाताव् असंस्कृते वा धातौ. तद्यथापि नाम सुभूते तथागतनिर्मितो न क्वचित् स्थितः संस्कृते वा धाताव् असंस्कृते वा धातौ, स च तथागतनिर्मितो गच्छति चागच्छति च तिष्ठति च निषीदति च, स दानपारमितायां चरेच्, छीलपारमितायां चरेत्, क्षान्तिपारमितायां चरेद्, वीर्यपारमितायां चरेद्, ध्यानपारमितायां चरेत्, प्रज्ञापारमितायां चरेच्, चत्वारि ध्यानान्य् उपसंपद्य विहरेच्, चतुर्भिर् अप्रमाणैश् चतसृभिर् आरूप्यसमापत्तिभिः पञ्चभिर् अभिज्ञाभिश् चतुर्भिः स्मृत्युपस्थानैश् चतुर्भिः सम्यक्प्रहाणैश् चतुर्भिर् ऋद्धिपादैः पञ्चभिर् इन्द्रियैः पञ्चभिर् बलैः सप्तभिर् बोध्यङ्गैर् आर्याष्टाङ्गेन मार्गेण शून्यतासमाधिना अनिमित्तसमाधिनाप्रणिहितसमाधिना (psp_5:121) अध्यात्मशून्यतया बहिर्धाशून्यतया अध्यात्मबहिर्धाशून्यतया यावद् अभावस्वभावशून्यतया, अष्टविमोक्षैर् नवानुपूर्वविहारसमापत्तिभिर् दशभिस् तथागतबलैश् चतुर्भिर् वैशारद्यैश् चतसृभिः प्रतिसंविद्भिः महामैत्र्या महाकरुणया समाधिधारणीमुखैर् अष्टादशभिर् आवेणिकैर् बुद्धधर्मैर् धर्मचक्रप्रवर्तनतया च विहरेत्, स च निर्मितो ऽपरिमाणान् सत्त्वान् अभिनिर्माय त्रिषु राशिषु व्याकुर्यात्. तत् किं मन्यसे? सुभूते ऽपि नु तेन कश्चित् सत्त्वस् त्रिषु राशिषु व्याकृतः.
सुभूतिर् आह: न भगवन्.
भगवान् आह: एवम् एव सुभूते तथागतेन सर्वधर्मा निर्मितोपमा ज्ञाता, न च कश्चित् सत्त्वो विनीतः. एवं खलु सुभूते बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन प्रज्ञापारमिता भावयितव्या, तद्यथापि नाम तथागतनिर्मितेन.
सुभूतिर् आह: अपि नु भगवन् सर्वधर्मा निर्मितोपमाः.
भगवान् आह: एवम् एतत् सुभूते एवम् एतत्.
सुभूतिर् आह: यदि भगवन् सर्वधर्मा निर्मितोपमास् तथागतस्य निर्मितस्य च कः प्रतिविशेषः? किं वा नानाकरणं? को वाभिप्रायः?
एवम् उक्ते भगवान् आयुष्मन्तं सुभूतिम् एतद् अवोचत्: तथागतस्य च सुभूते निर्मितस्य च न कश्चिद् विशेषो, न किंचित् नानाकरणम् उपलभ्यते, निर्विशेषः सुभूते तथागतश् च निर्मितश् च. तत् कस्य हेतोः? तथा हि यत् तथागतः कर्म करोति, तन् निर्मितः कर्म करोति.
सुभूतिर् आह: कच्चित् पुनर् भगवन् न सति तथागते निर्मितः कर्म करोति?
भगवान् आह: करोति सुभूते.
सुभूतिर् आह: कथं यथा पुनर् भगवन् न सति तथागते तथागतनिर्मितः कर्म करोति?
भगवान् आह: तद्यथापि नाम सुभूते सचेत् तथागतो भव्यसत्त्वम् अनुपलभमानो निर्मितन् निर्माय परिनिर्वृतः, तेन च निर्मितेनार्धकल्पं बुद्धकृत्यं स पश्चाद् बुद्धकृत्यं कृत्वा परिनिर्वृत इति जनः संजानीते, न च निर्मितानां कश्चिद् उत्पादो न निर्वाणम्. एवं खलु सुभूते बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन प्रज्ञापारमितायां चरितव्यं, (psp_5:122) यद् उत निर्मितोपमान् सर्वधर्मान् अधिमुच्यते. इति यानत्रयविकल्पः
सुभूतिर् आह: यदि भगवन् निर्मितस्य तथागतस्य च विशेषो नास्ति दक्षिणा परिशुद्धिः कथं भविष्यति? य इमे भगवंस् तथागते दक्षिणां प्रतिष्ठापयन्ति, सा न जातु क्षीयते यावत् ते सत्त्वा अनुपधिशेषनिर्वाणधातौ परिनिर्वास्यन्ते, एवम् एव ये निर्मिते दक्षिणां प्रतिष्ठापयन्ति, सा न जातु क्षीयते यावत् ते सत्त्वा अनुपधिशेषनिर्वाणधातौ परिनिर्वास्यन्ति.
