बोधिचर्यावतारपञ्जिका

प्रज्ञाकरमति: बोधिचर्यावतारपञ्जिका

शान्तिदेवविरचितः बोधिचर्यावतारः / प्रज्ञाकरमतिविरचितया पञ्जिकाख्यव्याख्यया संवलितः /

// ओम् नमो बुद्धाय /

1. बोधिचित्तानुशंसो नाम प्रथमः परिच्छेदः /

सुगतान् ससुतान् सधर्मकायान् प्रणिपत्यादरतो ऽखिलांश्च बन्द्यान् / सुगतात्मजसंवरावतारं कथयिष्यामि यथागमं समासात् // bca_1.1 //

............ अखिलांश्च बन्द्यानिति कल्याणमित्रप्रभृतीनाम् / सुगतात्मजसंवरावतारमिति अभिधेयकथनम् / कथयिष्यामीति प्रयोजनाभिधानम् / संबन्धप्रतिपादनपदं तु न विद्यते, सामर्थ्यादेव तु स प्रतिपत्तव्यः / यथागममिति स्वातन्त्र्यपरिहारपदम् / समासादिति पुनरुक्ततापरिहारवचनम् / इति समुदायार्थः / अवयवार्थस्तु उच्यते / सुगतानित्यत्र गतशब्देन सर्वपृथग्जनेभ्यो भगवतां व्यवच्छेदं दर्शयति, तेषां संसारान्तर्गतत्वात्, भगवतां तु संसारविनिर्गतत्वात् / सुशब्दस्तु प्रशस्ताद्यर्थत्रयवृत्तिविशिष्टं सुग.......... / तेनायमर्थः- प्रशस्तं यथा भवति एवं मध्यमप्रतिपदा क्लेशाद्यावरणप्रहाणं गताः सुगताः / अनेन प्रहाणसंपत्तिरुक्ता / यदि वा / प्रशस्तं सर्वधर्मनिःस्वभावतातत्त्वं गता अधिगताः सुगताः / अनेन अधिगमसंपदुपदर्शिता / य[दि वा]..............तीर्थिकशास्तृभ्यो भगवतां विशेषश्चोपदर्शितो भवति / तेषामात्मादिभावाभिनिवेशवशात् प्रशस्तगमनाभावात् / आत्मादीनां च प्रमाणबाधितत्वात् / संसाराप्रतिपक्षत्वाच्च अप्रशस्तं गमनम् / अपुनरावृत्त्या वा गताः, पुनर्जन्मनो रागादिना ......... हंकारशुद्धया अहंकारबीजस्य अविद्यायाः सर्वथा प्रहाणात् सुगताः / अनेन स्त्रोतआपन्नसकृदागामिबोधिसत्त्वेभ्यो ऽपि भगवतां विशेषो दर्शितः / तेषां प्रशस्तगमने ऽपि सर्वधात्वप्रहाणात् पुनरावृत्तिसंभवात् / निःशेषं वा ..........सर्ववासनाया अपि कायबाग्बुद्धिवैगुण्यलक्षणायाः स्वयमधिगतमार्गोक्तावपाटवस्य वा सर्वथा प्रहाणात् सुगताः / एतावता संपूर्णगामित्वं भगवतां प्रतिपादितम् /

अनेनापि अनागामिश्रावकप्रत्येकबुद्धेभ्यो भगवतामसाधारणगुणत्वमावेदितम् / तेषां..........कायवाग्बुद्धिवैगुण्यस्य स्वाधिगतमार्गोक्तयपाटवस्य च संभवात् / एवं च बुद्धत्वमशेषगुणसरसमसाधारणमपरयोगिभिः सुगतशब्देन ख्यापितम् / तानेवंभूतान् सुगतानादरतः परमप्रसादेन प्रणिपत्येति (bcp 2) नमस्कृत्य सुगतात्मजसंवरावतारं कथयिष्यामिति संबन्धः / किंभूतान्? ससुतानिति / सुताश्च मुनीनामिह लब्धप्रमुदितादिभूमयो बोधिसत्त्वा एव गृह्यन्ते / तेषामेव अत्र अधिकृतत्वात् / तैः सह / अनेन विशेषणेन आर्यसंघस्य नमस्कारो ऽन्तर्भावितः / अपरं विशेषणमाहसधर्मकायानिति / सर्वाप [द्विमु]क्तो भगवतां स्वाभाविको धर्मकायः / स एव च अधिगमस्वभावो धर्मः / समूहार्थो वा कायशब्दः जनकायो बलकाय इति यथा / तेन प्रवचनस्यापि ग्रहणम् / तेन सह / अनेनापि धर्मस्य नमस्कारो ऽन्तर्भावितः इति / रत्नत्रयनमस्कारो ऽयमित्यु[क्तं भवति] //

ननु बुद्धाद्धर्मो धर्मतश्च आर्यसंघ इति क्रमः / तत् किमिति बुद्धानन्तरमार्यसंघः, तदनु धर्म इति व्यतिक्रमनिर्देशः? सत्यम् / इह श्लोकबन्धानुरोधाद् व्यतिक्रमनिर्देशो वेदितव्यः / योजनात्तु सुगतान् सधर्मकायान् ससुतान् प्रणिपत्य, इति अनुक्रमेणैव / न कश्चिदत्र दोषः / अथवा / बोधिसत्त्वानामपि अधिगतधर्मत्वादानुरूप्येण धर्मकायो विद्यत एव / तेषामपि सह धर्मकायेन नमस्करणं प्रतिपादनीयम् / ते ऽपि हि समधिगतधर्मतया सुगतत्वनियताः सुगतप्रायाः / इति धर्मात् पूर्वं निर्देशः / इति न किंचिदयुक्तम् / किमेतानेव? नेत्याह- अखिलांश्च बन्द्यानिति / अपरानपि समस्तान् वन्दनीयान् आचार्योपाध्यायप्रभृतीनपि / आदरतः प्रणिपत्येति / इति पूर्वार्धेन सुगतादीनां नमस्कृतिमभिधाय अपरार्धेन अभिधेयादीनि प्रतिपादयन्नाह- सुगतात्मजेत्यादि / आत्मनो जाताः आत्मजाः / सुगतानामात्मजाः जिनपुत्राः, बोधिसत्त्वा इत्यर्थः / तेषां संवरावतारम् / संवरणं संव्रियते वा अनेनेति संवरः, बोधिचित्तग्रहणपूर्वकं बोधिसत्त्वशिक्षासमादानम् / तच्च यथावसरं वक्ष्यामः / तस्य अवतरणम् / अवतीर्यते तस्मिन् वा अनेनेत्यवतारो मार्गः, येन बोधिसत्त्वपदप्राप्तौ सुगतत्वमवाप्यते / तं कथयिष्यामि प्रतिपादयिष्यामि / अनेन ग्रन्थेनेत्यर्थः / एवमनेन प्रतिपाद्यमानत्वात् संवरावतारः अभिधेयमस्य, अयमभिधानं संवरावतारस्य, इति अभिधानाभिधेयलक्षणः संबन्धो ऽप्यर्थात् कथितः / तत्कथनं च अभिधानप्रयोजनम् / परमार्थतस्तु अभिधेयस्वरूपव्युत्पत्तिरेव तत्प्रयोजनम् / अभिधेयस्य पुनः श्रुतमय्यादिप्रज्ञोत्पादनक्रमेण सर्वावरणविगमाद् बुद्धत्वमेव प्रयोजनमिति प्रयोजननिष्ठा / इदं च सुगतात्मजसंवरावतारशब्दे एव अन्तर्भावितम् / तदनन्तरमेवोक्तेः / यदनुशंसकथनेन च सूचयिष्यति /

अशुचिप्रतिमामिमां गृहीत्वा जिनरत्नप्रतिमां करोत्यनर्धाम् / [बोधि 1.10]

इति संबन्धाभिधेयप्रयोजनानि प्रवृत्त्यङ्गतया प्रतिपादितानि / अन्यथा अनभिधेयादिशङ्कया प्रेक्षावतामत्र प्रवृत्तिर्न स्यात् / ननु त्वया स्वातन्त्रयेण कथितं कथनं कथं ग्रहीष्यन्तीत्याह- यथागममिति / आगमानतिक्रमेण / यथैव प्रवचने भगवद्भिः प्रतिपादितः, (bcp 3) तथा मयापि तदर्थानतिवृत्त्या प्रतिपादयितव्यः / अनेन आगमात् स्वातन्त्र्यं परिहृतं भवति / उत्सूत्रमिदं न भवतीत्यर्थः / प्रवचनार्थावगाहनमपि च अवक्रतया अनेन आत्मनो दर्शितम् / इदमपि प्रवृत्त्यङ्गमेव / ननु यदि यथागमं कथयितव्यः, तर्हि आगमे एव तदभिलाषिणः प्रवर्तिष्यन्ते, तत्किमनेनेत्याह- समासादिति / संक्षेपात् / यदि नाम आगमे ऽपि कथितः, तथापि तत्र अतिविस्तरेण नानासूत्रान्तेषु प्रतिपादनात् / अहं तु पिण्डीकृत्य संक्षेपेण कथयिष्यामीति विशेषः / अनेन पुनरुक्तमिदं भवतीति परिहृतम् / अयमपि च अप्रवृत्त्यङ्गतापरिहारः / तस्मात् प्रवृत्त्यङ्गत्त्वादभिधेयादिकथनमसंगतं न भवति- तर्हि प्रणामकरणमपार्थकम् / तदपि श्रेयोलाभाद्यर्थमभिधीयमानं कथमपार्थकम्? अयमस्याभिप्रायःसुगतादिप्रणामसमुद्भूतपुण्यसंभारसमाक्रान्तचित्तसंतानस्य प्रतनुतरपुराकृतपापवृत्तेरूपशान्तविघ्नस्य आरब्धार्थपरिसमाप्तिरुपजायते / समस्तसाधुजनगतमार्गानुगमनमपि च अनेन आत्मनः प्रकाशितं भवेत् / इष्टदेवतादिनमस्कृतिश्रवणादास्तिकत्वसंभावनया श्रोतृणामात्मग्रन्थे च गौरवमापादितं स्यात् / अत्र च सुगतशब्देन उद्भावितभगवन्दुणमाहात्म्यश्रवणात् तदभिलाषिणः तदुपार्जनप्रवणमानसाः सुगतात्मजसंवरावतारपरिज्ञानाय यत्नवन्तः अस्मिन् प्रवर्तन्ते / इदमभिमतदेवतादिप्रणामफलम् / एतेन इदमपि- येन यदभिमतमभिप्रेतं कर्तुम्, स तदेव करोतु नान्यत् / अन्यकरणे अप्रस्तुताभिधानमतिप्रसङ्गश्च स्यात् / तदयमपि संवरावतारकथने कृताभिप्रायः किमप्रस्तुतमिष्टदेवतादिप्रणामं करोति? प्रागुक्तदोषद्वयप्रसङ्गादिति यदुच्यते, तदपि निराकृतं भवति, तदुपयोगस्य वर्णितत्वात् नाप्रस्तुताभिधानम् / यत् प्रकृतोपयोगि तद्वक्तव्यं नान्यत्, इत्यतिप्रसङ्गो नास्तीति सर्वं सुस्थम् //

ननु आगमानतिरिक्तं संक्षेपेणाभिधीयमानमपि कथमर्थविशेषाद्यभावाद्विशेषेण प्रवृत्त्यङ्गतया कस्यचिदुपादेयं स्यात्? तस्मादागमादधिकमपि किंचिदत्र वक्तव्यमित्याशङ्कयाह-

न हि किंचिदपूर्वमत्र वाच्यं न च संग्रथनकौशलं ममास्ति / अत एव न मे परार्थचिन्ता स्वमनो वासयितुं कृतं मयेदम् // bca_1.2 //

नैव किंचिदपूर्वमपरमागमादतिरिक्तमस्मिन् वक्तव्यमस्ति मम / यस्मादर्थे वा हिशब्दः / तर्हि तदधिकप्रमेयानभिधाने ऽपि पदार्थरचनाविशेषो भविष्यति / तस्मादपि विशेषेण प्रवृत्तिः स्यादिति / अत्राह- न चेति / नापि संग्रथनमर्थपदविन्यासविशेषः, तत्र कौशलं नैपुण्यं ममास्ति / अवधारणे वा चकारः / यद्येवम्, कथमस्य परार्थोपयोगित्वमिति / (bcp 4) आह- अत एवेति / परप्रसञ्जितमेव अभ्युपगच्छति / यस्मादपूर्वं वक्तुं मम शक्तिर्नास्ति / नापि संग्रथनकौशलमस्ति / न च परार्थचिन्तापि / परार्थोपयुक्तमिदं भवतीति विकल्पो ऽपि मे नास्ति, तत्र श्क्तिवैगुण्यात् / किमर्थं करणाय यत्न इति चेदाह- खमन इति / आत्मचित्तं सुगतात्मजसंवरावताराभ्यासरसेन अधिकाधिकं वासयितुं कृतं प्रणितं मया प्रकरणमिदम् / संवरावतारकथनं वा / अतीतकालनिर्देशः अन्तस्तत्त्वनिष्पन्नं मनसि निधायेति //

ननु नात्मार्थं ग्रन्थप्रणयनं दृष्टम्, न च स्वयंकृतेनैव आत्मनि विशेषाधानम्, तावतः संस्कारविशेषस्य प्रागेवात्मनि विद्यमानत्वादिति / अत्राह-

मम तावदनेन याति वृद्धिं कुशलं भावयितुं प्रसादवेगः / अथ मत्समधातुरेव पश्येदपरो ऽप्येनमतो ऽपि सार्थको ऽयम् // bca_1.3 //

अनेन ग्रन्थेन वा / कुशलं शुभमनस्कारं भावयितुमाराधयितुम् / वृद्धिं याति प्रसादवेगः / उत्तरोत्तरवर्धमानस्य प्रसन्नचित्तसंतानस्य प्रवाहवाहितया प्रवृत्तिः / अनेन स्वार्थकारित्वमनुभवसिद्धमस्य निदर्शयति / परार्थकारित्वमपि लेशतः संभवति इति दर्शयन्नाह- अथ मत्समेत्यादि / अथेति प्रकारान्तरोपन्यासे / स्वार्थकारित्वमस्य तावदनुभवसिद्धम् / यदि पुनर्मम समानप्रकृतिरेव कश्चिदन्यः पश्येदीक्षेत, एनं ग्रन्थमर्थं वा, अतो ऽपि परार्थोपयुक्तत्वादपि सार्थकः सप्रयोजनो ऽयम् / परार्थोपयोगस्यापि कथंचित् संभवात् / अनेन श्लोकेन निरभिमानतामात्मनो दर्शयति //

इदानीं संवरावतारकथां ग्राहयितुमुपोद्धातं रचयन्नाह-

क्षणसंपदियं सुदुर्लभा प्रतिलब्धा पुरुषार्थसाधनी / यदि नात्र विचिन्त्यते हितं पुनरप्येष समागमः कुतः // bca_1.4 //

