बोधिचर्यावतारपञ्जिका

यं दृष्ट्वैव च संत्रस्ताः पलायन्ते चतुर्दिशम् / यमदूतादयो दुष्टास्तं नमस्यामि वज्रिणम् // bca_2.53 //

यस्य दर्शनमात्रेण यमदूतादयः / आदिशब्दादन्ये ऽपि यक्षराक्षसादयो दुष्टा भीताः सन्तः पलायन्ते, दूरमपगच्छन्ति / तं नमस्यामि नमस्करोमि / वज्रिणमिति वज्रमस्यास्तीति वज्रपाणिं बोधिसत्त्वम् / तदनेन शरणगमनादिना पापक्षयार्थमाश्रयबलमुपदर्शितम् / यदुक्तं चतुर्धर्मकसूत्रे-

(bcp 34) तत्राश्रयबलं बुद्धधर्मसंघशरणगमनमनुत्सृष्टबोधिचित्तता च / स बलवत्संनिश्रयेण न शक्यते पापेनाभिभवितुम् / इति //

पुनरन्यथात्वशंकां निराकर्तुमाह-

अतीत्य युष्मद्वचनं सांप्रतं भयदर्शनात् / शरणं यामि वो भीतो भयं नाशयत द्रुतम् // bca_2.54 //

अतिक्रम्य युष्मदाज्ञाम् / सांप्रतमिदानीम् / भयदर्शनात्, तदतिक्रमे यस्मादनिष्टफलसंभवदर्शनात्, वो युष्मान् शरणं यामि भीतः अनिष्टफलादुत्त्रस्तः / तस्मात्पुनरन्यथाशङ्का न कर्तव्या / अतो भयं नाशवत, पूर्वकृतपापाद् भयमपनयत / द्रुतं शीघ्रम् / ममेत्यध्याहार्यम् //

ननु एवमपि कः प्रत्येष्यति / त्वद्वचनादित्याशङ्कय पुनरत्रार्थे दृढतामाह-

इत्वरव्याधिभीतो ऽपि वैद्यवाक्यं न लङ्घयेत् / किमु व्याधिशतैर्ग्रस्तश्चतुर्भिश्चतुरुत्तरैः // bca_2.55 //

इत्वरो गत्वरो नश्वरो ऽचिरस्थायीत्यर्थः / लघुर्वा / स चासौ व्याधिश्चेति, तस्माद् भयेन / वैद्यवाक्यं न लङ्घयेत् वैद्योपदेशं नातिक्रमेत् / मा अयं व्याधिर्मम वृद्धिमुपगच्छेत् / किमु किं पुनः / व्याधिशतैर्ग्रस्तो लङ्घयेत् / चतुर्भिश्चतुरुत्तरैरिति चतुरधिकैश्चतुर्भिः शतैरित्यर्थः / शतमकालमृत्यूनाम्, एकं कालमरणमित्येकोत्तरं शतं मृत्यूनाम् / ते च प्रत्येकं वातपित्तश्लेष्मकृताः तत्संनिपातकृताश्चेति चतुरुत्तराणि चत्वारि शतानि भवन्ति / इति कारणभेदात्कार्यभेदः, कार्यभेदाच्च कारणभेदव्यवस्था //

ननु तथापि किमत्र भयकारणं यन्नास्तीत्याह-

एकेनापि यतः सर्वे जम्बुद्वीपगता नराः / नश्यन्ति येषां भैषज्यं सर्वदिक्षु न लभ्यते // bca_2.56 //

एकेनापि व्याधिना कुपितेन यस्मात्सर्वे जम्बुद्वीपगता नराः प्राणिनो नश्यन्ति म्रियन्ते / अन्यच्च / येषां व्याधीनां भैषज्यं औषधं चिकित्सार्थं क्वचिदपि न प्राप्यते / अत्र काशिराजपद्मकजातकमुपनेयम् / तद्यथानुश्रूयते- बोधिचर्यां चरन्नयमेव भगवानतीते ऽध्वनि पद्मो नाम काशिराजो बभूव / तस्मिन् समये सर्वे जम्बुद्वीपका मनुष्या महता रोगेण विकलीभूता म्रियन्ते च / तैरिदमालोचितम्- अयमेव अस्माकं स्वामी राजा परमकारुणिकः प्रतीकारं विधास्यतीति अस्यैव आत्मदुःखं निवेदयामः / ते च एवमवधार्य मिलित्वा, भो महाराज, भवति स्वामिनि परमहितैषिणि संविद्यमाने ऽपि इयमस्माकमवस्था, इति तस्मिन् राजनि दुःखमाविष्कृतवन्तः / स च राजा करुणापरवशहृदयः तेषां दुःखमसहमानः शीघ्रममीषां रोगपीडामपनयत इति वैद्यानाज्ञापयामास / ते ऽपि तथेति प्रतिश्रुत्य (bcp 35) चिकित्साशास्त्राणि व्यवलोक्य सद्योरोहितमत्स्यमांसादन्यद् भैषज्यमलभमानाः तथैव राज्ञः प्रत्युक्तवन्तः / इति विस्तरः / इदमेव जातकं भवोपलक्षणं दर्शितम् //

तत्र सर्वज्ञवैद्यस्य सर्वशल्यापहारिणः / वाक्यमुल्लङ्घयामीति धिङ् मामत्यन्तमोहितम् // bca_2.57 //

कायिकमानसिकानेकशल्योद्धारिणः / आत्मानं जुगुप्सते / धिङ् मामत्यन्तमोहितमिति / एवं जानन्नपि यदि तथागताज्ञाया वैमुख्यमासेवे, तदा मम मोहस्य पर्यन्तो नास्ति / कुत्सनीयो ऽस्मीत्यर्थः //

किं पुनरेवमित्याह-

अत्यप्रमत्तस्तिष्ठामि प्रपातेष्वितरेष्वपि / किमु योजनसाहस्रे प्रपाते दीर्घकालिके // bca_2.58 //

पर्वतादिप्रपातेषु अल्पतरेषु यत्रास्थिभङ्गमात्रं मरणमात्रं वा दुःखं स्यात् / किमु योजनसाहस्र इति / योजनसहस्रं परिमाणमस्य इत्यण् / अनेकयोजनसहस्रपरिमाणे अवीच्यादिकप्रपाते इत्यर्थः / दीर्घकालिक इति / यत्रान्तरकल्पादिभिरायुषः क्षयः //

सद्यो मरणमदृष्ट्वैव किमकाण्डे कातरतया सुखासिकां जहासीत्याह-

अद्यैव मरणं नैति न युक्ता मे सुखासिका / अवश्यमेति सा वेला न भविष्याम्यहं यदा // bca_2.59 //

अवश्यमिति निश्चितमेतत् //

तथापि भयमयुक्तमित्याह-

अभयं केन मे दत्तं निःसरिष्यामि वा कथम् / अवश्यं न भविष्यामि कस्मान्मे सुस्थितं मनः // bca_2.60 //

अभयं मा भैरिति केन सत्पुरुषेण मम दत्तं येन निर्भयो विहरिष्यामीति भावः / यदि वा निःसरणोपायो ऽपि यदि भवेत्, तथापि भयमयुक्तम् / तदपि नास्ति / निःसरिष्यामि वा कथं ततो दुःखात् / अवश्यं न भविष्यामीति / सर्वजीवितं मरणपर्यवसानमित्युक्तं भगवता //

इत्थमपि न युक्ता मे सुखासिकेत्याह- पूर्वानुभूतनष्टेभ्यः किं मे सारमवस्थितम् / येषु मे ऽभिनिविष्टेन गुरूणां लङ्घितं वचः // bca_2.61 //

अभिनिविष्टेनेति आसक्तेन / गुरूणामिति बुद्धबोधिसत्त्वकल्याणमित्राणाम् //

तस्मादिदमहर्निशं मम मनसि कर्तुमुचितमित्याह-

जीवलोकमिमं त्यक्त्वा बन्धून् परिचितांस्तथा / एकाकी क्वापि यास्यामि किं मे सर्वैः प्रियाप्रियैः // bca_2.62 //

(bcp 36) जीवलोकं सत्त्वलोकम्, इमं मनुष्यादिअसभागतालक्षणम् / एकाकीत्यसहायः / क्वापीत्यनिश्चितस्थानम् //

इयमेव तु मे चिन्ता युक्ता रात्रिंदिवं तदा / अशुभान्नियतं दुःखं निःसरेयं ततः कथम् // bca_2.63 //

अशुभादिति अकुशलात् कर्मणः / तत इत्यशुभात् //

सांप्रतं कृतकर्मफलसंबन्धनिश्चयो महताभिनिवेशेन पुनरत्ययदेशनामारभत इत्याह-

मया बालेन मूढेन यत्किंचित्पापमाचितम् / प्रकृत्या यच्च सावद्यं प्रज्ञप्त्यावद्यमेव च // bca_2.64 //

तत्सर्वं देशयाम्येष नाथानामग्रतः स्थितः / कृताञ्जलिर्दुःखभीतः प्रणिपत्य पुनः पुनः // bca_2.65 //

अत्ययमत्ययत्वेन प्रतिगृह्णन्तु नायकाः /

बालेनेति अजानता / मूढेनेति मोहान्धेन / यत्किंचिदिति कायेन वाचा मनसा वा / प्रकृतिसावद्यं प्राणातिपातादिदशाकुशलस्वभावम् / प्रज्ञप्तिसावद्यं यद् भगवता गृहीतसंवराणामेव प्रज्ञप्तमकालभोजनादिरूपम् / देशयामीति वाग्विज्ञप्तिमुत्थापयति / कृताञ्जलिरिति कायविज्ञप्तिः / प्रणिपत्य पुनःपुनरिति अतिशयवच्चित्तसंवेगमुपदर्शयति / अति यतत्यनेन नरकादिषु इति अत्ययः, अशुभं कर्म / तमत्ययत्वेन दोषत्वेन प्रतिगृह्णन्तु जानन्तु पश्यन्तु विदन्तु व्यक्तीकृतं मया / अनावरणचित्तेन, प्रच्छादना अत्र ममास्तीति भावः //

पुनः स्खलितशङ्कामपाकर्तुं पुनरकरणसंवरं कुर्वन्नाह- न भद्रकमित्यादि / न भद्रकमिदं नाथा न कर्तव्यं पुनर्मया // bca_2.66 // यदार्यकान्तं विज्ञप्रशस्तं न भवति तदभद्रकं गर्हितम् अनार्यं कर्मेत्युच्यते / तदद्यप्रभृति जानता पश्यता बुद्धिपूर्वकं संचिन्त्य पुनर्मया न कर्तव्यम् / आयत्यां पुनरकरणसंवरमापत्स्ये इत्यर्थः / एतच्च त्रिस्कन्धप्रवर्तनप्रस्तावे [बोधे, 5.98-99] व्यक्तीकरिष्यते //

इति प्रज्ञाकरमतिविरचितायां बोधिचर्यावतारपञ्जिकायां पापदेशना नाम द्वितीयः परिच्छेदः //

3. बोधिचित्तपरिग्रहो नाम तृतीयः परिच्छेदः /

अधुना पापदेशनानन्तरं पुण्यानुमोदनामाह-

अपायदुःखविश्रामं सर्वसत्त्वैः कृतं शुभम् / अनुमोदे प्रमोदेन सुखं तिष्ठन्तु दुःखिताः // bca_3.1 //

नरकादिगतौ दुःखमनुभवन्तो हि परिश्रान्ताः सुकृतविपाकमधिगम्य प्रतिलब्धसुखा विश्राम्यन्ति कियत्कालम् / अनुमोदे प्रसादेन इति संप्रहर्षयामि प्रसन्नचित्तः / अनुमोदनापि त्रिविधामनसा कायेन वाचा च / तत्र प्रसन्नचित्तः संप्रहर्षयति मनसा, कायेन रोमहर्षश्रुपातगात्रकम्पादिकमनुभवन्, वाचा च संप्रहृष्टचेतनः तथाविधामेव वाचमुच्चारयन्, साधु कृतं भद्रकं कृतमिति / सुखं तिष्ठन्तु दुःखिता इति यदर्थं तैस्तत्कर्म कृतम्, तदपि तेषां समृध्यतु इति भावः //

लौकिकं कर्मानुमोद्य लोकोत्तरमनुमोदमानः प्राह-

संसारदुःखनिर्मोक्षमनुमोदे शरीरिणाम् / बोधिसत्त्वत्वबुद्धत्वमनुमोदे च तायिनाम् // bca_3.2 //

दुःखनिर्मोक्षमिति श्रावकबोधिः प्रत्येकबुद्धबोधिर्वा / चित्तं वा तदर्थमुत्पादितं तथोच्यते / तदा बोधित्रयमपि तद्गाहः / शरीरिणामिति प्राणिनाम् / बोधिसत्त्वत्वबुद्धत्वमिति बोधिसत्त्वत्वं भगवतां हेत्ववस्थाम्, बुद्धत्वं फलावस्थामिति / तायिनामिति स्वाधिगतमार्गदेशकानाम् / यदुक्तम्- तायः स्वदृष्टमार्गोक्तिः इति / तद्विद्यते येषामिति / अथवा- तायः संतानार्थः आसंसारमप्रतिष्ठितनिर्वाणतयावस्थायिनाम् //

बोधिसत्त्वानां पुण्यानुमोदनां कुर्वन्नाह-

चित्तोत्पादसमुद्रांश्च सर्वसत्त्वसुखावहान् / सर्वसत्त्वहिताधानाननुमोदे च शासिनाम् // bca_3.3 //

चित्तोत्पादाः प्रतिक्षणभाविनो ऽपर्यन्तागाधतया समुद्रा इव समुद्राः तान् / किंभूतान्? सर्वसत्त्वसुखावहान् सर्वसत्त्वानां सुखमावहन्तीति तद्रसैकनिम्नस्वभावानित्यर्थः / सर्वसत्त्वहिताधानानिति हितविधायकान् / शासिनामिति शासनं शासः बुद्धत्वोपायाभ्यासः, तदर्थत्वादुपचारात् / तद्विद्यते येषामिति शासिनो बोधिसत्त्वाः / तदुक्तम्-

उपायाभ्यास एवायं तादर्थ्याच्छासनं मतम् / इति //

अथवा- शासितुं शीलं येषामिति शासिनः / बोधिसत्त्वा हि दानादिभिः संग्रहवस्तुभिः सत्त्वान् संगृह्य सन्मार्गे ऽवतारयन्ति //

एतावता अनुमोदना कथिता / अध्येषणां कथयन्नाह-

सर्वासु दिक्षु संबुद्धान् प्रार्थयामि कृताञ्जलिः / धर्मप्रदीपं कुर्वन्तु मोहाद्दुःखप्रपातिनाम् // bca_3.4 //

(bcp 38) धर्मप्रदीपं कुर्वन्त्विति अज्ञानतमोवृतानां सत्त्वानां मार्गामार्गविशेषपरिज्ञानविकलानां धर्मदेशनात्मकमालोकं कुर्वन्तु //