भगवान् आह: यया सुभूते धर्मतया तथागतः सदेवकस्य लोकस्य दक्षिणीयो भवति, तयैव धर्मतया निर्मितो ऽपि सदेवस्य लोकस्य दक्षिणीयः. तिष्ठतु तावत् सुभूते तथागतप्रतिष्ठापिता दक्षिणा, तिष्ठतु निर्मितप्रतिष्ठापिता दक्षिणा यः कश्चित् सुभूते कुलपुत्रो वा कुलदुहिता वा तथागतं मैत्रतया मनसिकरिष्यति, सर्वो ऽसौ तस्य कुशलमूलस्य पर्यन्तम् अधिगम्य दुष्खस्यान्तं करिष्यति. तिष्ठतु मैत्रं वा मनसिकारो यः कश्चित् सुभूते कुलपुत्रो वा कुलदुहिता वा आकाशे पुष्पाणि क्षेप्स्यति तथागतं मनसिकृत्वा सर्वो ऽसौ तस्य कुशलमूलस्य पर्यन्तम् अधिगम्य दुष्खस्यान्तं करिष्यति: तिष्ठतु सुभूते मैत्रं वा मनसिकारस्, तिष्ठत्व् आकाशे पुष्पाणि यः कश्चित् सुभूते कुलपुत्रो वा कुलदुहिता वा नमो बुद्धानाम् इति मनसिकरिष्यति, सर्वो ऽसाव् अनुपूर्वेण दुःखस्यान्तं करिष्यति. एवं महर्द्धिका सुभूते तथागतप्रतिष्ठापिता दक्षिणा, एवं महानुशंसा, तद् अनेन ते सुभूते पर्यायेणैवं वेदितव्यं, तथागतस्य च तथागतनिर्मितस्य च न किंचित् नानाकरणम् उपलभ्यते धर्माणां धर्मतां प्रमाणीकृत्यम्. इति दक्षिणाविशुद्धिविकल्पः
एवं खलु सुभूते बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन प्रज्ञापारमितायां चरितव्यं, धर्माणां धर्मतायाम् अवतरितव्यं, सा च धर्मता न विकोपयितव्या, इयं प्रज्ञापारमिताया धर्मतेति न विकोपयितव्या, एवं ध्यानपारमिताया वीर्यपारमितायाः क्षान्तिपारमितायाः शीलपारमिताया इयं दानपारमिताया धर्मतेति न विकोपयितव्या, एवं यावत् सर्वधर्मेष्व् इमे सर्वधर्मा इयं सर्वधर्माणां धर्मतेति न विकोपयितव्या.
सुभूतिर् आह: यदि भगवन् सर्वधर्माणान् धर्मता न विकोपयितव्या, यत् पुनर् भगवंस् तथागतेन विकोपितं रूपम् इदम्, इयं वेदना (psp_5:123) इयं संज्ञा, इमे संस्कारा, इदं विज्ञानं, इमे स्कन्धा, इमे धातवः, इमान्य् आयतनानि, अयं प्रतीत्यसमुत्पादः, इमानि प्रतीत्यसमुत्पादाङ्गानि, इमे बाह्याध्यात्मिका धर्मा निर्दिष्टाः, एवं कुशला धर्मा एवम् अकुशला धर्माः सास्रवा अनास्रवा लौकिका लोकोत्तरास् साधारणा असाधारणाः संस्कृता असंस्कृता धर्मा निर्दिष्टाः, तन् मा हैव भगवता धर्माणां धर्मता विकोपिता भवेत्?
भगवान् आह: न सुभूते, नामनिमित्ता हि ते धर्मा निर्दिष्टा धर्माणां सूचनकृता, कथं परो ऽवतरिष्यतिति न धर्माणान् धर्मता विकोपिता भवेत्.
सुभूतिर् आह: यदि भगवन् नामनिमित्ता हि ते धर्मा निर्दिष्टाः परेषाम् अवतारणाय, कथं भगवर्म् अनामका अनिमित्ताः सर्वधर्मा नाम निमित्तेन व्याहृताः? इति चर्याविकोपनविकल्पः इत्य् उक्तो नवविधः प्रथमग्राहकविकल्पः
भगवान् आह: न सुभूते व्यवहारो नामनिमित्तम् अभिनिवेशो वा नात्र सुभूते नाम्नि व्यवहरामि, न निमित्ते ऽनिमित्ते ऽभिनिवेशो वा. न हि सुभूते तथागतश्रावको वा नाम्नि निमित्ते वाभिनिविशते. न हि सुभूते नाम नाम्न्य् अभिनिविशते, न निमित्तन् निमित्ते ऽभिनिविशते, न शून्यता शून्यतायाम् अभिनिविशते, नानिमित्तम् आनिमित्ते ऽभिनिविशते, नाप्रणिहितम् अप्रणिहिते ऽभिनिविशते, न तथता तथतायाम् अभिनिविशते, न भूतकोटिर् भूतकोट्याम् अभिनिविशते, न धर्मधातुर् धर्मधाताव् अभिनिविशते, नासंस्कृतम् असंस्कृते ऽभिनिविशते, एवम् एते सर्वधर्मा नाममात्रं, न ह्य् एते नाममात्रे ऽवतिष्ठन्ते. एवं खलु सुभूते बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन नाममात्रे स्थित्वा प्रज्ञापारमितायां चरितव्यं, तत्र च नाभिनिवेष्टव्यम्.
सुभूतिर् आह: यदि भगवन् नाममात्रम् इदं सर्वसंस्कृतं, कस्येदानीं कृतेन बोधिसत्त्वो महासत्त्वो बोधये चित्तम् उत्पाद्यानेकविधां संसारचारिकां प्रत्यनुभवति, बोधिसत्त्वचर्याञ् चरन् दानं ददाति, शीलं रक्षति, क्षान्त्या संपादयति, वीर्यम् आरभते, ध्यानं समापद्यते, प्रज्ञां भावयति, शून्यतायां चरति, अप्रमाणध्यानारूप्यविमोक्षसमाधिसमापत्तिषु विहरति, स्मृत्युपस्थानेषु विहरति, सम्यक्प्रहाणर्द्धिपादेन्द्रियबलबोध्यङ्गमार्गेषु विहरति, शून्यतानिमित्ताप्रणिहितसमाधिं (psp_5:124) समापद्यते, आर्यसत्यानि भावयति, विमोक्षसमाधिसमापत्तिं धारणीमुखानि समापद्यते, अभिज्ञा भावयति, दशभिस् तथागतबलैर् विहरति, चतुर्वैशारद्यैश् चतसृभिः प्रतिसंविद्भिः, अष्टादशभिर् आवेणिकैर् बुद्धधर्मैर् विहरति, महामैत्रीं महाकरुणां परिपूरयति?