अष्टाक्षणविनिर्मुक्तस्य क्षणस्य संपत्तिः समग्रता / इयं सुदुर्लभा सुष्ठु दुःखेन लभ्यत इति कथंचित्प्राप्या /

महार्णवयुगच्छिद्रकुर्मग्रीवार्पणोपमा /

प्रतिलब्धा प्राप्ता, सा च पुरुषार्थसाधनी / पुरुषस्य अर्थः अभ्युदयनिःश्रेयसलक्षणः, तस्य साधनी निष्पादनी / तदङ्गत्वात् तत्र समर्थेति यावत् / यदि च एवंभूतायामपि अस्यां (bcp 5) न हितं विचिन्त्यते, स्वपरसुखहेतुः स्वर्गापवर्गसाधनं नोपादीयते, तदा पुनरपि भूयो ऽपि एष तथागतोत्पादः श्रद्धाक्शणविमुक्तो मनुष्यभावः इत्ययं समागमः समावेशो मिलनमिति यावत् / कुतः कथम्? न कथंचिद्भविष्यति सुदुर्लभत्वात् / अक्षणावस्थायां धर्मप्रविचयस्य कर्तुमशक्यत्वात्, इत्यभिप्रायः / यथोक्तमार्यगण्डव्यूहसूत्रे आर्यजयोष्मायतनविमोक्षे-

दुर्लभा अष्टाक्षणविनिवृत्तिः / दुर्लभो मनुष्यभावप्रतिलम्भः / दुर्लभा क्षणसंपद्विशुद्धिः / दुर्लभो बुद्धोत्पादः / दुर्लभा अविकलेन्द्रियता / दुर्लभो बुद्धधर्मश्रवणः / दुर्लभं सत्पुरुषसमवधानम् / दुर्लभानि भूतकल्याणमित्राणि / दुर्लभो भूतनयानुशासन्युपसंहारः / दुर्लभं सम्यग्जीवितं मनुष्यलोके इति // [गण्डव्यूहसूत्र 116]

इदमेवाभिसंधायोक्तम्-

मानुष्यं दुर्लभं लोके बुद्धोत्पादो ऽतिदुर्लभः / ततो ऽपि श्रद्धाप्रव्रज्याप्रतिपत्तिः सुदुर्लभा //

बोधौ चित्तं दृढं सर्वसत्त्वानामनुकम्पया / सर्वदुःखप्रशान्त्यर्थं दुर्लभानां परंपरा //

इति //

अक्षणाः पुनरिमे-

नरकप्रेततिर्यञ्चो म्लेच्छा दीर्घायुषो ऽमराः / मिथ्यादृग्बुद्धकान्तारौ मूकताष्टाविहाक्षणाः //

इति //

तस्मादिदानीमेव उद्योगः कर्तव्य इति //

सांप्रतं बोधिचित्तग्रहणाय तत्राभिलाषमुत्पादयितुमनुशंसामवतारयन्नाह-

रात्रौ यथा मेघघनान्धकारे विद्युत् क्षणं दर्शयति प्रकाशम् / बुद्धानुभावेन तथा कदाचिल्लोकस्य पुण्येषु मतिः क्षणं स्यात् // bca_1.5 //

निशायां यथा जलदागमसमये मेघैर्बहुले तमसि सति सौदामनी क्षणलवमात्रमालोकयति किंचिद्वस्तुजातं प्रकाशयति / सैवोपमा अत्रापि इत्याह- बुद्धानुभावेनेत्यादि / बुद्धा एव हि भगवन्तो हितसुखोपसंहाराय सदा भव्याभव्यतया सर्वसत्त्वसंतानमवलोकयन्तस्तिष्ठन्ति / यदा यत्र येनोपायेन यस्मै यं भव्यं पश्यन्ति तदा तत्र तेनोपायेन तस्मै तमधितिष्ठन्ति / अभव्यावस्थायामुपेक्ष्य विहरन्ति / इति तथागताधिष्ठानेन कथंचिद्दुर्लभोत्पत्तिकत्वात् / लोकस्य जनस्य पुण्येषु हितसुखहेतुषु कुशलेषु कर्मसु बुद्धिर्मुहूर्तमेकं भवेत् / तत्र तस्या अस्थिरत्वात् / अनादिसंसारे लोकेन अकुशलपक्षस्यैव अभ्यस्तत्वात् //

(bcp 6) यदि नाम एवम्, ततः किमित्याह-

तस्माच्छुभं दुर्बलमेव नित्यं बलं तु पापस्य महत्सुघोरम् / तज्जीयते ऽन्येन शुभेन केन संबोधिचित्तं यदि नाम न स्यात् // bca_1.6 //

यत एवम्, तस्माच्छुभं पुण्यं दुर्बलं सामर्थ्यविकलमेव, विद्युदुन्मेषप्रायत्वात् अति कृशम् / नित्यं सर्वकालम् / कस्य तर्हि अतिशयवद् बलमस्तीत्याह- बलं त्विति / सामर्थ्यं पुनरशुभस्य महत्, मेघघनान्धकारसदृशत्त्वात्तस्य / सुघोरमतिभयंकरं नरकादिदुःखदायकत्वात्, सुदुर्जयत्वाच्च / भवतु नाम महत् सामर्थ्यमस्य, तथापि तदपरेण बलवता पुण्येन जेष्यते, तथा च न काचित् क्षतिरिति, आह- तदित्यादि / तत् तादृशं महासामर्थ्यं जीयते अभिभूयते / अन्येन इतरेण / केन? न केनापीत्यर्थः / कुतः पुनरेवमुच्यते? संबोधीत्यादि / सम्यक्संबोधौ बुद्धत्वे यच्चित्तं सर्वसत्त्वसमुद्धरणाभिप्रायेण तत्प्राप्त्यर्थमध्याशयेन मनसिकारः / तद्यदि नाम न भवेत्, महासामर्थ्यं हि तदपरेण महीयसा पराजीयते सूर्येणेव निशान्धकारः / न च संबोधिचित्तात् प्रतिपक्षो महीयानपरः संभवति / तस्मात् तत्प्रतिघाताय संबोधिचित्तमेव उपादेयं नान्यदित्यभिप्रायः //

इतो ऽपि संबोधिचित्तमुपादेयमित्याह-

कल्पाननल्पान् प्रविचिन्तयद्भिर्दृष्टं मुनीन्द्रैर्हितमेतदेव / यतः सुखेनैव सुखं प्रवृद्धमुत्प्लावयत्यप्रमिताञ्जनौघान् // bca_1.7 //

एको ऽन्तरकल्पः कल्पः / विंशतिरन्तरकल्पाः कल्पः / अशीतिरन्तरकल्पाः कल्पः / स च महाकल्प इत्यभिधीयते / तदिह महाकल्पस्यैव ग्रहणम् / अनल्पान् बहून् प्रथमासंख्येयान्तर्गतान् / प्रविचिन्तयद्भिः तात्पर्येण परिभावयद्भिः / दृष्टमधिगतम् / मुनीन्द्रैः बुद्धैर्भगवद्भिर्बोधिसत्त्वावस्थायाम् / हितं सर्वार्थसाधनयोग्यम्, तद्बीजभूतत्वात् / एतदेव संबोधिचित्तमेव / कथं पुनरिदमेव हितमित्याह- यत इत्यादि / यस्मात् सुखं प्रवृद्धं प्रकर्षगतं बुद्धत्वलक्षणम् / अप्रमितान् अप्रमेयान् / जनौघान् सत्त्वसमूहान् / उत्प्लावयति उत्तारयति संसारदुःखमहार्णवात् / तस्मादिदमेव हितम् //

अथवा / यस्मात् सुखं देवमनुष्यसंपत्तिलक्षणम् / प्रवृद्धं वृद्धिं गतम् / अर्थात् संबोधिचित्तादेव / उत्प्लावयति अतिशयेन संतर्पयति / सौकर्यादधिकतरं यद्भवति तदुत्प्लावनमुच्यते / यथा दध्ना वयमुत्प्लाविता इति सौकर्यादधिकतरं दधि भूतमित्यर्थः //

(bcp 7) यदि वा / यतः संबोधिचित्तात् सुखं प्रवृद्धमिति योजनीयम् //

कथं प्रवृद्धमित्याह- सुखेनैवेति / न अकृच्छ्रेण / न शिरोलुञ्चनादिना महता कष्टेन / तथा हि बोधिचित्तसंवरादेव बोधिसत्त्वो ऽमितपुण्यज्ञानसंभारात् प्रवर्धमानो देवमनुष्यसंपत्तीः सुखमधिगच्छन् सत्त्वानेव अधिकतरं ताभिः संतर्पयतीति / यद्वक्ष्यति-

एवं सुखात्सुखं गच्छन् को विषीदेत्सचेतनः / बोधिचित्तरथं प्राप्य सर्वखेदश्रमापहम् // इति // [बोधि. 7.30] ननु भगवतामपि मैत्रीबलादिजातकेषु [जातकमाला-8] महद्दुष्करं श्रूयते / तत् कथं सुखेनैव सुखं प्रवृद्धमिति? नैष दोषः / यतः उत्पाद्यमेव परहितसुखाधायकं दुःखं स्वपरयोः / कृपात्मभिः / सुखमेव तादृशं दुःखं परदुःखदुःखिनां धिमतामिति प्रतिपादयिष्यते //

अस्मादपि स्वपरहितहेतुत्वाद्बोधिचित्तं न परित्याज्यमेवेति दर्शयन्नाह-

भवदुःखशतानि तर्तुकामैरपि सत्त्वव्यसनानि हर्तुकामैः / बहुसौख्यशतानि भोक्तुकामैर्न विमोच्यं हि सदैव बोधिचित्तम् // bca_1.8 //

संसारदुःखशतानि नरकादिगतिदुःखानामसातवेदितानां शतानि अपर्यन्तसमूहां स्तर्तुकामैः परित्यक्तुमिच्छद्भिः श्रावकप्रत्येकबुद्धगोत्रैः / न केवलमात्मीयानि, लोकानां जात्यादिदुःखान्यपि हर्तुकामैरपनेतुकामैर्बोधिसत्त्वगोत्रैः / न केवलं स्वपरदुःखानि हर्तुकामैः, अपि च, बहूनि सुखान्येव सौख्यानि तेषां शतानि देवमनुष्योपपत्तिलभ्यानि अनुभवितुकामैः संसारसुखाभिलाषुकैरपि / सदैव सर्वकालं न विमोच्यमपरित्याज्यं बोधिचित्तम् / स्वीकर्तव्यमित्यर्थः / अथवा संबोधिकाङ्क्षिणामेव विशेषणानि //

अस्मादपि गुणविशेषाद्बोधिचित्तं ग्राह्यमित्याह-

भवचारकबन्धनो वराकः सुगतानां सुत उच्यते क्षणेन / सनरामरलोकवन्दनीयो भवति स्मोदित एव बोधिचित्ते // bca_1.9 //

संसार एव बन्धनागारम्, तत्र बन्धनं बन्धो रागादय एव यस्येति विग्रहः / तादृशो वराकस्तपस्वी सन् / उदिते एव बोधिचित्ते प्रथमतरं बोधिचित्तसंवरग्रहणसमये / सुगतानां सुत उच्यते, बुद्धपुत्र इत्यभिधीयते / क्षणेन तत्क्षणमेव / न केवलमेवमित्याह- (bcp 8) सनरामरेत्यादि / सह नरामरैः मनुष्यदेवैर्वर्तन्ते ये असुरादयो लोकाः, तेसामपि वन्दनीयो नमस्करणीयः स्तवनीयश्च भवति स्म / स्मशब्देन अतीतकालाभिद्योतनाद्बोधिचित्तोदयसमये एव भूतः //

अस्मादपि गुणानुशंसदर्शनाद्बोधिचित्तग्रहणे यत्नः करणीय इत्याह-

अशुचिप्रतिमामिमां गृहीत्वा जिनरत्नप्रतिमां करोत्यनर्घाम् / रसजातमतीव वेधनीयं सुदृढं गृह्णत बोधिचित्तसंज्ञम् // bca_1.10 //

अमेध्यप्रतिमामिमां मनुष्यादिकलेवरस्वभावां तद्धातुकां तत्स्वभावाम् / तेन संवर्धितामित्यर्थः / तां गृहीत्वा आदाय / जिन एव रत्नम्, दुर्लभप्रतिलम्भादिगुणयोगात् / तस्य प्रतिमां करोति निष्पादयति बोधिचित्तम् / तथागतविग्रहं निर्वर्तयतीत्यर्थः / किं भूताम्? अनर्घाम् / न विद्यते अर्घो मूल्यं यस्याः / सर्वत्रैधातुकातिशायिगुणत्वाद् गुणपर्यन्तापरिज्ञानाच्च / तथोक्तां ताम् / अत एव रसजातं रसप्रकारम् / अत्युच्चवेधकारित्वादतीव वेधनीयम् / कर्तरि अनीयः करणे वा / तत् तादृशम् / बोधिचित्तं संज्ञा अस्य रसजातस्य / बोधिचित्तापरव्यपदेशम् / सुदृढं गृह्णत यथा गृहीतं पुनर्न चलति गृह्णीतेति प्राप्ते गृह्णतेति यथागमपाठात् / तस्माज्जिनरत्नमात्मानं कर्तुकामैर्बोधिचित्तमहारसः सुदृढं ग्रहीतव्यः / उक्तं च आर्यमैत्रेयविमोक्षे [गण्डव्यूहसूत्र 502]

तद्यथा कुलपुत्र अस्ति हाटकप्रभासं नाम रसजातम् / तस्यैकं पलं लोहपलसहस्रं सुवर्णीकरोति / न च तद्रसपलं शक्यते तेन लोहपलसहस्रेण पर्यादातुं लोहीकर्तुं वा / एवमेव एकः सर्वज्ञताचित्तोत्पादरसधातुः कुशलमूलपरिणामनाज्ञानसंगृहीतः सर्वकर्मक्लेशावरणलोहानि पर्यादाय सर्वधर्मान् सर्वज्ञतासुवर्णान् करोति / न च सर्वज्ञताचित्तोत्पादरसधातुः शक्यते सर्वकर्मक्लेशावरणलोहादिभिः पर्यादातुं तत्कर्तुं वेति //

भवगतिषु विभूतिकामैरपि नात्र संशयो विपर्यासो वा कर्तव्यः इत्युपदर्शयन्नाह-

सुपरीक्षितमप्रमेयधीभिर्बहुमूल्यं जगदेकसार्थवाहैः / गतिपत्तनविप्रवासशीलाः सुदृढं गृह्ण् अत बोधिचित्तरत्नम् // bca_1.11 //