एतावता अध्येषणा कथिता / याचनामुपदर्शयन्नाह-

निर्वातुकामांश्च जिनान् याचयामि कृताञ्जलिः / कल्पाननन्तांस्तिष्ठन्तु मा भुदन्धमिदं जगत् // bca_3.5 //

कृतकृत्यतया परिनिर्वाणं गन्तुमनसः / अपर्यन्तकल्पान् स्थितये याचयामि / मा भूदन्धमिति पूर्ववन्मार्गाज्ञाननिश्चेतनं मा भूत् / अनेनापि याचना प्रोक्ता //

याचनानान्तरमिदानीं परिणामनामाह-

एवं सर्वमिदं कृत्वा यन्मयासादितं शुभम् / तेन स्यां सर्वसत्त्वानां सर्वदुःखप्रशान्तिकृत् // bca_3.6 //

एवमुक्तक्रमेण सर्वमिदं पूजापापदेशनापुण्यानुमोदनादि कृत्वा विधाय यन्मया आसादितं प्राप्तं शुभं सुकृतं तेन शुभेन स्यां भवेयं सर्वसत्त्वानां समस्तप्राणभृतां सर्वदुःखप्रशान्तिकृदिति निःशेषव्यसनप्रशमनसमर्थो भवेयम् //

इति सामान्येन परिणमय्य पुनर्विशेषेणाह-

ग्लानानामस्मि भैषज्यं भवेयं वैद्य एव च / तदुपस्थायकश्चैव यावद्रोगापुनर्भवः // bca_3.7 //

तेनेति सर्वत्र यथायोगं संबन्धनीयम् / ग्लानानामिति व्याधिपीडितानाम् / भैषज्यमिति औषधम् / वैद्यश्चिकित्सकः / तदुपस्थायकः तस्य ग्लानस्य परिचारकः / रोगापुनर्भव इति यावद् व्याधिनिवृत्तिः स्यात् //

क्षुत्पिपासाव्यथां हन्यामन्नपानप्रवर्षणैः / दुर्भिक्षान्तरकल्पेषु भवेयं पानभोजनम् // bca_3.8 //

क्षुद् बुभुक्षा / पिपासा तृष्णा / तयोर्व्यथा, ताभ्यां वा व्यथा / तां हन्यां निवर्तेयम् / अन्नपानप्रवर्षणैः प्रबन्धाहारपानसंपादनैः / दुर्भिक्षान्तरकल्पेष्विति-

कल्पस्य शस्त्ररोगाभ्यां दुर्भिक्षेण च निर्गमः / इति //

तत्र दशवर्षायुषि प्रजायामन्तरकल्पपर्यन्ते दुर्भिक्षेण संवर्तः प्रादुर्भवति वर्षान् सप्त, मासान् सप्त, दिवसानपि सप्तैव / यदुक्तम्-

कल्पस्य शस्त्ररोगाभ्यां दुर्भिक्षेण विनिर्गमः / दिवसान् सप्त मासांश्च वर्षाश्चैव यथाक्रमम् //

इति /

तत्र अन्नपानाभावादन्योन्यमांसास्थिभक्षणमेव आहारः / तदपि केचिदलभमाना आहारवैकल्याच्च म्रियन्ते / तत्र भवेयं पानभोजनम् //

दरिद्राणां च सत्त्वानां निधिः स्यामहमक्षयः / नानोपकरणाकारैरुपतिष्ठेयमग्रतः // bca_3.9 //

(bcp 39) दरिद्राणामिति धनविकलानाम् / अक्षय इति आकृष्यमाणधनो ऽपि यो न क्षीयते / नानोपकरणाकारैरिति शयनासनवसनभोजनाभरणविलेपनप्रभृति यद्यदभिलषन्ति सत्त्वाः, तैस्तैरुपकरणविशेषाकारैः अहमेव उपतिष्ठेयं प्रत्युपस्थितो भवेयम् / तेषां दरिद्राणां सत्त्वानामग्रतः पुरतः / इदं च परिणामनमार्यवज्रध्वजसूत्रे विस्तरेण प्रतिपादितम् / तत्रेदमुक्तम्-

स तानि कुशलमूलानि परिणामयन् एवं परिणामयति- अनेनाहं कुशलमूलेन सर्वसत्त्वानां लयनं भवेयं सर्वदुःखस्कन्धविनिवर्तनतया / सर्वसत्त्वानां त्राणं भवेयं सर्वक्लेशपरिमोचनतया / सर्वसत्त्वानां शरणं भवेयं सर्वभयारक्षणतया / सर्वसत्त्वानां गतिर्भवेयं सर्वभूम्यनुगमनतया / सर्वसत्त्वानां परायणं भवेयमत्यन्तयोगक्षेमप्रतिलम्भनतया / सर्वसत्त्वानामालोको भवेयं वितिमिरज्ञानसंदर्शनतया / सर्वसत्त्वानामुल्का भवेयमविद्यातमोन्धकारविनिवर्तनतया / इत्यादि विस्तरः / इदमुक्त्वा पुनरिदमाह- तत्राध्याशयतः परिणमयतिओ न वचनमात्रेण / तच्चोदग्रचित्तः परिणमयति / हृष्टचित्तः परिणमयति / प्रसन्नचित्तः परिणमयति / प्रमुदितचित्तः स्त्रिग्धचित्तः परिणमयति / मैत्रचित्तः प्रेमचित्तो ऽनुग्रहचित्तो हितचित्तः सुखचित्तः परिणमयति / इति विस्तरः //

इदानीमात्मभावादिपरित्यागं कुर्वन्नाह-

आत्मभावांस्तथा भोगान् सर्वत्र्यध्वगतं शुभम् / निरपेक्षस्त्यजाम्येष सर्वसत्त्वार्थसिद्धये // bca_3.10 //

आत्मभावानिति सर्वगतिच्युत्युपपत्तिषु सर्वकायान् / निरपेक्षः सर्वप्रकारेण निरासङ्ग इत्यर्थः / त्यजामि उत्सृजामि / ददामीत्यर्थः / भोगानिति उपभोग्यवस्तूनि हयगजरथप्रासादाद्याश्रयस्त्रक्चन्दनवस्त्राभरणकन्यादीनि / सर्वत्र्यध्वगतं शुभमिति सर्वत्रैधातुकसंगृहीतं पुण्यानेञ्जयस्वभावम् / यदि वा दानशीलादिप्रसूतं भावनामयं च / त्र्यध्वगतम् अतीतानागतप्रत्युत्पन्नम् / स्यादेतत्- अनागतस्य असत्स्वभावस्य को ऽयमुत्सर्गो नाम? सत्यम् / किं तु तत्संभवकाले तत्रासङ्गनिवारणार्थमेवमुच्यते, इदानीमेव तत्परित्यागात्, आशयस्य विशुद्धिवर्धनार्थं च / एतदेवाह- निरपेक्ष इति / तद्विपाकस्य स्वार्थे ऽनपेक्षः / किमर्थमेवमनुष्ठीयते इत्याह- सर्वसत्त्वार्थसिद्धये इति / सर्वसत्त्वानां त्रैधातुकवर्तिनामभ्युदयनिःश्रेयसलक्षणार्थनिष्पत्तये / अतीतानागतशुभोत्सर्गस्तु आर्याक्षयमतिसूत्रे ऽभिहितः / यदुक्तम्-

कुशलानां च चित्तचैतसिकानामनुस्मृतिः, अनुस्मृत्य च बोधिपरिणामना, इद मतीतकौशल्यम् / या अनागतानां कुशलमूलानां निध्यप्तिर्बोधेरामुखीकर्मसमन्वाहारः, ये ये उत्पत्स्यन्ते कुशलाश्चित्तोत्पादाः, ताननुत्तरायां सम्यक्संबोधौ परिणामयिष्यामि / इदमनागतकौशल्यम् / इति विस्तरः / सर्वत्यागाधिमुक्तिं परिपूर्ये परित्यागचित्तवेगात् तेन कायप्रयोगेण उत्सृष्टसर्वपरिग्रहः / सर्वपरिग्रहमूलाद्भवदुःखाद्विमुक्तो मुक्त इत्युच्यते / इति विस्तरः //

(bcp 40) ननु च आत्मार्थमपि किंचिद्रक्षितुमुचितमिति मात्सर्यं निराकुर्वन्नाह-

सर्वत्यागश्च निर्वाणं निर्वाणार्थि च मे मनः / त्यक्तव्यं चेन्मया सर्व वरं सत्त्वेषु दीयताम् // bca_3.11 //

सर्वेषां सास्रवात्मभावादीनां निर्वाणं मोक्षः / तदर्थि च मे मनः, तदर्थि च मम चित्तम् / त्यक्तव्यं चेदिति / निर्वाणसमये यदि सर्वमात्मभावादि अवश्यं परित्यज्य यातव्यं मया, तदा वरं सत्त्वेषु दीयताम्, किमनेन मात्सर्यहेतुना विधृतेनेति भावः //

तस्मादिदमिहानुरूपमित्याह-

यश्चासुखीकृतश्चात्मा मयायं सर्वदेहिनाम् /

यथाकामंगमकारितायां नियुक्तो मयायमात्मा कायः / सर्वदेहिनां सर्वसत्त्वानां कृते / एतदेव दर्शयन्नाह- घ्रन्तु निन्दन्तु वा नित्यमाकिरन्तु च पांसुभिः // bca_3.12 // क्रीडन्तु मम कायेन हसन्तु विलसन्तु च / दत्तस्तेभ्यो मया कायश्चिन्तया किं ममानया // bca_3.13 //

कारयन्तु च कर्माणि यानि तेषां सुखावहम् /

दण्डादिभिस्ताडयन्तु वा, अवर्णवादैर्जुगुप्सन्तु, आकिरन्तु च पांसुभिः, धूलिभिरवकिरन्तु / दत्तस्तेभ्यो मया काय इति, सर्वः सर्वेण मया तेषां परित्यक्तः, किं मम समविषमचिन्तया? कारयन्तु कर्माणीति अनवद्यानि / एतदेवाह- अनर्थः कस्यचिन्मा भून्मामालम्ब्य कदाचन // bca_3.14 // अनिष्टं कस्यचित्प्राणिनो मा भूत्, मामाश्रित्य कदाचन, इह परत्र वा //

येषां क्रुद्धाप्रसन्ना वा मामालम्ब्य मतिर्भवेत् / तेषां स एव हेतुः स्यान्नित्यं सर्वार्थसिद्धये // bca_3.15 //

येषां क्रुद्धा येषामप्रसन्ना वा मतिश्चित्तं भवेत्, तेषां क्रुद्धाप्रसन्नमतीनां स एव हेतुः स्यात्, क्रुद्धा अप्रसन्ना मतिरेव / पुंस्त्वं तु तच्छब्दस्य हेतुसमानाधिकरणतया / सर्वार्थसिद्धय इति आत्मपराभ्युदयनिःश्रेयसनिष्पत्तये //

अभ्याख्यास्यन्ति मां ये च ये चान्ये ऽप्यपकारिणः / उत्प्रासकास्तथान्ये ऽपि सर्वे स्युर्बोधिभागिनः // bca_3.16 //

अभ्याख्यास्यन्ति इति मिथ्यारोपितदोषेण दूषयिष्यन्ति / अन्ये ऽपि ये कायिकं मानसिकं वा अपकारं करिष्यन्ति / उत्प्रासका इति उपहासकाः, विडम्बकारिणो वा / तथा अन्ये ऽपि उदासीनाः प्रसन्नाश्च / सर्वे भवेयुर्बुद्धत्वलाभिनः //

अनाथानामहं नाथः सार्थबाहश्च यायिनाम् / पारेप्सूनां च नौभूतः सेतुः संक्रम एव च // bca_3.17 //

(bcp 41) अनाथानामिति सांनाय्यान्वेषिणाम् / सार्थवाहश्च यायिनामिति सार्थमुख्यो मार्गप्रपन्नानाम् / पारेप्सूनामिति नद्यादीनां पारिमकूलं गन्तुकामानाम् //

दीपार्थिनामहं दीपः शय्या शय्यार्थिनामहम् / दासार्थिनामहं दासो भवेयं सर्वदेहिनाम् // bca_3.18 //

दीपार्थिनामिति अन्धकारावस्थितानाम् / शय्यार्थिनामिति शयनाभिलाषिणाम् / दासार्थिनामिति उपस्थानार्थं ये भृत्यकर्मकरादीनिच्छन्ति //

चिन्तामणिर्भद्रघटः सिद्धविद्या महौषधिः / भवेयं कल्पवृक्षश्च कामधेनुश्च देहिनाम् // bca_3.19 //

चिन्तामणिरिति चिन्तितफलदाता रत्नविशेषः / भद्रघट इति यद्यद्वस्तु अभिलषितमभिसंधाय अस्मिन् हस्तं प्रक्षिपेत्, तत्सर्वं संपद्यते / सिद्धविद्येति सिद्धमन्त्रः यद्यत्कर्म तया क्रियते, तत्सर्वं सिध्यति / महौषधिरिति यदेकैव सर्वोपद्रवपीडाप्रशमनहेतुः / कल्पवृक्षश्चेति कल्पितार्थसंपादको वृक्षविशेषः / कामधेनुश्चेति या वाञ्छितदोहं दुह्यते //

पृथिव्यादीनि भूतानि निःशेषाकाशवासिनाम् / सत्त्वानामप्रमेयाणां यथाभोगान्यनेकधा // bca_3.20 //

एवमाकाशनिष्ठस्य सत्त्वधातोरनेकधा / भवेयमुपजीव्यो ऽहं यावत्सर्वे न निर्वृताः // bca_3.21 //

पृथिव्यादीनीति पृथिवी वसंधरा / आदिशब्दादापस्तेजो वायुरिति चत्वारि महाभूतानि / तानि यथा शयनाशनसस्यफलमूलाद्याधारतया , तथा यानावगाहनादिहेतुतया / एवमन्यत्रापि योज्यम् / अनन्ताकाशधतुव्यापिनामसंख्यानां सत्त्वानां परिभोगमुपयान्ति, एवमेव अहमपि सर्वसत्त्वानामनेकप्रकारेण उपभोग्यो भवेयम् / यावत्सर्वे न निर्वृता इति यावत् सर्वे न संसारदुःखविनिर्मुक्ताः //

तस्मादेषामात्मभावादीनामुत्सर्गः कार्यो बोध्यर्थिना / एतच्च दानमतिविस्तरेण शिक्षासमुच्चये प्रदर्शितम् / तद्यथा तत्रैव बोधिसत्त्वप्रातिमोक्षे कथितम्-

पुनरपरं शारिपुत्र बोधिसत्त्वः सर्वधर्मेषु परकीयसंज्ञामुत्पादयति, न कंचिद्भावमुपादत्ते / तत्कस्य हेतोः? उपादानं हि भयमिति /