भगवान् आह: यं सुभूतिर् एवम् आह, यदि नाममात्रम् इदं सर्वसंस्कृतं, तत् कस्येदानीं कृतेन बोधिसत्त्वो महासत्त्वो बोधये चित्तम् उत्पाद्यानेकविधां संसारचारिकां प्रत्यनुभवतीति, यस्मात् सुभूते नाममात्रम् इदं सर्वसंस्कृतं, तच् च नाम नाम्ना शून्यं निमित्तं निमित्तेन शून्यं, तस्माद् बोधिसत्त्वो महासत्त्वो बोधिसत्त्वचारिकां चरन् सर्वाकारज्ञताम् अनुप्राप्स्यति, सर्वाकारज्ञताम् अनुप्राप्य धर्मचक्रं प्रवर्तयति, धर्मचक्रं प्रवर्त्य सत्त्वांस् त्रिभिर् यानैः परिनिर्वापयति, तस्य च नामनिमित्तस्य नोत्पादो न निरोधो न स्थितिर् न स्थितेर् अन्यथात्वं प्रज्ञायते. इति सामान्येन द्वितीयो ग्राहकविकल्पोपक्षेपः
सुभूतिर् आह: सर्वाकारज्ञता सर्वाकारज्ञतेति भगवन् वदसि.
भगवान् आह: सर्वाकारज्ञता सर्वाकारज्ञतेति वदामि.
सुभूतिर् आह: कथं पुनर् भगवन् सर्वाकारज्ञता तथागतेन निर्दिष्टा, मार्गाकारज्ञतापि तथागतेन निर्दिष्टा, सर्वज्ञतापि तथागतेन निर्दिष्टा? आसां भगवंस् तिसृणां सर्वज्ञतानां किं नानाकरणम्?
भगवान् आह: सर्वाकारज्ञता सुभूते तथागतस्यार्हतः सम्यक्संबुद्धस्य, मार्गज्ञता सुभूते बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानां, सर्वज्ञता सुभूते सर्वश्रावकप्रत्येकबुद्धानाम्.
सुभूतिर् आह: केन कारणेन भगवन् सर्वाकारज्ञता तथागतस्यार्हतः सम्यक्संबुद्धस्य?
भगवान् आह: यावन्तः सुभूते आकारा लिङ्गानि निमित्तानि यैर् आकारैर् यैर् लिङ्गैर् यैर् निमित्तैस् ते धर्माः सूच्यन्ते, ते आकारास् तानि लिङ्गानि तानि निमित्तानि तथागतेनानुबद्धानि तेनोच्यते तथागतस्यार्हतः सम्यक्संबुद्धस्य सर्वाकारज्ञता. इति सर्वाकारज्ञतासंमोहविकल्पः
सुभूतिर् आह: केन कारणेन भगवन् मार्गज्ञता बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानाम्? (psp_5:125)
भगवान् आह: सर्वमार्गाः सुभूते बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन नोत्पादयितव्याः, सर्वमार्गा ज्ञातव्याः, यश् च श्रावकाणां मार्गो, यश् च प्रत्येकबुद्धानां मार्गो, ये च बोधिमार्गास् ते च मार्गाः परिपूरयितव्याः तैश् च मार्गे मार्गकरणीयं कर्तव्यन् न चानेन भूतकोटिः साक्षात्कर्तव्या.
सुभूतिर् आह: किं पुनर् भगवन् बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन भूतकोटिर् न साक्षात्कर्तव्या?
भगवान् आह: नापरिपूर्य प्रणिधानं नापरिपाच्य सत्त्वान् नापरिशोध्य बुद्धक्षेत्रन् तेन बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन भूतकोटिः साक्षात्कर्तव्या, तेन कारणेनोच्यते बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानां मार्गज्ञता. इति मार्गाकारज्ञतासंमोहविकल्पः
सुभूतिर् आह: केन कारणेन भगवन् सर्वज्ञता सर्वश्रावकप्रत्येकबुद्धानाम्?
भगवान् आह: एतावद् एव सुभूते सर्वं यावद् एवाध्यात्मिकाश् च बाह्याश् च धर्मास् ते च सर्वश्रावकप्रत्येकबुद्धैर् ज्ञाता, न पुनः सर्वमार्गेण सर्वाकारेण. इति सर्वज्ञतासंमोहविकल्पः
सुभूतिर् आह: किं पुनर् भगवन् बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन मार्गे स्थित्वा भूतकोटिः साक्षात्कर्तव्या?
भगवान् आह: न सुभूते.
सुभूतिर् आह: अमार्गे स्थित्वा?
भगवान् आह: न सुभूते.
सुभूतिर् आह: मार्गे अमार्गे स्थित्वा?
भगवान् आह: न सुभूते. सुभूतिर् आह: नैवमार्गे नामार्गे स्थित्वा?
भगवान् आह: न सुभूते.
सुभूतिर् आह: तत् कथम् इदानीं भगवन् बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन भूतकोटिः साक्षात्कर्तव्या?
भगवान् आह: तत् किं मन्यसे? सुभूते अपि नु तव मार्गे स्थितस्यानुपादायास्रवेभ्यश् चित्तं विमुक्तम्.
सुभूतिर् आह: न भगवन्.
भगवान् आह: तवामार्गे स्थितस्य?
सुभूतिर् आह: न भगवन्.
भगवान् आह: तव मार्गे ऽमार्गे स्थितस्य? (psp_5:126)
सुभूतिर् आह: न भगवन्.
भगवान् आह: तव नैव मार्गे नामार्गे स्थितस्य?
सुभूतिर् आह: न भगवन्, अपि तु खलु पुनर् मे भगवंश् चित्तं विमुक्तं यथा न क्वचित् स्थित्वा स्याम्.
भगवान् आह: एवम् एतत् सुभूते बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन न क्वचित् स्थित्वा भूतकोटिः साक्षात्कर्तव्या.
सुभूतिर् आह: याः पुनर् इमा भगवन् सर्वाकारज्ञता च मार्गज्ञता च सर्वज्ञता च कच्चिद् भगवन्न् आसां तिसृणां सर्वज्ञतानां क्लेशप्रहाणस्य नानात्वम् अस्ति, अस्य सावशेषप्रहाणम्, अस्यानवशेषप्रहाणम्?
भगवान् आह: न सुभूते क्लेशप्रहाणस्य नानात्वम् अस्ति, अस्ति पुनस् तथागतस्य सर्ववासनानुसंधिक्लेशप्रहाणं, न पुनः श्रावकस्य सर्ववासनानुसंधिक्लेशप्रहाणम्.
सुभूतिर् आह: किं पुनर् भगवन् सर्वज्ञतायाम् अनुप्राप्तायाम् अशेषप्रहाणम् असंस्कृतं भवति?