गतय एव पत्तनानि पण्यद्रव्यक्रयविक्रयनगराणि इह पत्तनानि / तद्वत् शुभाशुभकर्मपण्यद्रव्यक्रयविक्रयस्थानानि गतिपत्तनानि / तेषु विप्रवासो विप्रवसनमेव शीलं स्वभावो येषां ते तथोक्ताः / तेषां संबोधनम् / हे गतिपत्तनविप्रवासशीलाः, सुदृढं गृह्णत बोधिचित्तरत्नम् / बोधिचित्तमेव रत्नं रत्नमिव / यथा चिन्तामणिमहारत्नं सर्वदारिद्यदुर्गतिप्रशमनहेतुः, (bcp 9) तथा इदमपि बोधिचित्तरत्नम् / अयमभिप्रायः- वणिज एव सुखसंपत्तिलाभार्थिनो यूयम् / अतः इदमेव महारत्नं महतादरेण गृह्णत / कुतः? बहुमूल्यमिति हेतुपदमेतत् / यस्मादनर्घमिदं सर्वातिशायि लौकिकलोकोत्तरसंपत्तिनिदानभूतत्वात्, तस्मादिदमेव ग्राह्यमित्यर्थः / कथमिदं ज्ञायत इति चेदाह- सुपरीक्षितमिति / सुष्ठु निरूपितं सम्यङ् निर्णीतमित्यर्थः / कैरित्याह- अप्रमेयधीभिः / अप्रमेया प्रमातुमशक्या धीर्बुद्धिर्येषां तैः महाप्राज्ञैः बुद्धबोधिसत्त्वैः / एतावता परीक्षायां स्खलितमपि नास्ति इति सुपरीक्शितमुच्यते / पुनरपि किंभूतैः? जगदेकसार्थवाहैः / सार्थं वाहयन्तीत्यण् / जगतामेक एव सार्थवाहाः करुणावशवर्तिनो बुद्धा भगवन्तो बोधिसत्त्वाश्च, तैः / यथा खलु वणिजां हिताहितप्राप्तिपरिहारयोर्हितैषिणो ज्ञानवन्तश्च सार्थवाहा नेतारो भवन्ति, इति न तत्र विसंवादसंभावना, तथा अत्रापीत्यभिप्रायः / तस्मादिदमेव बोधिचित्तरत्नमनर्घं सुदृढं ग्राह्यमिति / एतच्च तत्रैवोक्तम्-

तद्यथा कुलपुत्र यावच्चन्द्रसूर्यौ मन्डलप्रभया अवभासेते / अत्रान्तरे ये केचिद्धन धान्यरत्नजातरूपरजतपुष्पधूपगन्धमाल्यविलेपनपरिभोगाः, ते सर्वे वशिराजमहामणिरत्नस्य मूल्यं न क्षमन्ते, एवमेव यावत् त्रिष्वपि अध्वसु सर्वज्ञज्ञानं धर्मधातुविषयमवभासयति / अत्रान्तरे यानि कानि चित् सर्वदेवमनुष्यसर्वसत्त्वसर्वश्रावकप्रत्येकबुद्धकुशलमूलानि सास्रवानास्रवाणि सर्वाणि तानि बोधिचित्तोत्पादवशिराजमहामणिरत्नस्य मूल्यं न क्षमन्ते / [गण्डव्यूहसूत्र-500] इति //

इदमपरमसाधारणमतिशयवत् कल्पतरोरिव माहात्म्यमस्य उपदर्शयन्नाह-

कदलीव फलं विहाय याति क्षयमन्यत् कुशलं हि सर्वमेव / सततं फलति क्षयं न याति प्रसवत्येव तु बोधिचित्तवृक्षः // bca_1.12 //

कदली यथा पलमेकवारं दत्वा न पुनः फलति, तथा बोधिचित्तादन्यदपि कुशलं सर्वमेव किंचिदेव विपाके परिपक्वे न पुनः फलदानसमर्थं भवति / तावतैवास्य परिक्षयात्, विपाकस्य च अव्याकृततया पुनः फलानुबन्धाभावात् / बोधिचित्तस्य पुनरयं विशेषः इत्याह- सततमित्यादि / सर्वकालं फलति देवमनुष्योपपत्तिषु सुखसंपत्तिप्रदानात् क्षयं न याति तदन्यकुशलवत्, स्थिरस्वभावत्वात् / प्रतिक्षणमनेकप्रकारैः शुभमेघप्रवाहैरापूर्यमाणत्वाच्च प्रसवत्येव तु बोधिचित्तवृक्षः, अविच्छिन्नसुखसंपत्तिफलप्रसवनात्, उत्तरोत्तरमपरा परगुणविशेषजननाच्च / बोधिचित्तं वृक्श इव / उपमितं व्याघ्रादिभिः इति समासः / यस्मादेवम्, तस्मादनुपरतमतिशयवत्सर्वसुखसंपदः प्राप्तुकामैः प्रेक्षावद्भिरिदमेव ग्राह्यम् / कथितं चैतदार्याक्षयमतिनिर्देशे-

(bcp 10) तद्यथापि नाम भदन्त शारद्वतीपुत्र महासमुद्रपतितस्योदकबिन्दोर्नास्त्यन्तरा परिक्षयः पर्यादानं यावन्न कल्पपर्यन्तः इति, एवमेव बोधिपरिणामितस्य कुशलमूलस्य नास्त्यन्तरा परिक्षयः पर्यादानं यावन्न बोधिमण्डनिषदनम् // इति //

न केवलं सर्वशुभसंचयकारणम्, अकुशलपक्षक्षयहेतुरपि बोधिचित्तमिति सार्धश्लोकेनाह-

कृत्वापि पापानि सुदारुणानि यदाश्रयादुत्तरति क्षणेन / शूराश्रयेणेव महाभयानि नाश्रीयते तत्कथमज्ञसत्त्वैः // bca_1.13 //

बोधिचित्तग्रहणात्पूर्वं कृत्वापि पापानि अकुशलकर्माणि नरकादिषु दुःसहदुःखदायकत्वात् सुदारुणानि अतिभयंकराणि महान्ति वा यस्य बोधिचित्तस्याश्रयादाश्रयणात् तदुत्पादनरक्षणवर्धनसेवनलक्षणात् उत्तरति निस्तरति / तत्सामर्थ्याभिभवेन अतिक्रामतीत्यर्थः / क्षणेन एकस्मिन्नेव क्षणे महतः पुण्यराशेः समुपार्जनात् / तदुत्पादनमात्रेण / कथमिवोत्तरति? शूराश्रयेणेव महाभयानि बलवत्पुरुषाश्रयेण यथा महापराधं कृत्वापि कश्चिदुत्तरति तदपराधफलान्निर्भयो भवति, तथा प्रकृते ऽपि / तदेवंभूतं बोधिचित्तं कथं किमिति नाश्रीयते न सेव्यते? अज्ञसत्त्वैः प्रज्ञाविकलैर्मूढजनैरित्यर्थः / आश्रयणीयमेव तद्भवेदिति भावः / इदमपि तत्रैवोक्तम्-

तद्यथा कुलपुत्र शूरसंनिश्रितः पुरुषः सर्वशत्रुभ्यो न बिभेति, एवमेव बोधिचित्तोत्पादशूरसंनिश्रितो बोधिसत्त्वः सर्वदुश्चरितशत्रुभ्यो न बिभेतीति //

अपरमपि बोधिचित्तात्पापक्षयदृष्टान्तमाह-

युगान्तकालानलवन्महान्ति पापानि यन्निर्दहति क्षणेन /

युगान्तकाले प्रलयसमये अनलो बह्निः सप्तसूर्योदयसमुद्भूतः यथा सर्वं कामाधातुं सप्रथमध्यानं निर्दहति, निःशेषं दहति यथा भस्मापि नावशिष्यते, तद्वत् पापानि / किंभूतानि? महान्ति सुमेरुप्रख्यानि महारौरवादिदुःखविपाकानि यद् बोधिचित्तं निर्दहति तद्विपाकोपघातान्निर्मूलयति / क्षणेन नचिरेण / नाश्रीयते तत्कथमज्ञसत्त्वैरिति संबन्धः कार्यः // एतदपि तत्रैवोक्तम्- कल्पोद्दाहाग्निभूतं सर्वदुष्कृतनिर्दहनतया / पातालभूतं सर्वाकुशलधर्मपर्यादानकरणतया इति //

ननु कृतकर्माविप्रणाशवादी भगवान्, तत् कथमिदमभिधीयते? सत्यमुच्यते / बोधिचित्तप्रसूते प्रतिक्षणमाकाशधातुव्यापके महति पुण्यौघे ऽन्तर्भूततया लवणपलोपमन्यायेन अप्रज्ञायमानत्वात्, बलवता प्रतिपक्षेण अभीभूतत्वाच्च, फलदानासमर्थं दग्धमेव तदित्यदोषः / यदि वा निरुपायाभिसंधिना तदुक्तम्- नाभुक्तं क्षीयते कर्मेति / इदं तु सर्वपापनिर्मूलने (bcp 11) महानुपायः / तथा हि- यदा बोधिसत्त्वः सर्वसत्त्वानाकाशधातुव्यापिनः सर्वदुःखात् समुद्धृत्य सर्वसुखसंपन्नान् करिष्यामीत्यध्याशयेन विचिन्तयति / पूर्वकृतं च पापं विदूषणासमुदाचारादिभिः क्षपयति, तदा बोधिचित्तबलादेव तत्संताने पापस्य कः सद्भावः, येन चोद्यस्यावकाशः स्यादिति सर्वं निराकुलम् / एतावता यदुक्तम्- तज्जीयते ऽन्येन शुभेन केन इति, तदपि विस्पष्टीकृतम् / अन्ये पुनः- अनियतविपाकापेक्षया सर्वमेतदुच्यते, नियतविपाकस्य तु कर्मणः केनचित्प्रतिषेद्धुमशक्यत्वादित्याहुः //

इत्थमपि बोधिचित्तमुपादेयमित्याह- यस्यानुशंसानमितानुवाच मैत्रेयनाथः सुधनाय धीमान् // bca_1.14 // यस्य बोधिचित्तस्य अनुशंसान् स्वाभाविकान् गुणान् अमितान् अप्रमाणान् मैत्रेयनाथः भगवानजितः / किंभूतः? धीमान् बोधिसत्त्वः / उवाच उक्तवान् / सुधनाय सुधननाम्ने बोधिसत्त्वाय / तथा च आर्यगण्डव्यूहसूत्रे [वर्णितम्-

बोधिचित्तं हि कुलपुत्र बीजभूतं सर्वबुद्धधर्माणाम् / क्षेत्रभूतं सर्वजगच्छुक्लधर्मविरोहणतया / धरणिभूतं सर्वलोकप्रतिशरणतया / यावत् पितृभूतं सर्वबोधिसत्त्वारक्षणतया / पे......... / वैश्रवणभूतं सर्वदारिद्यसंछेदनतया / चिन्तामणिराजभूतं सर्वार्थसंसाधनतया / भद्रघटभूतं सर्वाभिप्रायपरिपूरणतया / शक्तिभूतं क्लेशशत्रुविजयाय // इत्यादि विस्तरः //

नाश्रीयते तत् कथमज्ञसत्त्वैः इति अत्रापि योजनीयम् //

इदानीं बोधिचित्तस्य प्रभेदं दर्शयन्नाह-

तद्बोधिचित्तं द्विविधं विज्ञातव्यं समासतः / बोधिप्रणिधिचित्तं च बोधिप्रस्थानमेव च // bca_1.15 //

तत् समनन्तरप्रदर्शितानुशंसं बोधिचित्तं द्विविधं द्विप्रकारं विज्ञातव्यं वेदितव्यम् / गोत्रभूम्यादिगतानेकप्रकारसंभवे ऽपि कथं द्विविधमित्याह- समासतः / अपरप्रकारसंभवे ऽपि संक्षेपतः इदं द्विविधमुच्यते / द्विविधमपि कथम्? बोधिप्रणिधिचित्तमित्येकम्, बोधिप्रस्थानमिति द्वितीयम् / बोधौ प्रणिधिः, तदेव चित्तं तत्र वा चित्तम् / यच्चित्तं प्रणिधानादुत्पन्नं भवति दानादिप्रवृत्तिविकलं च, तत् प्रणिधिचित्तम् / तद्यथा- सर्वजगत्परित्राणाय बुद्धो भवेयमिति प्रथमतरं प्रार्थनाकारा चेतना / प्रस्थाने चित्तं प्रस्थानमेव वा चित्तम् / चित्तस्य तत्स्वभावत्वात् / पूर्वकमनस्कारपुरःसरमेव यतः प्रभृति संवरग्रहणपूर्वकं संभारेषु प्रवर्तते, तत् प्रस्थानचित्तम् / इति उक्तक्रमेण द्वैविध्यम् / इयानेव भेदः इति एवकारेण प्रतिपादयति / चकारद्वयं परस्परसमुच्चये / द्वयोरपि बोधिचित्तत्वं दर्शयति / तेन पूर्वकं बोधिचित्तं न भवतीति शङ्कां निरस्यति / शूरंगमसूत्रे आद्योत्पादितस्यापि बोधिचित्तस्य बुद्धत्वहेतुत्वाभिधानात् / तथा आर्यगण्डव्यूहे चोक्तम्-

(bcp 12) दुर्लभाः कुलपुत्र ते सत्त्वाः सत्त्वलोके ये अनुत्तरस्यां सम्यक्संबोधौ चित्तं प्रणिदधति / ततो ऽपि दुर्लभतमास्ते सत्त्वाः ये अनुत्तरां सम्यक्संबोधिमनुप्रस्थिताः // इति //

इदानीमुक्तमेव प्रभेदमुदाहरणेन व्यक्तीकुर्वन्नाह-

गन्तुकामस्य गन्तुश्च यथा भेदः प्रतीयते / तथा भेदो ऽनयोर्ज्ञेयो याथासंख्येन पण्डितैः // bca_1.16 //

यथा कश्चित् पुरुषः अभिमतदेशप्राप्तये गन्तुकामः गमनाभिप्रायः, न तु पुनर्गच्छत्येव, अन्यः पुनस्तत्प्राप्तये प्रस्थितो गच्छत्येव / यद्वद्यथा / तयोर्भेदो विशेषः प्रतीयते अवगम्यते, तद्वत्तथा भेदो नानात्वमनयोर्बोधिप्रणिधिप्रस्थानचेतसोर्ज्ञेयः अवबोद्धव्यः पण्डितैर्विचक्षणैः / कथम्? याथासंख्येन / स्वार्थे ऽप्यण् / प्राक्तनं प्रणिधिचित्तस्य निदर्शनं पश्चात्तनं प्रस्थानचेतसः इति संख्यार्थः //

तदेतत् प्रणिधिचित्तं प्रतिपत्तिविकलमपि संसारे महाफलं भगवता वर्णितमित्याह-

बोधिप्रणिधिचित्तस्य संसारे ऽपि फलं महत् /

यदि नाम तत् प्रतिपत्तिविकलम्, तथापि तस्य आस्तां तावद् बुद्धत्वम्, संसारे ऽपि देवमनुष्योपपत्तिस्वभावं सुखसंपत्तिलक्षणं फलं महत्, अन्यस्मात् कुशलाद् बृहत् / सततं फलतीत्यादिविशेषणविशिष्टत्वात् / तथा चोक्तमार्यमैत्रेयविमोक्षे [=गण्डव्यूहसूत्र-508]-