इदमुक्त्वा तत्रैव पुनरिदमुक्तम्-

तथा चित्तशूराः खलु पुनः शारिपुत्र बोधिसत्त्वा भवन्ति / यावत् स्वहस्तपरित्यागी भवति, पादपरित्यागी नासापरित्यागी शीर्षपरित्यागी अङ्गप्रत्यङ्गपरित्यागी, यावत् सर्वस्वपरित्यागीति //

एवं नारायणपरिपृच्छायामप्यभिहितम्-

न तद्धस्तु उपादातव्यं यस्मिन् वस्तुनि नास्य त्यागचित्तमुत्पद्येत, न त्यागबुद्धिः क्रमेत, (bcp 42) इति यावत्, अपि तु खलु पुनः कुलपुत्र बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन एवं चित्तमुत्पादयितव्यम्- अयं ममात्मभावः सर्वसत्त्वेभ्य उत्सृष्टः परित्यक्तः, प्रागेव बाह्यानि वस्तूनि / इति विस्तरः //

तथा आर्याक्षयमतिसूत्रे ऽपि देशितम्-

अयं मया कायः सर्वसत्त्वानां किंकरणीयेषु क्षपितव्यः / तद्यथा इमानि चत्वारि महाभूतानि पृथिवीधातुरब्धातुस्तेजोधातुर्वायुधातुश्च नानासुखैः नानापर्यायैः नानारम्बणैः नानोपकरणैः नानापरिभोगैः सत्त्वानामुपभोगं गच्छन्ति, एवमेव अहमिमं चतुर्महाभूतसमुच्छ्रयं कायं नानासुखैः नानापर्यायैः नानारम्बणैः नानोपकरणैः नानापरिभोगैर्विस्तरेण सर्वसत्त्वानामुपजीव्यं करिष्यामीति विस्तरः //

तच्चित्तरत्नेन्त्यारभ्य सर्वमिदं पूर्वकं बोधिचित्तसंवरग्रहणाय प्रयोगो वेदितव्यः / तदेवं पूजादि विधाय आत्मभावादिदानमुत्सृज्य प्रतिपन्नबोधिचित्तानुशंसः क्षणसंपदं परमदुर्लभामवेत्य श्रद्धामूलं दृढमुपस्थाप्य सत्त्वानत्राणानपरायणान् करुणायमानः स्वसुखनिरपेक्षः परदुःखदुःखी तत्समुद्धरणाशयाभिप्रायो बुद्धत्वमेव तदुपायं समुत्पश्यन् तत्र बद्धसंनाहः-

यदात्मनः परेषां च भयं दुःखं च न प्रियम् / तदात्मनः को विशेषो यत्तं रक्षामि नेतरम् // इति / [शिक्ष.स.कारिका-1] तेन आत्मनः सत्त्वधातोश्च-

दुःखान्तं कर्तुकामेन सुखान्तं गन्तुमिच्छता / श्रद्धामूलं दृढीकृत्य बोधौ कार्या मतिर्दृढा // इति // [शिक्ष.स.कारिका-2] सम्यक्संबोधिचित्तमुत्पादयितुमुपक्रमते-

यथा गृहीतं सुगतैर्बोधिचित्तं पुरातनैः / ते बोधिसत्त्वशिक्षायामानुपूर्व्या यथा स्थिताः // bca_3.22 //

येनाशयेन सर्वसत्त्वानां सर्वदुःखप्रहाणार्थम् / यदि वा यथा गृहीतं तदेव भगवन्तो जानन्ति / बोधिचित्तमिति बोधिर्बुद्धत्वं सर्वावरणप्रहाणात् सर्वधर्मनिःस्वभावताधिगमः / एतच्च सप्रचयं प्रज्ञापरिच्छेदे वक्ष्यामः / तत्र चित्तमध्याशयेन तत्प्राप्तये मनसिकारः बुद्धो भवेयं सर्वसत्त्वहितसुखसंपादनायेत्यर्थः // इति पूर्वार्धेन बोधिचित्तोत्पादं प्रतिपाद्य शिक्षासंवरग्रहणं प्रतिपादयन्नाह- ते बोधिसत्त्वेत्यादि / बोधिसत्त्वशिक्षा यदुत्पादितबोधिचित्तेन बोधिसत्त्वेन सदा करणीयम्, तत्रेत्यर्थः / आनुपूर्वीति अनु..........

(bcp 43) तद्वदुत्पादयाम्येष बोधिचित्तं जगद्धिते / तद्वदेव च ताः शिक्षाः शिक्षिष्यामि यथाक्रमम् // bca_3.23 //

एवं गृहीत्वा मतिमान् बोधिचित्तं प्रसादतः / पुनः पुष्टस्य पुष्टयर्थं चित्तमेवं प्रहर्षयेत् // bca_3.24 //

अद्य मे सफलं जन्म सुलब्धो मानुषो भवः / अद्य बुद्धकुले जातो बुद्धपुत्रो ऽस्मि सांप्रतम् // bca_3.25 //

तथाधुना मया कार्यं स्वकुलोचितकारिणाम् / निर्मलस्य कुलस्यास्य कलङ्को न भवेद्यथा // bca_3.26 //

अन्धः संकारकूटेभ्यो यथा रत्नमवाप्नुयात् / तथा कथंचिदप्येतद् बोधिचित्तं ममोदितम् // bca_3.27 //

जगन्मृत्युविनाशाय जातमेतद्रसायनम् / जगद्दारिद्यशमनं निधानमिदमक्षयम् // bca_3.28 //

जगद्वयाधिप्रशमनं भैषज्यमिदमुत्तमम् / भवाध्वभ्रमणश्रान्तजगद्विश्रामपादपः // bca_3.29 //

दुर्गत्युत्तरणे सेतुः सामान्यः सर्वयायिनाम् / जगत्क्लेशोपशमन उदितश्चित्तचन्द्रमाः // bca_3.30 //

जगदज्ञानतिमिरप्रोत्सारणमहारविः / सद्धर्मक्षीरमथनान्नवनीतं समुत्थितम् // bca_3.31 //

सुखभोगबुभुक्षितस्य वा जनसार्थस्य भवाध्वचारिणः / सुखसत्रमिदं ह्युपस्थितं सकला भ्यागतसत्त्वतर्पणम् // bca_3.32 //

जगदद्य निमन्त्रितं मया सुगतत्वेन सुखेन चान्तरा / पुरतः खलु सर्वतायिनामभिनन्दन्तु सुरासुरादयः // bca_3.33 //

इति प्रज्ञाकरमतिविरचितायां बोधिचर्यावतारपञ्जिकायां बोधिचित्तपरिग्रहो नाम तृतीयः परिच्छेदः //

4. बोधिचित्ताप्रमादो नाम चतुर्थः परिच्छेदः /

एवं गृहीत्वा सुदृढं बोधिचित्तं जिनात्मजः / शिक्षानतिक्रमे यत्नं कुर्यान्नित्यमतन्द्रितः // bca_4.1 //

सहसा यत्समारब्धं सम्यग् यदविचारितम् / तत्र कुर्यान्न वेत्येवं प्रतिज्ञायापि युज्यते // bca_4.2 //

विचारितं तु यद्बुद्धैर्महाप्राज्ञैश्च तत्सुतैः / मयापि च यथाशक्ति तत्र किं परिलम्ब्यते // bca_4.3 //

यदि चैवं प्रतिज्ञाय साधयेयं न कर्मणा / एतां सर्वां विसंवाद्य का गतिर्मे भविष्यति // bca_4.4 //

मनसा चिन्तयित्वापि यो न दद्यात्पुनर्नरः / स प्रेतो भवतीत्युक्तमल्पमात्रे ऽपि वस्तुनि // bca_4.5 //

किमुतानुत्तरं सौख्यमुच्चैरुद्धुष्य भावतः / जगत्सर्वं विसंवाद्य का गतिर्मे भविष्यति // bca_4.6 //

वेत्ति सर्वज्ञ एवैतामचिन्त्यां कर्मणो गतिम् / यद्बोधिचित्तत्यागे ऽपि मोचयत्येव तां नरान् // bca_4.7 //

बोधिसत्त्वस्य तेनैवं सर्वापत्तिर्गरीयसी / यस्मादापद्यमानो ऽसौ सर्वसत्त्वार्थहानिकृत् // bca_4.8 //

यो ऽप्यन्यः क्षणमप्यस्य पुण्यविघ्नं करिष्यति / तस्य दुर्गतिपर्यन्तो नास्ति सत्त्वार्थघातिनः // bca_4.9 //

एकस्यापि हि सत्त्वस्य हितं हत्वा हतो भवेत् / अशेषाकाशपर्यन्तवासिनां किमु देहिनाम् // bca_4.10 //

एवमापत्तिबलतो बोधिचित्तबलेन च / दोलायमानः संसारे भूमिप्राप्तौ चिरायते // bca_4.11 //

तस्माद्यथाप्रतिज्ञातं साधनीयं मयादरात् / नाद्य चेत्क्रियते यत्नस्तलेनास्मि तलं गतः // bca_4.12 //

अप्रमेया गता बुद्धाः सर्वसत्त्वगवेषकाः / नैषामहं स्वदोषेण चिकित्सागोचरं गतः // bca_4.13 //

अद्यापि चेत्तथैव स्यां यथैवाहं पुनः पुनः / दुर्गतिव्याधिमरणच्छेदभेदाद्यवाप्नुयाम् // bca_4.14 //

कदा तथागतोत्पादं श्रद्धां मानुष्यमेव च / कुशलाभ्यासयोग्यत्वमेवं लप्स्ये ऽतिदुर्लभम् // bca_4.15 //

(bcp 45) आरोग्यं दिवसं चेदं सभक्तं निरुपद्रवम् / आयुःक्षणं विसंवादि कायोपाचितकोपमः // bca_4.16 //

न हीदृशैर्मच्चरितैर्मानुष्यं लभ्यते पुनः / अलभ्यमाने मानुष्ये पापमेव कुतः शुभम् // bca_4.17 //

यदा कुशलयोग्यो ऽपि कुशलं न करोम्यहम् / अपायदुःखैः संमूढः किं करिष्याम्यहं तदा // bca_4.18 //

अकुर्वतश्च कुशलं पापं चाप्युपचिन्वतः / हतः सुगतिशब्दो ऽपि कल्पकोटिशतैरपि // bca_4.19 //

अत एवाह भगवान्मानुष्यमतिदुर्लभम् / महार्णवयुगच्छिद्रकूर्मग्रीवार्पणोपमम् // bca_4.20 //

एकक्षणकृतात् पापादवीचौ कल्पमास्यते / अनादिकालोपचितात् पापात् का सुगतौ कथा // bca_4.21 //

न च तन्मात्रमेवासौ वेदयित्वा विमुच्यते / तस्मात्तद्वेदयन्नेव पापमन्यत् प्रसूयते // bca_4.22 //

नातः परा वञ्चनास्ति न च मोहो ऽस्त्यतः परः / यदीदृशं क्षणं प्राप्य नाभ्यस्तं कुशलं मया // bca_4.23 //

यदि चैवं विमृष्यामि पुनः सीदामि मोहितः / शोचिष्यामि चिरं भूयो यमदूतैः प्रचोदितः // bca_4.24 //

चिरं धक्ष्यति मे कायं नारकाग्निः सुदुःसहः / पश्चात्तापानलश्चित्तं चिरं धक्ष्यत्यशिक्षितम् // bca_4.25 //

कथंचिदपि संप्राप्तो हितभूमिं सुदुर्लभाम् / जानन्नपि च नीये ऽहं तानेव नरकान् पुनः // bca_4.26 //

अत्र मे चेतना नास्ति मन्त्रैरिव विमोहितः / न जाने केन मुह्यामि को ऽत्रान्तर्मम तिष्ठति // bca_4.27 //

हस्तपादादिरहितास्तृष्णाद्वेषादिशत्रवः / न शूरा न च ते प्राज्ञाः कथं दासीकृतो ऽस्मि तैः // bca_4.28 //

मच्चित्तावस्थिता एव घ्नन्ति मामेव सुस्थिताः / तत्राप्यहं न कुप्यामि धिगस्थानसहिष्णुताम् // bca_4.29 //

सर्वे देवा मनुष्याश्च यदि स्युर्मम शत्रवः / ते ऽपि नावीचिकं बन्हिं समुदानयितुं क्षमाः // bca_4.30 //

(bcp 46) मेरोरपि यदासङ्गान्न भस्माप्युपलभ्यते / क्षणात् क्षिपन्ति मां तत्र बलिनः क्लेशशत्रवः // bca_4.31 //

न हि सर्वान्यशत्रूणां दीर्घमायुरपीदृशम् / अनाद्यन्तं महादीर्घं यन्मम क्लेशवैरिणाम् // bca_4.32 //

सर्वे हिताय कल्पन्ते आनुकूल्येन सेविताः / सेव्यमानास्त्वमी क्लेशाः सुतरां दुःखकारकाः // bca_4.33 //

इति संततदीर्घवैरिषु व्यसनौघप्रसवैकहेतुषु / हृदये निवसत्सु निर्भयं मम संसाररतिः कथं भवेत् // bca_4.34 //

भवचारकपालका इमे नरकादिष्वपि वध्यघातकाः / मतिवेश्मनि लोभपञ्जरे यदि तिष्ठन्ति कुतः सुखं मम // bca_4.35 //

तस्मान्न तावदहमत्र धुरं क्षिपामि यावन्न शत्रव इमे निहताः समक्षम् / स्वल्पे ऽपि तावदपकारिणि बद्धरोषा मानोन्नतास्तमनिहत्य न यान्ति निद्राम् // bca_4.36 //

प्रकृतिमरणदुःखितान्धकारान् / रणशिरसि प्रसभं निहन्तुमुग्राः / अगणितशरशक्तिघातदुःखा न विमुखतामुपयान्त्यसाधयित्वा // bca_4.37 //

किमुत सततसर्वदुःखहेतून् प्रकृतिरिपूनुपहन्तुमुद्यतस्य / भवति मम विषाददैन्यमद्य व्यसनशतैरपि केन हेतुना वै // bca_4.38 //

अकारणेनैव रिपुक्षतानि गात्रेष्वलंकारवदुद्वहन्ति / महार्थसिद्ध्यै तु समुद्यतस्य दुःखानि कस्मान्मम बाधकानि // bca_4.39 //

स्वजीविकामात्रनिबद्धचित्ताः कैवर्तचण्डालकृषीवलाद्याः / शीतातपादिव्यसनं सहन्ते जगद्धितार्थं न कथं सहे ऽहम् // bca_4.40 //

दशदिग्व्योमपर्यन्तजगत्क्लेशविमोक्षणे / प्रतिज्ञाय मदात्मापि न क्लेशेभ्यो विमोचितः // bca_4.41 //