भगवान् आह: एवम् एतत् सुभूते एवम् एतत्.
सुभूतिर् आह: किं पुनर् भगवन्न् असंस्कृतस्य नानात्वम् उपलभ्यते?
भगवान् आह: न सुभूते ऽसंस्कृतस्य नानात्वम् उपलभ्यते.
सुभूतिर् आह: यदि नोपलभ्यते कुत एतन् निर्दिश्यते? अस्य वासनानुसंधिक्लेशप्रहाणम्, अस्य न वासनानुसंधिक्लेशप्रहाणम् इति. भगवान् आह: न सुभूते वासनानुसंधिक्लेशप्रहाणं, अपि नु तेषां रागदोषमोहप्रहाणम् अस्ति, कायवाग्विकारास् तु प्रवर्तन्ते, ते तु बालपृथग्जनानाम् अनर्थाय प्रवर्तन्ते, न तु श्रावकाणां, ते तथागतस्य न सन्ति.
अथ खल्व् आयुष्मान् सुभूतिर् भगवन्तम् एतद् अवोचत्: यदि भगवन्न् अभावो मार्गः, अभावो निर्वाणं, तत् कुतः पुनर् भगवन् निर्दिश्यते? अयं स्रोतआपन्नो ऽयं सकृदागाम्य् अयम् अनागाम्य् अयम् अर्हन्न् अयं प्रत्येकबुद्धो ऽयन् तथागतो ऽर्हन् सम्यक्संबुद्धः.
भगवान् आह: न खलु सुभूते असंस्कृतं भावयति अपि तु लोकव्यवहारं प्रमाणीकृत्योच्यते न पुनः परमार्थेन शक्या प्रभावना. तत् कस्य हेतोः? न हि तत्रास्ति वाक्पथप्रज्ञाप्तिर्, अपि तु खलु पुनर् यैः पूर्वान्तो व्यवच्छिन्नस् तेषां पश्चिमा कोटिप्रज्ञाप्ता.
सुभूतिर् आह: स्वलक्षणशून्यानां भगवन् सर्वधर्माणां (psp_5:127) कुतः पुनः पुर्वा कोटिः प्रज्ञायते.
भगवान् आह: एवम् एतत् सुभूते एवम् एतत्, स्वलक्षणशून्यानां सुभूते सर्वधर्माणां पूर्वा कोटिर् न प्रज्ञायते, कुतः पुनः पश्चिमा कोटिः प्रज्ञायते, नेदं स्थानं विद्यते, अपि तु खलु पुनः सुभूते ये ते सत्त्वाः स्वलक्षणशून्यान् धर्मान् न जानन्ति, तेषाम् एवं निर्दिष्टम् इयं पूर्वा कोटिर् इयं पश्चिमा कोटिर्, न पुनः स्वलक्षणशून्येषु धर्मेषु पूर्वा कोटिर् न पश्चिमा कोटिर् उपलभ्यते, एवं खलु सुभूते बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन स्वलक्षणशून्येषु धर्मेषु प्रज्ञापारमितायां चरितव्यं, स्वलक्षणशून्येषु धर्मेषु चरन् न क्वचिद् अभिनिविशते ऽध्यात्मिकेषु वा बाह्येषु वा संस्कृतेषु वासंस्कृतेषु वा श्रावकधर्मेषु वा प्रत्येकबुद्धधर्मेषु वा.
एवम् उक्ते आयुष्मान् सुभूतिर् भगवन्तम् एतद् अवोचत्: प्रज्ञापारमिता प्रज्ञापारमितेति भगवन्न् उच्यते, केनार्थेन प्रज्ञापारमितेत्य् उच्यते?
भगवान् आह: परमपारमितैषा सुभूते सर्वधर्माणाम् अगमनार्थेन प्रज्ञापारमितेत्य् उच्यते. अपि तु खलु पुनः सुभूते एतया प्रज्ञापारमितया सर्वश्रावकप्रत्येकबुद्धा बोधिसत्त्वाश् च महासत्त्वास् तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धाः पारङ्गतास् तेनार्थेन प्रज्ञापारमितेत्य् उच्यते. अपि तु खलु पुनः सुभूते परमार्थेन यो ऽर्थः सर्वधर्माणाम् अभिन्नः, स इह प्रज्ञापारमितायां तैस् तथागतैर् अर्हद्भिः सम्यक्संबुद्धैः, सर्वधर्मेषु पारो नोपलब्धस् तेनार्थेनोच्यते प्रज्ञापारमिता. इति मार्गसंमोहविकल्पः
अपि तु खलु पुनः सुभूते प्रज्ञापारमितायां तथतान्तर्गता, भूतकोटिर् अन्तर्गता, धर्मधातुर् अन्तर्गतः तेनोच्यते प्रज्ञापारमितेति. अपि तु खलु पुनः सुभूते नेयं प्रज्ञापारमिता केनचिद् धर्मेण संयुक्ता वा विसंयुक्ता वा सनिदर्शना वानिदर्शना वा सप्रतिघा वाप्रतिघा वा. तत् कस्य हेतोः? तथा हीयं प्रज्ञापारमितारूपानिदर्शनाप्रतिघैकलक्षणा यद् उतालक्षणत्वात्. इति तथतादिषु संयोगवियोगसंमोहविकल्पः
अपि तु खलु पुनः सुभूते इयं प्रज्ञापारमिता सर्वधर्माणां चारिका सर्वप्रतिभानानां सर्वालोकानाम् अनाच्छेद्येयं सुभूते प्रज्ञापारमिता मारेण वा मारकायिकाभिर् देवताभिः श्रावकप्रत्येकबुद्ध (psp_5:128) यानिकैर् वा पुद्गलैर्, यावन् न केनचिद् अन्यतीर्थिकैः प्रत्यमित्रैर् वा इयं प्रज्ञापारमिता शक्या च्छेत्तुं बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य. तत् कस्य हेतोः? तथा हि ते ऽत्र प्रज्ञापारमितायां नोपलभ्यन्ते सर्व एवैवं खलु पुनः सुभूते बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन प्रज्ञापारमितायाम् अर्थे चरितव्यम्. इत्य् असमत्वसंमोहविकल्पः
पुनर् अपरं सुभूते बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेनेह गम्भीरायां प्रज्ञापारमितायाम् अर्थे चरितव्यम् अनित्यार्थे चरितव्यं, दुःखार्थे चरितव्यम्, अनात्मार्थे चरितव्यं, शान्तार्थे चरितव्यं, दुःखज्ञानार्थे चरितव्यं, समुदयज्ञानार्थे चरितव्यं, निरोधज्ञानार्थे चरितव्यं, मार्गज्ञतार्थे चरितव्यं, दुःखपरिज्ञतार्थे समुदयप्रहाणार्थे निरोधसाक्षात्क्रियार्थे मार्गज्ञतार्थे अन्वयज्ञानार्थे चरितव्यं, धर्मज्ञतार्थे ऽसंवृत्तिज्ञानार्थे परिजयज्ञानार्थे यथारुतज्ञानार्थे चरितव्यम्. एवं खलु सुभूते बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन प्रज्ञापारमितायाम् अर्थे चरितव्यम्. इति दुःखादिषु संमोहविकल्पः
अथ खल्व् आयुष्मान् सुभूतिर् भगवन्तम् एतद् अवोचत्: यदि भगवन्न् इह गम्भीरायां प्रज्ञापारमितायाम् अर्थश् चानर्थश् च नोपलभ्यते, तत् कथं बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेनेह गम्भीरायां प्रज्ञापारमितायाम् अर्थे चरितव्यम्?