तद्यथापि नाम कुलपुत्र भिन्नमपि वज्ररत्नं सर्वप्रतिविशिष्टं सुवर्णालंकारमभिभवति, वज्ररत्ननाम च न विजहाति, सर्वदारिद्यं च विनिवर्तयति, एवमेव कुलपुत्र प्रतिपत्तिभिन्नमपि सर्वज्ञताचित्तोत्पादवज्ररत्नं सर्वश्रावकप्रत्येकबुद्धगुणसुवर्णालंकारमभिभवति, बोधिचित्तनाम च न विजहाति, संसारदारिद्यं च विनिवर्तयतीति //

तस्माद् यो ऽपि पारमितासु सर्वेण सर्वं सर्वथा शिक्षितुमसमर्थः, तेनापि बोधिचित्तमुत्पादनीयम् / एवमुपायपरिग्रहेण महाफलत्वात् / यथोक्तमार्यापरराजाववादकसूत्रे-

यस्मात् त्वं महाराज बहुकृत्यो बहुकरणीयः, असहः सर्वेण सर्वं सर्वथा सर्वदा दानपारमितायां शिक्षितुम्, यावत् प्रज्ञापारमितायां शिक्षितुम् / तस्मात्तर्हि त्वं महाराज एवमेव संबोधिच्छन्दं श्रद्धां प्रार्थनां प्रणिधिं च, गच्छन्नपि तिष्ठन्नपि निषण्णो ऽपि शयानो ऽपि जाग्रदपि भुञ्जानो ऽपि पिबन्नपि, सततममितमनुस्मर, मनसि कुरु, भावय / सर्वबुद्धबोधिसत्त्वप्रत्येकबुद्धार्यश्रावकपृथग्जनानामात्मनश्च अतीतानागतप्रत्युत्पन्नानि कुशलमूलानिपिण्डयित्वा तुलयित्वा अनुमोदयस्व अग्रया अनुमोदनया / अनुमोद्य च सर्वबुद्धबोधिसत्त्वप्रत्येकबुद्धार्यश्रावकाणां पूजाकर्माणि निर्यातय / निर्यात्य च सर्वसत्त्वसाधारणानि कुरु / ततः सर्वसत्त्वानां यावत् सर्वज्ञताप्रतिलम्भाय सर्वबुद्धधर्मपरिपूरणाय दिने दिने त्रैकाल्यमनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ परिणामय / एवं खलु त्वं महाराज प्रतिपन्नः सन् राज्यं च कारयिष्यसि, राज्यकृत्यानि च न हापयिष्यसि, बोधिसंभारांश्च परिपूरयिष्यसि // इत्यादिकमुक्त्वाह- (bcp 13) स खलु पुनस्त्वं महाराज सम्यक्संबोधिचित्तकुशलमूलविपाकेन अनेककृत्वो देवेषु उपपन्नो ऽभूः / अनेककृत्वो मनुष्येषु उपपन्नो ऽभूः / सर्वासु च देवमनुष्योपपत्तिषु आधिपत्यं कारयिष्यसि / इति विस्तरः //

इति चर्याविकले ऽपि बोधिचित्ते नावमन्यना कार्या / तस्यापि अनन्तसंसारे सुखप्रसवनात् / यत् पुनः प्रतिपत्तिसारं बोधिचित्तं तदतितरां विपुलफलमेवेति सिद्धमित्याह- न त्वविच्छिन्नपुण्यत्वं यथा प्रस्थानचेतसः // bca_1.17 // न तु न पुनः / यथा प्रस्थानचित्तस्य अविच्छिन्नपुण्यत्वं निरन्तरशुभप्रवाह वाहित्वम्, न तथा अस्येति भावः //

इदमेव अविच्छिन्नपुण्यत्वं वृत्तद्वयेन प्रसाधयन्नाह-

यतः प्रभृत्यपर्यन्तसत्त्वधातुप्रमोक्षणे / समाददाति तच्चित्तमनिवर्त्येन चेतसा // bca_1.18 //

ततःप्रभृति सुप्तस्य प्रमत्तस्याप्यनेकशः / अविच्छिन्नाः पुण्यधाराः प्रवर्तन्ते नभःसमाः // bca_1.19 //

यतःप्रभृतिः यस्मादारभ्य / न विद्यते पर्यन्तः इयत्ता अस्येति अपर्यन्तस्य आकाशधातुव्यापिनः सत्त्वधातोः / प्रमोक्षणे प्रमोक्षे सर्वदुःखोपशमनिमित्ते / समाददाति तच्चित्तम्, सम्यक्संबोधिचित्तं समादाय वर्तते / कथम्? अनिवर्त्येन चेतसा अप्रवृत्तिभ्रष्टेन मनसा / ततःप्रभृति तदादिं कृत्वा / सुप्तस्य मिद्धाक्रान्तचित्तस्य प्रमत्तस्य विक्षिप्तचित्तस्यापि / उभयत्रापि संबध्यते / उपलक्षणं चैतत् / गच्छतो ऽपि तिष्ठतो ऽपि निषण्णस्यापि भुञ्जानस्यापि मूर्च्छाद्यवस्थायामपीत्यादि द्रष्टव्यम् / अनेकश इति / प्रतिक्षणमनेकवारम् / अविच्छिन्नाः पुण्यधाराः निरन्तरसंततयः शुभवेगाः प्रवर्तन्ते / नभःसमाः प्रतिक्षणमाकाशधातुप्रमाणाः / तस्मात् प्रतिपत्तिसारेण बोधिसत्त्वेन भवितव्यम् / आर्यसमाधिराजे चोक्तम्- तस्मात् प्रतिपत्तिसारो भविष्यामि, इत्येवं कुमार शिक्षितव्यम् / तत् कस्य हेतोः? प्रतिपत्तिसारस्य कुमार न दुर्लभा भवति अनुत्तरा सम्यक्संबोधिरिति [समाधि-10] // अविच्छिन्नपुण्यंत्वमस्य भगवतैवोक्तमित्युपदर्शयन्नाह-

इदं सुबाहुपृच्छायां सोपपत्तिकमुक्तवान् / हीनाधिमुक्तिसत्त्वार्थं स्वयमेव तथागतः // bca_1.20 //

इदमेव अप्रमेयपुण्यत्वं स्वयमेव आत्मनैव तथागतो बुद्धो भगवानुक्तवान् कथितवान् / क्व? सुबाहुपृच्छायां सुबाहुपृच्छानाम्नि सूत्रे / कथम्? सोपपत्तिकं सयुक्तिकम् / किमर्थम्? हीनाधिमुक्तिसत्त्वार्थम् / हीने श्रावकप्रत्येकबुद्धयाने अधिमुक्तिः श्रद्धा छन्दो वा (bcp 14) येषां ते / ते सत्त्वाश्च / तेभ्य इदं तदर्थम् / तत् प्रयोजनमुद्दिश्येत्यर्थः / तथा हि- ये अनियतगोत्राश्चिरतरकालेन बहुतरसंभारोपार्जनभीता महायानाच्चित्तं व्यावर्त्य लघुतरकालेन अल्पतरसंभारसाध्ये श्रावकप्रत्येकबुद्धयाने चित्तमुत्पादयन्ति, तद्वयावर्तनार्थं भगवानुपपत्तिमाह //

तामेवोपपत्तिं वृत्तद्वयेन कथयन्नाह-

शिरःशूलानि सत्त्वानां नाशयामीति चिन्तयन् / अप्रमेयेण पुण्येन गृह्यते स्म हिताशयः // bca_1.21 //

किमुताप्रतिमं शूलमेकैकस्य जिहीर्षतः / अप्रमेयगुणं सत्त्वमेकैकं च चिकीर्षतः // bca_1.22 //

कतिपयजनानां मस्तकपीडां नाशयामि मन्त्रेण अगदेन वा, इत्येवं मनसि कुर्वन् अप्रमाणेन सुकृतेन असौ कल्याणाभिप्रायो गृहीतो द्रष्टव्यः / किं पुनरप्रमाणं संसारदुःखं प्रतिसत्त्वमप्रमाणस्य जगतो हर्तुमिच्छतः / अपि च तच्छूलमपनीय सर्वसत्त्वान् सर्वगुणसमङ्गिनः कर्तुमिच्छतः किमप्रमेयं पुण्यं न भवति? इति विभक्तिविपरिणामेन योजनीयम् / अविच्छिन्नाः पुण्यधाराः किमुत तस्य न प्रवर्तन्ते नभःसमा इति / तस्माद् यथा संभारबाहुल्यसाध्यं बुद्धत्वम्, यथा संभारवैपुल्ये ऽपि प्रतिक्षणमिति हेतुविशेषादत्रैव महायाने महान्लाभः / अतो नास्मच्चित्तमभयस्थाने कातरतया विनिवर्तनीयमित्युपदर्शितं भवति / यद्वक्ष्यति-

क्षपयन् पूर्वपापानि प्रतीच्छन् पुण्यसागरान् / बोधिचित्तबलादेव श्रावकेभ्यो ऽपि शीघ्रगः // इति // [बोधि. 7.29] यश्चैवं सर्वसत्त्वानां हितसुखार्थमुद्युज्यते, स देवादिभ्यो ऽप्यसाधारणगुणात्वात् प्रशस्य इत्युपदर्शयन्नाह-

कस्य मातुः पितुर्वापि हिताशंसेयमीदृशी / देवतानामृषीणां वा ब्रह्मणां वा भविष्यति // bca_1.23 //

कस्य सत्त्वस्य / मातुर्जनन्याः / कस्य पितुर्वा जनकस्य / देवतानां सोमवरुणादीनाम् / ऋषीणां वा वसिष्ठगोतमादीनाम् / ब्रह्मणां वा वेधसाम् / इयमीदृशी हीताशंसा हितोपसंहारमतिः यादृशी समनन्तरं प्रतिपादिता बोधिसत्त्वस्य भविष्यति इति / आस्तां तावत् भूता भवति वा, भविष्यत्यपि नैव कस्यचिद्बोधिसत्त्वमन्तरेणान्यस्य //

कुतः पुनरेतदित्याह-

तेषामेव च सत्त्वानां स्वार्थे ऽप्येष मनोरथः / नोत्पन्नपूर्वः स्वप्ने ऽपि परार्थे संभवः कुतः // bca_1.24 //

(bcp 15) तेषां मात्रादीनां स्वार्थे ऽपि आत्मनः कृते ऽपि एष मनोरथः सर्वदुःखमपहर्तुम्, अप्रमाणगुणानाधातुं नोत्पन्नपूर्वः अभूतपूर्वः स्वप्ने ऽपि / आस्तां तावज्जाग्रदवस्थायां बुद्धिपूर्वकमुत्पन्नः / परार्थे कदाचिदुत्पद्येत इत्याह- परार्थे संभवः कुतः / आत्मा हि वल्लभो लोकस्य परस्मात् / तत्रैव चेन्नास्ति, परार्थे संभावनापि कुतः? अथवा / स्वप्ने ऽपि परार्थे संभवः कुतः इति योज्यम् //

तदेवमसाधारणत्वं बोधिसत्त्वस्य प्रतिपाद्य उपसंहरन्नाह-

सत्त्वरत्नविशेषो ऽयमपूर्वो जायते कथम् / यत्परार्थाशयो ऽन्येषां न स्वार्थे ऽप्युपजायते // bca_1.25 //

एवमत्यद्भुतकर्मकारितया दुर्लभोत्पादात् सत्त्व एव रत्नविशेषः अपूर्वः अनुपलब्धपूर्वः / अयमिति यादृशगुणो ऽत्र कथितः / जायते कथम् / कथमित्यद्भुते / कस्मात् पुनरेवमुच्यते? आह- यत्परार्थेति / यस्य महात्मनः परार्थाशयः अन्येषां सत्त्वानामुक्तक्रमेण न स्वार्थे ऽप्युपजायते इत्यस्मात् //

अत्र च अन्ये ऽपि बोधिचित्तोत्पादकस्य गुणा वक्तव्याः / यथा आर्यगण्डव्यूहे भगवता आर्यमैत्रेयेण सुधनमधिकृत्य उद्भाविताः / ते च अतिविस्तरेण शास्त्रकृता शिक्षासमुच्चये दर्शिताश्च, तत्रैव अवधारयितव्या //

पुनरपि बोधिचित्तानुशंसाद्वारेण बोधिसत्त्वस्याप्रमेयपुण्यत्वमाह-

जगदानन्दबीजस्य जगद्दुःखौषधस्य च / चित्तरत्नस्य यत्पुण्यं तत्कथं हि प्रमीयताम् // bca_1.26 //

सर्वसत्त्वानां सर्वप्रामोद्यकारणस्य देवादिसर्वसंपत्तिनिदानभूतत्वात् / चित्तरत्नस्य बोधिचित्तस्य यत् पुण्यं तत् कथं हि प्रमीयताम्, केन प्रकारेण नाम संख्येयताम् / अतिविपुलतया प्रमातुमशक्यत्वात् / एतदुक्तमार्यवीरदत्तपरिपृच्छायाम्-

बोधिचित्ताद्धि यत्पुण्यं तच्च रूपि भवेद्यदि / आकाशधातुं संपूर्य भूयश्चोत्तरि तद्भवेत् //

इति //

यदि नाम सामान्येन निर्देशः, तथापि प्रस्थानचित्तस्येति द्रष्टव्यम्, तस्यैव प्रकृतत्वात् / पुनरपि तस्यैव विशेषणमाह- जगद्दुःखौषधस्य चेति / सर्वप्राणभृतां कायिकचैतसिकसर्वदुःखनिवर्तनतया सर्वव्याधिहरणमहागदस्वभावत्वात् / तदनेन अभ्युदयनिःश्रेयसहेतुत्वं बोधिचित्तस्य प्रतिपादितं भवति / अतो युक्तमेव अस्य असंख्येयपुण्यत्वमित्युक्तं भवति //

कथं पुनरेतद्युक्तमित्याशङ्कय प्रतिपादयन्नाह-

हिताशंसनमात्रेण बुद्धपूजा विशिष्यते / किं पुनः सर्वसत्त्वानां सर्वासौख्यार्थमुद्यमात् // bca_1.27 //

(bcp 16) सर्वजगत्परित्राणाय बुद्धो भवेयमित्यध्याशयेन आशंसनात् प्रार्थनात् केवलात् प्रतिपत्तिविकलाद्बोधिचित्तादित्यर्थः / यत्पुण्यं भवति तद्बुद्धपूजामतिशेते इत्यागमाद्भवत्येव पुण्यस्कन्धप्रसवहेतुः / इति प्रथमस्य बोधिचित्तस्य माहात्म्यमुक्तम् / एतदपि तत्रैवोक्तम्-