आत्मप्रमाणमज्ञात्वा ब्रुवन्नुन्मत्तकस्तदा / अनिवर्ती भविष्यामि तस्मात्क्लेशवधे सदा // bca_4.42 //

अत्र ग्रही भविष्यामि बद्धवैरश्च विग्रही / अन्यत्र तद्विधात्क्लेशात् क्लेशघातानुबन्धिनः // bca_4.43 //

गलन्त्वन्त्राणि मे कामं शिरः पततु नाम मे / न त्वेवावनतिं यामि सर्वथा क्लेशवैरिणाम् // bca_4.44 //

निर्वासितस्यापि तु नाम शत्रोर्देशान्तरे स्थानपरिग्रहः स्यात् / यतः पुनः संभृतशक्तिरेति न क्लेशशत्रोर्गतिरीदृशी तु // bca_4.45 //

(bcp 47) नाय, न तु क्लेशशत्रोः / न तस्य इतरशत्रुवत्समाचारो दृश्यते / कुतः पुनरेवमिच्छया लभ्यत इत्याह-

क्वासौ यायान्मन्मनःस्थो निरस्तः स्थित्वा यस्मिन् मद्वधार्थं यतेत / नोद्योगो मे केवलं मन्दबुद्धेः क्लेशाः प्रज्ञादृष्टिसाध्या वराकाः // bca_4.46 //

मम चित्तान्निर्वासितः असौ क्लेशरिपुः कुत्र गत्वा अवस्थानं कुर्यात्, यत्रावस्थितिं कृत्वा मम वधाय यतेत? नैव तत्स्थानमुत्पश्यामि, निर्मूलितस्य पुनरुत्थानायोगादिति भावः / अहमेव तु केवलमनुत्साही, अपटुबुद्धिप्रचारत्वात् / क्लेशाः पुनरिमे निर्मूलत्वात् परमार्थतत्त्वदर्शनमात्रप्रहेयास्तपस्विनः //

एतदेव प्रसाधयन्नाह-

न क्लेशा विषयेषु नेन्द्रियगणे नाप्यन्तराले स्थिता नातो ऽन्यत्र कुह स्थिताः पुनरमी मथ्नन्ति कृत्स्नं जगत् /

मनोज्ञादिविषयदर्शने ऽपि केषांचित्संवृतेन्द्रियाणां क्लेशानुत्पत्तेः परमाणुशो विचारे ऽपि तत्रादर्शनात् / न विषयेषु, नापि चक्षुरादीन्द्रियगणे पूर्ववत्, धर्मचिन्ताद्यवस्थायामिन्द्रियसद्भावे ऽप्यनुपलब्धेः / नापि विषयेन्द्रिययोरन्तराले मध्ये तिष्ठन्ति, दृश्यानामनुपलब्धेरेव / न च एतेभ्यो ऽन्यस्मिन् स्थाने क्वचिदवस्थिता निश्चिताः / अतो निर्मूलतया तत्त्वशून्या आगन्तुका एव, अभूतपरिकल्पमात्रप्रसूतत्वात् / तथाभूता अपि जगदशेषं मथ्नन्ति / तथा च किमत्र समुचितमस्ति? आह-

मायैवेयमतो विमुञ्च हृदयं त्रासं भजस्वोद्यमं प्रज्ञार्थं किमकाण्ड एव नरकेष्वात्मानमाबाधसे // bca_4.47 //

यथा हि माया हस्त्याकारतया तदाकारशून्यापि मन्त्रौषधप्रभावादिदंप्रत्ययतया मन्त्रेण तत्त्वरहितापि प्रतिभासते, तथा अमी अपि क्लेशा विपर्यासनिमित्ता अयोनिशोमनसिकारसमुद्भूता इदंप्रतीत्यतामात्रतो निस्तत्त्वा एव प्रकाशन्ते / अतो विजहीहि हृदय त्रासं क्लेशेभ्यः / के नाम अमी वराकाः परमार्थतो विचार्यमाणाः? अतो भजस्व उद्यमम्, उत्साहं कुरुष्व प्रज्ञार्थं तत्त्वप्रविचयाधिगमाय / किमकाण्ड एव निष्प्रयोजनमेव नरकेषु संघातादिषु क्लेशवशगतया आत्मानमाबाधसे, पीडयसि?

इदानीं प्राक्तनमर्थमशेषमुपसंहरन्नाह-

एवं विनिश्चित्य करोमि यत्नं यथोक्तशिक्षाप्रतिपत्तिहेतोः / वैद्योपदेशाच्चलतः कुतो ऽस्ति भैषज्यसाध्यस्य निरामयत्वम् // bca_4.48 //

(bcp 48) एवं समनन्तरसकलपरिच्छेदप्रतिपादितमर्थं विनिश्चित्य दृढीकृत्य अनन्तरमायास्वभावतां वा, करोमि यत्नम् / किमर्थम्? यथोक्तशिक्षाप्रतिपत्तिहेतोः, यथोक्तशिक्षा बोधिसत्त्वस्य तेषु तेषु सूत्रान्तेषु याः करणीयतया प्रतिपादिताः, इहैव वा शास्त्रे संक्षेपेण तत्र तत्रोपदर्शिताः, तासां शिक्षणार्थम् //

उक्तानि च भगवता सूत्रान्तेषु बोधिसत्त्वशिक्षापदानि / यथोक्तमार्यरत्नमेघे-

कथं च कुलपुत्र बोधिसत्त्वो बोधिसत्त्वशिक्षासंवरसंवृतो भवति? इह बोधिसत्त्व एवं विचारयति- न प्रातिमोक्षसंवरमात्रकेण मया शक्यमनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबोद्धुम् / किं तर्हि यानीमानि तथागतेन तेषु तेषु सूत्रान्तेषु बोधिसत्त्वसमुदाचारा बोधिसत्त्वशिक्षापदानि प्रज्ञप्तानि, तेषु मया शिक्षितव्यम् / इति विस्तरः //

तस्मादस्माद्विधेन मन्दबुद्धिना

दुर्विज्ञेयो विस्तरोक्तत्वाद् बोधिसत्त्वस्य संवरः / ततः किं युक्तम्? मर्मस्थानान्यतो विद्याद्येनानापत्तिको भवेत् / [शिक्शा. स. कारिका-3]

कतमानि च तानि मर्मस्थानानि? यदुत-

आत्मभावस्य भोगानां त्र्यध्ववृत्तेः शुभस्य च / उत्सर्गः सर्वसत्त्वेभ्यस्तद्रक्षाशुद्धिवर्धनम् //

[शिक्शा. स. कारिका-4]

इत्युक्तम् / एष बोधिसत्त्वसंग्रहो यत्र बोधिसत्त्वानामभ्यासविश्रामे ऽपि आपत्तयो व्यवस्थाप्यन्ते / यथोक्तं बोधिसत्त्वप्रातिमोक्शसूत्रे-

यो बोधिसत्त्वेन मार्गः परिगृहीतः सर्वसत्त्वानां कृते दुःखक्षयगामी, सचेद्बोधिसत्त्वस्य तं मार्गं परिगृह्यावस्थितस्य अपि कल्पकोटेरत्ययेन एकं सुखचित्तमुत्पद्येत, अन्तशो निषद्याचित्तमपि, तत्र बोधिसत्त्वेन एवं चित्तमुत्पादयितव्यम्- सर्वसत्त्वानामात्ययिकं परिगृह्य एतदपि मे बहु यन्निषीदामीति //

अत एवाह- वैद्योपदेशादिति / यथा वैद्योपदेशमकुर्वाणस्य भैषज्यसाध्यं करणीयं यस्य भैषज्येन वा साध्यस्य रोगिणः कुतो ऽस्ति निरामयत्वं नीरोगता? तथा सर्वज्ञमहावैद्योपदिष्टशिक्षाप्रतिपत्तिमकुर्वतः कुतो निरामयत्वं कर्मक्लेशोपजनितजात्यादिदुःदुखमहाभयाद्विमुक्तिः?

तदेवं समात्तसंवरस्य सामान्यमापत्तिलक्षणमुच्यते येन आपत्तिलक्षणेन युक्तं वस्तु स्वयमप्युत्प्रेक्ष्य परिहरेत् / न च आपत्तिप्रतिरूपकेषु अनापत्तिप्रतिरूपकेषु च संमुह्येत् / बोधिसत्त्वः सर्वसत्त्वानां वर्तमानानागतसर्वदुःखदौर्मनस्योपशमाय वर्तमानानागतसर्वसुखसौमनस्योत्पादाय च निःशाठ्यतः कायवाङ्मनःपराक्रमैः प्रयत्नं न करोति, तत्प्रत्ययसामग्रीं (bcp 49) नान्वेषते, तदन्तरायप्रतीकाराय न घटते, अल्पदुःखदौर्मनस्यं बहुदुःखदौर्मनस्यप्रतीकारभूतं नोत्पादयति, महार्थसिद्धयर्थं वा अल्पहानिं न करोति, क्षणमप्युपेक्षते, सापत्तिको भवति / संक्षेपतो ऽनापत्तिः स्वशक्त्यविषयेषु कार्येषु, तत्र निष्फलतया शिक्षाप्रज्ञप्त्यभावात् / प्रकृतिसावद्यतया वा अन्यद् गृह्यत् एव / यत्र तु स्वशक्त्यगोचरे ऽपि योगसामर्थ्यादापत्तिः स्यात्, तन्न चिन्त्यम्, सामान्यपापदेशनान्तर्भावात्ततो मुक्तिः / एतत् समासतो बोधिसत्त्वशिक्षाशरीरम् / विस्तरतस्तु अप्रमेयकल्पपर्यवसाननिर्देश्यम् //

अथवा संक्षेपतो द्वे बोधिसत्त्वस्यापत्ती / यथाशक्त्या युक्तायुक्तमसमीक्ष्यारभते, न निवर्तते उपेक्षते वा, सापत्तिको भवति / निरूप्य यथार्हमतिक्रामति अन्तशश्चण्डालदासेनापि चोदितः, सापत्तिको भवति / यः पुनरेतदभ्यासार्थं व्युत्पादमिच्छति, तेन शिक्षासमुच्चये तावच्चर्यामुखमात्रशिक्षणार्थमभियोगः करणीयः, शिक्षणारम्भस्यैव महाफलत्वात् / यथोपवर्णितं प्रशान्तविनिश्चयप्रातिहार्यसूत्रे-

इति बोधिसत्त्वशिक्षा समासतो यथोपदेशतः कथितेति //

इति प्रज्ञाकरमतिविरचितायां बोधिचर्यावतारपञ्जिकायां बोधिचित्ताप्रमादश्चतुर्थः परिच्छेदः //

5. संप्रजन्यरक्षणं नाम पञ्चमः परिच्छेदः /

एवमात्मभावादीनामुत्सर्गं रक्षां च प्रतिपाद्य पुनर्विस्तरेण रक्षाशोधनवर्धनानि प्रतिपादयितुमुपक्रमते / उत्पादितबोधिचित्तेन हि बोधिसत्त्वेन उत्सृष्टस्यापि चात्मभावस्य रक्षाशोधनवर्धनानि कार्याणि / यस्मात्-

परिभोगाय सत्त्वानामात्मभावादि दीयते / अरक्षिते कुतो भोगः किं दत्तं यन्न भुज्यते //

तस्मात्सत्त्वोपभोगार्थमात्मभावादि पालयेत् / कल्याणमित्रानुत्सर्गात्सूत्राणां च सदेक्षणात् //

[शिक्शा. स. कारिका 5-6]

तच्च आत्मभावादिपरिपालनादि शिक्षारक्षणादेव स्यात् / अन्यथा नरकादिविनिपातगमनात् तन्न स्यात् / अत इदमभिधीयते-

शिक्षां रक्षितुकामेन चित्तं रक्ष्यं प्रयत्नतः / न शिक्षा रक्षितुं शक्या चलं चित्तमरक्षता // bca_5.1 //

शिक्ष्यते उपादीयते गृहीतसंवरणेनेति विहितेषु करणीयता, प्रतिषिद्धेष्वकरणं शिक्षा, तां रक्षितुं परिपालयितुं कामेन इच्छता बोधिसत्त्वेन आत्मचित्तं रक्षितव्यं प्रयत्नत इति कथयिष्यमाणात् / अथ शिक्षारक्षणाधिकारे किमिति चित्तं रक्ष्यत इत्याह- न शिक्षेति / अन्यथा शिक्षैव रक्षितुमशक्या चलमनायत्तं चित्तमरक्षता / चित्तस्य चलतायां शिक्षायाः स्थैर्यायोगात् //

इतो ऽपि चित्तमेव रक्षणीयमित्याह-

अदान्ता मत्तमातङ्गा न कुर्वन्तीह तां व्यथाम् / करोति यामवीच्यादौ मुक्तश्चित्तमतङ्गजः // bca_5.2 //

अपरिकर्मिता मत्तवरवारणा न जनयन्ति तां पीडामिहलोके / परलोके अवीच्यादौ यां करोति स्वच्छन्दतयावस्थितं चित्तमेव मतङ्गज एव / तथागताज्ञाङ्कुशेन कथंचिद् वशीक्रियमाणत्वात् /

तस्यायत्तीकरणे गुणमाह-

बद्धश्चेच्चित्तमातङ्गः स्मृतिरज्ज्वा समन्ततः / भयमस्तंगतं सर्वं कृत्स्नं कल्याणमागतम् // bca_5.3 //

यदि बद्धः कथंचिद् भवेत् / स्मृतिर्वक्ष्यमाणलक्षणा / सैव रज्जुर्बन्धनोपायत्वात् / समन्ततः सर्वथा असत्पक्षे प्रचारनिरोधात् / तदा भयमस्तंगतं प्रत्यस्तमितं सर्वमशेषम् / सर्वं कल्याणमभ्युदयनिःश्रेयसलक्षणम् / आगतं संप्राप्तम् / देवश्चेद् वृष्टो निष्पन्नाः शालय इति यथा //

(bcp 51) ननु बहवश्च मृगव्यालादयो ऽप्युपद्रवकारिणः सन्ति, तेभ्यः कथं चित्तस्य वशीकरणाद् भयं न भविष्यतीत्याह-

व्याघ्राः सिंहा गजा ऋक्षाः सर्पाः सर्वे च शत्रवः / सर्वे नरकपालाश्च डाकिन्यो राक्षसास्तथा // bca_5.4 //

सर्वे बद्धा भवन्त्येते चित्तस्यैकस्य बन्धनात् / चित्तस्यैकस्य दमनात् सर्वे दान्ता भवन्ति च // bca_5.5 //

सुबोधम् //

कुतः पुनरेवमित्याह-

यस्माद्भयानि सर्वाणि दुःखान्यप्रमितानि च / चित्तादेव भवन्तीति कथितं तत्त्ववादिना // bca_5.6 //