भगवान् आह: इह सुभूते बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन गम्भीरे ऽर्थे प्रज्ञापारमितार्थे चरतैवं चरितव्यं, रागो मे ऽर्थो ऽनर्थ इति न चरितव्यं, द्वेषो मे ऽर्थो ऽनर्थ इति न चरितव्यं, मोहो मे ऽर्थो ऽनर्थ इति न चरितव्यं, मिथ्यादृष्टिर् मे ऽर्थो ऽनर्थ इति न चरितव्यं, दृष्टिगतो मे ऽर्थो ऽनर्थ इति न चरितव्यम्, इदं दृष्टिगतो मे ऽर्थो ऽनर्थ इति न चरितव्यम्. तत् कस्य हेतोः? न हि रागद्वेषमोहानां तथता कस्यचिद् अर्थम् अनर्थं करोति, न दृष्टिगतानां तथता कस्यचिद् अर्थम् अनर्थं करोति. रूपं मे ऽर्थो ऽनर्थ इति न चरितव्यं, वेदना संज्ञा संस्कारा, विज्ञानं मे ऽर्थो ऽनर्थ इति न चरितव्यं, एवं स्कन्धधात्वायतनानि मे ऽर्थो ऽनर्थ इति न चरितव्यं, प्रतीत्यसमुत्पादो मे ऽर्थो ऽनर्थ इति न चरितव्यं, प्रतीत्यसमुत्पादाङ्गानि मे ऽर्थो ऽनर्थ इति न चरितव्यं, पारमिता मे ऽर्थो ऽनर्थ इति न चरितव्यं, शून्यतामुखानि मे ऽर्थो ऽनर्थ इति न चरितव्यं, बोधिपक्ष्या मे धर्मा अर्थो ऽनर्थ इति न चरितव्यं, आर्यसत्याप्रमाणध्यानारूप्यविमोक्षसमाधिसमापत्तिधारणीमुखानि (psp_5:129) मे ऽर्थो ऽनर्थ इति न चरितव्यं, शून्यतानिमित्ताप्रणिहितानि मे ऽर्थो ऽनर्थ इति न चरितव्यम्, अभिज्ञादशबलवैशारद्यप्रतिसंविदो मे ऽर्थो ऽनर्थ इति न चरितव्यम्, आवेणिकाबुद्धधर्मा मे ऽर्थो ऽनर्थ इति न चरितव्यम्, अनुत्तरा मे सम्यक्संबोधिर् अर्थो ऽनर्थ इति न चरितव्यम्. तत् कस्य हेतोः? तथा हि सुभूते तथागतेनानुत्तरां सम्यक्संबोधिम् अभिसंबुध्य न कश्चिद् धर्म उपलब्धो यो ऽर्थं वा कुर्याद् अनर्थं वा कुर्याद्, अपि नु खलु पुनः सुभूते उत्पादाद् वा तथागतानाम् अनुत्पादाद् वा तथागतानां स्थितैवैषा धर्माणां धर्मता धर्मधातुर् धर्मस्थितिता धर्मनियामता सा नैव कस्यचिद् अर्थं वा करोत्य् अनर्थं वा, एवं खलु सुभूते बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेनार्थानर्थो वर्जयित्वा प्रज्ञापारमितायां चरितव्यम्.
एवम् उक्ते आयुष्मान् सुभूतिर् भगवन्तम् एतद् अवोचत्: केन कारणेन भगवन् प्रज्ञापारमिता नानर्थकरी नार्थकरी?
भगवान् आह: तथा हि सुभूते संस्कृतधर्माणाम् असंस्कृतधर्माणाम् अकारणं प्रज्ञापारमिता, तेन कारणेन प्रज्ञापारमिता न कस्यचिद् अर्थं वा करोत्य् अनर्थं वा.
सुभूतिर् आह: पुनर् भगवन्न् असंस्कृतो ऽर्थः सर्वार्याणां बुद्धानां बुद्धश्रावकाणां वा.
भगवान् आह: असंस्कृतो ऽर्थः सर्वार्याणां बुद्धानां बुद्धश्रावकाणां च, प्रत्युपस्थितो न पुनर् अपकारेण वोपकारेण वा, तद्यथापि नाम सुभूते आकाशस्य तथता न कस्यचिद् अपकारेण वोपकारेण वा प्रत्युपस्थिता, एवम् एव सुभूते बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य प्रज्ञापारमिता न कस्यचिद् धर्मस्यापकारेण वोपकारेण वा प्रत्युपस्थिता.
सुभूतिर् आह: किं पुनर् भगवन् बोधिसत्त्वो महासत्त्वो ऽसंस्कृतायां प्रज्ञापारमितायां शिक्षित्वा सर्वाकारज्ञताम् अनुप्राप्स्यति?