गङ्गावालिकसंख्यानि बुद्धक्षेत्राणि यो नरः / दद्यात्सद्रत्नपूर्णानि लोकनाथेभ्य एव हि //

यश्चैकः प्राञ्जलिर्भूत्वा चित्तं बोधाय नामयेत् / इयं विशिष्यते पूजा यस्यान्तो ऽपि न विद्यते //

इति //

किं पुनः सर्वदुःखितजनानां सर्वदुःखमपनीय सर्वसुखसंपन्नान् करिष्यामीत्युद्योगकरणादतिशयवत् पुण्यं न भवति //

ननु हिताहितप्राप्तिपरिहारयोः स्वयमेव सत्त्वा विचक्षणाः / तत् कुत्रोद्यमस्योपयोग इति वृत्तत्रितयेन परिहरन्नाह-

दुःखमेवाभिधावन्ति दुःखनिःसरणाशया / सुखेच्छयैव संमोहात् स्वसुखं घ्नन्ति शत्रुवत् // bca_1.28 //

यस्तेषां सुखरङ्काणां पीडितानामनेकशः / तृप्तिं सर्वसुखैः कुर्यात्सर्वाः पीडाश्च्छिनत्ति च // bca_1.29 //

नाशयत्यपि संमोहं साधुस्तेन समः कुतः / कुतो वा तादृशं मित्रं पुण्यं वा तादृशं कुतः // bca_1.30 //

दुःखान्निःसरणाभिप्रायाः प्राणातिपातादिभिरकुशलैः कर्मभिः क्षुधादिदुःखप्रतीकारमिच्छन्तः / दुःखमेव नरकादिप्रपातवेदनास्वभावम् / अभिधावन्ति तदभिमुखाः प्रवर्तन्ते / दुःखमेव प्रविशन्तीत्यर्थः / शलभा इव दीपशिखामिति / अत एव सुखेच्छयैव सुखाभिलाषेणैव स्वसुखं घ्नन्ति शत्रुवत् / आत्मसुखघाताय कथमात्मनैव शत्रवो भवन्तीति चेत्, संमोहाद् विपर्यासवशात् हिताहितप्राप्तिपरिहारयोः परिज्ञानाभावात् //

अतो यः पुण्यात्मा अकारणवत्सलः तेषां विपर्यस्तानां सुखरङ्काणां सुखभिलाषुकाणां सर्वशो ऽलब्धसुखानां पीडितानां दुःखितानाम् / अनेकश इति अनेकैर्दुःखशतैर्बहुधा बाधितानां तृप्तिमाप्यायनं सर्वसुखैः कुर्यात् कायिकचैतसिकैः / यदि वा / अनेकशः अनेकप्रकारं तृप्तिं सर्वसुखैः कुर्यात् इति योजनीयम् / न सुखतृप्तिमात्रं जनयति, किं तर्हि सर्वाः पीडाः समस्ता दुःखा वेदनाश्च्छिनत्ति च शमयति च //

न केवलं दुःखप्रशान्तिं सुखतृप्तिं च करोति, नाशयत्यपि संमोहम्, अपरिज्ञानमपि निवर्तयति /

अपथमिदमेष पन्था भयमत इत एत गात मासादम् /

इति हेयोपादेयमार्गप्रकाशनात् / यश्चैवं परव्यसननिवर्तनपरतन्नो हितसुखविधानतत्परश्च (bcp 17) सर्वभूतानाम् / साधुस्तेन समः कुतः, तेन महात्मना तुल्यः साधुः कुतः? नैव कुतश्चिद्विद्यते अकारणपरमवत्सलस्वभावत्वात् / कुतो वा तादृशं मित्रम्, हितसुखोपसंहारप्रवणमानसं परमविश्वासस्थानं तादृशं तत्समं मित्रम्, सुहृत् कुतः? नैव संभवति / पुण्यं वा तादृशं कुतः? एवं विहरतो बोधिसत्त्वस्य यत् पुण्यमुपजायते, तदपि न केनचित्पुण्येन समानम् //

कृते यः प्रतिकुर्वीत सो ऽपि तावत्प्रशस्यते / अव्यापारितसाधुस्तु बोधिसत्त्वः किमुच्यताम् // bca_1.31 //

पूर्वं भयसंकटव्यसनेषु उपकृतमनेन इत्युपकृते सति प्रत्युपकारं करोति यः, सो ऽपि तावत् प्रशस्यते लोकेन स्तूयते साधुरयमिति / यः पुनरव्यापारितसाधुः अनभ्यर्थितकल्याणोपनेता बोधिसत्त्वः, किमुच्यतां किमपरमभिधीयताम्? तस्य प्रशंसा कर्तुमशक्येत्यर्थः //

दृष्टव्यवहारमपेक्ष्यापि बोधिसत्त्वस्य पुण्यमाहात्म्यमुद्भावयन्नाह-

कतिपयजनसत्त्रदायकः कुशलकृदित्यभिपूज्यते जनैः / क्षणमशनकमात्रदानतः सपरिभवं दिवसार्धयापनात् // bca_1.32 //

परिमितसत्त्वानामाहारपानमात्रदानसमादानमादिशन् पुण्यकर्मा अयमिति पूज्यते सत्क्रियते जनैः सत्कर्मरतैर्लोकैः / तदपि दानं क्षणम्, न सकलमहः, तदर्धं वा, अपि तु मुहूर्तमेकम् / अशनकमात्रदानत इति / कुत्सितमशनमशनकम्, अप्रणीतं भोजनम्, तदेव केवलं तन्मात्रम्, तथाविधव्यञ्जनरहितम् / तस्य दानतः परित्यागतः / कथम्? सपरिभवम् / क्रियाविशेषणमेतत् / सतिरस्कारं नमस्कारापुरःसरम् / हठात्सत्रागारं प्रविशतः खटचपेटादिना प्रहृत्येति यावत् / पुनः किंभूतात्? दिवसार्धयापनात् प्रहरद्वयोपस्तम्भनात् / मध्यान्हे भुक्त्वा सायं पुनराहारान्वेषणात् //

बोधिसत्त्वस्य पुनरेतद्विपरीतं दानमिति प्रतिपादयन्नाह-

किमु निरवधिसत्त्वसंख्यया निरवधिकालमनुप्रयच्छतः / गगनजनपरिक्षयाक्षयं सकलमनोरथसंप्रपूरणम् // bca_1.33 //

न विद्यते अवधिरियत्ता / इयद्भयः शतसहस्रलक्षकोटिसंख्येभ्यो दास्यामि, ततः परं नेति न सत्त्वानां गणनया ददाति, किं तु निरवधिसत्त्वसंख्यया / नापि नियतकालम्, (bcp 18) अपि तु निरवधिकालम् / कल्पशतसहस्रलक्षकोटिशतं यावद्दास्यामि, ततः परं नेति सावधिकं न ददाति / गगनेति / गगनमिव जनाः गगनजनाः / यथा आकाशमपर्यन्तं तथा जनो ऽपीत्यर्थः / यदि वा / गगनं च जनाश्च ते गगनजनाः / तेषां परिक्षयः पर्यवदानम् / यावदाकाशधातुर्यावच्च सत्त्वा न परिनिर्वृताः तावदवधिकम् / यद्वक्ष्यति-

आकाशस्य स्थितिर्यावद्यावच्च जगतः स्थितिः / तावन्मम स्थितिर्भूयात् इति / [बोधि. 10.55]

तस्मादक्षयम्, न विद्यते क्षयः पर्यन्तो ऽस्येति कृत्वा / अयमभिप्रायः- गगनजनपरिक्षयावधि यद्दानं तद्वस्तुतो ऽक्षयमेव, तेषां परिक्षयाभावात् / नापि प्रतिनियतं वस्तु, अपि तु सकलमनोरथसंप्रपूरणम् / यद्यस्याभिमतं तत् सर्वमनवद्यमभिप्रायाल्हादनकरं परमप्रेमगौरवसत्कारप्रियवचनपुरःसरं प्रमुदितमनसा अनुप्रयच्छतो बोधिसत्त्वस्य किं पुनः पूजा न युज्यते? तस्य सुतरां युज्यते इति योज्यम् / यदुक्तं नारायणपरिपृच्छायाम्-

न तद्वस्तु उपादातव्यं यस्मिन् वस्तुनि नास्य त्यागचित्तमुत्पद्यते / न त्यागबुद्धिः क्रमेत / यावत् अयं ममात्मभावः सर्वसत्त्वेभ्य उत्सृष्टः परित्यक्तः, प्रागेव बाह्यानि वस्तूनि / यस्य यस्य सत्त्वस्य येन येन यद्यत् कार्यं भविष्यति, तस्मै तस्मै तत्तद्दास्यामि / तत्संविद्यमानं हस्तं हस्तार्थिकेभ्यो दास्यामि, यावत् शिरः शिरोर्थिकेभ्यः परित्यक्ष्यामि, कः पुनर्वादो बाह्येषु वस्तुषु / यदुत धनधान्यजातरुपरजतरत्नाभरणहयरथगजवाहनग्रामनगरनिगमजनपदराज्यराष्ट्रराजधानीपत्तनदासीदासकर्मकरपौरुषेयपुत्रदुहितृपरिवारेषु / इति विस्तरः //

एवं च गुणरत्नसमुच्चयस्थाने परहितसुखविधानैकपरममहाव्रते बोधिसत्त्वे स्वात्महितकामैः स्वचित्तं रक्षितव्यं प्रयत्नतः इत्युपदर्शयन्नाह-

इति सत्त्रपतौ जिनस्य पुत्रे कलुषं स्वे हृदये करोति यश्च / कलुषोदयसंख्यया स कल्पान् नरकेष्वावसतीति नाथ आह // bca_1.34 //

इत्येवमुक्तक्रमेण सत्त्रपत्तौ सर्वदा सुखदानपतौ जिनस्य पुत्रे सुगतस्य सुते / बोधिसत्त्वे इत्यर्थः / कलुषं पापचित्तं स्वे हृदये आत्मचित्तसंताने करोति उत्पादयति दुरात्मा यः, स नरकेष्वावसति इति नाथो बुद्धो भगवानाह ब्रूते / उपान्वध्याड्वसः इति कर्मत्वे प्राप्ते अधिकरणविवक्षा / कियद् यावत् कलुषोदयसंख्यया कल्पान् / यावतः क्षणांस्तत्संताने कलुषचित्तमुत्पद्यते, तावतः कल्पान् कलुषचित्तक्षणसंख्यान् नरकेषु तिष्ठतीति भावः / यदुक्तं प्रशान्तविनिश्चयप्रातिहार्यसूत्रे-

(bcp 19) यावन्ति मञ्जुश्रीर्बोधिसत्त्वो बोधिसत्त्वस्यान्तिके प्रतिघचित्तान्युत्पादयति अवमन्यनाचित्तानि वा, तावतः कल्पांस्तेन संनाहः संनद्धव्यः- वस्तव्यं मया महानरकेषु इति //

ननु तथागतस्य दुष्टचित्तेन रुधिरमुत्पादयतो नावीचौ चित्तोत्पादनक्षणसंख्यया कल्पान् अवस्थितिरुक्ता / न तथागतात् कश्चिदधिकतरः संभवति त्रैलोक्ये / तत् कथमिदमतिदुर्घटं नीयते? सत्यम् / न खलु यथाभूतमस्मिन् नये वस्तुतत्त्वव्यवस्था / सर्वस्य प्रवचनस्य नेयनीतार्थतया व्यवस्थापनात् / न हि कश्चित् तथागते सदेवको ऽपि लोको दुष्टचित्तमुत्पादयितुं क्षमते / अनल्पकल्पसंख्यया अभ्यासेन सर्वसत्त्वेषु मैत्रचित्तस्य सात्मीभावात्, नास्य काये शस्त्रं क्रमतीति मैत्रचित्तस्यानुशंसकथनात् / न च कर्मप्लुतिरिह वस्तुतो दर्शिता / कर्मावरणस्य बुद्धानां प्रहीणत्वात् / तस्माद्वैनेयजनाभिसंधिना तदुपदर्शितं न परमार्थतः / बोधिसत्त्वापकारे तु बुद्धत्वमेव समूलोपघातमुपहतं भवेत् / तथा च सदेवकस्य लोकस्य अर्थः उपहतो भवेत् / यथागममिदमुक्तम् / परमार्थमिह भगवानेव जानाति / इदमुक्तं च श्रद्धाबलाधानावतारमुद्रासूत्रे-

यः कश्चिन्मञ्जुश्रीः कुलपुत्रो वा कुलदुहिता वा गङ्गानदीवालुकासमान् स्तूपान् विनिपातयेद्दहेद्वा, यश्चान्यः कुलपुत्रो वा कुलदुहिता वा महायानाधिमुक्तस्य बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य व्यापादखिलक्रोधचित्तमुत्पाद्य आक्रोशयेत् परिभाषयेत्, अयं ततो ऽसंख्येयतरं पापं प्रविशति / तत् कस्माद्धेतोः? बोधिसत्त्वनिर्जाता हि बुद्धा भगवन्तः, बुद्धनिर्जाताश्च स्तूपाः सर्वसुखोपधानानि च सर्वदेवनिकायाश्च / बोधिसत्त्वमसत्कृत्य सर्वबुद्धा असत्कृता भवन्ति / बोधिसत्त्वं सत्कृत्य सर्वबुद्धाः सत्कृता भवन्ति / इत्यादि //

यस्य पुनस्तत्र प्रसन्नं चित्तमुत्पद्यते, तस्य कियत् पुण्यफलमुपजायते, इत्याह-

अथ यस्य मनः प्रसादमेति प्रसवेत्तस्य ततो ऽधिकं फलम् / महता हि बलेन पापकं जिनपुत्रेषु शुभं त्वयत्नतः // bca_1.35 //

यस्य पुनः पुण्यात्मनो मनः प्रसादमुपयाति बोधिसत्त्वे, प्रसवेत्तस्य ततो ऽधिकं फलम्, तस्य प्रसन्नचित्तस्य प्रसवेदुपजायेत ततो ऽधिकं फलं तस्मात्पूर्वकपापफलाद् बहुतरं पुण्यकर्मफलं विपाकविशेषात् प्रसवेदुत्पद्येत / यदि वा / तत्समधिकविपाकफलाधायकं कर्मैव फलमुच्यते / अधिकतरफलजनकं कर्म उपजायते इति यावत् / उक्तं च नियतानियतावतारमुद्रासूत्रे-

सचेन्मञ्जुश्रीः दशसु दिक्षु सर्वलोकधातुषु सर्वसत्त्वा उत्पाटिताक्षा भवेयुः परिकल्पमुपादाय / (bcp 20) अथ कश्चिदेव कुलपुत्रो वा कुलदुहिता वा तेषां सर्वसत्त्वानां मैत्रचित्तस्तान्यक्षीणि जनयेत् परिकल्पमुपादाय / यो ऽन्यो वा मञ्जुश्रीः कुलपुत्रो वा कुलदुहिता वा महायानाधिमुक्तं बोधिसत्त्वं प्रसन्नचित्तः पश्येत्, अयं ततो ऽसंख्येयतरं पुण्यं प्रसवति / इति //