सर्वे ह्येते कर्माक्षेपवशादनिष्टदायका भवन्ति / कर्म च चित्तमेव / चेतना कर्मेति वचनात् / वाक्कायकर्मणोरपि चित्तमेव समुत्थापकम् / तदन्तरेण तयोरनुत्पत्तेः / चेतयित्वा कर्मेति वचनात् / तस्मात् सर्वमिह कर्मनिर्मितमेव / तच्च चित्तान्नान्यत् / तदाह-

कर्मजं लोकवैचित्र्यं चेतना तत्कृतं च तत् / चेतना मानसं कर्म तज्जे वाक्कायकर्मणी / इति / [अभि. कोष-4.1]

न च अनपकारचित्तस्य केचिदपकारिणो नाम / यस्मात्-

निवृत्तपापचित्तस्य नास्ति लोके भयं द्विषः / सुखहानिर्न तस्यास्ति यस्य चित्तं वशे स्थितम् //

अत इदमुक्तम्-

चित्तस्य दमनं साधु चित्तं दान्तं सुखावहम् / इति / [=धम्मपद-25]

तत्त्ववादी भगवान् वस्तुतत्त्वकथनशीलत्वात् / तेनेदं तत्त्वं कथितं प्रकाशितम्- सर्वं चित्तप्रसूतमिति / अतः सर्वत्र चित्तमेव प्रधानम् //

इत्थमेवैतन्नान्यथा इति प्रसाधयन्नाह-

शस्त्राणि केन नरके घटितानि प्रयत्नतः / तप्तायःकुट्टिमं केन कुतो जाताश्च ताः स्त्रियः // bca_5.7 //

नरकपालानां कुन्तासिमुसलादीनि, असिपत्रवनसमुद्भूतानि वा केन कृतानि? न तत्र कश्चित् कर्तास्ति ईश्वरादिः, तत्कर्तृत्वस्य अन्यत्र निषिद्धत्वात्, इहापि निषेत्स्यमानत्वात् / (bcp 52) तप्तलोहमयी च भूमिः केन घटिता? ताश्च स्त्रियः कुतः कारणसामग्रीतो जाताः, याः पारदारिकैः शाल्मलीवृक्षस्य अधस्तादुपरि च दृश्यन्ते? स च शाल्मलिर्वा ? अतो नान्यत् कारणमत्र चित्तादुपकल्पनीयम् / यदुक्तम्-

सत्त्वलोकमथ भाजनलोकं चित्तमेव रचयत्यतिचित्रम् / कर्मजं हि जगदुक्तमशेषं कर्म चित्तमवधूय च नास्ति //

इति //

[मध्यमकावतार-6.89]

तस्माच्चित्तमेवात्र कारणं नान्यदित्यत आह-

पापचित्तसमुद्भूतं तत्तत्सर्वं जगौ मुनिः / तस्मान्न कश्चित् त्रैलोक्ये चित्तादन्यो भयानकः // bca_5.8 //

पापकर्मोपस्कृतं चित्तमेव तेषां कारणं भगवान् कथितवात् / नापरं किंचित् / यत एवम्, तस्मान्न त्रिजगति पापचित्तादपरः कश्चिद् भयहेतुरस्ति / तस्माच्चित्तमेव वशीकर्तव्यम् / यदुक्तमार्यरत्नमेघे-

चित्तपूर्वगमाः सर्वधर्माः / चित्ते परिज्ञाते सर्वधर्माः परिज्ञाता भवन्ति //

अपि च-

चित्तेन नीयते लोकश्चित्तं चित्तं न पश्यति / चित्तेन चीयते कर्म शुभं वा यदि वाशुभम् //

चित्तं भ्रमते अलातवत् / चित्तं विभ्रमते तरंगवत् / चित्तं दहते दवाग्निवत् / चित्तं रोहयते (हरते) महाम्बुवत् / इति च //

एवं ब्युपपरीक्षमाणश्चित्ते सूपस्थितस्मृतिर्विहरति, न च चित्तस्य वशं गच्छति / अपि तु चित्तमेवास्य वशं गच्छति / चित्तेनास्य वशीभूतेन सर्वे धर्मा वशीभवन्तीति //

स्यादेतत्- दानपारमितादिषु कथमिव चित्तं प्रधानम्? सा हि सर्वसत्त्वानां दारिद्यापनयनलक्षणेत्याह-

अदरिद्रं जगत्कृत्वा दानपारमिता यदि / जगद्दरिद्रमद्यापि सा कथं पूर्वतायिनाम् // bca_5.9 //

दारिद्यं हि नाम सास्रवसुखभोगबुभुक्षया चित्तकार्पण्यम् उपकरणवैकल्यं वा / तदपनीय जगतो यदि दानपारमितापरिपूरिर्भवतीत्युच्यते, तदा सा कथम्? न कथंचिदपि पूर्वतायिनां पूर्वमभिसंबुद्धानां भगवतां युज्यते / कुतः? जगद्दरिद्रमद्यापि, नाद्यापि यावज्जगद्दारिद्यमुपशाम्यति //

(bcp 53) यद्येवं नेष्यते, कथं सा भवतीत्याह-

फलेन सह सर्वस्वत्यागचित्ताज्जने ऽखिले / दानपारमिता प्रोक्ता तस्मात्सा चित्तमेव तु // bca_5.10 //

सर्वस्वं बाह्याध्यात्मिकं सर्वं वस्तु दानं दानफलं च सर्वसत्त्वेभ्यः परित्यजतो ऽभ्यासेन प्रकर्षगमनाद् यदा अपगतमात्सर्यमलं निरासङ्गतया चित्तमुत्पद्यते, तदा दानपारमितानिष्पन्नेत्युच्यते / तस्मात् सा चित्तमेव नान्या दानपारमिता //

शीलपारमिता तु सुतरां चित्तमेवेत्यत आह-

मत्स्यादयः क्व नीयन्तां मारयेयं यतो न तान् / लब्धे विरतिचित्ते तु शीलपारमिता मता // bca_5.11 //

प्राणातिपातादिसर्वावद्यविरतिचित्तमेव हि शीलम्, न पुनस्तदाश्रयभूतबाह्यविषयनिवृत्तिस्वभावम् / यदि पुनर्वधादिविषयवस्त्वभावेन तद्वधाद्यभावाच्छीलं स्यात्, तदा ते मत्स्यादयः क्व नीयन्तां यत्र तेषां दर्शनं न स्यात्? अन्यथा तद्वधाद्युपक्रमे शीलं न स्यात् / न चैवम् / तस्मात्तेषु विद्यमानेष्वपि लब्धे विरतिचित्ते निवृत्तिमनसिकारे शीलपारमिता मता संमता तत्स्वभावविदाम् / तस्मात् सा चित्तमेव //

क्षान्तिपारमितापि न चित्ताद्भिन्नेत्याह-

कियतो मारयिष्यामि दुर्जनान् गगनोपमान् / मारिते क्रोधचित्ते तु मारिताः सर्वशत्रवः // bca_5.12 //

परापकारादिसंभवे ऽपि चित्तस्याकोपनता क्षान्तिः / अन्यथा यदि सर्वशत्रूणां तद्विनिपातनेन वैरनिर्यातनं कृतवतः केनचिद्वैराभावादुपशान्तवैरस्य न कश्चिदपकारी स्यात् / इति मर्षणं क्षान्तिः / तदा एतदशक्यानुष्ठानम् / शत्रवो हि गगनसमत्वादपर्यन्ताः / तेषां मारणमशक्यम् / तस्मात् क्रोधादिनिवृत्तिचित्तमेव तेषामुपायेन मारणमिव, तत्कृतापकारस्यागणनात्, जन्मान्तरवैरासंभवाच्च मारितप्रायास्ते //

अत्र अशक्यतायामप्युपायेन प्रवृत्तौ दृष्टान्तोपदर्शनेन शक्यतामाह-

भूमिं छादयितुं सर्वां कुतश्चर्म भविष्यति / उपानच्चर्ममात्रेण छन्ना भवति मेदिनी // bca_5.13 //

कण्टकाद्युपघातरक्षणार्थं पृथ्वी छादयितुमुचिता / न चैतच्छक्यम्, तावतश्चर्मणो ऽभावात्, भावे ऽपि छादनस्याशक्यत्वात् / उपायेन पुनः शक्यम् / उपानहश्चर्मणा केवलेन सर्वा भूमिश्छादिता भवति //

दृष्टान्तोक्तमर्थं प्रकृते योजयन्नाह-

बाह्या भावा मया तद्वच्छक्या वारयितुं न हि / स्वचित्तं वारयिष्यामि किं ममान्यैर्निवारितैः // bca_5.14 //

(bcp 54) शत्रुप्रभृतयो भावा मया वारयितुमशक्याः / तद्वत् मेदिनीचर्मच्छादनवत् अपकारक्रियायाः / अतः स्वचित्तमेव शक्यं वारयिष्यामि / अन्यवारणस्यापार्थकत्वात्, स्वचित्तवारणादेव तत्सिद्धेः / तस्मात् सा चित्तमेव //

वीर्यपारमिता तु कुशलोत्साहस्वभावा अतिविस्पष्टं चित्तमेवेत्याह- सहापि वाक्शरीराभ्यां मन्दवृत्तेर्न तत्फलम् / यत्पटोरेककस्यापि चित्तस्य ब्रह्मतादिकम् // bca_5.15 //

वचनकायसहितस्यापि चित्तस्य कुशलपक्षे मन्दप्रचारस्य न तादृशं फलमुपजायते, यादृशं ध्यानादिविषये पटुप्रवृत्तेरेकाकिनो ऽपि चित्तस्य फलं ब्रह्मभूयादिकम् / तस्मात् सा चित्तमेव //

ध्यानं तु चित्तैकाग्रतालक्षणं चित्तादन्यथा वक्तुमशक्यमित्याह-

जपास्तपांसि सर्वाणि दीर्घकालकृतान्यपि / अन्यचित्तेन मन्देन वृथैवेत्याह सर्ववित् // bca_5.16 //

मन्त्राद्यावर्तनलक्षणा वचनव्यापारा जपाः / तपांसि च इन्द्रियदमनलक्षणाः कायिकाः / तानि अतिबहुकालमभ्यस्तान्यपि अन्यत्र सक्तचित्तेन मिद्धाद्युपहतचित्तेन वा / समानपाटवविकलेनेत्यर्थः / वृथैव निष्फलमेव, अत्यर्थकृशफलत्वात्, अभिमतार्थे ऽनुपयोगाद्वा / पुत्रो ऽप्यपुत्र एव, पुत्रकार्याकरणाद्यथा / इत्याह भगवान् सर्वज्ञः / तस्माद् ध्यानपारमितापि चित्तमेव //

प्रज्ञा तु निर्विवादा चित्तमेवेत्याह-

दुःखं हन्तुं सुखं प्राप्तुं ते भ्रमन्ति मुधाम्बरे / यैरेतद्धर्मसर्वस्वं चित्तं गुह्यं न भावितम् // bca_5.17 //

पञ्चगतिसंसारजात्यादिदुःखं प्रहातुं तत्प्रहाणे निर्वाणसुखमधिगन्तुं ते सत्त्वा मुधा निरर्थका एव भ्रमन्ति अम्बरे कासीपुष्पमिव निष्फलं संसारे / यदनुष्ठितं क्वचिदपि न लग्नमिति तदेवममिधीयते पञ्चाग्निसेवाशिरोलुञ्चनादिव्रतम् / के पुनरेवं भ्रमन्ति? यैः संसारभयभीरुभिः सुखार्थिभिश्च धर्मसर्वस्वं सर्वलौकिकलोकोत्तरकर्मनिदानभूतं चित्तं बालानामगोचरस्वभावतया गुह्यं न भावितं तत्त्वचित्ततया पुनः पुनः स्थिरीकृतम् / तस्मादियमतितरां चित्तमेव / यथोपवर्णितमार्यगण्डब्यूहे-

स्वचित्ताधिष्ठानं सर्वबोधिसत्त्वचर्या / स्वचित्ताधिष्ठानं सर्वसत्त्वपरिपाकविनयः / पेयालं / तस्य मम कुलपुत्र एवं भवति- स्वचित्तमेवोपस्तम्भयितव्यं सर्वकुशलमूलैः / स्वचित्तमेव परिस्यन्दयितव्यं धर्ममेघैः / स्वचित्तमेव परिशोधयितव्यमावरणीयधर्मेभ्यः / स्वचित्तमेव दृढीकर्तव्यं वीर्येण / इत्यादि //

(bcp 55) इति चित्तस्वभावतां सर्वत्र प्रतिपाद्य उपसंहरन्नाह-

तस्मात्स्वधिष्ठितं चित्तं मया कार्यं सुरक्षितम् / चित्तरक्षाव्रतं मुक्त्त्वा बहुभिः किं मम व्रतैः // bca_5.18 //

एवमुत्पादितबोधिचित्तेन शिक्षारक्षणे यत्नवता मनसि कर्तव्यम्- स्वधिष्ठितं स्मृत्या सुरक्षितं संप्रजन्येन वक्ष्यमाणरीत्या मया स्वचित्तं कर्तव्यं तदेकाग्रमानसेन / अत्रैव सर्वेषामन्तर्भावात् / अतश्चित्तरक्षणमेव प्रधानं व्रतम् / तद्विहाय किमन्यैर्व्रतैर्बहुभिरपि मम प्रयोजनम्? न किंचित् / तद्रहितस्य निष्फलत्वात् / एतावती चेयं बोधिसत्त्वशिक्षा यदुत चित्तपरिकर्म / एतन्मूलत्वात् सर्वसत्त्वार्थानाम् / तद्यथा धर्मसंगीतिसूत्रे कीर्तितम्-

मतिविक्रमबोधिसत्त्व आह- यो ऽयं धर्मो धर्म इत्युच्यते, नायं धर्मो देशस्थो न प्रदेशस्थो ऽन्यत्र स्वचित्ताधीनो धर्मः / तस्मान्मया स्वचित्तं स्वाराधितं स्वधिष्ठितं सुपरिजितं सुसमारब्धं सुनिगृहीतं कर्तव्यम् / तत्कस्य हेतोः? यत्र चित्तं तत्र गुणदोषाः / तद्बोधिसत्त्वो दोषेभ्यश्चित्तं निवार्य गुणेषु प्रवर्तयति / तदुच्यते- चित्ताधीनो धर्मः, धर्माधीना बोधिरिति //

एवं चित्तायत्ततां सर्वत्र निश्चित्य चित्तदृढतायामुदाहरणमाह-

यथा चपलमध्यस्थो रक्षति व्रणमादरात् / एवं दुर्जनमध्यस्थो रक्षेच्चित्तव्रणं सदा // bca_5.19 //

असमाहितजनमध्ये पुनरुपघातभयात्तद्गतमनसा यथा व्रणं रक्षति कश्चिदप्रमत्तः, एवं तथा शिक्षारक्षणकामः अकारणवैरिबालजनमध्ये संवसन् तत्परश्चित्तं व्रणमिव रक्षेत् सर्वकालम् //