भगवान् आह: इह पुनः सुभूते बोधिसत्त्वो महासत्त्वो ऽसंस्कृतायां प्रज्ञापारमितायां शिक्षित्वा सर्वाकारज्ञताम् अनुप्राप्स्यति, न पुनर् द्वययोगेन. इति क्लेशप्रकृतिसंमोहविकल्पः
सुभूतिर् आह: किं पुनर् भगवन्न् अद्वयधर्मो ऽद्वयधर्मम् अनुप्राप्नोति? भगवान् आह: न सुभूते.
सुभूतिर् आह: किं पुनर् भगवन् द्वयधर्मो ऽद्वयधर्मम् अनुप्राप्नोति? (psp_5:130)
भगवान् आह: न सुभूते.
सुभूतिर् आह: कथम् इदानीं भगवन्न् अनुप्राप्यते?
भगवान् आह: यथा नाद्वयो न द्वयो धर्म उपलभ्यते.
सुभूतिर् आह: कथं भगवन् नाद्वयो न द्वयो धर्म उपलभ्यते?
भगवान् आह: अनुपलम्भं प्रति न रूपम् अनुपलम्भेन प्राप्नोति, न वेदनान् न संज्ञान् न संस्कारान्, न विज्ञानम् अनुपलम्भेन प्राप्नोति. इति द्वयाभावसंमोहविकल्पः इत्य् उक्तो नवविधो द्वितीयो ग्राहकविकल्पः
एवम् उक्ते आयुष्मान् सुभूतिर् भगवन्तम् एतद् अवोचत्: गम्भीरा भगवन् प्रज्ञापारमिता दुष्करकारका भगवन् बोधिसत्त्वा महासत्त्वा ये ऽनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ प्रस्थिता न च नामसत्त्व उपलभ्यते न सत्त्वप्रज्ञाप्तिस्, तेषां च सत्त्वानां कृतशो ऽनुत्तरां सम्यक्संबोधिम् अभिसंबोद्धुम् अभिसंप्रस्थिताः. तद्यथापि नाम भगवन् कश्चिद् एव पुरुष आकाशे अप्रतिष्ठाने स्तम्बम् इच्छेद् धापयितुम्, एवम् एव भगवन् बोधिसत्त्वो महासत्त्वः सत्त्वानां कृतेनेच्छेत् सर्वाकारज्ञताम् अनुप्राप्तुम्.
भगवान् आह: एवम् एतत् सुभूते एवम् एतत्, दुष्करकारका बोधिसत्त्वा महासत्त्वा ये सत्त्वानां कृतशः सर्वाकारज्ञतार्थम् अभिप्रतिष्ठन्ते, ताञ् च सर्वाकारज्ञताम् अनुबुध्य सर्वसत्त्वान् संसारात् परिमोचयिष्यन्ति. इति सर्वाकारज्ञताया अभावालम्बनज्ञानम्
तद्यथापि नाम सुभूते पुरुषः स्तम्बम् इच्छेद् वापनाय स च पुरुषस् तस्य स्तम्बस्य न मूलं जानीयाद् न शाखां न त्वच्छेदं न पत्त्रं न पलाशं न पुष्पं जानीयात्, स तस्य स्तम्बस्य काण्डं वापयेत वापयित्वा कालेन कालं गोपायतोदकं दद्याद् अर्थं तस्य तत् काण्डम् अनुपूर्वेण शाखासंपन्नञ् च भवेत्, पत्त्रसंपन्नञ् च भवेत्, पुष्पसंपन्नञ् च भवेत्, फलसंपन्नञ् च भवेत्, स तस्य स्तम्बस्य पत्त्राण्य् अनुभुञ्जीत्, पुष्पाणि च फलानि चानुभुञ्जीत. एवम् एव सुभूते बोधिसत्त्वा महासत्त्वाः सर्वसत्त्वानां कृतशो ऽनुत्तरां सम्यक्संबोधिम् अभिसंबोद्धुम् अभिसंप्रस्थिता अनुपूर्वेण षट्सु पारमितासु चरन्तः सर्वाकारज्ञताम् अनुप्राप्स्यन्ति, ततः सर्वसत्त्वानां पत्त्रपुष्पफलोपजीव्या भवन्ति. तत्रेदं सुभूते पत्त्रं बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानां यद् आगम्य सत्त्वास् त्रिभ्यो ऽपायेभ्यः परिमुच्यन्ते. तत्रेदं पुष्पं यद् आगम्य क्षत्रियमहाशालकुलेषु ब्राह्मणमहाशालकुलेषु गृहपतिमहाशालकुलेषु (psp_5:131) वा चातुर्महाराजकायिकेषु देवेषूपपद्यन्ते त्रयस्त्रिंशेषु यामेषु तुषितेषु निर्माणरतिसु परनिर्मितवशवर्तिषु ब्रह्मपार्षद्येषु यावन् नैवसंज्ञानासंज्ञायतनेषु उपपद्यन्ते. तत्रेदं फलं यद् आगम्य सत्त्वाः स्रोतआपत्तिफले प्रतिष्ठन्ते, सकृदागामिफले प्रतिष्ठन्ते, ऽनागामिफले प्रतिष्ठन्ते, अर्हत्त्वे प्रतिष्ठन्ते, प्रत्येकबोधौ प्रतिष्ठन्ते, तद् एव च फलम् आगम्य सत्त्वाः सर्वाकारज्ञतम् अनुप्राप्नुवन्ति, सर्वसत्त्वानां फलशालिनो भवन्ति, तत्र ये दक्षिणां प्रतिष्ठापयन्ति ते सर्वे ऽनुपूर्वेण त्रिभिर् यानैः परिनिर्वान्ति, यद् उत श्रावकयानेन वा प्रत्येकबुद्धयानेन वा महायानेन वा, अनुत्तराम् अपि सम्यक्संबोधिम् अभिसंबुध्यन्ते, न च तत्र सत्त्वः प्रज्ञायते, न च सत्त्वप्रज्ञाप्तिस् ते च सत्त्वा आत्मग्राहतः परिमोच्यन्ते. एवं खलु सुभूते बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन प्रज्ञापारमितायां चरितव्यं, न चेह कश्चित् सत्त्वो वा सत्त्वप्रज्ञाप्तिर् वोपलभ्यते, येषां सत्त्वानाम् अहंकृते न सर्वाकारज्ञताम् अनुप्राप्स्यामीति.