तस्मादस्मिन् महति पुण्यक्षेत्रे शुभचित्तमेव करणीयमात्मज्ञैः //

अपि च / इतो ऽपि शुभचित्तमेव कर्तुमुचितम् / यस्मान्महता बलेन परमकृच्छ्रेण पापकं पापमेव पापकं कुत्सितत्वाद्वा दुष्कृतं कर्म बोधिसत्त्वेषु क्रियते, तेषां सकलकायवाङ्यनःप्रचारस्य प्रसादजनकत्वात् / बोधिचित्तप्रभावाच्च न बोधिसत्त्वेषु कस्यचिदपकारचित्तमुत्पद्यते / एतदुक्तमार्यमञ्जुश्रीविमोक्षे-

तद्यथा कुलपुत्र चिन्तामणिरत्नराजमुकुटावबद्धानां महानागराज्ञां नास्ति परोपक्रमभयम्, एवमेव बोधिचित्तमहाकरुणाचिन्तामणिरत्नराजमुकुटावबद्धानां बोधिसत्त्वानां नास्ति दुर्गत्यपायपरोपक्रमभयम् / इति //

अतः किमर्थमनर्थोपार्जनं कटुकफलं तेषु प्रयत्नतः प्रारभ्यते? अत एव शुभं त्वयत्नतः, संग्रहवस्त्वादिभिः सर्वसत्त्वहितसुखकर्मकारित्वात् परिशुद्धकर्मकारितया, क्वचिदपि स्खलिताभावाच्च / अप्रयत्नत एव प्रीतिप्रसादप्रामोद्यमुपजायते तेषु / अतः कुशलं पुनरयत्नत एव प्रसूयते //

सांप्रतमुत्पादितबोधिचित्तेषु अतिशयवता आत्मना मनःप्रसादमाविष्कुर्वन् शास्त्रकारस्तान् नमस्यन्नाह-

तेषां शरीराणि नमस्करोमि यत्रोदितं तद्वरचित्तरत्नम् / यत्रापकारो ऽपि सुखानुबन्धी सुखाकरांस्तान् शरणं प्रयामि // bca_1.36 //

तेषां पुरुषकुञ्जराणां शरीराणि आत्मभावान् नमस्करोमि प्रणिपत्य वन्दे / यत्र येषु (येषां?) संतानेषु उदितमुत्पन्नं तदुक्तानुशंसं वरचित्तरत्नम् / चित्तमेव रत्नं चिन्तामणिसदृशम् / वरं श्रेष्ठं सर्वदारिद्यदुःखापहारित्वात् / तच्च तद्वरचित्तरत्नं चेति विग्रहः / तदिति भिन्नं वा / इयं च अधिकगुणाधारस्य सत्कृतिः / अपरमपि तद्विशेषणमाह- यत्रापकारो ऽपीति / येषु परमकल्याणहृदयेषु बोधिसत्त्वेषु अपकारो ऽपि पराभवो ऽपि कृतः तत्कर्तुः सुखानुबन्धी परंपरया सुखमावहतीति / अयमभिप्रायः- तत्रापकारः कर्तुमशक्यः / संभवे वा कथंचित् तदपकारमेव निमित्तं कृत्वा प्रवृत्तानां दुष्टाभिप्रायाणां पुनः केनचिन्निमित्तेन तत्प्रसादसमुत्पादनात् / तत्र अपकारो निर्वाणे सुखमनुबन्धाति / तद्यथा मैत्रीबलजातके [जातकमाला-8] पञ्चकानधिकृत्योक्तम् / बोधिसत्त्वप्रणिधानाद्वा अपकारो ऽपि सुखानुबन्धीत्युच्यते / यद्वक्ष्यति-

(bcp 21) अभ्याख्यास्यन्ति मां ये च ये चान्ये ऽप्यपकारिणः / उत्प्रासकास्तथान्ये ऽपि सर्वे स्युर्बोधिभागिनः // इति // [बोधि. 3.16] अथवा / यत्रापकारो ऽपि येषामपकारो ऽपि महाकरुणाध्याशयात् प्रियपुत्रेण कृत इव दुःखहेतुरपि सुखमेव जनयति, यथा क्षान्तिपरिच्छेदे कथयिष्यामः / एवं सर्वथा सुखहेतुत्वात् सुखार्थिनां रत्नाकर इव रत्नार्थिनामाश्र्यणीया बोधिसत्त्वा इत्युपदर्शयति / सुखाकरांस्तान् शरणं प्रयामि / सुखस्य आकराः सर्वसुखैकप्रभवत्वात् / तान् उक्तक्रमेण अपकारे ऽपि सुखहेतून् / शरणं प्रयामि / ते मम त्राणं भवन्तु इति भावः //

इति प्रज्ञाकरमतिविरचितायां बोधिचर्यावतारपञ्जिकायां बोधिचित्तानुशंसाविवरणं नाम प्रथमः परिच्छेदः //

2. पापदेशना नाम द्वितीयः परिच्छेदः /

सांप्रतमेवं क्षणसंपत्समागमं दुर्लभमधिगम्य विदितबोधिचित्तानुशंसः बोधिचित्तग्रहणार्थं बुद्धबोधिसत्त्वानामुखीकृत्य वन्दनपूजनशरणगमनपापदेशनापुण्यानुमोदनबुद्धाध्येषणायाचनाबोधिपरिणामनां च कुर्वन्नाह-

तच्चित्तरत्नग्रहणाय सम्यक् पूजां करोम्येष तथागतानाम् / सद्धर्मरत्नस्य च निर्मलस्य बुद्धात्मजानां च गुणोदधीनाम् // bca_2.1 //

तस्य समनन्तरप्रतिपादितानुशंसस्य चित्तरत्नस्य ग्रहणाय स्वीकाराय / तदुत्पादयितुमित्यर्थः / तथागतानां बुद्धानां भगवतां पूजां करोमि / एषो ऽहमिति बोधिचित्तग्राहको ऽयमात्मानं निदर्शयति / अयं बुद्धरत्नस्य निर्देशः / सद्धर्मरत्नस्य चेति आगमाधिगमलक्षणस्य / निर्मलस्येति त्रिकल्याणतया त्रिकोटिशुद्धस्य प्रकृतिप्रभास्वरस्य च / सर्वदा सर्वमलानामस्थानत्वात्, क्लेशानामागन्तुकत्वात्, समस्तमलापहरणपटुत्वाच्च / अयं च धर्मरत्नस्य निर्देशः / तदात्मजानां च बुद्धसुतानाम् / गुणोदधीनां गुणरत्नसमुद्राणाम् आर्यावलोकितमञ्जुघोषप्रभृतीनाम् / अयं तु संघरत्नस्य निर्देशः / इत्यादौ रत्नत्रयपूजाविधिः / पूजां करोमीति सर्वत्र संबन्धनीयम् / सम्यगिति पूजाया एव विशेषणम् / सम्यगविपरीतं यथा भवति / तीव्रचित्तप्रसादेन वा ग्रहणस्य वा विशेषणम् / सम्यग्ग्रहणाय अतिशयप्रसन्नचित्तेन न परानुरोधादिना / यथा गृहीतं न पुनर्भ्रश्यति इति //

पूजामेव कथयन्नाह-

यावन्ति पुष्पाणि फलानि चैव भैषज्यजातानि च यानि सन्ति / रत्नानि यावन्ति च सन्ति लोके जलानि च स्वच्छमनोरमाणि // bca_2.2 //

यत् परिमाणमेषामिति यावन्ति निरवशेषाणि / पुष्पाणि फलानि चैव / आकाशधातुप्रसरावधीनि सर्वाण्यपीमानि अपरिग्रहाणि / आदाय बुद्धया मुनिपुंगवेभ्यो निर्यातयाम्येष सपुत्रकेभ्यः इति सर्वत्र पूर्वेषु योजनीयम् / भैषज्यजातानि औषधप्रकाराः / स्वच्छमनोरमाणीति रत्नानामपि विशेषणम् //

महीधरा रत्नमयास्तथान्ये वनप्रदेशाश्च विवेकरम्याः / लताः सपुष्पाभरणोज्ज्वलाश्च द्रुमाश्च ये सत्फलनम्रशाखाः // bca_2.3 //

(bcp 23) देवादिलोकेषु च गन्धधूपाः कल्पद्रुमा रत्नमयाश्च वृक्षाः / सरांसि चाम्भोरुहभूषणानि हंसस्वनात्यन्तमनोहराणि // bca_2.4 //

महीधराः पर्वताः / रत्नमया रत्नस्वभावाः / विवेकरम्या इति विवेकोपरम्या मनोहराः / विवेकानुकूला इति यावत् / सुपुष्पाभरणोज्ज्वलाश्चेति शोभनपुष्पाण्येवाभरणानि मण्डनानि तैरुज्ज्वला अतिभ्राजिष्णवः / सत्फलनम्रशाखा इति सन्ति च शोभनानि वर्णगन्धरससंपन्नानि तानि फलानि चेति तैर्नम्रा अवनता भूमिलग्ना इव शाखा येषां ते कल्पद्रुमाः कल्पवृक्षाः / अम्भोरुहभूषणानि पद्मान्येव भूषणानि येषां तानि तथा / हंसस्वनात्यन्तमनोहराणि हंसानां स्वनै रूतैरत्यन्तमनोहराणि रमणीयानि तानि तथा //

अकृष्टजातानि च शस्यजातान्यन्यानि वा पूज्यविभूषणानि / आकाशधातुप्रसरावधीनि सर्वाण्यपीमान्यपरिग्रहाणि // bca_2.5 //

अकृष्टान्येव हलविलेखनमन्तरेणैव जातानि प्रादुर्भूतानि / शस्यजातानि व्रीहिविशेषाः / अन्यानि वा पूज्यविभूषणानि पूज्यानामाराध्यानां विभूषणानि शोभाकराणि / अन्यानि अपराणि आकाशधातुप्रसरावधीनि आकाशधातोः प्रसरो ऽवकाशः विस्तारो वा, तावदवधीनि तत्पर्यन्तानि / सर्वाण्यपीमानि उक्तानि उक्तसदृशानि अपरिग्रहाणि अममानि न केनचित् स्वीकृतानीत्यर्थः //

आदाय बुद्ध्या मुनिपुंगवेभ्यो निर्यातयाम्येष सपुत्रकेभ्यः / गृह्णन्तु तन्मे वरदक्षिणीया महाकृपा मामनुकम्पमानाः // bca_2.6 //

आदाय बुद्धया गृहीत्वा मनोविज्ञानेन / मुनिपुंगवेभ्यो मुनिवृषभेभ्यो निर्यातयामि प्रयच्छामि / सपुत्रकेभ्यः सबोधिसत्त्वगणेभ्यः / गृह्णन्तु तन्मे स्वीकुर्वन्तु तदेतत् सर्वं मम पूजोपहारवस्तु / वरदक्षिणीया अनुत्तरदक्षिणापात्राणि बुद्धबोधिसत्त्वाः / महाकृपाः सर्वसत्त्वहितसुखविधानैकमनसः / मां दीनदुःखितसत्त्वमनुकम्पमानाः करुणायमानाः / ममानुग्रहायेति यावत् //

स्यादेतत्- किं पुनरेवं मनोमयपूजामात्रं विधीयते यावता तत्तद्वस्तु मनोहरं साक्षादेव कस्मान्नोपनीयते इत्याशङ्कयाह-

(bcp 24) अपुण्यवानस्मि महादरिद्रः पूजार्थमन्यन्मम नास्ति किंचित् / अतो ममार्थाय परार्थचित्ता गृह्णन्तु नाथा इदमात्मशक्त्या // bca_2.7 //

अकृतपुण्यो ऽस्मि, अत एव महादरिद्रः / पुण्ये सर्वोपकरणसंपत्तिभिर्भवति / तदभावात् पूजार्थमन्यदुपकरणं मम नास्ति किंचित् / अतो ममार्थाय मम पुण्यकामतया भगवन्तश्च परार्थचित्ताः परहितसुखाभिलाषिणो महाकारुणिकत्वात् / अतो गृह्णन्तु नाथा इदमुक्तं पूजोपकरणं मया निर्यातितम् / आत्मशक्त्येति स्वसामर्थ्येन //

अयं पुनरात्मभावो ममायत्तो ऽस्ति / तं निर्यातयामीत्याह-

ददामि चात्मानमहं जिनेभ्यः सर्वेण सर्वं च तदात्मजेभ्यः / परिग्रहं मे कुरुताग्रसत्त्वा युष्मासु दासत्वमुपैमि भक्त्या // bca_2.8 //

आत्मानं च प्रयच्छामि जिनेभ्यः / सर्वेण सर्वं च सर्वप्रकारेण / आत्मस्वीकारं परित्यज्य तदात्मजेभ्यो ऽपि / मां प्रतिगृह्णीत नरवृषभाः / युष्मासु दासत्वं दासभावं स्वीकरोमि / न जीविकादिलोभात्, अपि तु भक्त्या परमगौरवेण / श्रद्धाविलेन चेतसेत्यर्थः //

ननु कः पुनरत्र गुणो ऽस्तीत्याह-

परिग्रहेणास्मि भवत्कृतेन निर्भीर्भवे सत्त्वहितं करोमि / पूर्वं च पापं समतिक्रमामि नान्यच्च पापं प्रकरोमि भूयः // bca_2.9 //

भवत्कृतेन युष्मदीयेन महदाश्रयेण विगतभयः संसारे लोकानां हितमर्थं संपादयामि / महदाश्रये ऽपि नाकुशलकर्मावृतस्य स्वहितकरणे ऽपि सामर्थ्यमस्तीत्याह- पूर्वं चेत्यादि / पूर्वमपरिज्ञानात् कृतमकुशलकर्म समतिक्रमामि, विदूषणासमुदाचारादिभिर्निर्हरामि / समतिक्रामतीत्युक्ते समतिक्रमामीत्युक्तं शाब्दव्यवहारेष्वनादरात्, अर्थप्रतिशरणताधातुप्रधानत्वाच्च / अपरं च पापं न पुनः करोमि / आयत्यां पुनरकरणसंवरं विदधे //

इति सर्वमात्मनिर्यातनाप्रभृतिपूजोपहारं निर्यात्य पुनर्विशेषेण पूजां विधातुमाह-

रत्नोज्ज्वलस्तम्भमनोरमेषु मुक्तामयोद्भासिवितानकेषु / स्वच्छोज्ज्वलस्फाटिककुट्टिमेषु सुगन्धिषु स्नानगृहेषु तेषु // bca_2.10 //