यथाप्रसिद्धित इदमुदाहरणम् / न तु पुनर्मनागपि सादृश्यमस्तीत्याह-

व्रणदुःखलवाद्भीतो रक्षामि व्रणमादरात् / संघातपर्वताघाताद्भीतश्चित्तव्रणं न किम् // bca_5.20 //

ईषन्मात्रं दुःखं दुःखलवो व्रणकृतः / तस्माद्भीतो रक्षामि व्रणम् / प्रकृतानुरोधे रक्षतीति पाठो युक्तः / आदरात् तात्पर्येण / संघातनरकप्रभवादनेकवर्षसहस्रानुभूयमानदुःखात् पर्वताघातात्सर्वतो व्याप्तिप्रहारात् भीतः चित्तव्रणं न किं रक्षेदिति प्रकृतेन संबन्धः / यदि वा / अहं तु किं न रक्षामीति परिणामेन योजनीयम् / अथवा / एवमुत्पादितबोधिचित्तेन मनसा चिन्तयितव्यमित्यवतार्यते / तदा रक्षामीति //

कः पुनरेवं सति गुणः स्यादित्याह-

अनेन हि विहारेण विहरन् दुर्जनेष्वपि / प्रमदाजनमध्ये ऽपि यतिर्धीरो न खण्डयते // bca_5.21 //

(bcp 56) यस्मादेवंमनसिकारेण विचरन् वनिताजनमध्ये ऽपि प्रासादपृष्ठे अयमनिवार्यो ऽतिशयेन कामरागेषु / तेनेदमुक्तं यतिर्धीर इति / अस्मिन् मनसिकारे निध्यप्तचित्तः / न खण्डयते शिक्षारक्षणमनसिकारान्न स्खलति //

पुनरेवं करणीयमित्यत्रार्थे दृढमभिनिवेशं दर्शयन्नाह-

लाभा नश्यन्तु मे कामं सत्कारः कायजीवितम् / नश्यत्वन्यच्च कुशलं मा तु चित्तं कदाचन // bca_5.22 //

चिवरपिण्डपातादयो नश्यन्तु, विलयं यान्तु मम कामं यथेष्टम् / सत्कारो गौरवेण आसनदानपादवन्दनादिपूजा / कायो जीवितं च सर्वमेतन्नश्यतु / अन्यदपि यत्किंचित् सुखसौमनस्यनिमित्तं तदपि नश्यतु / कुशलं पुनर्मम चित्तं मा कस्मिंश्चिदपि काले नङ्क्षीदिति //

अत्र पुनरादरमुत्पादयितुं शास्त्रकार आह-

चित्तं रक्षितुकामानां मयैष क्रियते ऽञ्जलिः / स्मृतिं च संप्रजन्यं च सर्वयत्नेन रक्षत // bca_5.23 //

अञ्जलिं कृत्वा प्रार्थयामि / किमर्थम्? स्मृतिं च संप्रजन्यं च / न केवलां स्मृतिम्, नापि केवलं संप्रजन्यमिति परस्परापेक्षया चकारद्वयम् / तत्र स्मृतिरार्यरत्नचूडसूत्रे ऽभिहिता-

यया स्मृत्या सर्वक्लेशानां प्रादुर्भावो न भवति / यया स्मृत्या सर्वमारकर्मणामवतारं न ददाति / यया स्मृत्या उत्पथे कुमार्गे वा न पतति / यया स्मृत्या दौवारिकभूतया सर्वेषामकुशलानां चित्तचैतसिकानां धर्माणामवकाशं न ददाति, इयमुच्यते सम्यक्स्मृतिरिति //

संक्षेपतः पुनरियं स्मृतिरुच्यते- विहितप्रतिषिद्धयोर्यथायोगं स्मरणं स्मृतिः / यच्चाहस्मृतिरालम्बनासंप्रमोष इति //

संप्रजन्यं तु प्रज्ञापारमितायामुक्तम्-

चरंश्चरामीति प्रजानाति / स्थितः स्थितो ऽस्मीति प्रजानाति / निषण्णो निषण्णो ऽस्मीति प्रजानाति / शयानः शयितो ऽस्मीति प्रजानाति / यथा यथास्य कायः स्थितो भवति तथा तथैनं प्रजानाति / पेयालं / सो ऽतिक्रामन् वा प्रतिक्रामन् वा संप्रजानचारी भवति / आलोकिते विलोकिते संमिञ्जिते प्रसारिते संघाटीपटपात्रचीवरधारणे अशिते पीते खादिते निद्राक्लमप्रतिविनोदने आगते गते स्थिते निषण्णे सुप्ते जागरिते भाषिते तूष्णीभावे प्रतिसंलयने संप्रजानचारी भवतीति //

इदमेव वक्ष्यति-

एतदेव समासेन संप्रजन्यस्य लक्षणम् / यत्कायचित्तोवक्षायाः प्रत्यवेक्षा मुहुर्मुहुः // इति // [बोधि. 5.108] (bcp 57) कः पुनरनयोर्व्यतिरेके दोषः, येनैते यत्नेन रक्षणीये कथिते इत्याह-

व्याध्याकुलो नरो यद्वन्न क्षमः सर्वकर्मसु / तथाभ्यां विकलं चित्तं न क्षमं सर्वकर्मसु // bca_5.24 //

रोगोपहतसामर्थ्यो यथा पुरुषः सर्वकर्मसु गमनभोजनादिषु अकर्मण्यो भवति, तथा स्मृतिसंप्रजन्याभ्यां विकलं चित्तं सर्वकर्मसु ध्यानाध्ययनादिलक्षणेषु //

अनयोः समुदायाभावे दोषमुक्त्वा प्रत्येकमभावे कथयितुमाह-

असंप्रजन्यचित्तस्य श्रुतचिन्तितभावितम् / सच्छिद्रकुम्भजलवन्न स्मृताववतिष्ठते // bca_5.25 //

न विद्यते संप्रजन्यं यस्मिंस्तदसंप्रजन्यम् / तच्चित्तं यस्य तस्य / श्रुतचिन्ताभावनामयप्रज्ञापरिनिष्ठितं वस्तु न स्मरणमधिवसति / तन्मूलं च सर्वं कल्याणम् / किमिव? यथा सच्छिद्रकुम्भे मुखनिक्शिप्तमुदकमधस्ताद्गच्छति नावतिष्ठते //

इदमपरं तद्वयतिरेके दूषणमाह-

अनेके श्रुतवन्तो ऽपि श्राद्धा यत्नपरा अपि / असंप्रजन्यदोषेण भवन्त्यापत्तिकश्मलाः // bca_5.26 //

बहवो ऽपि बहुश्रुताः तथा श्रद्धावन्तो यत्नपराः शिक्षायामादरकारिणः असंप्रजन्यदोषेण आपत्तिकलुषिता भवन्ति कायचित्तप्रचाराप्रत्यवेक्षणात् //

अपरमपि तदभावे दूषणमाह-

असंप्रजन्यचौरेण स्मृतिमोषानुसारिणा / उपचित्यापि पुण्यानि मुषिता यान्ति दुर्गतिम् // bca_5.27 //

असंप्रजन्यमेव संप्रजन्याभावः क्लेशस्वभावश्चौरः कुशलधनापहरणात् / तेन स्मृतिमोषानुसारिणा रक्षपालभूतायाः स्मृतेः प्रमोषमभावमनुसृत्य मुषिता विलुप्तकुशलधनाः सन्तः उपचित्यापि पुण्यानि, कुशलधनानां संचयं कृत्वापि, दुर्गतिपरायणा भवन्ति //

कुतः पुनरेवमिति उक्तमेवार्थं स्पष्टयन्नाह-

क्लेशतस्करसंघो ऽयमवतारगवेषकः / प्राप्यावतारं मुष्णाति हन्ति सद्गतिजीवितम् // bca_5.28 //

तस्कराश्चौराः तेषां संघातः अवतारगवेषकः पिशाचवदवतारमार्गप्रेक्षी / छिद्रान्वेषणतत्पर इत्यर्थः / प्राप्यावतारं प्रवेशमार्गमासाद्य मुष्णाति / ततो हन्ति शोभनगतये जीवितप्रतिलम्भं कुशलपाथेयाभावात् //

स्मृतिमधिकृत्याधुना प्राह-

तस्मात्स्मृतिर्मनोद्वारान्नापनेया कदाचन / गतापि प्रत्युपस्थाप्या संस्मृत्यापायिकीं व्यथाम् // bca_5.29 //

(bcp 58) यतः स्मृतेरभावे दूषणमेवं स्यात्, तस्मादिदमत्र दोषं पश्यता स्मृतिरालबम्नासंप्रमोषलक्षणा मनोद्वारात् मनोगृहप्रवेशमार्गात् नापनेया नापसार्या / सदा अवस्थापयितव्येत्यर्थः / अथ कदाचित् प्रमादतस्ततो ऽपगच्छेत्, तदा गतापि पुनर्निर्वर्त्योपस्थाप्या तत्रैवारोपयितव्या / कथम्? संस्मृत्य मनसि निधाय आपायिकीं नरकादिदुर्गतिव्यथाम् //

तत्र द्वादशेमाः स्मृतयो निष्फलस्पन्दवर्जनार्थं तथागताज्ञानतिक्रमानुपालनविपाकगौरवस्मृतिप्रभृतयः शिक्षासमुच्चये प्रदर्शिताः, तत एव विवेकेनावधार्याः //

सापि स्मृतिस्तीब्रादरात्समुत्पद्यते / आदरो ऽपि शमथमाहात्म्यमवगम्य आतापेन जायते / एतच्च यथावसरं वक्ष्यामः //

केषांचित् पुनरन्यथापि स्मृतिरुत्पद्यते / तदुपदर्शयन्नाह-

उपाध्यायानुशासन्या भीत्याप्यादरकारिणाम् / धन्यानां गुरुसंवासात्सुकरं जायते स्मृतिः // bca_5.30 //

आचार्योपाध्यायसंनिधौ तदन्यतमाराध्यब्रह्मचारिसंनिधौ वा संवसतां तदनुशासन्या, भीत्य तद्भयेनापि आदरः कार्येषु सर्वभावेनाभिमुख्यम्, अवज्ञाप्रतिपक्षो धर्मः / तत्कारिणां यत्नवतां सुकृतिनां तदनुशासनीं हिताहितविधिप्रतिषेधनियममनुगृह्णतामकृच्छ्रेणैव स्मृतिरुत्पद्यते //

इत्थमपि विहरन् स्मृतिमनसिकारबहुलविहारी भवतीति कारिकाद्वयेन दर्शयन्नाह-

बुद्धाश्च बोधिसत्त्वाश्च सर्वत्राव्याहतेक्षणाः / सर्वमेवाग्रतस्तेषां तेषामस्मि पुरः स्थितः // bca_5.31 //

इति ध्यात्वा तथा तिष्ठेत् त्रपादरभयान्वितः / बुद्धानुस्मृतिरप्येवं भवेत्तस्य मुहुर्मुहुः // bca_5.32 //

सर्वदा बुद्धबोधिसत्त्वानां समस्तवस्तुविषयाप्रतिहतज्ञानचक्षुषां सर्वमेव वस्तुजातं पुरतो ऽवस्थितमेव / अहमपि तेषां पुरो ऽवस्थित एव, सर्ववस्तुवत् / इति मनसि निधाय तथैव संयतात्मा तिष्ठेत् / त्रपादरभयान्वितः / अप्रतिरूपे कर्मणि त्रपा लज्जा / शिक्षायामादरः, तदतिक्रमे भयम् / बुद्धबोधिसत्त्वेष्वेव वा त्रपादयः / एवं सति अपरो ऽपि विशेषः स्यादित्याह- बुद्धेत्यादि / तदेवं विहरतस्तस्य प्रतिक्षणमकामत एव बुद्धानुस्मृतिः स्यात् //

संप्रजन्यस्य उत्पत्तिस्थैर्ययोः स्मृतिरेव कारणमिति कथयन्नाह-

संप्रजन्यं तदायाति न च यात्यागतं पुनः / स्मृतिर्यदा मनोद्वारे रक्षार्थमवतिष्ठते // bca_5.33 //

यदा स्मृतिर्मनोगृहद्वारि क्लेशतस्करसंघातानुप्रवेशनिवारिणी दौवारिकवदवस्थिता भवति, तदा संप्रजन्यमयत्नत एवोत्पद्यते, उत्पन्नं च सत् स्थिरीभवति //

एवं तावदनयोरन्वयव्यतिरेकाभ्यां गुणदोषावभिधाय अनर्थविवर्जनार्थं निष्फलस्पन्दवर्जनमाह-

(bcp 59) पूर्वं तावदिदं चित्तं सदोपस्थाप्यमीदृशम् / निरिन्द्रियेणेव मया स्थातव्यं काष्ठवत्सदा // bca_5.34 //

प्रथमं तावत् इदं चित्तमित्यध्यात्मनि चिन्तयति- सर्वकालमीदृशमुक्तक्रमयुक्तमुपस्थापयितव्यम् / ततः परं निष्फलस्पन्दवर्जनार्थमपगतकरणग्रामेणेव निष्फलरूपादिविषयग्रहणसर्वविकल्पोपसंहारात् मया स्थातव्यम् / किमिव? काष्ठवत्, चक्षुरादिव्यापारशून्यत्वात् //

इदमेव व्यनक्ति-

निष्फला नेत्रविक्षेपा न कर्तव्याः कदाचन / निध्यायन्तीव सततं कार्या दृष्टिरधोगता // bca_5.35 //

ईषन्मुकुलितपक्ष्मयुगला नासाग्रविनिवेशिता युगमात्रव्यवलोकिनी वा कार्या दृष्टिः //

प्रथमारम्भिणः संतताभ्यासेन क्लेशस्य परिहारार्थमाह-

दृष्टिविश्रामहेतोस्तु दिशः पश्येत्कदाचन / आभासमात्रं दृष्ट्वा च स्वागतार्थं विलोकयेत् // bca_5.36 //

दृष्टिचित्तपरिखेदपरित्यागाय कदाचित् कर्हिचित् दिशो व्यवलोकयेत् / अथ कदाचित् कश्चित् तत्समीपमागच्छेत्, तदा तस्य प्रतिच्छायामात्रं विदित्वा स्वागतवादेन संतोषणार्थं विलोकयेत् / अन्यथा तत्र तस्य अवध्यानेन अकुशलं प्रसवेत् //

मार्गे ऽपि तथादृष्टेर्गच्छत उपघातपरिहारार्थमाह-

मार्गादौ भयबोधार्थं मुहुः पश्येच्चतुर्दिशम् / दिशो विश्रम्य वीक्षेत परावृत्यैव पृष्ठतः // bca_5.37 //