एवम् उक्ते आयुष्मान् सुभूतिर् भगवन्तम् एतद् अवोचत्: तथागत एव बोधिसत्त्वो महासत्त्वो वेदितव्यः. तत् कस्य हेतोः? तथा हि भगवन् बोधिसत्त्वं महासत्त्वम् आगम्य सर्वनरका उच्छिद्यन्ते, सर्वतिर्यग्योनयः सर्वयमलोका उच्छिद्यन्ते, सर्वाक्षणाः सर्वदारिद्राण्य् उच्छिद्यन्ते, सर्वहीनगतय उच्छिद्यन्ते, सर्वकामधातुर् उच्छिद्यन्ते, सर्वो रूपधातुर् उच्छिद्यन्ते, सर्व आरूप्यधातुर् उच्छिद्यन्ते.
भगवान् आह: एवम् एतत् सुभूते एवम् एतत्, तथागत एवम् एव सुभूते बोधिसत्त्वो महासत्त्वो वेदितव्यः. सचेत् पुनः सुभूते बोधिसत्त्वो महासत्त्वो ऽनुत्तरायै सम्यक्संबोधये नाभिप्रतिष्ठेत्, नातीतानागतप्रत्युत्पन्ना बुद्धा भगवन्तो ऽनुत्तरां सम्यक्संबोधिम् अभिसंबुद्धा नाभिसंभोत्स्यन्ते नाभिसंबुध्यन्ते. न प्रत्येकबुद्धानां लोके प्रादुर्भावो भविष्यति, नार्हतां लोके प्रादुर्भावो भविष्यति, नानागामिनां लोके प्रादुर्भावो भविष्यति, न सकृदागामिनां लोके प्रादुर्भावो भविष्यति, स्रोतआपन्नानां लोके प्रादुर्भावो न भविष्यति. न सर्वनरका उच्छेत्स्यन्ते, न सर्वतिर्यग्योनयो न सर्वयमलोका उच्छेत्स्यन्ति, न सर्वाक्षणा न सर्वदारिद्राण्य् उच्छेत्स्यन्ति, न सर्वहीनगतयो न कामधातुर् न रूपधातुर् नारूप्यधातुर् उच्छेत्स्यति. अपि तु खलु पुनर् भगवन् यावत् तथागत एव बोधिसत्त्वो महासत्त्वो (psp_5:132) वेदितव्यः.
भगवान् आह: एवम् एतत् सुभूते एवम् एतत्, तथागत एव बोधिसत्त्वो महासत्त्वो वेदितव्यः. तत् कस्य हेतोः? ययैव हि सुभूते तथतया तथागतः प्रज्ञप्यते, तयैव तथतया सर्वार्याः प्रज्ञप्यन्ते, तयैव तथतया रूपं प्रज्ञप्यते, तयैव तथतया वेदना संज्ञा संस्काराः प्रज्ञप्यन्ते, तयैव तथतया विज्ञानं प्रज्ञप्यते, तयैव तथतया स्कन्धधात्वायतनप्रतीत्यसमुत्पादाः प्रतीत्यसमुत्पादाङ्गानि च प्रज्ञप्यन्ते, एवं यावत् तयैव तथतया संस्कृतो धातुर् असंस्कृतश् च धातुः प्रज्ञप्यते, तयैव तथतया सर्वसत्त्वतथता तथागततथता च प्रज्ञप्यते, तथागततथतायां बोधिसत्त्वो महासत्त्वः शिक्षित्वा सर्वाकारज्ञताम् अनुप्राप्स्यति, तस्मात् तथागतस् तथागत इत्य् उच्यते, अनेन सुभूते पर्यायेण बोधिसत्त्वो महासत्त्वस् तथागत एव वेदितव्यः तथतां प्रमाणीकृत्य. एवं खलु सुभूते प्रज्ञापारमितायां शिक्षित्वा बोधिसत्त्वो महासत्त्वः सर्वसत्त्वानाम् इन्द्रियकुशलो भविष्यतीन्द्रियपरापरकौशल्यम् अनुप्राप्स्यति, सर्वसत्त्वानां कर्मस्वकतां ज्ञास्यति, सर्वसत्त्वानां कर्मस्वकतां ज्ञात्वा प्रणिधिज्ञानं परिपूरयिष्यति, प्रणिधिज्ञानं परिपूर्य त्रिष्व् अन्धसु ज्ञानं विशोधयिष्यति, त्रिष्व् अन्धसु ज्ञानं विशोध्य बोधिसत्त्वचर्या चरन् सत्त्वानाम् अर्थं करिष्यति, सत्त्वानाम् अर्थं कृत्वा बुद्धक्षेत्रं परिशोधयिष्यति, बुद्धक्षेत्रं परिशोध्य सर्वाकारज्ञताम् अनुप्राप्स्यति, सर्वाकारज्ञताम् अनुप्राप्य धर्मचक्रं प्रवर्तयिष्यति, धर्मचक्रं प्रवर्त्य सत्त्वास् त्रिषु यानेषु प्रतिष्ठापयिष्यति, सत्त्वांस् त्रिषु यानेषु प्रतिष्ठाप्यानुपधिशेसे निर्वाणधातौ परिनिर्वापयिष्यति. एवं खलु सुभूते बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन सर्वगुणानुशंसा संपश्यमानेनात्मनश् च परस्य चानुत्तरायां सम्यक्संबोधौ चित्तम् उत्पादयितव्यम्.
अथ खल्व् आयुष्मान् सुभूतिर् भगवन्तम् एतद् अवोचत्: नमस्करणीया भगवन् बोधिसत्त्वा महासत्त्वाः सदेवमानुषासुरेण लोकेन य इह गम्भीरायां प्रज्ञापारमितायां यथोपदिष्टायां चरन्ति.