(bcp 25) रत्नैरिन्द्रनीलादिभिरुज्ज्वलाः प्रभास्वरा ये स्तम्भाः तैर्मनोहराः कमनीयाः / तेषु स्नानगृहेषु स्नानं करोमीति योज्यम् / पुनः किंभूतेषु? मुक्तामया मौक्तिकरचनाखचिता उद्भासिनः उद्भास्वराः विताना इव वितानकाः येषु ते तथा, तेषु / स्वच्छाः सुनिर्मलाः , उज्ज्वला दीप्तिमन्तः, स्फटिकस्येमे स्फाटिकाः, कुट्टिमाः भूमिरचनाविशेषा येषु, तेषु / सुगन्धिषु कृष्णागुरुचन्दनादिधूपितवासितेषु / स्नानाय गृहाः तेषु //

मनोज्ञगन्धोदकपुष्पपूर्णैः कुम्भैर्महारत्नमथैरनेकैः / स्नानं करोम्येष तथागतानां तदात्मजानां च सगीतिवाद्यम् // bca_2.11 //

उदकं च पुष्पाणि च मनोज्ञगन्धानि च तानि / तैः पूर्णाः कुम्भा घटाः, तैः / महारत्नमयैः महान्ति वैदूर्या(दी)नि च रत्नानि च तानि, तत्स्वभावैः / अनेकैः शतसहस्रकोटिभिः / सगीतवाद्यं सह मनोहरगीतनृत्तमुरजादिवाद्यैः //

प्रधूपितैर्धौतमलैरतुल्यैर्वस्त्रैश्च तेषां तनुमुन्मृषामि / ततः सुरक्तानि सुधूपितानि ददामि तेभ्यो वरचीवराणि // bca_2.12 //

प्रधूपितैरगुरुप्रभृतिधूपैः / धौतमलैः प्रक्षालितकल्मषैः / निर्मलैरित्यर्थः / अतुल्यैरप्रतिसमैः / वस्त्रैर्दुकूलैः / तेषां तथागतानां तदात्मजानां च / तनुं शरीरम् / उन्मृषामि संमार्जयामि / ततस्तस्मादुन्मर्षणानन्तरम् / सुरक्तानि शोभनरागैः सुष्ठु वा रक्तानि / शोभनधूपेन धूपितानि / ददामि तेभ्यो जिनेभ्यः / वरचीवराणि अनुत्तराण्याच्छादनानि //

दिव्यैर्मृदुश्लक्ष्णविचित्रशोभैर्वस्त्रैरलंकारवरैश्च तैस्तैः / समन्तभद्राजितमञ्जुघोषलोकेश्वरादीनपि मण्डयामि // bca_2.13 //

दिव्यैर्दिविभवैर्देवार्हैः / मृदूनि च सुकुमारस्पर्शानि, श्लक्ष्णानि च सूक्श्माणि / विचित्रा नानावर्णकृता शोभा येषां तैर्वस्त्रैः / अलंकारवरैश्च विभूषणप्रधानैः / तैस्तैरिति मुकुटकटककेयूरहारनूपुरादिभिः / समन्तभद्राजितमञ्जुघोषलोकेश्वरादीनपि बोधिसत्त्वान् मण्डयामि अलंकरोमि //

सर्वत्रिसाहस्रविसारिगन्धैर्गन्धोत्तमैस्ताननुलेपयामि / सूत्तप्तसून्मृष्टसुधौतहेमप्रभोज्ज्वलान् सर्वमुनीन्द्रकायान् // bca_2.14 //

(bcp 26) सहस्रं चतुर्द्वीपिकानां तथा चन्द्रसूर्यमेरूणां प्रत्येकं कामदेवानां ब्रह्मलोकानां च / साहस्रश्चूलिको मतः / स एव सहस्रगुणिते द्विसाहस्र / तत्सहस्रं त्रिसाहस्रः / शतकोटिः चातुर्द्वीपिकानामित्यर्थः / एवं सर्वासु दिक्षु लोकधातुरनन्तो ऽपर्यन्तश्च / सर्वत्रिसाहस्त्राणि / विसर्तुं शीलं येषां ते तथा / तथाविधा गन्धाः परिमला येषां ते तथा / तैर्गन्धोत्तमैर्यक्षकर्दमहरिचन्दनादिभिः / तान् मुनीन्द्रकायाननुलेपयामि समालभे / किंभूतान्? सूत्तप्तं पुटपाकादिना परिशोधितान्तर्मलम् / सून्मृष्टं रोषाणादिमणिसंमार्जितम् / सुधौतं क्षाराम्ललवणादिप्रक्षालितबहिर्मलम् / तथाभूतं च तद्धेम चेति / तस्य प्रभा, द्युतिरित्यर्थः / तद्वदुज्ज्वलान् द्युतिमतः / एतच्च यथालोकप्रसिद्धितः कथितम् / न तु तथागतकायशोभाया लौकिकं किंचिदुपमानमस्ति //

सांप्रतं माल्यपूजामुपक्षिपति- मान्दारवेन्दीवरमल्लिकाद्यैः सर्वैः सुगन्धैः कुसुमैर्मनोज्ञैः / अभ्यर्चयाभ्यर्च्यतमान् मुनीन्द्रान् स्त्रग्भिश्च संस्थानमनोरमाभिः // bca_2.15 //

मान्दारवं देवेषु पुष्पविशेषः / इन्दीवरमुत्पलम् / मल्लिका वार्षिकी / एतत्प्रमुखैः सर्वैः शोभनगन्धैः पुष्पैर्मनोहारिभिः पूज्यतमान् मुनीन्द्रान् पूजयामि / स्त्रग्भिश्च मालाभिश्च ग्रथनरचनाविशेषकमनीयाभिः //

धूपपूजामाह-

स्फीतस्फुरद्गन्धमनोरमैश्च तान् धूपमेघैरुपधूपयामि /

स्फीता मांसलाः / स्फुरन्तश्च दिगन्तव्यापिनः बहुलगन्धोद्गारिणो वा / तादृशा गन्धा येषां धूपमेघानां ते तथा, तैः / धूपा मेघा इव अम्बरतलावलम्बिबिम्बाः / उपमितं व्याघ्रादिभिः इति समासः / धूपानां वा मेघाः, तैः, मेघवदुद्गच्छद्भिरित्यर्थः / तानिति मुनीन्द्रान् उपधूपयामि //

नैवेद्यपूजामाह- भोज्यैश्च खाद्यैर्विविधैश्च पेयैस्तेभ्यो निवेद्यं च निवेदयामि // bca_2.16 // भोज्यं यन्मुखमापूर्य भुज्यते / खाद्यं यत् कवलशः / छेद्यं धृतपूरादि / पेयं यत् पीयते एव पानकादि / एभिर्विविधैर्नानाप्रकारोपसंस्कृतैः / तेभ्यो मुनीन्द्रेभ्यो निवेद्यं च निवेदयामि //

दीपपूजामाह-

रत्नप्रदीपांश्च निवेदयामि सुवर्णपद्मेषु निविष्टपङ्क्तिन् / (bcp 27) गन्धोपलिप्तेषु च कुट्टिमेषु किरामि पुष्पप्रकरान् मनोज्ञान् // bca_2.17 //

रत्नमयाः प्रदीपाः तान् / निविष्टा पङ्क्तिर्माला येषां ते तथा / क्वेति? सुवर्णपद्मेषु / सापेक्षत्वे ऽपि गमकत्वात् समासः / गन्धोपलिप्तेषु चन्दनकुङ्कुमादिगन्धैश्चर्चितेषु //

प्रलम्बमुक्तामणिहारशोभानाभास्वरान् दिङ्मुखमण्डनांस्तान् / विमानमेघान् स्तुतिगीतरम्यान् मैत्रीमयेभ्यो ऽपि निवेदयामि // bca_2.18 //

प्रलम्बैर्मुक्तामणिहारैः शोभा येषां तान् विमानमेघान् विमानसमूहान् आलोककारिणः सर्वदिकूशोभाकरान् //

सुवर्णदण्डैः कमनीयरूपैः संसक्तमुक्तानि समुच्छ्रितानि / प्रधारयाम्येष महामुनीनां रत्नातपत्राण्यतिशोभनानि // bca_2.19 //

कनकमयदण्डैः कान्तिमत्संस्थानैः / मुक्ताखचितानि रत्नमयानि छत्राणि / समुच्छ्रितानीति उद्दण्डितानि //

इदानीं पूजोपहारमुपसंहरन्नाह-

अतः परं प्रतिष्ठन्तां पूजामेघा मनोरमाः / तूर्यसंगीतिमेघाश्च सर्वसत्त्वप्रहर्षणाः // bca_2.20 //

इतः प्रभृति एते पूजामेघा मया निर्यातिताः, अन्ये वा देवादिभिरुपनीताः कल्पं वा कल्पावशेषं वा प्रतिष्ठन्ताम् प्रकर्षवृत्तिस्थिता भवन्तु / तूर्यसंगीतिमेघाश्च तूर्याणि मुरजादिवाद्यानि / संगीतयः समेत्य गीतयः / समुदायगीतानीत्यर्थः / अथवा / संगीतकानि नुत्तगीतवादितानि समुदितान्युच्यन्ते / तेषां मेघाः अनेकसमुदायाः / ते च सर्वसत्त्वप्रहर्षणाः सर्वसत्त्वानां प्रमोदकारिणः, न पुनरशक्यश्रवणाः / प्रतिष्ठन्तामिति संबन्धः //

सामान्येनाभिसंक्षिप्य सद्धर्मादिषु पूजामाह-

सर्वसद्धर्मरत्नेषु चैत्येषु प्रतिमासु च / पुष्परत्नादिवर्षाश्च प्रवर्तन्तां निरन्तरम् // bca_2.21 //

द्वादशाङ्गप्रवचनात्मकेषु सर्वसद्धर्मरत्नेषु / रत्नमिव रत्नं वस्तुतत्त्वालोककारित्वात्, परमनिर्वृतिहेतुत्वाच्च / स्तूपेषु भगवच्चैत्येषु / प्रतिमासु चेति बुद्धबोधिसत्त्वविग्रहप्रतिकृतिषु / पुष्पवृष्टयो रत्नवृष्टयश्च / आदिशब्दाच्चन्दनचूर्णवस्त्रादिवर्षाः / निरन्तरमिति आसंसारमनवच्छिन्नम् //

(bcp 28) अनुत्तरपूजामतिदिशन्नाह-

मञ्जुघोषप्रभृतयः पूजयन्ति यथा जिनान् / तथा तथागतान्नाथान् सपुत्रान् पूजयाम्यहम् // bca_2.22 //

मञ्जुघोषसमन्तभद्राजितलोकनाथप्रमुखा दशभूमीश्वरा बोधिसत्त्वाः यथा येन अध्याशयेन तथागतान् पूजयन्ति, तथा तेन अधिमोक्षेण अहमपि तथागतान् सह पुत्रैः बोधिसत्त्वगणैः पूजयामि //

स्तुतिपूजामाह-

स्वराङ्गसागरैः स्तोत्रैः स्तौमि चाहं गुणोदधीन् / स्तुतिसंगीतिमेघाश्च संभवन्त्वेष्वनन्यथा // bca_2.23 //

स्वराः सप्त गान्धारादयः / तेषामङ्गानि प्रभेदाः कामोदादयः / तेषां सागरवदतिबाहुल्यात् सागराः, तैः स्तोत्रैः / स्तुतय एव संगीतयः, स्तुतीनां वा संगीतयः समुदायाः / तासां मेघाः संभवन्तु उपतिष्ठन्ताम् / एषु बुद्धबोधिसत्त्वेषु / अनन्यथा अविपरीता यथा मयोपकल्पितास्तथैवेत्यर्थः //

बुद्धधर्मसंघरत्नेषु प्रणामपूजामाह-

सर्वक्षेत्राणुसंख्यैश्च प्रणामैः प्रणमाम्यहम् / सर्वत्र्यध्वगतान् बुद्धान् सहधर्मगणोत्तमान् // bca_2.24 //

यावन्ति दशसु दिक्षु बुद्धक्षेत्राणि, तेषु यावन्तो ऽणवः, तत्संख्यैः प्रणामैः / सर्वत्र्यध्वगतानिति अतीतप्रत्युत्पन्नानागतान् तथागतान् / किंभूतान्? सहधर्मगणोत्तमान् गणानामुत्तमो ऽग्रभूतो बोधिसत्त्वगणः / धर्मश्च गणोत्तमश्च ताभ्यां सह //

तथागतस्तूपेषु प्रणाममाह-

सर्वचैत्यानि वन्दे ऽहं बोधिसत्त्वाश्रयांस्तथा / नमः करोम्युपाध्यायानभिवन्द्यान् यतींस्तथा // bca_2.25 //

ऊर्ध्वतिर्यगधस्तनासु दिशासु विदिशासु च / सशरीराशरीरेषु स्तूपेषु प्रणमाम्यहमित्यर्थः / बोधिसत्त्वाश्रयानपीति जातकावदानजन्मादिस्थानानि / अभिवन्द्यानिति वृद्धान् वन्दनार्हान् / तदनेन पूजावन्दनाविधिरुक्तः //

अयं च पूजाविधिस्त्रिसमयराजे कथितः / यथोक्तम्- स्थलजा रत्नपर्वताः / जलजा रत्नपर्वताः / स्थलजजलजानि रत्नानि दशदिगवस्थितानि / अममान्यपरिग्रहाणि / देयानीत्युक्तम् / अनया च दिशा सर्वभैषज्यानि सर्वरसायनानि सर्वसलिलानि / अनवद्यानि आमण्डलानि (?) सर्वकाञ्चनमण्डलानि / विवृत्तेषु वा लोकधातुषु परमरसस्पर्शसंपन्ना भूपर्पटका अमृतलता / अकृष्टोप्ताः शालयः / सर्वोत्तरकुरुद्वीपेषु च परिशुद्धेषु च लोकधातुषु ये रमणीयाः परिभोगाः /

यथा आर्यरत्नमेघे चाह-

स यानीमानि सूत्रान्तेषु उदाराणि पूजोपस्थानानि शृणोति, तान्याशयतस्तीव्रेणाध्याशयेन (bcp 29) बुद्धबोधिसत्त्वेभ्यः परिणामयति / तथा स विविधानि पूजोपस्थानान्यनुविचिन्तयति इति //

सांप्रतं रत्नत्रयशरणगमनपूर्वकं पापदेशनामाह-

बुद्धं गच्छामि शरणं यावदा बोधिमण्डतः / धर्मं गच्छामि शरणं बोधिसत्त्वगणं तथा // bca_2.26 //

त्राणार्थं शरणार्थम् / गमनं तदाज्ञापरिपालनम् / यो हि यं शरणं गच्छति, स तदाज्ञां नातिक्रमतीति भावः / बोधिमण्डत इति / मण्डशब्दो ऽयं सारवचनम्, घृतमण्ड इति यथा / तथा च सति बोधिप्रधानं यावत् / यावत् सम्यक्संबोधिं नाधिगच्छामि इत्यर्थः //