भयहेतुचौरादिप्रतिपत्त्यर्थं चतुर्दिशमिति क्रमेण / अन्यथा आत्मभावस्य रक्षा कृता न स्यात् / सर्वदिग्व्यवलोकनं तु क्रियमाणमौद्धत्योपघातपरिहारार्थं स्थित्वा कर्तव्यम् / पृष्ठतो व्यवलोकनं परावृत्य पश्चान्मुखीभूय //

असमाधानस्य च रक्षणामाह-

सरेदपसरेद्वापि पुरः पश्चान्निरूप्य च / एवं सर्वास्ववस्थासु कार्यं बुद्ध्वा समाचरेत् // bca_5.38 //

सरेत्पुरः अपसरेत्पश्चात् / प्रपाताद्युपघातं निरीक्ष्य च / एवमित्युक्तक्रमदिशा स्वपरहितप्रयोजनमवगम्य प्रतिपत्तिसारो भवेत् //

इदानीं संप्रजन्यकारितां शिक्षयितुमाह-

कायेनैवमवस्थेयमित्याक्षिप्य क्रियां पुनः / कथं कायः स्थित इति द्रष्टव्यं पुनरन्तरा // bca_5.39 //

चतुर्णामीर्यापथानामन्यतमस्मिन्नीर्यापथे / कायेनैवमिति स्थितेन निषण्णेन वा अवस्थेयमिति / तदनन्तरं स्वाध्यायादिक्रियामारभ्य पुनरन्तराले व्यवलोकितव्यं कथं कायः स्थित इति तस्मिन्नेवेर्यापथे, उत भिन्ने ईर्यापथे / भिन्ने पुनः पूर्ववदवस्थाप्यः //

(bcp 60) कायप्रत्यवेक्षामभिधाय चित्तप्रत्यवेक्षणामाह-

निरूप्यः सर्वयत्नेन चित्तमत्तद्विपस्तथा / धर्मचिन्तामहास्तम्भे यथा वद्धो न मुच्यते // bca_5.40 //

धर्मस्य स्वपरहितलक्षणस्य चिन्तैव महास्तम्भो वन्धनायत्तीकरणहेतुत्वात् //

तस्मिन् बद्धो ऽपि पुनः पुनर्निरूपणीय इत्याह-

कुत्र मे वर्तत इति प्रत्यवेक्ष्यं तथा मनः / समाधानधुरं नैव क्षणमप्युत्सृजेद्यथा // bca_5.41 //

क्व पुनरिदं मनो मम वर्तते, पूर्वस्मिन्नालम्बने अन्यत्र वा गतम् / गतमवगम्य ततो निर्वत्य तत्रैव योजयितव्यम् / स्वरसवाहितायामुपेक्षणीयम् / इति शमथधुरमेकमपि क्षणं यथा न परित्यजति तथा धारयितव्यम् / एतावता शीलं हि समाधिसंवर्तनीममित्युक्तं भवति / यथोक्तं चन्द्रप्रदीपसूत्रे-

क्षिप्रं समाधिं लभते निरङ्गणं विशुद्धशीलस्यिमि आनुशंसाः //

इति / [समाधि. 27.6]

अतो ऽवगम्यते- ये केचित् समाधिहेतवः प्रयोगाः, ते शीले ऽनुगता इति / तस्मात् समाध्यर्थिना स्मृतिसंप्रजन्यशीलेन भवितव्यम् / तथा शीलार्थिनापि समाधौ यत्नः कार्य इति //

समाधानपरित्यागावकाशमाह-

भयोत्सवादिसंबन्धे यद्यशक्तो यथासुखम् / दानकाले तु शीलस्य यस्मादुक्तमुपेक्षणम् // bca_5.42 //

अग्निदाहादि भयम् / तथा रत्नत्रयपूजादिकृत उत्सवः / समधिकतरः सत्त्वार्थादिर्वा / तत्संभवे यदि स्थातुमशक्तः, तदा कामचार इत्यनुज्ञातम् / सापत्तिको न भवतीत्यर्थः / कुतः पुनरयमनियमो लभ्यत इत्याह- दानेत्यादि / शीलं यद्यपि दानात्प्रकृष्टम्, तथापि अवरशिक्षायां शिक्षमाणस्य तदनन्तरमेव उत्तरशिक्षावस्थितस्य अभ्यासपाटवाभावात् कथंचित् तावत्कालं ततो निवर्तमानस्यापि नापत्तिः / दानस्यासौ कालो न शीलस्य / अत एवोक्तम्- यद्यशक्त इति / एतावन्मात्रेणेदमुदाहरणम् / यथोक्तम्- तत्रैकस्यां शिक्षायां निष्पाद्यमानायामशक्तस्य इतरशिक्षानभ्यासादनापत्तिः / आर्याक्षयमतिसूत्रे ऽप्येवमवोचत्-

दानकाले शीलोपसंहारस्योपेक्षा / इति / न चातः शिथिलेन भवितव्यम् //

यत्र कुशलपक्षसंचारे ऽपि क्वचित् समाधानविघातः स्यात्, तन्नोपादेयमित्याह-

यद् बुद्ध्वा कर्तुमारब्धं ततो ऽन्यन्न विचिन्तयेत् / तदेव तावन्निष्पाद्यं तद्गतेनान्तरात्मना // bca_5.43 //

(bcp 61) स्वयमेव तु युक्त्यागमाभ्यां कल्याणमित्रवचनाद्वा यथाबलमवधार्य यत्किंचित्कर्म कर्तुमारब्धं ध्यानाध्ययनादिकम्, प्रथमतस्तदेव तावन्निष्पत्तिं नेयं तन्निम्नेन चेतसा, न पुनस्तदनिष्पन्नमेव परित्यज्य परमारम्भणीयम् //

किं पुनरेवं स्याद्यदि न स्यादित्याह-

एवं हि सुकृतं सर्वमन्यथा नोभयं भवेत् / असंप्रजन्यक्लेशो ऽपि वृद्धिं चैवं गमिष्यति // bca_5.44 //

यस्मादेवमनुतिष्ठतः सर्वं सुश्लिष्टं कृतं स्यात् / तद्विपर्यये पुनर्दुःश्लिष्टमुभयं पूर्वं चात्तं पश्चात् स्वीकृतं च स्यात् / चलप्रवृत्तेरसंप्रजन्यं स्यात् / प्रवेशे वृद्धिः स्यात् //

इत्थमपि निष्फलं वर्जयेदित्याह-

नानाविधप्रलापेषु वर्तमानेष्वनेकधा / कौतूहलेषु सर्वेषु हन्यादौत्सुक्यमागतम् // bca_5.45 //

अनेकप्रकारे ऽसंबद्धाभिधाने ऽपरोपाधिके प्रवर्तमाने आश्चर्यवस्तुषु च समस्तेषु स्वयमपि तत्क्रियायां दर्शनश्रवणाय वाकूचित्तस्य तारतम्यं निवारयेत् //

अपरमपि निष्फलवर्जनाय प्रातिमोक्षोद्दिष्टमाचरेत् इत्याह-

मृन्मर्दनतॄणच्छेदरेखाद्यफलमागतम् / स्मृत्वा ताथागतीं शिक्षां भीतस्तत्क्षणमुत्सृजेत् // bca_5.46 //

भूमिफलकादिषु नखदण्डादिना रेखाकर्षणलेखनादि निष्प्रयोजनमागतमापतितं विवर्जयेत् भगवता अत्र निवृत्तिराज्ञप्तेति संस्मृत्य, तदतिक्रमविपाकफलभयात् / तत्क्षणमिति न तत्र कालपरिलम्भं कुर्यात् //

संक्लेशसमुदाचारे संप्रजन्यकारितां यदेत्यादिभिः सप्तभिः श्लोकैः शिक्षयितुमाह-

यदा चलितुकामः स्याद्वक्तुकामो ऽपि वा भवेत् / स्वचित्तं प्रत्यवेक्ष्यादौ कुर्याद्धैर्येण युक्तिमत् // bca_5.47 //

प्रथमत एव स्वचित्तं निरूप्य / उक्तम् (?) असंक्लिष्टावस्थायां करणीयमुक्तम् //

एतदेव दर्शयति-

अनुनीतं प्रतिहतं यदा पश्येत्स्वकं मनः / न कर्तव्यं न वक्तव्यं स्थातव्यं काष्ठवत्तदा // bca_5.48 //

रक्तं द्विष्टं वा स्वचित्तं यदा पश्येत्, तदा हस्तपादादिचलनमात्रमपि न कर्तव्यम्, नापि वचनोदीरणम् / अन्यथा तदुत्थापिते कायवाग्विज्ञप्ती अपि संक्लिष्टे स्याताम् / अतो बहिरिन्द्रियव्यापारविकल्पावुपसंहृत्य स्थातव्यं काष्ठवत्तदा / सर्वव्यापारविरहान्निर्व्यापाराः सर्वधर्मा इति मनसि निधाय //

(bcp 62) अपरमाह-

उद्धतं सोपहासं वा यदा मानमदान्वितम् / सोत्प्रासातिशयं वक्रं वञ्चकं च मनो भवेत् // bca_5.49 //

उद्धतमिति / सद्धर्मादिश्रवणप्रमादादपि उद्धतम् / विक्षेपबहुलमित्यर्थः / सोपहासं वाग्विहेठनारम्भकम्, तया युक्तं वा / मानश्चित्तस्योन्नतिः / मदः स्वधर्मे (?) चित्तस्याभिनिवेशः / ताभ्यामन्वितं तत्संप्रयुक्तम् / उत्प्रासः कायिकी विहेठना, तेन सहोत्कटम् / वक्रं कुटिलं शठं वा / वञ्चकं प्रतारकं मायावि वा / यदि मनो भवेत्, स्थातव्यं काष्ठवत्तदेति संबन्धः //

यदात्मोत्कर्षणाभासं परपंसनमेव वा / साधिक्षेपं ससंरम्भं स्थातव्यं काष्ठवत्तदा // bca_5.50 //

आत्मोत्कर्षणं स्वगुणातिशयप्रकाशनम् / तदाभासं तत्प्रतिभासं तद्विकल्पनात् / परपंसनं परविग्रहः दोषाविष्करणं वा, तद्युक्तम् / अधिक्षेपः परस्य वचनतिरस्कारः / संरम्भः सदाकलिविवादनिमित्तचित्तप्रदोषः / उभयत्र सह तेन वर्तत इति विग्रहः / एवं यदा पश्येत्स्वकं मनः, स्थातव्यं काष्ठवत् तदेति सामान्योक्तमभिसंबध्यते //

लाभसत्कारकीर्त्यर्थि परिवारार्थि वा पुनः / उपस्थानार्थि मे चित्तं तस्मात्तिष्ठामि काष्ठवत् // bca_5.51 //

कीर्तिर्यशः / परिवारः दासीदासकर्मकरादिः / उपस्थानं पादधावनमर्दनादि / एभिरर्थि तदभिलाषं मम चित्तम् / तस्मात्तिष्ठामि काष्ठवत् //

परार्थरूक्षं स्वार्थार्थि परिषत्काममेव वा / वक्तुमिच्छति मे चित्तं तस्मात्तिष्ठामि काष्ठवत् // bca_5.52 //

परार्थरूक्षं परार्थविमुखम् / स्वार्थार्थि स्वार्थाभिनिविष्टम् / परिषत् शिष्यान्तेवासिप्रभृतिजनसमाजः / तदभिलाषि तत्परिवारार्थि //

असहिष्ण्वलसं भीतं प्रगल्भं मुखरं तथा / स्वपक्षाभिनिविष्टं च तस्मात्तिष्ठामि काष्ठवत् // bca_5.53 //

असहिष्णु असहनशीलम् / अलसं क्रियासु अकर्मण्यम् / कुसीदमित्यर्थः / भीतं कायजीवितभीरु भयहेतुभ्यो वा / प्रगल्भं धृष्टम् / मुखरं दुर्वचस्कम्, युक्तायुक्तमनपेक्ष्य अभिधायकं वा / स्वपक्षेः शिष्यान्तेवासिज्ञातिसालोहितादौ अभिनिविष्टं पक्षपातातिशयवत् //

सांप्रतं प्रतिकारनिर्देशमाह-

एवं संक्लिष्टमालोक्य निष्फलारम्भि वा मनः / निगृह्णीयाद् दृढं शूरः प्रतिपक्षेण तत्सदा // bca_5.54 //

उपदर्शितक्रमेण संक्लिष्टं संक्लेशसंप्रयुक्तं निष्फलव्यापारं वा ज्ञात्वा स्वचित्तं सर्वप्रवृत्तिनिगेधेन प्रभावमन्दतां विधाय निगृह्णीयादभिभवेत् / दृढं यथा पुनरपि समुदाचारधर्मकं (bcp 63) न भवति / क्लेशादिसंग्रामे विजयाय कृतपरिकरः शुरो बोधिसत्त्वः / प्रतिपक्षेण यो यस्मिन् प्रतिपक्ष उक्तः यथा रागादावशुभादि, तेन तद्विपरीतविधानेनेत्यर्थः / सदा सर्वकालम्, यदा यदा संक्लिष्टं प्रतीयते / उग्रपरिपृच्छायां गृहिणं बोधिसत्त्वमधिकृत्योक्तम्-

तेन सुरामैरेयमद्यप्रमादस्थानात् प्रतिविरतेन भवितव्यम्, अमत्तेन अनुन्मत्तेन अचपलेन अचञ्चलेन अभ्रान्तेन अमुखरेण अनुन्नतेन उपस्थितस्मृतिनाससंप्रजन्येन / इति //

अत्रैव च प्रव्रजितं बोधिसत्त्वमधिकृत्योक्तम्- स्मृति संप्रजन्यस्याविक्षेपः / इति //

तथा आर्यतथागतगुह्यसूत्रे दर्शितम्-

न खलु पुनः कुलपुत्र बोधिसत्त्वस्य वाग् रक्ता वा दुष्टा वा मूढा वा क्लिष्टा वा क्षणव्याकरणी वा स्वपक्षोत्कर्षणवचना वा परपक्षनिग्रहवचना वा आत्मवर्णानुनयवचना वा परवर्णप्रतिघातवचना वा प्रतिज्ञोत्तारणवचना वा आभिमानिकव्याकरणवचना वेति //

एवं निष्फलस्पन्दवर्जनेन अनर्थादात्मभावस्य रक्षा प्रतिपादिता भवति / तस्मान्मया शीलसुस्थितेन अप्रकम्पेन अशिथिलेन भवितव्यमिति //

एतच्च समाहितचित्तस्य सिध्यति / अत इदं शमथमाहात्म्यमवगम्य तात्पर्येण भावयितव्यम् / अनेन तीव्र आदरो भवति शिक्शासु / तेनापि स्मृतिरुपतिष्ठते / उपस्थितस्मृतिर्निष्फलं वर्जयति / तस्य अनर्था न संभवन्ति / तस्मादात्मभावं रक्षितुकामेन स्मृतिमूलमन्विष्य नित्यमुपस्थितस्मृतिना भवितव्यम् / एतदेवाह-