भगवान् आह: एवम् एतत् सुभूते एवम् एतत्, यथा वदसि, नमस्करणीयास् ते सुभूते बोधिसत्त्वा महासत्त्वाः सदेवमानुषासुरेण लोकेन य इह गम्भीरायां प्रज्ञापारमितायां यथोपदिष्टायां चरन्ति. इति यथोक्तभावनामार्गज्ञतालम्बनवतः सर्वगुणसंपदः
सुभूतिर् आह: कियत् स भगवन् प्रथमचित्तोत्पादिको बोधिसत्त्वो महासत्त्वः पुण्यं प्रसवति, यः सर्वसत्त्वानां कृतशो ऽनुत्तरां (psp_5:133) सम्यक्संबोधिम् अभिसंबोद्धुकामः?
एवम् उक्ते भगवान् आयुष्मन्तं सुभूतिम् एतद् अवोचत्: यावन्तः सुभूते साहस्रे लोकधातौ सत्त्वास् तान् सर्वान् क्वचिद् एव श्रावकभूमौ वा प्रत्येकबुद्धभूमौ वा प्रतिष्ठापयेद्, अपि नु स सत्त्वो बहुपुण्यं प्रसवेत्?
सुभूतिर् आह: बहु भगवन् बहु सुगत, अप्रमेयं भगवन्न् अप्रमेयं सुगत. भगवान् आह: यच् च खलु सुभूते साहस्रे लोकधातौ श्रावकयानिकानां सत्त्वानां वा प्रत्येकबुद्धयानिकानां वा पुण्यक्रियावस्तु, यच् च साहस्रे लोकधातौ सत्त्वानां श्रावकप्रत्येकबुद्धभूमिप्रतिष्ठापनपुण्यक्रियावस्तु, तत् प्रथमचित्तोत्पादिकस्य बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य पुण्यक्रियावस्तुनः शततमीम् अपि कलान् नोपैति, सहस्रतमीम् अपि शतसहस्रतमीम् अपि कोटीतमीम् अपि कोटीशततरईम् अपि कोटीसहस्रतमीम् अपि कोतीशतसहस्रतमीम् अपि कोटीनियुतशतसहस्रतमीम् अपि कलान् नोपैति. तत् कस्य हेतोः? बोधिसत्त्वप्रसूता हि श्रावकप्रत्येकबुद्धयानिका, न पुनः श्रावकप्रत्येकबुद्धप्रसूतो बोधिसत्त्वो महासत्त्वः. एवं यावत् त्रिसाहस्रमहासाहस्रे लोकधातौ श्रावकयानिकानां सत्त्वानां वा प्रत्येकबुद्धयानिकानां वा पुण्यक्रियावस्तु, यच् च त्रिसाहस्रमहासाहस्रे लोकधातौ सत्त्वानां श्रावकप्रत्येकबुद्धप्रतिष्ठापनपुण्यक्रियावस्तु, तत् प्रथमचित्तोत्पादिकस्य बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य पुण्यक्रियावस्तुनः शततमीम् अपि कलान् नोपैति, यावत् कोतीनियुतशतसहस्रतमीम् अपि कलान् नोपैति. तत् कस्य हेतोः? बोधिसत्त्वप्रसूता हि श्रावकप्रत्येकबुद्धयानिका, न पुनः श्रावकप्रत्येकबुद्धप्रसूतो बोधिसत्त्वो महासत्त्वः. तिष्ठन्तु श्रावकप्रत्येकबुद्धभूमिप्रतिष्ठापिताः, सचेत् सुभूते ये त्रिसाहस्रमाहासाहस्रे लोकधातौ सत्त्वास् ते सर्वे शुक्लविदर्शनाभूमौ प्रतिष्ठापिता भवेयुस् तेषां यत् पुण्यं तत् प्रथमचित्तोत्पादिकस्य बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य शततमीम् अपि कलान् नोपैति, यावत्
कोटीनियुतशतसहस्रतमीम् अपि कलान् नोपैति; तिष्ठन्तु शुक्लविदर्शनाभूमौ प्रतिष्ठापिताः, सचेत् सुभूते ये त्रिसाहस्रमहासाहस्रे लोकधातौ सत्त्वास् ते सर्वे गोत्रभूमौ प्रतिष्ठापिता भवेयुस् तेषां यत् पुण्यं तत् प्रथमचित्तोत्पादिकस्य बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य शततमीम् अपि कलान् नोपैति यावत् कोटीनियुतशतसहस्रतमीम् अपि कलान् नोपैति. तिष्ठन्तु गोत्रभूमौ (psp_5:134) प्रतिष्ठापिताः, सचेत् सुभूते ये त्रिसाहस्रमहासहस्रे लोकधातौ सत्त्वास् ते सर्वे ऽष्टमकभूमौ प्रतिष्ठापिता भवेयुस् तेषां यत् पुण्यं तत् प्रथमचित्तोत्पादिकस्य बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य पुण्यस्कन्धस्य शततमीम् अपि कलान् नोपैति, यावत् कोटीनियुतसतसहस्रतमीम् अपि कलान् नोपैति. तिष्ठन्तु ऽष्टमकभूमौ प्रतिष्ठापिताः, सचेत् सुभूते ये त्रिसाहस्रमहासाहस्रे लोकधातौ सत्त्वास् ते सर्वे दर्शनभूमौ प्रतिष्ठापिता भवेयुस् तेषां यत् पुण्यं तत् प्रथमचित्तोत्पादिकस्य बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य शततमीम् अपि कलान् नोपैति, यावत् कोटीनियुतशतसहस्रतमीम् अपि कलान् नोपैति. तिष्ठन्तु दर्शनभूमौ प्रतिष्ठापिताः, सचेत् सुभूते ये त्रिसाहस्रमहासाहस्रे लोकधातौ सत्त्वास् ते सर्वे तनुभूमौ प्रतिष्ठापिता भवेयुस् तेषां यत् पुण्यं तत् प्रथमचित्तोत्पादिकस्य बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य शततमीम् अपि कलान् नोपैति, यावत् कोटीनियुतशतसहस्रतमीम् अपि कलान् नोपैति: तिष्ठन्तु तनुभूमौ प्रतिष्ठापिताः, सचेत् सुभूते ये त्रिसाहस्रमहासाहस्रे लोकधातौ सत्त्वास् ते सर्वे वीतरागभूमौ प्रतिष्ठापिता भवेयुस् तेषां यत् पुण्यं तत् प्रथमचित्तोत्पादिकस्य बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य शततमीम्
Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.