विज्ञापयामि संबुद्धान् सर्वदिक्षु व्यवस्थितान् / महाकारुणिकांश्चापि बोधिसत्त्वान् कृताञ्जलिः // bca_2.27 //

विज्ञापयामीत्यनेन बुद्धबोधिसत्त्वानामग्रगतमात्मानं ध्यात्वा अध्याशयेनैतद्वक्तव्यमित्युपदर्शितम् / कृताञ्जलिरिति कायविज्ञप्तिरुक्ता / अञ्जलिः करद्वयेन संपुटं कृत्वेत्यर्थः //

अनादिमति संसारे जन्मन्यत्रैव वा पुनः / यन्मया पशुना पापं कृतं कारितमेव वा // bca_2.28 //

यच्चानुमोदितं किंचिदात्मघाताय मोहतः / तदत्ययं देशयामि पश्चात्तापेन तापितः // bca_2.29 //

अनादिमतीति पूर्वजन्मपरंपरासु / जन्मन्यत्रैवेति अस्मिन्नपि जन्मनि, न केवलं पूर्वत्र / पशुनेति मोहबहुलतामात्मनो दर्शयति / त्रिविधं कर्म कायवाङ्मनोभिस्तत्र कृतम् / त्रिभिरपि कारितमिति / वाङ्मनोभ्यामनुमोदितमित्यपि / आत्मघातायेति तत्पापकर्मफलस्य मम आत्मन्येव विपाकात् / तदत्ययमिति तदापत्तिम् / देशयामि प्रकाशयामि उत्तानीकरोमि, न प्रच्छादयामि / पश्चात्तापेनेति अकुशलकर्मणो नरकादौ दुःखविपाकश्रवणात् //

अधुना यथाप्रधानमत्ययदेशनामाह-

रत्नत्रये ऽपकारो यो मातपितृषु वा मया / गुरुष्वन्येषु वा क्षेपात् कायवाग्बुद्धिभिः कृतः // bca_2.30 //

रत्नत्रये इति अनुत्तरगुणक्षेत्रे / मातेत्यादिना उपकारिक्षेत्रे / तत्रापकारस्य विस्तरतीव्रदुःखविपाकत्वात् //

अनेकदोषदुष्टेन मया पापेन नायकाः / यत्कृतं दारुणं पापं तत्सर्वं देशयाम्यहम् // bca_2.31 //

अनेकदोषदुष्टेनेति रागादिक्लेशदूषितेन, न स्वतन्त्रेणेत्यर्थः //

*** [अद्देद्:] *** कथं च निःसराम्यस्मान् नित्योद्वेगो ऽस्मि नायकाः / मा भून्मे मृत्युरचिराद् अक्षीणे पापसंचये // bca_2.32 //

(bcp 30) पापकर्मणि संवेगमाह-

कथं च निःसराम्यस्मात् परित्रायत सत्वरम् /

कथं केन प्रकारेण / अस्मादशुभात् / सत्वरं शीघ्रम् / केयं त्वरा भवत इत्याह- मा ममाक्षीणपापस्य मरणं शीघ्रमेष्यति // bca_2.33 // यावत् पापक्षयं न करोमि, तावन्मम मृत्युर्भविष्यति न / अन्यथा दुर्गति गमनभयात् //

ननु च अकृतपापपरिक्षयस्य भवतो मृत्योः को ऽवकाश इत्याह-

कृताकृतापरीक्षो ऽयं मृत्युर्विश्रम्भघातकः / स्वस्थास्वस्थैरविश्वास्य आकस्मिकमहाशनिः // bca_2.34 //

इदं कृतमिदमकृतं तावदिति न परीक्षते मृत्युः / विश्रम्भो विश्वासः / तेन घातकः / नापि नीरोगो ऽहं युवा बलवत्कायो वेति विश्वसनीयम् / कुतः? आकस्मिकमहाशनिरिति अचिन्तितवज्रपातसदृशः //

यद्येवं पापाद् भयम्, किमर्थं तर्हि तत् कृतमित्याह-

प्रियाप्रियनिमित्तेन पापं कृतमनेकधा / सर्वमुत्सृज्य गन्तव्यमिति न ज्ञातमीदृशम् // bca_2.35 //

प्रिय आत्मा आत्मीयश्च, अप्रियस्तदपकारी / प्रियस्य हितसुखमप्रियस्य च तद्विपरीतमिच्छता कृतं पापमनेकधा प्राणातिपातादत्तादानादिभेदेनानेकप्रकारम् / ननु सर्वमेतन्नचिरेण परित्यज्य गन्तव्यम्, तत् किमिति निरर्थकं पापकमुपचीयते इत्याह- सर्वमित्यादि / सर्वं प्रियमप्रियं वा उत्सृज्य विहाय गन्तव्यम् / एतत्तु न मया मुग्धेन परिभावितम् //

अप्रिया न भविष्यन्ति प्रियो मे न भविष्यति / अहं च न भविष्यामि सर्वं च न भविष्यति // bca_2.36 //

किमिदानीं परिशिष्टमवस्थितमित्याह-

तत्तत्स्मरणतां याति यद्यद्वस्त्वनुभूयते / स्वप्नानुभूतवत्सर्वं गतं न पुनरीक्ष्यते // bca_2.37 //

यद्यद्वस्त्विति सुखहेतुर्दुःखहेतुर्वा / अनुभूयते संवेद्यते / कथं पुनरेवमित्याहस्वप्नानुभूतवदिति / यथा स्वप्नावस्थायामुपलब्धं विनष्टं न पुनरीक्ष्यते, तत्र स्मरणमात्रमेव अवशिष्यते //

तथा अन्यदपि सर्वं प्रियादिसंगतमस्थिरमस्मिन्नेव जन्मनीत्युपदर्शयन्नाह-

इहैव तिष्ठतस्तावद्गता नैके प्रियाप्रियाः / तन्निमित्तं तु यत्पापं तत्स्थितं घोरमग्रतः // bca_2.38 //

(bcp 31) तिष्ठतः आसीनस्यैव मम पश्यतः / गता अनित्यतया ग्रसिताः / यद्येवं तर्हि तदर्थं कृतं पापमपि तैः सह यास्यतीत्याह- तन्निमित्तमित्यादि / तेषां प्रियादीनां निमित्तं तदर्थं यत्कृतं पापं तत्पुनरग्रत एव स्थितं मे / तन्मया सह यास्यतीत्यर्थः //

नन्वेवं पश्यन्नपि कथं मूर्च्छितो ऽसीत्याह-

एवमागन्तुको ऽस्मीति न मया प्रत्यवेक्षितम् / मोहानुनयविद्वेषैः कृतं पापमनेकधा // bca_2.39 //

नाहं कस्यचित् परितः, न मे कश्चित्, इत्येवं न मया प्रत्यवेक्षितं विचारितम् / तेन कारणेन / अनुनय आसङ्गः आत्मनि आत्मीये च / विद्वेषः प्रतिघः / तत् प्रतिकूलमाचरति //

चिरतरमतिदीर्घायुषो भवतः का मरणाशङ्का? तत् किमेवं बिभेषीत्याह-

रात्रिंदिवमविश्राममायुषो वर्धते व्ययः / आयस्य चागमो नास्ति न मरिष्यामि किं न्वहम् // bca_2.40 //

अहर्निशम् / आयुषो वर्धते व्ययः, आयुःसंस्काराः क्षीयन्ते / अविश्राममिति क्षणमपि न व्ययविच्छित्तिरस्ति / आगमनमागमः अनुप्रवेशः / स च आयस्य उपचयस्य लेशतो ऽपि न संविद्यते तदहमेवं किं नु न मरिष्यामि? अपि तु चिरमपि स्थित्वा जीवितं मरणपर्यवसानमिति //

स्यादेतत् / यन्निमित्तं कृतं पापं ते ऽपि न नरकादिषु तत्फलदुःखानुभवकाले संविभागिनो भविष्यन्ति / तत् किमिति कातरभावमवलम्बसे इत्यत्राह / आस्तां तावत्परलोके-

इह शय्यागतेनापि बन्धुमध्ये ऽपि तिष्ठता / मयैवेकेन सोढव्या मर्मच्छेदादिवेदना // bca_2.41 //

इह अस्मिन्नेव भवे मरणान्तिकादिदुःखबाधायां स्वजनपरिजनमध्यगतेनापि / मर्मच्छेदादिवेदनेति पिपासागात्रसंतापादिदुःखं मयैवैकेन सोढव्यम् / न तत्र अल्पीयानपि भागो ऽन्यस्य संभवति //

किं पुनर्नरकादावित्याह-

यमदूतैर्गृहीतस्य कुतो बन्धुः कुतः सुहृत् / पुण्यमेकं तदा त्राणं मया तच्च न सेवितम् // bca_2.42 //

कालदूतैर्गृहीतस्य अधिष्ठितस्य गलपाशेन बद्धस्य मुद्गरैराकोट्यमानस्य अटवीकान्तारगहनकण्टकविषमशिलाशकलैर्वितुद्यमानचरणस्य असहायस्य कर्मानुभवभूमिं नीयमानस्य / कुतो बन्धुः कुतः सुहृत् इति न तत्र केचित् सहायास्राणं संभवन्ति / पुण्यमेवैकं तदा त्राणं स्यात् / मया तच्च न सेवितम्, तच्च पुण्यं त्राणभूतं मया नोपार्जितम् //

(bcp 32) पुनरपि पापात् संवेगमाह-

अनित्यजीवितासङ्गादिदं भयमजानता / प्रमत्तेन मया नाथा बहु पापमुपार्जितम् // bca_2.43 //

अस्थायिनि जीविते / आसङ्गादाग्रहात् / इदमागामि नरकादिदुःखभयमजानता अपश्यत / प्रमत्तेनेति यौवनरूपधनाधिपत्यादिमदमत्तेन //

किं पुनरेवं संवेगबहुलो भवानित्याह-

अङ्गच्छेदार्थमप्यद्य नीयमानो विशुष्यति / पिपासितो दीनदृष्टिरन्यदेवेक्षते जगत् // bca_2.44 //

अत्यल्पमिदं करचरणादिच्छेदनं दुःखं नरकदुःखात् / तथापि तत्रेयमवस्था भवति / विशुष्यति सर्वात्मना शोषमुपयाति / पिपासितस्तृष्णार्तः / दीनदृष्टिरिति कृपणदृष्टिः / अन्यदेवेति विपरीतम् //

नरकदुःखस्यातिशयमाह-

किं पुनर्भैरवाकारैर्यमदूतैरधिष्ठितः / महात्रासज्वरग्रस्तः पुरीषोत्सर्गवेष्टितः // bca_2.45 //

कातरैर्दृष्टिपातैश्च त्राणान्वेषी चतुर्दिशम् /

भैरवाकारैरिति भयंकररूपैः / अधिष्ठितः आत्मसात्कृतः / महात्रासनज्वरस्तेन ग्रस्तो गृहीतः / पुरीषमुच्चारः, तस्योत्सर्गो विनिर्गमः, तेन वेष्टितो विलिप्तः / कातरैरिति दीनैः / चतुर्दिशं त्राणान्वेषी / कथमित्याह- को मे महाभयादस्मात्साधुस्त्राणं भविष्यति // bca_2.46 // साधुरकारणवत्सलः / त्राणं परित्राता //

त्राणशून्या दिशो दृष्ट्वा पुनः संमोहमागतः / तदाहं किं करिष्यामि तस्मिन् स्थाने महाभये // bca_2.47 //

एवमपि यदा कुत्रचिदपि त्राणं न पश्यति, तदा त्राणाभावात् पुनः संमोहमागतः / तदा तस्मिन् काले किं करिष्यामि? सर्वक्रियासु असमर्थः सन् / तस्मिन् स्थाने प्रतापनादिनरकभूमौ //

तस्मादिदानीमेव प्रतीकारानुष्ठानं युक्तमित्याह-

अद्यैव शरणं यामि जगन्नाथान् महाबलान् / जगद्रक्षार्थमुद्युक्तान् सर्वत्रासहरान् जिनान् // bca_2.48 //

जगतां नाथान् सर्वाश्वासनिर्वृतिस्थानभूतान् नायकान् / महाबलानिति सर्वत्राप्रतिहतसामर्थ्यान् / जगद्रक्षार्थमुद्युक्तानिति सर्वसत्त्वपरित्राणार्थमुद्युक्तान् / एवमपि (bcp 33) त्राणानाश्रित्य भयोपशमो न स्यात्, तदा किं शरणगमनेनेत्यत्राह- सर्वत्रासहरानिति सर्वव्यसनापहर्तॄन् //

धर्मसंघशरणगमनमाह-

तैश्चाप्यधिगतं धर्मं संसारभयनाशनम् / शरणं यामि भावेन बोधिसत्त्वगणं तथा // bca_2.49 //

तैर्बुद्धैर्भगवद्भिः / अधिगतं साक्षात्कृतम् / धर्मं निर्वाणमित्यर्थः / संसारभयनाशनं सर्वक्लेशप्रतिपक्षत्वात् / भावेनेति परमप्रसादेन न मायाशाठ्येन विचिकित्सया वा / बोधिसत्त्वगणमिति संघम् / तथेति भावेन //

इदानीं यथाप्रधानं बोधिसत्त्वेभ्य आत्मनिर्यातनं कुर्वन्नाह-

समन्तभद्रायात्मानं ददामि भयविह्वलः / पुनश्च मञ्जुघोषाय ददाम्यात्मानमात्मना // bca_2.50 //

समन्तभद्राय बोधिसत्त्वाय / आत्मानं ददामि निर्यातयामि / भयविह्वलो नरकादिभयव्याकुलः / पुनश्च मञ्जुघोषाय मञ्जुनाथाय / आत्मनेति न परप्रेरणया / स्वयमेव प्रसन्नचित्त इत्यर्थः //

तं चावलोकितं नाथं कृपाव्याकुलचारिणम् / विरौम्यार्तरवं भीतः स मां रक्षतु पापिनम् // bca_2.51 //

आर्यावलोकितेश्वरम् / कृपया व्याकुलं चरितं शीलमस्येति कृपाव्याकुलचारिणमिति तस्यैव विशेषणम् / विरौमि आरवं करोमि / आर्तरवमिति क्रियाविशेषणम् / दुःखदीनकातरस्वरम् / भीतः त्रस्तः पापकर्मफलात् / स भगवानवलोकितः मां रक्षतु पापिनं कृतपापं मां त्रायताम् //

आर्यमाकाशगर्भं च क्षितिगर्भं च भावतः / सर्वान् महाकृपांश्चापि त्राणान्वेषी विरौम्यहम् // bca_2.52 //

आर्यमाकाशगर्भं च बोधिसत्त्वम् / क्षितिगर्भं च बोधिसत्त्वम् / विरौमीति परेण संबन्धः / सर्वान् महाकृपांश्चापि, ये ऽपि न नामग्रहणेनोदाहृताः, तानपि परमकारुणिकान् परदुःखदुःखिनः //