तत्रात्मभावे का रक्षा यदनर्थविवर्जनम् / केन तल्लभ्यते सर्वे निष्फलस्पन्दवर्जनात् //

एतत्सिध्येत्सदा स्मृत्या स्मृतिस्तीव्रादराद्भवेत् / आदरः शममाहात्म्यं ज्ञात्वातापेन जायते //

इति / [शिक्षा. स. कारिका-7-8]

शमथमाहात्म्यं तु यथावसरमिहैव कथयिष्यते //

अयमत्र पिण्डार्थः अनर्थविवर्जनार्थमवधारयितव्य इति वृत्तत्रितयेनोपदर्शयन्नाह-

सुनिश्चितं सुप्रसन्नं धीरं सादरगौरवम् / सलज्जं सभयं शान्तं पराराधनतत्परम् // bca_5.55 //

परस्परविरुद्धाभिर्बालेच्छाभिरखेदितम् / क्लेशोत्पादादिदं ह्येतदेषामिति दयान्वितम् // bca_5.56 //

आत्मसत्त्ववशं नित्यमनवद्येषु वस्तुषु / निर्माणमिव निर्मानं धारयाम्येष मानसम् // bca_5.57 //

(bcp 64) सुनिश्चितं संदेहविपर्यासरहितम् / सुप्रसन्नं सदा प्रीतिसौमनस्यबहुलम् / धीरमचञ्चलम् / आदरः कथित एव / गौरवं आराध्येषु चित्तस्य नम्रता / ताभ्यां सह वर्तते / सलज्जं पूर्ववत् / सभयं स्खलित[मालोक्य] भीतम् / शान्तं संयतेन्द्रियम् / सत्त्वाराधनयत्नवत् //

यदेकस्य रुचिजनकं तदन्यस्य विपरीतम् / अन्योन्यविरुद्धाभिः पृथग्जनेच्छाभिरखेदितमविप्रतिसारि / कथम्? दयान्वितम् / हेतुपदमेतत् / कुतः? यस्मात् क्लेशोत्पादान्न स्वातन्त्र्यादिदमेतत् परस्परविरुद्धचरितमेषां बालानामिति मत्वा //

आत्मसत्त्ववशं स्वपरायत्तं सर्वकालम् / किं सर्वत्र? न / अनवद्येषु वस्तुषु उभयसावद्यशून्येषु / किंवत्? निर्माणमिव निर्मितवत् / विगतमानं मानसं धारयामि / एषो ऽहमिति बोधिसत्त्वो मनसि निवेशयेत् //

अस्मादपि संवेगमनसिकाराच्चित्तस्यानर्थविवर्जनेन रक्षा विधातव्येत्याह-

चिरात्प्राप्तं क्षणवरं स्मृत्वा स्मृत्वा मुहुर्मुहुः / धारयामीदृशं चित्तमप्रकम्प्यं सुमेरुवत् // bca_5.58 //

अतिचिरेण कालेन लब्धम् उक्तं क्षणवरं स्मरणेन चेतसि कृत्वा पुनः पुनरन्तरं स्थिरीकरोमि ईदृशमुक्तस्वभावम् / अप्रकम्प्यं कम्पयितुमशक्यं कामादिवितर्कपवनैः पर्वतराजवत् //

एवमेताभ्यां शीलसमाधिभ्यामन्योन्यसंवर्धकाभ्यां चित्तकर्मपरिनिष्पत्तिः / तस्मादवस्थितमेतत्- चित्तपरिकर्मैव बोधिसत्त्वशिक्षा इति / तेन यदुक्तम्-

चित्तरक्षाव्रतं मुक्त्वा बहुभिः किं मम व्रतैः / [बोधि. 5.18]

इति, तत् परिनिष्ठितम् //

पुनस्तदेकान्तमवधारयितुं कायप्रत्यवेक्षामाह-

गृध्रैरामिषसंगृद्धैः कृष्यमाण इतस्ततः / न करोत्यन्यथा कायः कस्मादत्र प्रतिक्रियाम् // bca_5.59 //

कायस्य सर्वथा क्वचिदपि व्यापारो नास्ति, स्वात्मन्यपि सामर्थ्याभावात् / अन्यथा चित्तरहितो मृतस्य कायः / गृध्रादिभिर्विप्रलुज्यमान इतस्ततः प्रतिकारमात्मरक्षणार्थं किमिति न करोतीति पृच्छति सर्वसामर्थ्यविकलत्वात् / अत एव चित्तपरिकर्मैव साध्यम् / तस्मिन् परिकर्मिते कायस्य अयत्नत एव परिकर्मसिद्धेः, तत्परतन्त्रत्वात्तस्येत्युक्तं भवति //

एवं सर्वथानुपयोगिनि काये सापेक्षतां निरस्यन्नाह-

रक्षसीमं मनः कस्मादात्मीकृत्य समुच्छ्रयम् / त्वत्तश्चेत्पृथगेवायं तेनात्र तव को व्ययः // bca_5.60 //

(bcp 65) हे मनः, अनात्मकमेव आत्मत्वेन स्वीकृत्य मांसास्थिपुञ्जं कायसंज्ञकं कस्मात्कारणात् त्वं रक्षसि? किमेवमिति चेत्, भवतो यदि भिन्न एवायं कायः, तेन अस्यापचये तव किमपचीयते?

पूर्वमेव चिरं स्वीकृत इति चेदाह-

न स्वीकरोषि हे मूढ काष्ठपुत्तलकं शुचिम् / अमेध्यघटितं यन्त्रं कस्माद्रक्षसि पूतिकम् // bca_5.61 //

हे मूढ, मोहविजृम्भितमेतद् भवतः / शुचिं पवित्रम् / अयं च अशुचिः / इदमेवाह- अमेध्येति / पूतिकं शतनधर्मकम् //

स्यादेतत्- किमन्यस्मिन्नसन्नपि दोष उच्यते इत्यत्राह-

इमं चर्मपुटं तावत्स्वबुद्धयैव पृथक्कुरु / अस्थिपञ्जरतो मांसं प्रज्ञाशस्त्रेण मोचय // bca_5.62 //

अस्थीन्यपि पृथक्कृत्वा पश्य मज्जानमन्ततः / किमत्र सारमस्तीति स्वयमेव विचारय // bca_5.63 //

चर्ममयं पुटम् / स्वमतिविशेषेण पृथक् कुरु स्वकायादपसारय / अस्थिघटितपञ्जराद् यन्त्रात् प्रज्ञात्मकेन शस्त्रेण मांसकर्तनेन / तदनन्तरमस्थीन्यपि खण्डशः पृथग् भिन्नानि कृत्वा मज्जानं पश्य अवलोकय / यदि अन्तरं कायः चतुर्महाभूतिकः मातपित्रशुचिकललसंभूतः दुःखमयः कृतघ्नश्चेति विस्तरेण प्रतिपादयिष्यतीति किमत्र सारमस्ति विज्ञप्रशस्तं न्याय्यं वा, इत्यात्मनैव विचारय //

एवमन्विष्य यत्नेन न दृष्टं सारमत्र ते / अधुना वद कस्मात्त्वं कायमद्यापि रक्षसि // bca_5.64 //

एवं कथितनयेन / साधूक्तमिति चेत्, अधुना वद कस्मात् त्वमद्यापि सर्वगुणविकलमपि कायं रक्षसि? एवं विद्वानपि //

तथापि अस्ति किंचिदत्रोपादेयमिति चेदाह-

न खादितव्यमशुचि त्वया पेयं न शोणितम् / नान्त्राणि चूषितव्यानि किं कायेन करिष्यसि // bca_5.65 //

यदस्ति, न तदुपयुक्तमिति संक्षेपार्थः / अतः किमनुपयोगिना कायेन करिष्यसि? अत्र आसङ्गो न युक्त इत्यर्थः //

अन्यप्रयोजनाभावादिदमेवोचितमुत्पश्यामः इत्याह-

युक्तं गृध्रशृगालादेराहारार्थं तु रक्षितुम् / कर्मोपकरणं त्वेतन्मनुष्याणां शरीरकम् // bca_5.66 //

(bcp 66) यस्मात् कर्मणि केनचित् सहकारिभावेनोपयुज्यते इति रक्ष्यते //

तथापि नात्राभिनिवेशः कार्य इत्याह-

एवं ते रक्षतश्चापि मृत्युराच्छिद्य निर्दयः / कायं दास्यति गृध्रेभ्यस्तदा त्वं किं करिष्यसि // bca_5.67 //

आच्छिद्येति बलात् / भवतो गृहीत्वा निष्कृपो मृत्युस्तव कायं गृध्रेभ्यो दास्यति, तदापि न कश्चित्प्रतिकारो भविष्यति इत्यभिप्रायः //

स्यादेतत्- यद्यपि एवम्, तथापि भक्ताच्छादनमात्रेणापि परिपालनीय इत्यत्राह- न

स्थास्यतीति भृत्याय न वस्त्रादि प्रदीयते / कायो यास्यति खादित्वा कस्मात्त्वं कुरुषे व्ययम् // bca_5.68 //

यदि नाम भृत्यकर्मकरणं तथापि तत्रानवस्थायिस्वभावे विचक्षणो ज्ञात्वैव प्रवर्तते, एवं प्रकृते ऽपि तद्धर्मिणि केनाभिप्रायेण हे मनः, त्वं कुरुषे व्ययमुपकरणोपक्षयम्?

तत् किं सर्वथैव निरवकाशो ऽयं कर्तव्यः? नेत्याह-

दत्वास्मै वेतनं तस्मात्स्वार्थं कुरु मनो ऽधुना / न हि वैतनिकोपात्तं सर्वं तस्मै प्रदीयते // bca_5.69 //

वेतनं कर्ममूल्यम् / तावन्मात्रं दत्वा अस्मै गत्वरशरीराय, कर्मोपकरणत्वात्, स्वप्रयोजनमनुविधेयं हे मनः / अनेनैवोपार्जितं कस्मादस्मै न दीयते इति चेत्, न हि यस्मात् यत्किंचित् कर्मकरेणोपात्तं सर्वं तस्मै कर्मकराय प्रदीयते इति न्यायो ऽस्ति //

तस्मादेवमुपस्तम्भमात्रं दत्वा-

काये नौबुद्धिमाधाय गत्यागमननिश्रयात् / यथाकामंगमं कायं कुरु सत्त्वार्थसिद्धये // bca_5.70 //

काये नौबुद्धिं कृत्वा प्रवृत्तिनिवृत्तिहेतोः इच्छायत्तं कायं कुरु सत्त्वार्थानुष्ठानाय निष्पत्तये वा / हे मनः इति प्रकृतमभिसंबध्यते //

इति कायप्रत्यवेक्षया तत्स्वभावमुपयोगं च विचार्य परिनिश्चितकायप्रयोजनमुपसंहरन्नाह-

एवं वशीकृतस्वात्मा नित्यं स्मितमुखो भवेत् / त्यजेद् भृकुटिसंकोचं पूर्वाभाषी जगत्सुहृत् // bca_5.71 //

उक्तनीत्या आयत्तीकृतः आत्मा चित्तकायलक्षणः / सर्वदा प्रसन्नवदनो भवेत् / भ्रूललाटसंकोचं च प्रसादहानिकरं त्यजेत् / पूर्वमेव असंचोदित एव परेण स्वागतादिवादैः संतोषणशीलो भवेत् / सर्वसत्त्वानामकारणबान्धवश्च //

इत्यपि शिक्षा अनर्थवर्जनाय कार्येत्याह-

सशब्दपातं सहसा न पीठादीन् विनिक्षिपेत् / नास्फालयेत्कपाटं च स्यान्निःशब्दरुचिः सदा // bca_5.72 //

(bcp 67) सहसा त्वरितमेव निष्प्रयोजनं हस्तदण्डादिना कपाटं च नाकोटयेत् / संक्षेपतः निःशब्दाभिरतिर्भवेत् //

कः एवं सति गुणः स्यादित्याह-

बको बिडालश्चौरश्च निःशब्दो निभृतश्चरन् / प्राप्नोत्यभिमतं कार्यमेवं नित्यं यतिश्चरेत् // bca_5.73 //

एते सर्वे निःशब्दा अनुद्धताश्च विहरन्तो विवक्षितमर्थं लभन्ते / व्रतिनापि तथैव समाधानकण्टकपरिहारेण विहर्तव्यम् //

इत्यपि शिक्षितव्यमित्याह-

परचोदनदक्षाणामनधीष्टोपकारिणाम् / प्रतीच्छेच्छिरसा वाक्यं सर्वशिष्यः सदा भवेत् // bca_5.74 //

कौकृत्यविनोदनाववादानुशासनीसमर्थानां विनयादिकोविदानाम् अप्रार्थितहितैषिणां हितविधायकं वचनं मूर्ध्ना गृह्णीयात् / न तेषु स्वचित्तं दूषयितव्यम्, नाप्यवमानना कार्येति भावः / सर्वसत्त्वेषु गुरुगौरवधिया समाचरितव्यमिति सर्वं सर्वेभ्यः शिक्षेत् //

ईर्ष्यामलप्रक्षालनामाह-

सुभाषितेषु सर्वेषु साधुकारमुदीरयेत् / पुण्यकारिणमालोक्य स्तुतिभिः संप्रहर्षयेत् // bca_5.75 //

परकीयगुणवर्धनवचनेषु तत्परितोषणाय साधु साधु, भद्रकमिदम्, इति शब्दमध्याशयेनोच्चारयेत् / कुशलकर्मकारिणमपि दृष्ट्वा साधु कृतम्, धन्यो भवान् सुकृतकर्मकारी, इत्यादिभिः स्तुतिवचनैः प्रोत्साहयेत् //

लपनाशङ्कां निरस्यन्नाह-

परोक्षं च गुणान् ब्रूयादनुब्रूयाच्च तोषतः / स्ववर्णे भाष्यमाणे च भावयेत्तद्गुणज्ञताम् // bca_5.76 //

परगुणान् सद्भूतानपि परोक्षं ब्रूयान्न समक्षम् / अन्यथा लपनां कश्चिन्मन्येत / परेण तु तत्समक्षमन्यस्य गुणे भाष्यमाणे तदनुवादकतया समक्षमपि ब्रूयात् / अन्यथा नास्य रूचिरत्रेति मत्वा स्वचित्तं प्रदूषयेत् परः / स्वगुणे पुनः केनचिद् गुणपक्षपातिना प्रसन्नेन समक्षं परोक्षं च कीर्त्यमाने चित्तस्योन्नतिं निवारयंस्तस्यैव गुणाभिधायकस्य गुणानुरागितां मनसि कुर्यात् //

परगुणामर्षणं वारयन्नाह-

सर्वारम्भा हि तुष्टयर्थाः सा वित्तैरपि दुर्लभा / भोक्ष्ये तुष्टिसुखं तस्मात्परश्रमकृतैर्गुणैः // bca_5.77 //